Trong bất kỳ xã hội có giai cấp nào, việc thừa kế theo di chúc cũng có vị trí quan trọng trong các chế định pháp luật. Chính vì vậy, thừa kế theo di chúc đã trở thành một nhu cầu không thể thiếu được với đời sống của mỗi cá nhân, gia đình, cộng đồng xã hội. Mỗi nhà nước dù có các xu thế chính trị khác nhau, nhưng đều coi thừa kế là một quyền cơ bản của công dân và được quy định trong Hiến pháp.
Trang 1MỞ ĐẦU
Trong bất kỳ xã hội có giai cấp nào, việc thừa kế theo di chúc cũng có vị trí quan trọng trong các chế định pháp luật Chính vì vậy, thừa kế theo di chúc đã trở thành một nhu cầu không thể thiếu được với đời sống của mỗi cá nhân, gia đình, cộng đồng xã hội Mỗi nhà nước dù có các xu thế chính trị khác nhau, nhưng đều coi thừa kế là một quyền cơ bản của công dân và được quy định trong Hiến pháp
Ở Việt Nam, sớm nhận thức được sự quan trọng của thừa kế theo di chúc,
từ thuở ban đâu mới dựng nước, các triều đại Lý, Trần, Lê cũng đã quan tâm đến các văn bản pháp luật về thừa kế Đặc biệt là sự ra đời của BLDS năm 2015 đã đánh dấu một bước phát triển của pháp luật dân sự Việt Nam nói chung và pháp luật thừa kế nói riêng.Qua thực tế hoạt động xét xử, có nhiều vụ án dân sự tranh chấp tài sản thừa kế liên quan đến Di chúc đặc biệt là hình thức của Di chúc Người ta tố cáo nhau đã nguỵ tạo di chúc, lập di chúc giả hoặc thông đồng với người có trách nhiệm để làm giả di chúc nhằm chiếm đoạt tài sản của người chết hoặc chiếm đoạt quyền hưởng di sản thừa kế của người khác Những tranh chấp này còn dẫn đến nhiều vụ án mạng rất đau lòng khi những người ruột thịt đánh giết nhau để tranh giành tài sản thừa kế Vậy, tại sao pháp luật đã quy định rõ nhưng vẫn xảy ra tranh chấp xung quanh hình thức của Di chúc? Những vấn đề
đã và đang đặt ra cho các nhà làm luật là làm thế nào để xác định một di chúc hợp pháp?
Với mong muốn làm rõ hơn về vấn đềthừa kế theo di chúc, thì em xin chọn
đề tài số 2: “Phân tích các điều kiện để bản di chúc hợp pháp Sưu tầm một
bản di chúc có thật (chỉ nguồn) hoặc tự soạn một bản di chúc và chỉ ra các
điều kiện hợp pháp của bản di chúc đó” làm nội dung cho bài tập học kỳ của
mình
Trang 2NỘI DUNG
1 Những vấn đề chung về thừa kế theo di chúc và hình thức di chúc 1.1 Những vấn đề pháp lý cơ bản về thừa kế theo di chúc
Theo quan niệm truyền thống, “thừa kế” được hiểu là việc người đang còn sống thừa hưởng tài sản của người đã qua đời Việc thừa kế được thực hiện khi người có tài sản chết
Thừa kế di sản theo quan hệ pháp luật dân sự chính là sự chuyển dịch tài sản và quyền sở hữu tài sản của cá nhân người đã chết cho ca nhân, tổ chức có quyền hưởng thừa kế; người trở thành chủ sở hữu của tài sản được hưởng theo
di chúc hoặc theo pháp luật Người có tài sản để lại khi chết gọi là người để lại
di sản Người được hưởng tài sản của người chết để lại gọi là người thừa kế Người để lại di sản chỉ có thể là cá nhân, mà không bao giờ là pháp nhân, cơ quan nhà nước hoặc tổ chức; nhưng người thừa kế thì có thể là cá nhân, hoặc cơ quan tổ chức nhà nước, hoặc bất kỳ một chủ thể nào khác
Trong pháp luật dân sự Việt Nam, quyền để lại di sản của người có tài sản cho người thừa kế, và quyền thừa kế di sản của người khác là hai nội dung cơ bản của quyền thừa kế được pháp luật công nhận và bảo vệ
1.2 Khái niệm thừa kế theo di chúc
Thừa kế theo di chúc là việc để lại di sản và việc hưởng di sản theo ý chí của người chết được thể hiện bằng văn bản hoặc bằng lời nói của người đó trước khi chết Thừa kế theo di chúc là một trong hai hình thức thừa kế nhằm bảo đảm cho cá nhân trước khi chết định đoạt tài sản của mình theo ý muốn của người đó, tuy nhiên sự định đoạt đó chỉ hợp pháp khi đảm bảo các điều kiện do pháp luật quy định
1.3 Khái niệm hình thức của di chúc
Bộ luật Dân sự quy định di chúc phải được lập thành văn bản, nếu không thể lập được di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng Người thuộc dân tộc thiểu số có quyền lập di chúc bằng chữ viết hoặc tiếng nói của dân tộc mình
Trang 31.4 Các hình thức của di chúc
Theo quy định tại Bộ luật Dân sự 2005, có hai loại hình thức của di chúc
đó là di chúc miệng và di chúc bằng văn bản - Di chúc miệng - Di chúc bằng văn bản bao gồm: Di chúc bằng văn bản không có người làm chứng; Di chúc bằng văn bản có người làm chứng; Di chúc có chứng nhận của Công chứng nhà nước hoặc chứng thực của Ủy ban nhân dân cấp xã và di chúc bằng văn bản có giá trị như di chúc được Công chứng nhà nước chứng nhận hoặc Ủy ban nhân dân cấp xã chứng thực
2 Các điều kiện để bản di chúc hợp pháp
Theo Điều 117 BLDS 2015 thì điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự là: Chủ thể có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với giao dịch dân sự được xác lập;
Chủ thể tham gia giao dịch dân sự hoàn toàn tự nguyện;
Mục đích và nội dung của giao dịch dân sự không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội;
Hình thức của giao dịch dân sự là điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân
sự trong trường hợp luật có quy định
Điều kiện có hiệu lực của di chúc là những quy định của pháp luật,theo đó
di chúc chỉ được coi là hợp pháp khi thỏa mãn đầy đủ các điều kiện này Là một trong những giao dịch dân sự, để có hiệu lực pháp luật thì di chúc cần thỏa mãn các điều kiện về tính hợp pháp của di chúc và phải thỏa mãn các điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự
2.1 Người lập di chúc phải có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự
Pháp luật cho phép cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản,tuy nhiên không phải cá nhân nào cũng có thể thực hiện quyền lập di chúc trước khi mình qua đời,điều đó còn phụ thuộc vào năng lực hành vi dân sự của cá nhân Năng lực của cá nhân được pháp luật quy định bao gồm năng lực pháp luật dân
sự và năng lực hành vi dân sự Theo quy định tại Điều 17 của BLDS năm 2015
Trang 4thì: “Năng lực hành vi dân sự của cá nhân là khả năng của cá nhân bằng hành vi của mình xác lập,thực hiện quyền và nghĩa vụ dân sự”
Một người chỉ được coi là có đủ năng lực hành vi trong việc lập di chúc nếu người đó đáp ứng được các yêu cầu:
– Yêu cầu về độ tuổi: Chỉ những người đủ 18 tuổi trở lên mới có quyền lập di chúc Đối với những người chưa đủ 18 tuổi nhưng đã tròn 15 tuổi ,nếu muốn lập di chúc phải được sự đồng ý của cha,mẹ,hoặc người giám hộ,vấn đề này cần xác định theo mấy trường hợp:
+ Trường hợp thứ nhất: trong lúc người chưa thành niên lập di chúc mà cả cha và mẹ đều đang còn sống thì phải có sự đồng ý của cha và mẹ
+ Trường hợp thứ hai: vào thời điểm di chúc được lập nếu cha hoặc mẹ đã chết trước hoặc mất năng lực hành vi dân sự thì di chúc chỉ cần sự đồng ý của người còn lại
+ Trường hợp thứ ba: khi người lập di chúc có người giám hộ mà việc giám hộ phù hợp với quy định của pháp luật thì di chúc chỉ cần sự đồng ý của người giám hộ là đại diện
– Yêu cầu về nhân thức: đây là một yếu tố không thể thiếu trong việc xác lập năng lực hành vi dân sự của người lập di chúc, nếu trong lúc lập di chúc người đó không nhận thức, làm chủ được hành vi của mình thì di chúc đó sẽ bị coi là không hợp pháp Tại điểm a,khoản 1,Điều 630, BLDS năm 2015 đã quy định: “Người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt trong khi lập di chúc” nên di chúc
sẽ không được coi là hợp pháp khi rơi vào các trường hợp sau:
+ Di chúc được lập ra trong hoặc sau khi người đó mắc 1 số bệnh mà không thế nhận thức được nữa (tâm thần, )
+ Một người lập di chúc nhưng bị Tòa án ra quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự trên cơ sở kết luận của tổ chức giám định y khoa có thẩm quyền mà thời điểm bị coi là mất năng lực hành vi dân sự trước thời điểm di chúc được lập
+ Một người lập di chúc sau khi bị Tòa án tuyên bố bị hạn chế năng lực hành vi dân sự mà di chúc đó không có sự đồng ý của người đại diện
Trang 52.2 Người lập di chúc phải hoàn toàn tự nguyện
Tự nguyện được xem như biểu hiện của tự do lập di chúc và là 1 điều kiện
để xem xét tính hợp pháp của di chúc
Di chúc sẽ bị coi là không hợp pháp nếu không có sự thống nhất giữa các vấn đề đã được thể hiện trong nội dung của bản di chúc với ý chí chủ quan của người lập ra nó
2.3 Nội dung của di chúc không được trái pháp luật, đạo đức xã hội
Di chúc có được coi là hợp pháp hay không không hẳn chỉ dựa vào năng lực hành vi dân sự của người lập mà còn dựa vào nhiều yếu tố, trong đó nội dung của di chúc là một điều quan trọng Nội dung của di chúc là sự tổng hợp các vấn đề mà người lập di chúc đã thể hiện trong di chúc đó Vì vậy một di chúc chỉ được coi là hợp pháp nếu sự thể hiện trên không vi phạm những điều pháp luật đã cấm ,không trái những điều pháp luật đã quy định,ngoài ra di chúc muốn được coi là hợp pháp thì nội dung của nó phải phù hợp với đạo đức xã hội
Để di chúc lập ra có giá trị pháp lí thì nội dung trong di chúc đó phải phù hợp với những quy định của pháp luật, phù hợp với đạo đức xã hội Trường hợp chỉ có một số điểm trong nội dung của di chúc không phù hợp với pháp luật thì chỉ riêng những phần đó bị coi là không có giá trị pháp lí,còn những phần khác của di chúc vẫn có hiệu lực pháp luật
2.4 Hình thức của di chúc phải đúng quy định của pháp luật
Khi lập di chúc, di chúc phải được thể hiện dưới một hình thức nhất định, đây cũng là một trong những điều kiện có hiệu lực của di chúc, theo Điều
627 BLDS năm 2015 quy định thì “di chúc phải được lập thành văn bản; nếu không thể lập được di chúc bằng văn bản thì có thể di chúc miệng”
Di chúc cần đáp ứng được những yêu cầu sau:
Thứ nhất: Các yêu cầu về nội dung đối với mọi di chúc viết:
– Di chúc phải ghi rõ ngày, tháng, năm lập di chúc
– Di chúc phải ghi rõ họ và tên, nơi cư trú của người lập di chúc
Trang 6– Di chúc phải ghi rõ họ, tên người, tên cơ quan, tổ chức được hưởng di sản hoặc xác định rõ các điều kiện để cá nhân, cơ quan, tổ chức được nhận di
sản.
– Di chúc phải ghi rõ di sản để lại và nơi có di sản
– Di chúc phải ghi rõ việc chỉ định người thực hiện nghĩa vụ và nội dung của nghĩa vụ
– Di chúc không được viết tắt hoặc viết bằng kí hiệu, nếu di chúc gồm nhiều trang thì mỗi trang phải đánh số thứ tự và phải có ký hiệu hoặc điểm chỉ của người lập di chúc
Thứ hai, mỗi loại di chúc viết phải được lập theo một trình tự tương ứng Hình thức di chúc bằng văn bản có nhiều loại, bao gồm: di chúc bằng văn bản không có người làm chứng,di chúc bằng văn bản có người làm chứng,di
chúc bằng văn bản có công chứng,di chúc bằng văn bản có chứng thực.
Hình thức di chúc miệng chỉ được lập khi “Trường hợp tính mạng một người bị cái chết đe dọa và không thể lập di chúc bằng văn bản thì có thể lập di chúc miệng” (theo Khoản 1 Điều 629, BLDS năm 2015) Thủ tục của di chúc miệng gần giống như thủ tục lập di chúc bằng văn bản có người làm chứng, tuy nhiên sự khác nhau giữa hai thủ tục này là ở chỗ một văn bản thì bản thân nó là
di chúc, một văn bản thì chỉ với tư cách là ghi lại một di chúc miệng
Được coi là di chúc miệng trong trường hợp người để lại di sản lâm vào tình trạng nguy kịch về tính mạng, họ di chúc miệng và người làm chứng ghi lại thành văn bản lời di chúc đó
3 Tự soạn một bản di chúc và chỉ ra các điều kiện hợp pháp của bản
di chúc đó
3.1 Tự soạn bản di chúc
Trang 7CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập – Tự do – Hạnh phúc
DI CHÚC
Hôm nay, ngày 12 tháng 03 năm 2019, vào lúc 23 giờ 14 phút, tại phường Tân Mai, quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội
Họ và tên tôi là: Nguyễn Văn A
Sinh ngày: 16/10/1970
CMTND số ………… Nơi cấp: CA tỉnh Thanh Hóa Ngày cấp:
HKTT: xã Hải Hòa, huyên Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa
Chỗ ở hiện tại: phường Tân Mai, quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội Trong trạng thái tinh thần minh mẫn, sáng suốt, tôi lập Di chúc này như sau:
Tôi là chủ sở hữu khối tài sản gồm:Diện tích 100 m2 đất ở tại thửa số 283,
tờ bản đồ số 20 xóm 5 tại phường Tân Mai, quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội
Các giấy tờ, chứng từ sở hữu được cơ quan có thẩm quyền cấp gồm: giấy chứng nhận quyền sử dụng đất mang tên Nguyễn Văn A, được UBND phường Tân Mai cấp ngày 19/04/2000, số seri BE 172323
Nay tôi lập Di chúc để định đoạt tài sản của tôi nêu trên như sau:
Sau khi tôi qua đời:
Họ và tên Ông (Bà): Nguyễn Văn B
Sinh ngày: 16/10/1995
CMTND số:………Nơi cấp:CA Thành phố Hà Nội Ngày cấp: 20/12/2012
Trang 8HKTT: phường Tân Mai, quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội.
Chỗ ở hiện tại: phường Tân Mai, quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội
Sẽ được thừa hưởng toàn bộ di sản thừa kế thuộc sở hữu của tôi, như đã nêu trên, do tôi để lại Tôi không để lại di sản thừa kế của tôi nêu trên cho bất cứ
ai khác
Để làm chứng cho việc tôi lập Di chúc, tôi có mời hai nhân chứng là:
1 Họ và tên: Nguyễn Thị C
Sinh ngày: 18/10/1993
CMTND số:……… Nơi cấp: CA Thành phố Hà Nội Ngày cấp: 30/12/2010
HKTT: phường Tân Mai, quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội
Chỗ ở hiện tại: phường Tân Mai, quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội
2 Họ và tên: Nguyễn Văn D
Sinh ngày: 20/12/2000
CMTND số:……….Nơi cấp: CA Thành phố Hà Nội Ngày cấp:25/12/2015
HKTT: phường Tân Mai, quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội
Chỗ ở hiện tại: phường Tân Mai, quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội Hai nhân chứng kể trên là do tôi tự lựa chọn và mời đến, họ không thuộc những người thừa kế theo Di chúc hoặc theo pháp luật của tôi, không phải là người có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung Di chúc, họ có đầy đủ năng lực hành vi dân sự
Di chúc đã được lập xong hồi 23 giờ 28 phút ngày 12 tháng 03 năm 2019
đã thể hiện đúng theo ý chí, nguyện vọng của tôi, tôi không sửa đổi hoặc thêm bớt điều gì
Di chúc được lập thành 2 bản, mỗi bản 02 trang./
Trang 9Ngày 12 tháng 03 năm 2019
Nhân chứng 1
Nguyễn Thị C
Nhân chứng 2 Nguyễn Văn D
Người lập Di chúc Nguyễn Văn A
3.2 Các điều kiện hợp pháp của bản di chúc trên
Thứ nhất, người lập di chúc là anh Nguyễn Văn A có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự:
– Yêu cầu về độ tuổi: đủ 18 tuổi
– Yêu cầu về nhân thức: sức khỏe, nhận thức bình thường
Thứ hai, anh Nguyễn Văn A hoàn toàn tự nguyện lập di chúc: “Di chúc đã được lập xong hồi 23 giờ 28 phút ngày 12 tháng 03 năm 2019 đã thể hiện đúng theo ý chí, nguyện vọng của tôi, tôi không sửa đổi hoặc thêm bớt điều gì”
Thứ ba, nội dung của di chúc không trái pháp luật, đạo đức xã hội
Thứ tư, hình thức của di chúc đúng quy định của pháp luật:
Các yêu cầu về nội dung đối với mọi di chúc viết:
– Di chúc trên đã ghi rõ ngày, tháng, năm lập di chúc
– Di chúc trên đã ghi rõ họ và tên, nơi cư trú của người lập di chúc
– Di chúc trên đã ghi rõ họ, tên người, tên cơ quan, tổ chức được hưởng di sản hoặc xác định rõ các điều kiện để cá nhân, cơ quan, tổ chức được nhận di
sản.
– Di chúc trên đã ghi rõ di sản để lại và nơi có di sản
– Di chúc trên đã ghi rõ việc chỉ định người thực hiện nghĩa vụ và nội dung của nghĩa vụ
– Di chúc trên không viết tắt hoặc viết bằng kí hiệu, di chúc trên đã đánh
số thứ tự mỗi trang và có ký hiệu của người lập di chúc
Trang 10Thứ năm, di chúc trên thuộc loại di chúc bằng văn bản có người làm chứng và được lập theo trình tự tương ứng
4.Phương hướng hoàn thiện pháp luật về hình thức di chúc trong giai đoạn hiện nay
4.1 Quan điểm về hoàn thiện pháp luật về hình thức di chúc trong giai đoạn hiện nay
Thứ nhất, hoàn thiện pháp luật về hình thức di chúc phải bảo đảm tính thống nhất với pháp luật về thừa kế nói chung, thừa kế theo di chúc nói riêng Thứ hai, bảo đảm cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình cho người thừa kế theo pháp luật, hưởng di sản theo di chúc hoặc theo pháp luật
Thứ ba, bảo đảm an toàn trật tự xã hội, duy trì được tình đoàn kết trong gia đình
4.2 Một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về hình thức di chúc trong giai đoạn hiện nay
Một là, sửa đổi những bất cập trong việc công chứng di chúc miệng
Hai là, cần hướng dẫn cụ thể hơn về việc lập di chúc chung của vợ chồng
Ba là, hoàn thiện các quy định về người làm chứng lập di chúc, người viết
hộ di chúc
Bốn là, dưới góc độ pháp luật về hình thức của di chúc, cần có nghiên cứu
để quy định di chúc có điều kiện