Thiết kế và sử dụng học liệu điện tử trong dạy học lịch sử lớp 10 ở trường trung học phổ thông (tt)

Công nghệ thông tin CNTT tạo ra cơ hội, nhưng cũng mang đến không ít thách thức cho việc đổi mới giáo dục từ nội dung chương trình, hình thức và phương pháp dạy học PPDH,… đến cách thức

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

CÔNG TRÌNH ĐƯỢC HOÀN THÀNH TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học:

1 TS NGUYỄN THỊ BÍCH 2 TS HOÀNG THANH TÚ

Phản biện 1: PGS.TS Trần Viết Lưu

Ban Tuyên giáo Trung ương

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thị Thế Bình

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Phản biện 3: TS Vũ Thị Ngọc Anh

Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào hồi … giờ … ngày … tháng… năm 2019

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện:

Thư viện Quốc Gia, Hà Nội

hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ

1 Hoàng Thanh Tú, Ninh Thị Hạnh (2011), Thiết kế và sử dụng phim tư liệu lịch sử

với sự hỗ trợ của phần mềm Proshow Gold, Tạp chí Thiết bị giáo dục, số 68, trang 25

-27; 30

2 Ninh Thị Hạnh (2013), Sử dụng dịch vụ Google Sites thiết kế WebQuest hỗ trợ dạy

học ở trường trung học phổ thông, Tạp chí Khoa học, trường ĐHSP Hà Nội 2, ISSN

1859 – 2325, số 27, tr.106 - 112

3 Ninh Thị Hạnh (2014), Sử dụng phần mềm Hot Potatoes 6.0 thiết kế công cụ hỗ trợ

kiểm tra đánh giá kết quả học tập của học sinh trong môn Lịch sử ở trường THPT,

Tạp chí Khoa học, trường ĐHSP Hà Nội 2, ISSN 1859 – 2325, số 31, tr.81 - 86

4 Ninh Thị Hạnh, Ngô Sách Đăng, Ngô Duy Nam (2016), Thiết kế và triển khai bài

dạy môn Lịch sử ở trường trung học phổ thông với sự hỗ trợ của phương tiện công nghệ, Tạp chí Khoa học, trường ĐHSP Hà Nội 2, ISSN 1859 – 2325, số 42, tr.124 -

130

5 Ninh Thị Hạnh (2016), Vận dụng mô hình học tập kết hợp (Blended learning) trong

dạy học phần Lịch sử Việt Nam từ năm 1858 – 1884, Nghiên cứu và giảng dạy Lịch

sử trong bối cảnh hiện nay, Nxb Lý luận Chính trị, H 2016, tr 304 - 314

6 Ninh Thị Hạnh (2017), Hệ thống học liệu điện tử quốc gia cho môn Lịch sử của

Australia và một vài kinh nghiệm cho Việt Nam, HT Khoa học quốc tế: Đào tạo và

bồi dưỡng GV môn Lịch sử đáp ứng yêu cầu đổi mới chương trình, sách giáo khoa, Nxb ĐHQGHN, tr 485 – 491, ISBN: 9786046299769

7 Ninh Thị Hạnh (2018), Sử dụng học liệu điện tử trong dạy học môn Lịch sử ở

trường phổ thông, Tạp chí Khoa học, trường ĐHSP Hà Nội 2, ISSN 1859 – 2325, số

55, tr 104 – 116

8 Hoang Thanh Tu, Ninh Thi Hanh (2018), Applying the Flipped Classroom to

Teacher Training in Vietnam: A case study in Faculty of History in HPU2, The

International Conference on Flipped Learning for Technological and Vocational

Education, National Taiwan Normal University, p 107 – 116

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Theo lý luận dạy học hiện đại, các nhà giáo dục coi việc tích hợp các yếu tố, sản phẩm công nghệ vào quá trình dạy học là cuộc cách mạng thứ tư trong giáo dục (sau sự ra đời của nhà trường, chữ viết, in ấn và sách) Ứng dụng phương tiện kĩ thuật

và công nghệ trong dạy học, đặc biệt là công nghệ thông tin cho phép thiết kế những kiểu dạy học mới, khuyến khích sự làm việc độc lập, chủ động của học sinh Trên

thực tế, “hiện nay có 40% dân số toàn cầu sử dụng Internet mỗi ngày Hãy tưởng tượng những gì chúng ta có thể làm khi con số đó là 50, 60, 70%” [149] Điều đó cho

thấy sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin & truyền thông và những tác động không ngừng của nó vào hầu hết các lĩnh vực, làm thay đổi sâu sắc đời sống kinh tế, xã hội, đặc biệt là giáo dục và đào tạo Công nghệ thông tin (CNTT) tạo ra cơ hội, nhưng cũng mang đến không ít thách thức cho việc đổi mới giáo dục từ nội dung chương trình, hình thức và phương pháp dạy học (PPDH),… đến cách thức sử dụng phương tiện dạy học hiện đại mà cụ thể là các nguồn học liệu điện tử (HLĐT)

Với sự phát triển mạnh mẽ của Internet cùng với ứng dụng phổ biến của các thiết

bị điện tử thông minh giúp mọi người có thể dễ dàng kết nối và tương tác với nhau từ bất kỳ nơi nào trên thế giới Trong giáo dục, điều đó đã đưa đến cơ hội cho sự phát triển và mở rộng của hình thức dạy học mới, bên cạnh hình thức dạy học trực tiếp (Face to face) vốn có Học tập kết hợp (Blended learning) là một hình thức dạy học mới - một giải pháp kết hợp hình thức dạy học truyền thống với dạy học trực tuyến (E – learning) Vận dụng song song hai hình thức dạy học: dạy học trực tiếp và dạy học kết hợp trong dạy học nói chung và DHLS nói riêng sẽ là hướng đi mới phù hợp với

thực tế và yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay: “Ứng dụng CNTT đổi mới nội dung, phương pháp dạy và học, gồm: sử dụng hiệu quả các thiết bị, phần mềm dạy học, thí nghiệm ảo, phần mềm mô phỏng; ứng dụng một cách có hiệu quả hệ thống ứng dụng dạy- học thông minh, hiện đại ở những nơi có điều kiện; ứng dụng kho bài giảng E - learning, sách điện tử, sách giáo khoa điện tử đổi mới phương pháp dạy - học; ứng dụng hệ thống đánh giá người học trực tuyến…” [10]

1.2 Dạy học Lịch sử (DHLS) là hoạt động mang tính đặc thù Khác với các bộ môn khác, tri thức LS mang những đặc trưng: tính quá khứ, tính không lặp lại… Chúng ta không thể trực tiếp quan sát được lịch sử mà chỉ có thể nhận thức một cách gián tiếp thông qua các nguồn sử liệu và với sự hỗ trợ của phương tiện dạy học Do vậy trong DHLS, phương tiện trực quan nói chung và HLĐT nói riêng có vai trò rất quan trọng HLĐT trình bày thông tin dưới nhiều kênh khác nhau mang tính đa

phương tiện (multimedia); có khả năng liên kết cao đến bất kì cơ sở dữ liệu nào có trên máy vi tính thông qua các website và không bị giới hạn bởi không gian và thời gian Do đó, nó không chỉ có ý nghĩa cụ thể hóa thuần túy mà còn giúp phát triển tư duy, năng lực của người học

Việc sử dụng HLĐT trong DHLS ở Việt Nam hiện nay đã và đang được sử dụng rộng rãi Tuy nhiên, do tác động của nhiều yếu tố: điều kiện cơ sở vật chất, cách thức

sử dụng của giáo viên (GV)… việc sử dụng HLĐT chưa mang lại hiệu quả nổi bật nhằm nâng cao năng lực của người học, tạo động lực trong môn học Lịch sử

1.3 Lịch sử lớp 10 là nội dung quan trọng trong chương trình môn Lịch sử ở trường THPT bao gồm phần Lịch sử thế giới và Việt Nam từ thời nguyên thủy đến thời cổ - trung đại và giai đoạn đầu của lịch sử thế giới cận đại Nguồn tư liệu phục

vụ nội dung này khá phong phú, GV và học sinh (HS) có thể dễ dàng tiếp cận với tư liệu có giá trị Do đó, GV có thể linh hoạt trong việc điều chỉnh, sắp xếp nội dung các bài học, phần học phù hợp với nhiều hình thức dạy học khác nhau Tuy nhiên, trong thực tế, GV còn gặp nhiều khó khăn trong việc thiết kế và sử dụng HLĐT một cách hiệu quả trong dạy học

Xuất phát từ những lý do nêu trên, chúng tôi chọn vấn đề: “Thiết kế và sử dụng

học liệu điện tử trong dạy học Lịch sử lớp 10 ở trường trung học phổ thông” làm

đề tài luận án Tiến sĩ Khoa học Giáo dục, chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử

2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình thiết kế và các biện pháp sử dụng học liệu điện tử theo hình thức dạy học trực tiếp và hình thức dạy học kết hợp trong DHLS lớp 10 ở trường THPT

2.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về lý luận và phương pháp dạy học bộ môn:

Luận án tập trung nghiên cứu lý luận về phương pháp sử dụng đồ dùng trực quan nói chung, phương tiện dạy học nói riêng, đặc biệt là các phương tiện dạy học hiện đại, trong đó ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học Lịch sử Đồng thời, luận án nghiên cứu các hình thức tổ chức dạy học theo lý luận dạy học hiện đại

- Về phạm vi vận dụng:

+ Nội dung: Luận án nghiên cứu phần nội dung lịch sử lớp 10 (Chương trình Chuẩn) ở trường THPT đề xuất nội dung kiến thức có thể khai thác để thiết kế học liệu điện tử

+ Học liệu điện tử: Luận án tập trung đề xuất quy trình thiết kế và biện pháp sử dụng một loại học liệu điện tử là trang web học tập theo hai hình thức tổ chức dạy học là dạy học trực tiếp (Face to face) và dạy học kết hợp (Blended learning)

- Về phạm vi điều tra, khảo sát thực trạng và thực nghiệm:

+ Tiến hành điều tra, khảo sát 67 trường THPT ở 18 tỉnh, thành phố đại diện ba miền trên cả nước

+ Tiến hành thực nghiệm thăm dò và thực nghiệm song hành ở 05 trường THPT với các mô hình trường học khác nhau qua bài 27, bài 32 Lịch sử lớp 10

3 Mục đích và nhiệm vụ của đề tài

3.1 Mục đích

Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của học liệu điện tử, luận án xây dựng quy trình thiết kế và nội dung HLĐT dưới dạng trang web học tập; đồng thời đề xuất các biện pháp sử dụng hệ thống HLĐT đó theo hình thức dạy học trực tiếp và dạy học kết hợp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử lớp 10 ở trường THPT

3.2 Nhiệm vụ

Để thực hiện mục đích trên, đề tài cần giải quyết các nhiệm vụ cụ thể sau:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận của việc thiết kế và sử dụng HLĐT trong DHLS ở trường THPT

- Khảo sát thực trạng việc thiết kế và sử dụng HLĐT trong DHLS ở trường THPT để làm cơ sở thực tiễn nghiên cứu đề tài

- Thiết kế hệ thống học liệu điện tử thể hiện trên trang web học tập phục vụ cho quá trình dạy học phần Lịch sử lớp 10

- Đề xuất quy trình, các biện pháp sử dụng hệ thống học liệu điện tử theo hình thức dạy học trực tiếp và hình thức dạy học kết hợp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử lớp 10 ở trường THPT

- Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính khả thi của quy trình, các biện pháp

sử dụng học liệu điện tử được đề xuất

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở phương pháp luận

Cơ sở phương pháp luận của đề tài là lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về nhận thức, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng về giáo dục nói chung

và dạy học Lịch sử nói riêng

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Tiến hành nghiên cứu đề tài, chúng tôi sử dụng tổng hợp nhiều phương pháp:

- Nghiên cứu lý thuyết: nghiên cứu lý luận về phương pháp, hình thức tổ chức dạy

học, ứng dụng CNTT trong dạy học, đặc biệt là lý luận về HLĐT và các hình thức dạy học thông qua đọc, sưu tầm và phân tích tài liệu từ sách, báo, tạp chí, Internet ; nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa lịch sử lớp 10 hiện hành và dự thảo chương trình môn học lịch sử sau 2018 để lựa chọn nội dung, chủ đề phù hợp cho việc thiết kế HLĐT

- Nghiên cứu thực tiễn: Sử dụng phương pháp điều tra, phỏng vấn, quan sát để

tìm hiểu thực trạng sử dụng HLĐT trong DHLS ở trường THPT và đánh giá bước đầu trong quá trình thực nghiệm các biện pháp sử dụng HLĐT được đề xuất Sử dụng phương pháp chuyên gia để kháo sát, thẩm định bước đầu chất lượng của HLĐT được thiết kế

- Sử dụng phương pháp thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng tính khả thi của quy trình sử dụng, các biện pháp sử dụng HLĐT trong DHLS ở 05 trường THPT trên địa bàn các tỉnh, thành phố: Vĩnh Phúc, Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh

- Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lí, thống kê, phân tích số liệu thu được trong quá trình thực nghiệm sư phạm và đánh giá tính khả thi, tính hiệu quả của các biện pháp đề tài đề xuất

5 Giả thuyết khoa học

Trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã và đang tác động mạnh mẽ đến giáo dục, HLĐT ngày càng có vai trò, ý nghĩa quan trọng trong dạy học, nếu xây dựng được quy trình thiết kế và đề xuất được các biện pháp sử dụng HLĐT phù hợp

sẽ góp phần nâng cao chất lượng DHLS ở trường THPT nói chung và DHLS lớp 10 nói riêng

6 Đóng góp của đề tài

Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần:

- Khẳng định vai trò, ý nghĩa, sự cần thiết của việc thiết kế và sử dụng HLĐT trong DHLS nói chung và DHLS lớp 10 nói riêng

- Đánh giá đúng thực trạng việc sử dụng HLĐT theo hình thức dạy học trực tiếp

và hình thức dạy học kết hợp trong DHLS ở trường THPT

- Đề xuất được quy trình thiết kế và các biện pháp sử dụng HLĐT theo hình thức dạy học trực tiếp và dạy học kết hợp trong DHLS lớp 10 ở trường THPT

7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài

Việc nghiên cứu đề tài này có ý nghĩa về mặt khoa học và thực tiễn:

- Về khoa học: luận án làm phong phú thêm lý luận và phương pháp dạy học môn Lịch sử về việc ứng dụng CNTT trong DHLS nói chung, thiết kế và sử dụng HLĐT trong dạy học lịch sử lớp 10 nói riêng

- Về thực tiễn: luận án là tài liệu hướng dẫn GV phổ thông thiết kế và sử dụng

HLĐT vào dạy học bộ môn để nâng cao chất lượng dạy học Đồng thời, luận án cũng

là tài liệu tham khảo cho sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử

8 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Phụ lục, Tài liệu tham khảo, nội dung của luận án bao gồm 4 chương:

Chương 1 Tổng quan những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 2 Vấn đề thiết kế và sử dụng học liệu điện tử trong dạy học lịch sử ở

trường trung học phổ thông - Lý luận và thực tiễn

Chương 3 Thiết kế học liệu điện tử trong dạy học lịch sử lớp 10 ở trường trung

học phổ thông

Chương 4 Sử dụng học liệu điện tử trong dạy học lịch sử lớp 10 ở trường trung

học phổ thông Thực nghiệm sư phạm

Chương 1

TỔNG QUAN NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 1.1 Các công trình nghiên cứu về học liệu điện tử trong dạy học

1.1.1 Ở nước ngoài

Sự phát triển của CNTT đã đưa đến sự gia tăng đáng kể của các loại phương tiện trực quan hiện đại, trong đó có HLĐT Nghiên cứu CNTT và HLĐT chỉ mới xuất hiện phổ biến vào thập niên cuối của thế kỉ XX Phải kể đến nghiên cứu của các học giả từ Mỹ, Pháp, Úc, Singapore và tổ chức UNESCO Trong đó nhiều nghiên cứu đều khẳng định việc sử dụng hình thức dạy học kết hợp là một trong những giải pháp nâng cao hiệu quả của việc ứng dụng CNTT trong dạy học nói chung và HLĐT nói riêng Trong đó, trang web học tập là một loại HLĐT phổ biến được sử dụng trong hình thức dạy học kết hợp bởi những ưu thế vượt trội và khả năng đáp ứng nhu cầu đổi mới giáo dục theo hướng ứng dụng công nghệ đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn thế giới

1.1.2 Ở trong nước

Sang thế kỉ XXI, những nghiên cứu về ứng dụng CNTT trong dạy học nói chung

và sử dụng HLĐT nói riêng ngày càng phổ biến Những nghiên cứu về các loại HLĐT đơn lẻ, đặc biệt là trang web học tập được nhiều chuyên gia lý luận và phương pháp dạy học bộ môn ở Việt Nam quan tâm thể hiện qua bài viết công bố trên các tạp chí uy tín

1.2 Các công trình nghiên cứu về học liệu điện tử trong dạy học lịch sử

1.2.1 Ở nước ngoài

Xu hướng ứng dụng CNTT mà cụ thể là HLĐT trong DHLS cũng được nhiều học giả quan tâm nghiên cứu Những nghiên cứu trên đã bước đầu khẳng định tầm quan trọng của việc sử dụng HLĐT nói chung trong DHLS, đồng thời đi sâu phân tích vai trò, quy trình, hiệu quả sử dụng của một số loại HLĐT có thể sử dụng trong DHLS như: website học tập; phim tư liệu; trò chơi học tập; sách điện tử (e-book), bài giảng điện tử …

1.2.2 Ở trong nước

Ở Việt Nam, nghiên cứu về việc sử dụng HLĐT chưa thực sự đa dạng và có tính

hệ thống, ban đầu là những nghiên cứu về nguyên tắc trực quan trong DHLS nói chung Tuy nhiên, bước sang thế kỉ XXI cùng với sự phát triển chung của giáo dục thế giới, các nghiên cứu về việc sử dụng các loại HLĐT trong dạy học nói chung và DHLS nói riêng cũng ngày càng phong phú

1.3 Đánh giá chung, những vấn đề luận án kế thừa và tiếp tục giải quyết

Như vậy, qua tìm hiểu các nghiên cứu trong và ngoài nước về vấn đề sử dụng CNTT, HLĐT trong dạy học nói chung và DHLS nói riêng, có thể nhận thấy các vấn

đề chính sau đã được giải quyết:

Thứ nhất, khẳng định sự cần thiết và tầm quan trọng của việc sử dụng CNTT,

HLĐT trong môi trường dạy học hiện đại hiện nay, trong đó có DHLS

Thứ hai, phân loại HLĐT và nghiên cứu sâu một số loại HLĐT nhất định Mỗi

loại HLĐT lại có những ưu thế riêng khi sử dụng phục vụ giảng dạy môn học ở những điều kiện khác nhau

Thứ ba, xác định các hình thức chính để sử dụng HLĐT đạt hiệu quả cao Trong

đó dạy học trực tiếp (Face to face), dạy học kết hợp (Blended learning), dạy học trực tuyến (E- learning) là ba phương thức phổ biến hiện nay

Tuy nhiên, chưa có công trình nào trả lời một cách hệ thống các vấn đề dưới đây:

Một là: HLĐTcó ý nghĩa như thế nào đối với việc DHLS ở trường THPT trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay?

Hai là: Thực tiễn việc sử dụng HLĐT trong DHLS ở trường THPT hiện nay có

ưu điểm, hạn chế nào?

Ba là: Xác định mức độ nội dung kiến thức cần sử dụng HLĐT như thế nào? Bốn là: Thiết kế loại HLĐT nào phù hợp với DHLS ở trường THPT hiện nay? Năm là: Cần xây dựng quy trình thiết kế và các biện pháp sử dụng HLĐT trong môn Lịch sử ở trường THPT nói chung và dạy học Lịch sử lớp 10 nói riêng như thế

nào cho hiệu quả?

Trên cơ sở tiếp thu những thành quả nghiên cứu từ các công trình đi trước, luận

án sẽ tập trung giải quyết các vấn đề sau:

Thứ nhất, giải thích được các khái niệm, thuật ngữ: HLĐT, HLĐT trong DHLS, thiết

kế và sử dụng HLĐT trong DHLS ở trường THPT, phân loại và đặc trưng của HLĐT, hình thức dạy học trực tiếp, hình thức dạy học kết hợp Đồng thời, trên cơ sở mục tiêu môn học, phân tích đặc điểm của kiến thức lịch sử, đặc điểm quá trình nhận thức của HS trong DHLS; phân tích vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng HLĐT trong DHLS

Thứ hai, phân tích mối liên hệ giữa việc sử dụng HLĐT với các yếu tố khác

trong QTDH Lịch sử ở trường THPT, những yêu cầu của đổi mới cách thức triển khai PPDH hiện nay và đề xuất những yêu cầu cơ bản của việc sử dụng HLĐT trong DHLS ở trường THPT

Thứ ba, đánh giá chung về thực trạng DHLS ở trường THPT và đi sâu phân tích

những ưu điểm, hạn chế trong việc sử dụng HLĐT dựa trên kết quả điều tra Từ đó, nêu ra những vấn đề thực tiễn đặt ra cần giải quyết

Thứ tư, nghiên cứu chương trình môn Lịch sử lớp 10 ở trường THPT và xác

định những nội dung kiến thức phù hợp với việc sử dụng HLĐT, lựa chọn quy trình thiết kế HLĐT phù hợp với mục tiêu đề ra Cụ thể luận án sẽ thiết kế HLĐT dưới hình thức trang web học tập hỗ trợ dạy học trực tiếp và dạy học kết hợp

Thứ năm, đề xuất quy trình, các biện pháp sử dụng HLĐT đã thiết kế và thực

nghiệm sư phạm để kiểm định hiệu quả của quy trình và các biện pháp đề xuất Định hướng xuyên suốt trong quy trình thiết kế và sử dụng HLĐT của luận án là căn cứ vào hình thức tổ chức dạy học khác nhau để đưa ra các biện pháp sử dụng HLĐT phù hợp

2

3 Chương 2

VẤN ĐỀ THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG HỌC LIỆU ĐIỆN TỬ

TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG –

LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Một số khái niệm cơ bản có liên quan đến đề tài

* Học liệu; Học liệu điện tử

* Học liệu điện tử trong dạy học lịch sử: từ việc thống nhất quan niệm về

HLĐT nói chung, vận dụng vào DHLS có thể hiểu HLĐT trong DHLS là hệ thống

tư liệu chứa thông tin về lịch sử được số hóa theo ý tưởng sư phạm với các hình

thức đa dạng (văn bản, tranh ảnh, video, đồ họa trực quan (infographic), sách điện

tử (e - book), trang web ) và sử dụng theo một quy trình chặt chẽ hướng đến mục tiêu cụ thể trong DHLS

Trong phạm vi luận án thiết kế và sử dụng HLĐT trong dạy học lịch sử ở

trường phổ thông được hiểu là: quá trình GV tạo nên HLĐT với các định dạng khác

nhau dựa trên hệ thống tư liệu sẵn có hoặc GV tái tạo theo mục đích sư phạm cụ thể

Hệ thống HLĐT này được tập hợp trong một trang web học tập mà GV sẽ sử dụng theo hai hình thức dạy học (dạy học trực tiếp và dạy học kết hợp) một cách linh hoạt

phù hợp với các mô hình lớp học, thực tế dạy học và đối tượng người học đa dạng

2.1.2 Đặc trưng và phân loại học liệu điện tử trong dạy học lịch sử ở trường THPT

2.1.2.1 Đặc trưng của HLĐT trong dạy học lịch sử ở trường THPT

2.1.2.2 Phân loại HLĐT trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Gồm: Văn bản; hình ảnh; âm thanh và phim tư liệu; mô phỏng và tương tác; hỗn hợp

2.1.3 Cơ sở xuất phát của vấn đề thiết kế và sử dụng học liệu điện tử trong dạy học lịch sử ở trường THPT

2.1.3.1 Mục tiêu môn học Lịch sử ở trường THPT

2.1.3.2 Đặc điểm của kiến thức Lịch sử và đặc điểm nhận thức của học sinh

ở trường THPT

2.1.3.3 Yêu cầu đổi mới giáo dục môn Lịch sử ở trường THPT

2.1.4 Vai trò, ý nghĩa của việc thiết kế và sử dụng học liệu điện tử trong dạy học lịch sử ở trường THPT

2.1.4.1 Vai trò của việc thiết kế và sử dụng HLĐT trong dạy học Lịch sử ở trường THPT

Trước hết, HLĐT là phương tiện dạy học hiện đại hỗ trợ GV chuẩn bị, tổ chức

và hướng dẫn HS học tập Thứ hai, HLĐT là nguồn cung cấp tri thức phong phú, cần thiết cho cả GV và HS Thứ ba, sử dụng HLĐT là biện pháp dạy học tích cực góp phần đổi mới phương pháp dạy học, tạo hứng thú và tăng hiệu quả việc học tập môn Lịch sử

2.1.4.2 Ý nghĩa của việc thiết kế và sử dụng HLĐT trong dạy học Lịch sử ở trường THPT

Với vai trò trên, việc thiết kế và sử dụng HLĐT trong DHLS có ý nghĩa đối với

HS trên các mặt: kiến thức, kĩ năng, thái độ và định hướng phát triển năng lực và phẩm chất

2.1.5 Các hình thức dạy học sử dụng học liệu điện tử phổ biến hiện nay

Theo lý thuyết dạy học hiện đại, có thể phân chia hình thức dạy học thành ba loại dựa trên sự giao tiếp của GV và HS thông qua phương tiện công nghệ hoặc các

ứng dụng CNTT: hình thức dạy học trực tiếp (Face to face); hình thức dạy học trực tuyến (E-Learning); hình thức dạy học kết hợp (Blended learning) Với mỗi hình thức

tổ chức dạy học này, HLĐT lại giữ một vai trò quan trọng khác nhau

Trong phạm vi luận án, chúng tôi tập trung vào quy trình thiết kế và sử dụng HLĐT trong dạy học Lịch sử theo hình thức dạy học trực tiếp (Face to face) và dạy học kết hợp (Blended learning)

và là hướng đi phù hợp với xu thế chung của thế giới

Tuy nhiên, GV ở các quốc gia này cũng đang gặp khó khăn nhất định trong việc

sử dụng HLĐT trên lớp Đây là những lưu ý cần thiết trong quá trình thiết kế và sử dụng HLĐT trong dạy học nói chung và DHLS nói riêng Điều đó cũng cho thấy cần

có một phương thức/ mô hình phù hợp để việc sử dụng HLĐT khắc phục được những hạn chế chung thường gặp, phát huy cao nhất ưu thế của mình trong lớp học

2.2.2 Thực trạng việc thiết kế và sử dụng học liệu điện tử trong dạy học lịch

sử ở trường THPT

Việc điều tra, khảo sát được tiến hành trên diện rộng, với môi trường dạy học

đa dạng và phân bố ở 67 trường THPT thuộc 18 tỉnh, thành phố, từ đồng bằng đến trung dung miền núi: Lào Cai, Lạng Sơn, Hòa Bình, Phú Thọ, Vĩnh Phúc, Bắc Giang, Hà Nội, Bắc Ninh, Hưng Yên, Hải Dương, Thái Bình, Nam Định, Hà Nam, Thanh Hóa, Ninh Thuận, Huế, Tây Ninh, Đồng Tháp Hệ thống các trường THPT

được khảo sát gồm: trường chuyên, trường công lập, trường tư thục, trường quốc tế, trung tâm giáo dục thường xuyên Những thông tin phân tích từ thực trạng có tính giá trị sẽ là cơ sở để chúng tôi đề xuất biện pháp thiết kế và sử dụng HLĐT trong DHLS ở trường THPT

Kết quả khảo sát cho thấy: trong khi khẳng định HLĐT có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển năng lực của HS (86%).Trên thực tế có rất ít GV chú ý đến hình thức sử dụng HLĐT hướng dẫn HS tự học, tự tìm kiếm và khai thác thông tin (3.1%); hướng dẫn HS tương tác qua môi trường Internet (12.5%).Phần lớn GV lựa chọn hình thức sử dụng HLĐT theo hình thức dạy học trực tiếp (chiếm 84.4%) Khó khăn lớn nhất GV và HS gặp phải không phải là sự thiếu hụt về cơ sở vật chất và thiết bị dạy học hiện đại HS lúng túng vì không biết cách lựa chọn và sử dụng HLĐT hiệu quả GV cũng lúng túng và mất nhiều thời gian để chuẩn bị, triển khai bài dạy với HLĐT

2.2.3 Đánh giá chung về thực trạng

Thứ nhất, khi thiết kế và sử dụng HLĐT GV chưa thực sự quan tâm đến hứng thú, nhu cầu, sở thích của HS Thứ hai, mặc dù nhận thức đúng về tầm quan trọng của HLĐT trong việc phát triển năng lực người học, nhưng trên thực tế, hiệu quả sử dụng HLĐT trong DHLS của GV chưa đạt được như mong muốn Thứ ba, GV đã sử dụng các định dạng HLĐT đa dạng nhưng chủ yếu là các HLĐT đơn giản: văn bản; hình ảnh, âm thanh; video; trang trình chiếu chưa sử dụng nhiều các HLĐT có tính tương tác cao như trang trình chiếu tương tác, đồ họa trực quan, trang web học tập hoặc chưa cập nhật các công cụ mới để tăng tương tác trong dạy học Thứ tư, sự thiếu hụt hệ thống HLĐT phong phú, có độ tin cậy và quy trình sử dụng rõ ràng phù hợp với ý tưởng sư phạm là khó khăn chung của cả GV và HS

Chương 3

THIẾT KẾ HỌC LIỆU ĐIỆN TỬ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 10 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

3.1 Vị trí, mục tiêu, nội dung chương trình Lịch sử lớp 10

3.2 Nội dung Lịch sử lớp 10 có thể khai thác để thiết kế học liệu điện tử

Trên cơ sở phân tích vị trí, mục tiêu và nội dung chương trình Lịch sử lớp 10, chúng tôi xác định nội dung cơ bản Lịch sử lớp 10 có thể thiết kế HLĐT đơn lẻ hỗ trợ dạy học như sau: Nội dung kiến thức có khái niệm lịch sử trừu tượng mà HS cần hiểu