Phát triển năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục cho sinh viên đại học sư phạm tóm tắt tiếng việt

Tính cấp thiết của đề tài Vai trò của người giáo viên trong xã hội hiện đại được xác định vừa là nhà giáo dục, nhà hoạt động văn hóa xã hội, nhà cung ứng dịch vụ, nhà nghiên cứu và cũng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học:

GS.TSKH Thái Duy Tuyên

PGS.TS Hoàng Thanh Thúy

Phản biện 1: PGS.TS Trần Hữu Hoan

Học viện Quản lí Giáo dục

Phản biện 2: PGS.TS Phan Văn Tỵ

vào hồi … giờ … ngày … tháng… năm 2019

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

- Thư viện Quốc Gia Hà Nội

- Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Vai trò của người giáo viên trong xã hội hiện đại được xác định vừa là nhà giáo dục, nhà hoạt động văn hóa xã hội, nhà cung ứng dịch vụ, nhà nghiên cứu và cũng là người học,

do đó họ phải liên tục phát triển năng lực nghề nghiệp của mình bằng nghiên cứu tác động cải tạo thực tiễn Thực tế này đòi hỏi các trường đại học sư phạm (ĐHSP) cần có những thay đổi trong quá trình đào tạo, tập trung phát triển các năng lực nghề nghiệp cho người giáo viên tương lai, đặc biệt là năng lực tự học, tự nghiên cứu để hoàn thiện bản thân

Mặc dù đã có những định hướng rõ rệt nhưng hoạt động nghiên cứu khoa học của sinh viên các trường ĐHSP chưa được tổ chức thường xuyên, chủ yếu tập trung ở phong trào thường niên, định kì; chưa được thực hiện ở tất cả các môn học; chưa tạo được động lực nghiên cứu mạnh mẽ để khuyến khích nhiều sinh viên tham gia, do đó chưa thúc đẩy quá trình phát triển năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục (KHGD) hiệu quả

Với những lý do nêu trên, việc chọn đề tài “Phát triển năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục cho sinh viên Đại học Sư phạm” là cấp thiết và hữu ích

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lí luận và thực trạng phát triển năng lực nghiên cứu KHGD, luận án đề xuất các biện pháp phát triển năng lực nghiên cứu KHGD cho sinh viên ĐHSP nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu KHGD nói riêng và chất lượng đào tạo nói chung

3 Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu: Đào tạo năng lực nghiên cứu KHGD cho sinh viên ĐHSP 3.2 Đối tượng nghiên cứu: Quá trình phát triển năng lực nghiên cứu KHGD cho sinh viên ĐHSP

4 Giả thuyết khoa học

Hiện nay, các trường ĐHSP đã chú trọng đến vấn đề phát triển năng lực nghiên cứu KHGD cho SV, song hiệu quả của hoạt động này còn nhiều hạn chế do nhiều nguyên nhân Nếu đề xuất được các biện pháp tạo ra điều kiện, cơ hội cho sinh viên phát triển năng lực nghiên cứu KHGD như xây dựng môi trường học tập theo hướng khuyến khích nhu cầu và tạo động lực NC cho SV; áp dụng các chiến lược dạy học theo hướng NC; thiết kế quy trình

dạy học học phần PP nghiên cứu KHGD theo hướng phát triển năng lực NC; kết hợp dạy học học phần PP nghiên cứu KHGD với tổ chức các hoạt động nghiên cứu cho sinh viên thì quá trình phát triển năng lực nghiên cứu KHGD cho sinh viên sẽ đạt kết quả cao

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Xây dựng cơ sở lí luận về phát triển năng lực nghiên cứu KHGD cho sinh viên ĐHSP

5.2 Khảo sát, phân tích và đánh giá thực trạng phát triển năng lực nghiên cứu KHGD cho sinh viên ĐHSP

5.3 Đề xuất biện pháp phát triển năng lực nghiên cứu KHGD cho sinh viên ĐHSP và thực nghiệm sư phạm các biện pháp

6 Giới hạn phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu quá trình phát triển năng lực nghiên cứu KHGD cơ

bản và đặc thù cho sinh viên ĐHSP hệ chính quy

7 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp luận nghiên cứu

Sử dụng các quan điểm tiếp cận: tiếp cận hoạt động, tiếp cận năng lực, tiếp cận phát triển, tiếp cận chuẩn đầu ra

7.2 Các phương pháp nghiên cứu

7.2.1 Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí luận: phương pháp phân tích, tổng hợp; phương pháp khái quát hóa, mô hình hóa

7.2.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn: phương pháp quan sát, phương pháp điều tra, phương pháp đàm thoại, phương pháp chuyên gia, phương pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động giáo dục, phương pháp thực nghiệm, phương pháp nghiên cứu trường hợp

7.2.3 Nhóm các phương pháp hỗ trợ: sử dụng phần mềm hỗ trợ SPSS để xử lí số liệu, thống kê, so sánh, phân tích, tổng hợp và rút ra kết luận

8 Luận điểm bảo vệ

8.1 Năng lực nghiên cứu KHGD của sinh viên là năng lực cơ bản, cần thiết trong hệ thống năng lực nghề nghiệp của người giáo viên tương lai, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động nghiên cứu KHGD và chất lượng đào tạo của các trường sư phạm hiện nay

8.2 Hệ thống các năng lực nghiên cứu KHGD cơ bản và đặc thù được phát triển trong suốt quá trình đào tạo, đặc biệt thông qua học phần Phương pháp nghiên cứu KHGD, thể hiện

ở việc thực hiện các giai đoạn nghiên cứu trong đề tài nghiên cứu KHGD cụ thể

8.3 Xác định các biện pháp thích hợp và khả thi như xây dựng môi trường học tập theo hướng khuyến khích nhu cầu và tạo động lực NC cho SV; áp dụng các chiến lược dạy học theo hướng NC; thiết kế quy trình dạy học học phần PP nghiên cứu KHGD theo hướng phát triển năng lực NC; kết hợp dạy học học phần PP nghiên cứu KHGD với tổ chức các hoạt động nghiên cứu cho sinh viên sẽ góp phần phát triển năng lực nghiên cứu KHGD, đồng thời nâng cao chất lượng đào tạo đáp ứng chuẩn đầu ra ngành sư phạm

9 Những đóng góp mới của luận án

số vấn đề trong đào tạo năng lực nghiên cứu KHGD cho sinh viên ĐHSP

- Đề xuất các biện pháp phát triển năng lực nghiên cứu KHGD cho sinh viên ĐHSP trong quá trình đào tạo

- Kết quả nghiên cứu của đề tài có giá trị thực tiễn cho các trường ĐHSP, là tài liệu tham khảo cho các nhà quản lí giáo dục, các giảng viên ở các cơ sở giáo dục đại học khi tiến hành dạy học theo hướng phát triển năng lực

Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

GIÁO DỤC CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Những nghiên cứu về năng lực nghiên cứu khoa học của sinh viên

Các nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam đề cập đến năng lực nghiên cứu khoa học của sinh viên khá đa dạng, tập trung ở việc khẳng định ý nghĩa, vai trò của năng lực nghiên cứu đối với cá nhân và đối với sự phát triển của xã hội Điển hình là những nghiên cứu đề cập đến vai trò và các yếu tố cấu thành năng lực nghiên cứu khoa học của Coate, K., Barnett, R., & Williams, G., Edgar, F., & Geare, A., Eraut, M., Hameda Suwaed, Sandra Jones Những nghiên cứu đề cập đến động cơ, các yếu tố thúc đẩy, các thành tố cấu trúc năng lực của Lê Thị Thanh Chung, Hoàng Thị Nhị Hà, Trần Ngọc Thảo Nguyên, Nguyễn Văn Bắc, Nguyễn Thị Thu Hồng, Nguyễn Vĩnh Khương

Song, chưa có nghiên cứu nào đề cập đến các tiêu chí, chỉ báo để đánh giá năng lực, các biện pháp tác động nhằm phát triển năng lực nghiên cứu trong các môn học cụ thể

1.1.2 Những nghiên cứu về phát triển năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục cho sinh viên Đại học Sư phạm

Nhấn mạnh các thành tố cấu thành năng lực gồm kiến thức, kĩ năng và thái độ, các nghiên cứu đều cho rằng muốn phát triển năng lực nghiên cứu cần nắm vững tri thức khoa học, vận dụng linh hoạt các kĩ năng, kĩ xảo vào tình huống thực tiễn

Tại Mĩ, Trung Quốc, Châu Âu, phát triển năng lực nghiên cứu luôn gắn với nâng cao hiệu quả ứng dụng trong thực tiễn, được đề cập trong các nghiên cứu của Eraut, M., Steve Garrett, Coate, K Barnett, R & Williams, G., Brew, A & Boud, D

Ở Việt Nam, một số nghiên cứu đề cập đến cấu trúc và nội dung của năng lực nghiên cứu khoa học của sinh viên, đều đánh giá năng lực dựa trên 3 tiêu chí kiến thức, kĩ năng, thái

độ, như nghiên cứu của tác giả Nguyễn Công Khanh, Nhữ Thị Việt Hoa, Lê Thị Minh Loan, Đào Thị Oanh

Mặc dù đã có nhiều tác giả đề cập đến nội dung, vai trò và biện pháp phát triển năng lực nghiên cứu KHGD, nhưng các nghiên cứu này chưa chỉ rõ quy trình cũng như cách thức thực hiện quá trình phát triển năng lực nghiên cứu cho sinh viên trong chính quá trình dạy học

ở đại học

1.2 Những vấn đề lí luận về năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục của sinh viên Đại học Sƣ phạm

1.2.1 Khái niệm năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục

Năng lực nghiên cứu KHGD là tổ hợp kiến thức, kĩ năng, thái độ được hình thành, được rèn luyện cho phép cá nhân thực hiện thành công quá trình tổ chức, triển khai nghiên cứu thực tiễn giáo dục, trong những điều kiện cụ thể

Trên cơ sở nghiên cứu các mức độ năng lực nghiên cứu KHGD, với quan điểm tiếp cận phát triển năng lực khẳng định nghiên cứu KHGD là quá trình hình thành và nâng cao năng lực từ chưa có đến có, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện, luận án sử dụng 4 mức độ

để xếp loại năng lực gồm năng lực yếu (NL yếu), năng lực trung bình (NL TB), năng lực khá (NL khá), năng lực tốt (NL tốt)

1.2.2 Khái niệm năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục của sinh viên Đại học Sư phạm

Năng lực nghiên cứu KHGD của sinh viên ĐHSP là tổ hợp kiến thức, kĩ năng, thái

độ của sinh viên sư phạm, được hình thành, được rèn luyện trong quá trình đào tạo ở trường ĐHSP, cho phép sinh viên thực hiện thành công quá trình tổ chức, triển khai nghiên cứu thực tiễn giáo dục, trong những điều kiện cụ thể

Bảng 1.3: Hệ thống các năng lực nghiên cứu KHGD cơ bản, đặc thù của sinh viên ĐHSP

- Xác định được vấn đề nghiên cứu

- Liệt kê được các vấn đề trong thực tiễn giáo dục

- Giải thích được những mâu thuẫn tồn tại trong thực tiễn giáo dục

- Nhận diện được các vấn đề trong thực tiễn giáo dục

- Xác định được mâu thuẫn trong thực tiễn giáo dục

- Chỉ ra mối quan hệ của vấn đề trong

thực tiễn giáo dục

- Lựa chọn được vấn đề nghiên cứu trong các nhiệm vụ nghiên cứu, bài tập, đề tài

- Diễn đạt khoa học tên

- Đánh giá được tên đề tài nghiên cứu

- Xác định được tên đề tài và diễn đạt khoa học tên

đề tài nghiên cứu

- Khái quát hóa được các thông tin, tài liệu để giải quyết vấn đề nghiên cứu

- Lí giải được vai trò của các thông tin, tư liệu phục vụ nghiên cứu

- Chứng minh được mối quan hệ giữa các thông tin, tư liệu phục vụ nghiên cứu

- Thu thập, khai thác được thông tin, tài liệu phục vụ NC một cách thành thạo

- Hệ thống hóa được các thông tin, tài liệu phục vụ nghiên cứu

- Đánh giá được các thông tin, tài liệu

phục vụ nghiên cứu

- Thông tin, tài liệu thu được đảm bảo

độ tin cậy, khách quan và khoa học

- Mô tả được những yêu cầu xây dựng

đề cuơng nghiên cứu KHGD

- Phan tích được các bước xây dựng

đề cương nghiên cứu KHGD

- Xác định được những yêu cầu xây dựng đề cương nghiên cứu KHGD

- Viết được các mục trong cấu trúc đề cương nghiên cứu KHGD đầy đủ, rõ ràng, đúng

- Đánh giá được đề cương nghiên cứu KHGD

- Bản đề cương nghiên cứu KHGD đầy đủ, rõ ràng

- Đánh giá được các loại công cụ nghiên cứu KHGD

- Giải thích được vai trò của các loại công cụ nghiên cứu KHGD

- Phân tích được các loại công cụ nghiên cứu KHGD

- Xác định được vai trò của công cụ nghiên cứu KHGD

- Xây dựng được công cụ nghiên cứu KHGD để đánh giá toàn diện, khoa học, khách quan

- Thiết kế được các loại công cụ nghiên cứu KHGĐ

- Vận dụng đúng các phương pháp nghiên cứu

để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu

- Trình bày được vai trò của các giai đoạn nghiên cứu KHGD

- Mô tả được các giai đoạn nghiên cứu KHGD

- Xác định được vai trò của các giai đoạn nghiên cứu KHGD

- Thực hiện được các giai đoạn nghiên cứu KHGD và vận dụng linh hoạt các phương pháp nghiên cứu trong các giai đoạn nghiên cứu KHGD

- Đánh giá và điều chỉnh các giai đoạn

nghiên cứu KHGD

Thực hiện được đề tài nghiên cứu một cách logic, hệ thống, khoa học

xử lí, phân tích dữ liệu trong nghiên cứu KHGD

- Lí giải được cách chọn mẫu nghiên cứu

- Tổng hợp được những cách thức khảo sát, xử lí và phân tích dữ liệu trong nghiên cứu KHGD

- Mô tả được quy trình khảo sát, xử lí

và phân tích dữ liệu trong nghiên cứu KHGD

- Xác định được vai trò của việc khảo sát, xử lí và phân tích số liệu trong nghiên cứu KHGD

- Thành thạo việc khảo sát, xử lí và phân tích dữ liệu trong nghiên cứu KHGD

- Đánh giá và điều chỉnh được quá trình khảo sát, phân tích và xử lí số

liệu nghiên cứu KHGD

- Phiếu khảo sát phù hợp với đối tượng, đảm bảo khách quan, toàn diện và khoa học

- Bảng số liệu

và thông tin thu thập được

xử lí theo phương pháp khoa học, đảm bảo độ tin cậy, logic

- Trình bày nội dung các phần hợp lí trong cấu trúc tổng thể của báo cáo

- Phân tích được vai trò của việc viết báo cáo kết quả nghiên cứu KHGD

- Tổng hợp được các cách thức viết báo cáo kết quả nghiên cứu KHGD

- Xác định được vai trò của viết báo cáo kết quả nghiên cứu KHGD

- Biểu đạt báo cáo kết quả nghiên cứu đúng quy cách, khoa học, logic và thẩm mĩ

- Đánh giá được báo cáo kết quả

nghiên cứu KHGD

- Bản báo cáo khoa học đúng quy định

- Lập luận được những kết luận và

đề xuất trong nghiên cứu

- Mô tả được những yêu cầu của bảo

vệ kết quả nghiên cứu KHGD

- Tổng hợp được những cách thức bảo

vệ kết quả nghiên cứu KHGD

- Xác định được những yêu cầu khi bảo

vệ kết quả nghiên cứu KHGD trước hội đồng

- Báo cáo được kết quả nghiên cứu đúng yêu cầu, rõ ràng, ngắn gọn, thuyết phục, lôi cuốn

- Đánh giá và điều chỉnh được việc bảo

vệ kết quả nghiên cứu KHGD

- Báo cáo rõ ràng và lập luận chặt chẽ những kết quả nghiên cứu

1.3 Những vấn đề lí luận về phát triển năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục cho sinh viên Đại học Sƣ phạm

1.3.1 Khái niệm phát triển năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục cho sinh viên Đại học Sư phạm

Phát triển năng lực nghiên cứu KHGD cho sinh viên ĐHSP là quá trình tổ chức đào tạo nhằm tạo ra những điều kiện thuận lợi để hình thành và nâng cao hệ thống kiến thức, kĩ năng, thái độ nghiên cứu KHGD cho sinh viên, giúp sinh viên thực hiện thành công quá trình tổ chức, triển khai nghiên cứu thực tiễn giáo dục, trong những điều kiện cụ thể

1.3.2 Sự cần thiết phát triển năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục của sinh viên Đại học Sư phạm

1.3.3 Mục tiêu phát triển năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục cho sinh viên Đại học Sư phạm

1.3.4 Nguyên tắc phát triển năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục cho sinh viên Đại học Sư phạm

1.3.5 Nội dung phát triển năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục cho sinh viên Đại học Sư phạm

1.3.6 Các con đường phát triển năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục cho sinh viên Đại học Sư phạm

Thông qua dạy học các học phần và thực hiên các bài tiểu luận, bài tập nghiên cứu

(bài tập lớn), bài thu hoạch Thông qua tổ chức các hoạt động nghiên cứu khoa học cho

sinh viên như các phong trào học tập và nghiên cứu, các cuộc thi, các hoạt động tuyên truyền, các hội nghị, các đợt sinh hoạt thường niên, làm đề tài cùng thầy cô, làm khóa luận Thông qua việc hướng dẫn sinh viên tự học, tự nghiên cứu và thông qua dạy học học phần Phương pháp nghiên cứu KHGD

1.3.7 Kiểm tra, đánh giá kết quả phát triển năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục cho sinh viên Đại học Sư phạm

Bảng 1.5: Rubric phân tích năng lực phát hiện và xác định

Vận dụng được vấn đề trong nghiên cứu KHGD

Phân tích và tổng hợp được vấn đề trong nghiên cứu KHGD

Đánh giá được vấn đề trong nghiên cứu KHGD

Phân tích được những mâu thuẫn tồn tại trong nghiên cứu KHGD

Tổng hợp được những mâu thuẫn tồn tại trong nghiên cứu KHGD

Đánh giá được những mâu thuẫn tồn tại trong nghiên cứu KHGD

1.3 Nhận diện được

các vấn đề trong

nghiên cứu KHGD

Nhận diện không đúng các vấn đề trong nghiên cứu KHGD

Phân biệt được các vấn đề trong nghiên cứu KHGD

Khái quát được các vấn đề trong nghiên cứu KHGD

Đánh giá được các vấn đề trong nghiên cứu KHGD

1.4 Xác định được

mâu thuẫn trong

nghiên cứu KHGD

Xác định không đúng các mâu thuẫn trong nghiên cứu KHGD

Phân tích được mâu thuẫn trong nghiên cứu KHGD

Tổng hợp được mâu thuẫn trong nghiên cứu KHGD

Đánh giá và đề xuất được cách giải quyết mâu thuẫn trong nghiên cứu KHGD

1.5 Chỉ ra mối quan

hệ của vấn đề trong

thực tiễn GD

Không chỉ ra được mối quan hệ của vấn đề trong thực tiễn GD

Phân tích được mối quan hệ của vấn đề trong thực tiễn GD

Tổng hợp được mối quan hệ của vấn đề trong thực tiễn

GD

Đánh giá và thiết lập được mối quan hệ của vấn đề trong thực tiễn

GD

1.4 Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả phát triển năng lực nghiên cứu khoa học giáo dục cho sinh viên Đại học Sư phạm

Năng lực nghiên cứu KHGD của sinh viên ĐHSP gồm 9 năng lực đặc thù, mỗi năng lực được mô tả chi tiết qua những tiêu chuẩn, tiêu chí, chỉ báo và minh chứng cụ thể

Phát triển năng lực nghiên cứu KHGD cho sinh viên ĐHSP là quá trình tổ chức đào tạo nhằm tạo ra những điều kiện tác động đến sự hình thành và nâng cao hệ thống kiến thức,

kĩ năng, thái độ về nghiên cứu KHGD cho sinh viên, giúp sinh viên thực hiện thành công quá trình tổ chức, triển khai nghiên cứu thực tiễn giáo dục, trong những điều kiện cụ thể

Chương 2 THỰC TRẠNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGHIÊN CỨU KHOA HỌC GIÁO DỤC

CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

2.1 Khái quát về quá trình khảo sát thực trạng

2.1.1 Mục đích khảo sát

2.1.2 Nội dung khảo sát

2.1.3 Đối tượng, địa bàn khảo sát

2.1.3 Đối tượng, địa bàn khảo sát

2.1.5 Phương pháp khảo sát

2.1.6 Xử lý kết quả khảo sát

Khảo sát 60 giảng viên và 600 sinh viên, trên địa bàn 03 trường ĐHSP khu vực miền Bắc là ĐHSP Hà Nội, ĐHSP Hà Nội 2, ĐHSP Thái Nguyên Cụ thể, khảo sát ở mỗi trường là 20 giảng viên và 200 sinh viên năm thứ 3 ở các khoa khác nhau

Chúng tôi thực hiện nghiên cứu thông qua hồ sơ học tập, bài tiểu luận, đề tài nghiên cứu khoa học của sinh viên và sử dụng thang đo theo chuẩn đánh giá 4 mức độ năng lực:

NL Tốt, NL Khá, NL Trung bình và NL yếu; thang đo cho từng năng lực như sau:

Kết quả đạt dưới 1,75 điểm: NL yếu

Kết quả đạt từ 1,75 đến 2,50 điểm: NL trung bình