Chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở trung quốc sau đại hội XVIII đến nay và hàm ý chính sách đối với việt nam

LỜI CẢM ƠN Trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận án “Chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung Quốc sau Đại hội XVIII đến nay và hàm ý chính sách đối với Việt Nam

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN HỒNG VIỆT

CHUYỂN ĐỔI PHƯƠNG THỨC PHÁT TRIỂN KINH TẾ

Ở TRUNG QUỐC SAU ĐẠI HỘI XVIII ĐẾN NAY

VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI - 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

_

TRẦN HỒNG VIỆT

CHUYỂN ĐỔI PHƯƠNG THỨC PHÁT TRIỂN KINH TẾ

Ở TRUNG QUỐC SAU ĐẠI HỘI XVIII ĐẾN NAY

VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI VIỆT NAM

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu thu thập, trích dẫn, xử lý từ các nguồn chính thức và riêng của tác giả Kết quả nêu trong luận án là trung thực, chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận án

Trần Hồng Việt

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện luận án “Chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung Quốc sau Đại hội XVIII đến nay và hàm ý chính sách đối với Việt Nam”, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ, tạo điều

kiện của tập thể lãnh đạo, các nhà khoa học, cán bộ, giảng viên Học viện Khoa học xã hội nói chung và Khoa Quốc tế học nói riêng Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành về những sự giúp đỡ quý báu đó

Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TS Nguyễn Quang Thuấn và TS Hoàng Thế Anh, những người thầy đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo tận tình, tâm huyết trong suốt quá trình tôi nghiên cứu và hoàn thành luận án này

Tôi xin chân thành cảm ơn bạn bè và đồng nghiệp cơ quan nơi tôi công tác, các đồng nghiệp tại các một số cơ sở nghiên cứu, Ban Tuyên giáo Trung ương, Ban Đối ngoại Trung ương, Bộ Ngoại giao, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ đã quan tâm, hỗ trợ và tạo mọi điều kiện trong quá trình học tập và thực hiên luận án tiến sĩ

Cuối cùng, tôi cũng xin cảm ơn bạn bè và gia đình đã luôn cổ vũ, động viên tôi những lúc khó khăn để có thể vượt qua và hoàn thành tốt luận án này

Xin trân trọng cảm ơn!

Nghiên cứu sinh

Trần Hồng Việt

1.3 Khoảng trống nghiên cứu và khung phân tích của luận án …….………… 23

1.3.1 Khoảng trống nghiên cứu ……… ……… 1.3.2 Khung phân tích của luận án ………

2.1.2 Những điểm chung và kinh nghiệm của một số quốc gia thực hiện chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế … ………

35

2.2 Cơ sở lý luận về chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc 40

2.2.2 Quá trình hình thành và phát triển quan điểm lý luận về chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc………

3.1.1 Bối cảnh quốc tế, tình hình trong nước tác động đến chính sách phát triển

kinh tế của Trung Quốc ………

60 3.1.2 Những hạn chế của phương thức tăng trưởng theo chiều rộng sau 30 năm cải cách mở cửa………

64 3.2 Các biện pháp thực hiện chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc sau Đại hội XVIII ……… …

72 3.2.1 Cải cách thể chế kinh tế, giải quyết mối quan hệ giữa Nhà nước với thị trường 72 3.2.2 Nâng cấp và tối ưu hóa cơ cấu ngành nghề……… 76

3.2.3 Điều chỉnh kết cấu thành thị - nông thôn……….……… 80

3.2.4 Điều chỉnh kết cấu phân phối thu nhập……….…… 85

3.2.5 Phát triển kinh tế các-bon thấp……… … 89

3.2.6 Đẩy mạnh phát triển sáng tạo khoa học kỹ thuật… …….……… 92

3.2.7 Đẩy mạnh kinh tế đối ngoại và thực thi chiến lược “đi ra ngoài”.……… 97

3.3 Một số kết quả bước đầu thực hiện chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế và những vấn đề còn tồn tại……… …

100 3.3.1 Kết quả chuyển đổi trong phát triển kinh tế……… 101

3.3.2 Kết quả chuyển đổi trong phát triển xã hội……… 104

3.3.3 Kết quả chuyển đổi trong phát triển xanh……… ……… 106

3.3.4 Kết quả chuyển đổi trong phát triển sáng tạo……….……… 108

3.3.5 Một số vấn đề còn tồn tại của chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế và triển vọng ………

112 Chương 4: CHUYỂN ĐỔI PHƯƠNG THỨC PHÁT TRIỂN KINH TẾ CỦA TRUNG QUỐC TRONG BỐI CẢNH MỚI VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH ĐỐI VỚI VIỆT NAM ……… …

119 4.1 Chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc trong bối cảnh mới ……… ………

119 4.1.1 Bối cảnh mới tác động đến chính sách phát triển kinh tế của Trung Quốc.… 121 4.1.2 Biện pháp chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc trong bối cảnh mới ……….………

125 4.2 Một số vấn đề về chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam giai đoạn hiện nay ………

131 4.2.1 Những điểm tương đồng, khác biệt trong chính sách phát triển kinh tế Việt Nam – Trung Quốc……… 131 4.3.2 Mục tiêu chuyển đổi mô hình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam giai đoạn 134

KẾT LUẬN……… 150 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ………

152

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 153

DANH MỤC KÝ HIỆU, CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Tiếng Việt Tiếng Anh

Bank

ASEAN – Trung Quốc

ASEAN-China Free Trade Area

xuyên Thái Bình Dương

-

Fund

Khu vực

Regional Comprehensive Economic Partnership

Thái Bình Dương

Trans-Pacific Partnership

Agreement

Organization

DANH MỤC CÁC BẢNG

Nội dung Trang

Bảng 3.1: Mức đóng góp và sức ảnh hưởng đối với GDP của tiêu dùng,

đầu tư và xuất khẩu

65

Bảng 3.4: So sánh kết quả chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế

giai đoạn 2011 - 2015 và 2016 - 2018 trên một số lĩnh vực

103

Bảng 3.5: Chỉ tiêu chất lượng môi trường trung bình giai đoạn 2011 -

2015 và 2016 - 2018 tại một số tỉnh, thành phố Trung Quốc

107

Bảng 3.7a: Xếp hạng đổi mới sáng tạo của Trung Quốc so với một số

quốc gia (theo Bloomberg’s list of World’s Most Innovative Countries)

109

Bàng 3.7b: Xếp hạng đổi mới sáng tạo của Trung Quốc so với một số

quốc gia (theo Global Innovation Index)

109

DANH MỤC CÁC HÌNH, BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ

Nội dung Trang

Hình 3.3: Tình hình phân bổ đầu tư R&D theo lĩnh vực giai đoạn 2007 -

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Trong ba thập niên cuối của thế kỷ XX, nhiều quốc gia đang phát triển đã tiến hành chuyển đổi kinh tế theo mô hình kinh tế thị trường, chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, tích cực hội nhập kinh tế khu vực

và trên thế giới Trong quá trình thực hiện các chính sách phát triển kinh tế đó, một

số quốc gia đã thành công, đưa đất nước từ một nền kinh tế nghèo nàn, lạc hậu, chậm phát triển trở thành một nền kinh tế hiện đại, năng động, có vị thế trong cục diện kinh tế toàn cầu Trong số đó, Trung Quốc là ví dụ điển hình

“Sự phát triển thần kỳ” của Trung Quốc chính thức bắt đầu từ cuộc cải cách

mở cửa năm 1978 Chỉ trong 30 năm (1978 - 2008), Trung Quốc từ vị trí thứ 40 trong bản đồ kinh tế thế giới đã vươn lên trở thành cường quốc kinh tế, lần lượt vượt qua các nền kinh tế lớn như Pháp, Anh, Đức Năm 2010, Trung Quốc chính thức vượt qua Nhật Bản, trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới

Bước sang thập niên thứ hai của thế kỷ XXI, tác động của cuộc khủng hoảng tài chính - kinh tế toàn cầu ngày càng lan rộng; những khó khăn và vấn đề trong tầng sâu của nền kinh tế Trung Quốc càng bộc lộ rõ, khiến sự phát triển của quốc gia này chuyển sang xu hướng tăng chậm lại Mô hình phát triển theo chiều rộng, tức là dựa vào nguồn vốn đầu tư ồ ạt từ nước ngoài, thị trường hàng hóa xuất khẩu

và nhân công lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên thô và tiêu hao năng lượng lớn,

đã không thể giúp duy trì tốc độ tăng trưởng cao một cách đáng ngưỡng mộ trong thời gian dài Xét về tổng thể, mặc dù đã vươn mình trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, nhưng Trung Quốc vẫn là nước có trình độ sản xuất còn thấp, trình độ khoa học kỹ thuật phát triển không cao, khoảng cách với các nước phát triển khác trong khu vực (Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore) vẫn còn khá xa; xã hội vẫn tồn tại mâu thuẫn giữa nhu cầu về văn hóa, vật chất của người dân với sức sản xuất lạc hậu của nền kinh tế Chênh lệch về trình độ phát triển giữa các khu vực, vùng miền vẫn chưa được cải thiện, dân số gia tăng kèm xu hướng già hóa dân số đang gây ra áp lực lớn đối với các chính sách an sinh xã hội và giải quyết việc làm Trong bối cảnh

đó, vào tháng 11 năm 2012, Trung Quốc tiến hành Đại hội Đảng lần thứ XVIII với những yêu cầu cấp bách về cải cách toàn diện để phát triển bền vững thực sự Sau

đó 1 năm, vào tháng 11 năm 2013, Hội nghị Trung ương 3 Khóa XVIII đã bàn về các chính sách quan trọng liên quan đến cải cách và phát triển, thống nhất ban hành

“Quyết định của Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc về một số vấn đề trọng đại đi sâu cải cách toàn diện” Hội nghị này đã chỉ ra những yêu cầu, nhiệm vụ

quan trọng, cụ thể trong đi sâu cải cách toàn diện về 6 lĩnh vực: Kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, văn minh sinh thái và quốc phòng - quân đội, trong đó kinh tế chiếm vị trí đầu tiên, có nội dung nhiều nhất [188] Tháng 5 năm 2014, Tổng Bí

thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình lần đầu tiên đề cập đến khái niệm “trạng

thái bình thường mới”, đánh dấu bước chuyển chiến lược về phương thức phát triển

kinh tế của Trung Quốc trong giai đoạn mới Nền kinh tế trong trạng thái bình thường mới lấy phát triển để thúc đẩy tăng trưởng, coi trọng phát triển toàn diện xã hội hơn là tập trung vào tăng trưởng GDP, lấy giá trị thay cho giá cả làm cơ chế hạt nhân của thị trường, coi mục tiêu cải cách mở cửa là sự phát triển bền vững của nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa [89] Có thể nói, chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế sau Đại hội XVIII Đảng Cộng sản Trung Quốc được coi là khởi đầu cho “cuộc cải cách kinh tế lần thứ hai” tại Trung Quốc

Tại Việt Nam, nền kinh tế nước ta cũng đang phải đối mặt với những vấn đề tương tự như Trung Quốc trong quá trình phát triển Sau 30 năm đổi mới, việc duy trì quá lâu mô hình tăng trưởng dựa vào khai thác tài nguyên và sản xuất gia công giá trị thấp đã được Đảng ta sớm nhận thức và tìm giải pháp khắc phục Tại Đại hội lần thứ XI (năm 2011), Đảng ta đã chủ trương đổi mới mô hình tăng trưởng và cơ cấu lại nền kinh tế, nâng cao chất lượng, hiệu quả, phát triển kinh tế nhanh, bền vững; khẳng định rõ ràng việc cần phải tiến hành chuyển đổi mô hình tăng trưởng

kinh tế từ “chủ yếu phát triển theo chiều rộng sang phát triển hợp lý giữa chiều

rộng và chiều sâu, vừa mở rộng quy mô vừa chú trọng nâng cao chất lượng, hiệu quả, tính bền vững” [24] Tháng 01 năm 2016, tại Đại hội lần thứ XII, Đảng ta một

lần nữa nhấn mạnh sự cần thiết “kết hợp có hiệu quả phát triển chiều rộng với

chiều sâu, chú trọng phát triển chiều sâu, nâng cao chất lượng tăng trưởng và sức cạnh tranh” [25] Những thay đổi này đã phản ánh quan điểm và tư duy chiến lược

của Đảng ta trong đổi mới phương thức lãnh đạo về kinh tế, nhằm thực hiện hiệu quả mục tiêu đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế, phát triển nhanh

và bền vững, bảo đảm nâng cao rõ rệt thực lực đất nước và đời sống của nhân dân

Thế giới đang bước vào một kỷ nguyên phát triển với nhiều thách thức Việc phương Tây tiếp tục bị suy yếu do hệ quả kéo dài của khủng khoảng kinh tế, Mỹ bị

sa lầy ở Trung Đông, Mỹ và EU đối đầu với Nga, Mỹ rút khỏi Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương TPP, chiến tranh thương mại Mỹ - Trung bùng nổ và chưa

có dấu hiệu hạ nhiệt, EU bị phân hóa sau sự kiện Brexit,… đã đem đến nhiều cơ hội

và thách thức cho các nền kinh tế Cách mạng công nghiệp lần thứ tư (4.0) đã trở thành trào lưu với những tác động sâu sắc, có thể làm thay đổi căn bản phương thức sản xuất kinh doanh và tiêu dùng, thúc đẩy sự phát triển của khoa học - công nghệ,

chuyển biến kinh tế thế giới sang nền kinh tế tri thức Trong bối cảnh đó, cả Trung Quốc và Việt Nam đều đang nỗ lực đổi mới mô hình tăng trưởng và chuyển đổi phương thức phát triển cho phù hợp với xu thế vận động của thế giới Việt Nam và Trung Quốc là hai quốc gia láng giềng có quan hệ chặt chẽ lâu đời, lại có nhiều điểm tương đồng cả về thể chế chính trị và con đường phát triển; hai nước đều đã trải qua quá trình đổi mới và đã đúc kết được nhiều bài học kinh nghiệm Vì vậy, là nước đi sau, Việt Nam có thể tham khảo, học tập những kinh nghiệm của Trung Quốc Mặt khác, Trung Quốc cũng là nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, các quyết sách của nước này có sức ảnh hưởng mạnh mẽ đến khu vực và quốc tế Vì vậy, vừa

là quốc gia láng giềng, vừa là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam, việc nghiên cứu những thay đổi trong chính sách phát triển kinh tế của Trung Quốc có ý nghĩa quan trọng nhằm kịp thời đánh giá và dự báo về xu hướng phát triển của nền kinh tế này, từ đó đưa ra đối sách phù hợp để có thể vận dụng những tác động tích cực, giảm thiểu những tác động tiêu cực do nó mang lại; mặt khác đưa ra những đề xuất, gợi ý về mặt chính sách để vận dụng sáng tạo vào thực tế nước ta, giúp giải quyết bài toán phát triển kinh tế nhanh và bền vững, hội nhập quốc tế

Với những ý nghĩa lý luận và thực tiễn nêu trên, nghiên cứu sinh lựa chọn

chủ đề “Chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung Quốc sau Đại hội XVIII đến nay và hàm ý chính sách đối với Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu cho

luận án của mình Với mục tiêu hy vọng luận án này sẽ góp phần bổ sung những kết quả nghiên cứu mới về lý luận và thực tiễn vào hệ thống các nghiên cứu về kinh tế Trung Quốc, giúp các nhà nghiên cứu, các cơ quan tham mưu tại Việt Nam có thêm thông tin tham khảo trong quá trình tham mưu, hoạch định chính sách, phục vụ công cuộc xây dựng và phát triển đất nước

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án góp phần hệ thống hóa những vấn đề lý luận và thực tiễn của quá trình chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung Quốc Trên cơ sở phân tích bối cảnh, thực trạng nền kinh tế Trung Quốc sau hơn ba thập niên cải cách mở cửa, luận án sẽ đi sâu tìm hiểu các biện pháp Trung Quốc thực hiện chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế từ sau Đại hội XVIII đến nay; đánh giá kết quả thực hiện chuyển đổi trên các mặt kinh tế, xã hội của Trung Quốc, đồng thời dự báo xu hướng chuyển đổi trong bối cảnh mới Từ đó, luận án đưa ra một số hàm ý về mặt chính sách để Việt Nam có thể tham khảo, vận dụng dựa trên cơ sở thực trạng và bối cảnh đặc thù trong nước

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, luận án tập trung giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Hệ thống hóa, làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn, quan điểm của Đảng Cộng sản Trung Quốc về chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế

- Làm rõ thực trạng nền kinh tế Trung Quốc sau hơn 30 năm cải cách mở cửa

và những vấn đề đặt ra của phương thức tăng trưởng khiến vấn đề chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc trở nên cấp thiết

- Phân tích, đánh giá thực trạng triển khai, những nội dung, biện pháp mà Đảng, Chính phủ Trung Quốc đã thực hiện trong quá trình chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế từ sau Đại hội XVIII đến nay

- Trên cơ sở nhũng phân tích, nghiên cứu đã thực hiện, luận án thực hiện đánh giá kết quả chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc, chỉ ra bài học kinh nghiệm thu được có thể áp dụng vào Việt Nam trên cơ sở phù hợp với tình hình thực tế trong nước

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án những vấn đề lý luận và thực tiễn chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc từ sau Đại hội XVIII đến nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi nội dung: Trên cơ sở những vấn đề lý luận và thực tiễn về chuyển

đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc, luận án tập trung nghiên cứu một cách tổng quan các biện pháp Trung Quốc đã thực hiện chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế sau Đại hội XVIII; làm rõ các nội dung mới trong chính sách đẩy mạnh cải cách kinh tế của Trung Quốc trong giai đoạn hiện nay

- Phạm vi thời gian: Luận án nghiên cứu vấn đề chuyển đổi phương thức

phát triển kinh tế của Trung Quốc từ sau Đại hội XVIII (năm 2012) đến nay

- Phạm vi không gian: Luận án nghiên cứu nội dung, biện pháp chuyển đổi

phương thức phát triển kinh tế tại Trung Quốc lục địa, không bao gồm Đài Loan, Hồng Kông, Ma Cao Chương 3 luận án có một số nội dung về những điểm mới trong chính sách chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc sau Đại hội XIX (năm 2017), đề cập đến kinh tế đối ngoại và chiến lược “đi ra ngoài” của Trung Quốc, lúc này phạm vi nghiên cứu sử dụng không gian rộng toàn cầu

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án

4.1 Phương pháp luận

Luận án sử dụng các lý thuyết về tăng trưởng và phát triển kinh tế của kinh

tế học phương Tây để giải thích sự hình thành tư tưởng kinh tế thị trường đặc sắc Trung Quốc Trên cơ sở đó, xây dựng khung phân tích về vấn đề chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc sau Đại hội XVIII thông qua việc nghiên cứu chiến lược, chủ trương, quan điểm và chính sách và biện pháp thực hiện chuyển đổi phương thức phát triển của Trung Quốc

Luận án sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử để xem xét các hiện tượng trong mối liên hệ với các hiện tượng khác, trong sự vận động, biến đổi và phát triển Về mặt lý luận, hệ thống lý luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc về chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế được xem xét trên cơ sở so sánh với các lý thuyết tăng trưởng và phát triển kinh tế của kinh tế học phương Tây, từ

đó chỉ ra được mối liên hệ, sự kế thừa và phát triển của Đảng Cộng sản Trung Quốc Về thực tiễn, đánh giá một cách khách quan và khẳng định vai trò lịch sử của

“chuyển đổi phương thức tăng trưởng kinh tế” cho đến “chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế” và “đẩy nhanh chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế” trong từng gian đoạn Đó là sự phủ định biện chứng, cái mới ra đời thay thế cho cái cũ một cách khách quan, có tính kế thừa khi mà cái cũ đã không còn phù hợp, đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình Từ đó, luận án cố gắng cho thấy được các đặc điểm về “tính tất yếu khách quan”, “tính phổ biến”, “tính kế thừa” về cả mặt lý luận

và thực tiễn của chiến lược chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, luận án sử dụng xen lẫn các phương pháp nghiên cứu và kết hợp chặt chẽ với cơ sở lý luận của Trung Quốc, cụ thể:

- Phương pháp thống kê mô tả: Luận án sử dụng nhiều nguồn số liệu thống

kê được thu thập từ các tài liệu trong và ngoài nước Các tài liệu này được nghiên cứu sinh tập hợp, phân tích và mô tả nhằm làm rõ thực trạng nền kinh tế Trung Quốc trong chương 2 và thực tiễn triển khai, kết quả thực hiện các biện pháp chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc ở chương 3

- Phương pháp phân tích hệ thống: Luận án sử dụng phương pháp này trong

chương 1 để hệ thống hóa các công trình khoa học liên quan đến chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc và đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế của Việt Nam; thực hiện quy nạp, phân tích tài liệu và hình thành cơ sở lý luận, khung phân tích của luận án

- Phương pháp phân tích tổng hợp: Luận án sử dụng phương pháp này trong

chương 2 để tìm hiểu những lý thuyết về phát triển kinh tế và phân tích những quan điểm, chủ trương mới của Đảng và Chính phủ Trung Quốc về chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế Trong các chương còn lại, luận án cũng sử dụng phương pháp phân tích tổng hợp để đi sâu nghiên cứu các giải pháp, biện pháp và nội dung triển khai chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc

- Phương pháp so sánh: Do chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế là một

vấn đề có tính toàn cầu, là nền kinh tế lớn thứ hai trên thế giới, chuyển đổi phương thức phát triển của Trung Quốc không chỉ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng dưới góc

độ là một cường quốc kinh tế, mặt khác lại mang tính đặc thù của một nước xã hội chủ nghĩa Luận án sử dụng phương pháp so sánh trong chương 4 để đánh giá tổng quan những điểm chung và khác biệt trong chính sách phát triển kinh tế của Trung Quốc và Việt Nam, trên cơ sở đó chỉ ra những kinh nghiệm từ chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc mà Việt Nam có thể học tập, tham khảo và vận dụng vào điều kiện thực tiễn nước ta

5 Những đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án có những đóng góp mới về mặt khoa học như sau:

Một là, luận án đã thao tác hóa khái niệm về phương thức phát triển kinh tế

và chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế; làm rõ sự khác biệt giữa chuyển đổi phương thức tăng trưởng và chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế

Hai là, luận án đã hệ thống hóa được những vấn đề lý luận cơ bản và thực

tiễn về chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc; làm rõ tính tất yếu của việc chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế và chỉ ra những vấn đề hạn chế của nền kinh tế Trung Quốc trước khi thực hiện chuyển đổi

Ba là, luận án đã phân tích các nội dung, biện pháp mà Trung Quốc đã thực

hiện để chuyển đổi phương thức phát triển; đồng thời đánh giá kết quả thực hiện chuyển đổi trên các mặt kinh tế, xã hội, môi trường của Trung Quốc

Bốn là, luận án đã chỉ ra bối cảnh mới (chiến tranh thương mại Mỹ - Trung;

kinh tế toàn cầu giảm tốc; các vấn đề an ninh phi truyền thống;…) tác động đến chính sách phát triển kinh tế của Trung Quốc; nhận diện xu hướng chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc trong bối cảnh mới; đưa ra một số hàm ý chính sách đối với Việt Nam

6 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của luận án

Về ý nghĩa lý luận, luận án đã hệ thống hóa hệ thống lý luận về tăng trưởng kinh tế và phát triển kinh tế, so sánh sự tương đồng, khác biệt giữa phương thức

tăng trưởng kinh tế, phương thức phát triển kinh tế nói chung và ở Trung Quốc nói riêng Luận án đã thao tác hóa khái niệm và nội hàm chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung Quốc Luận án còn có ý nghĩa lý luận ở việc đi sâu phân tích, làm rõ quan điểm lý luận về thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc và quá trình phát triển quan điểm tư duy lý luận về chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Đảng Cộng sản Trung Quốc Đồng thời, luận án xây dựng khung phân tích về chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung Quốc

kể từ sau Đại hội XVIII

Về ý nghĩa thực tiễn, luận án đã chỉ ra các biện pháp chuyển đổi và góp phần nhận diện, đánh giá bước đầu về kết quả thực hiện chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung Quốc Luận án cũng đánh giá vấn đề chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung Quốc trong bối cảnh mới và gợi mở một số kinh nghiệm đối với đổi mới mô hình tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung Quốc vẫn đang là một vấn đề thời sự và hiện chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu, đầy đủ tại Việt Nam Còn tại Trung Quốc, đề tài này vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc trong bối cảnh Đảng Cộng sản Trung Quốc xác định chủ nghĩa xã hội đặc sắc ở Trung Quốc đã bước vào thời đại mới và nền kinh tế Trung Quốc đã bước vào “trạng thái bình thường mới” Vì vậy, kết quả nghiên cứu của luận án sẽ có giá trị tham khảo cho những nhà nghiên cứu quan tâm đến chủ trương, chính sách về cải cách và phát triển kinh tế của Trung Quốc giai đoạn hiện nay

7 Kết cấu luận án

Luận án ngoài phần mở đầu, kết luận và các nội dung theo quy định, được kết cấu thành 4 chương nội dung chính, như sau:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu về chuyển đổi phương thức phát

triển kinh tế ở Trung Quốc

Chương 2: Một số vấn đề lý luận về chuyển đổi phương thức phát triển kinh

tế của Trung Quốc

Chương 3: Quá trình chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung

Quốc từ sau Đại hội XVIII đến nay

Chương 4: Chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế của Trung Quốc trong

bối cảnh mới và hàm ý chính sách đối với Việt Nam

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VỀ CHUYỂN ĐỔI PHƯƠNG THỨC PHÁT TRIỂN KINH TẾ Ở TRUNG QUỐC

Đi sâu cải cách toàn diện, gắn với “chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế” (sau đây gọi tắt là “chuyển đổi phương thức PTKT”) vừa là vấn đề trọng tâm, vừa là chiến lược then chốt nhằm thực hiện chính sách phát triển đất nước thời đại mới mà Đảng Cộng sản Trung Quốc đề ra tại Đại hội XVIII Vì vậy, đây là chủ đề được đông đảo giới học giả nước này cũng như học giả Việt Nam và trên thế giới quan tâm nghiên cứu Trong luận án, nghiên cứu sinh sẽ thực hiện tổng quan tình hình nghiên cứu về chuyển đổi phương thức PTKT của Trung Quốc chia theo hai tuyến vấn đề sau: (i) Các nghiên cứu về bối cảnh và và tính tất yếu chuyển đổi phương thức PTKT; (ii) Các nghiên cứu về chính sách và biện pháp chuyển đổi phương thức PTKT

1.1 Các nghiên cứu về bối cảnh và tính tất yếu chuyển đổi phương thức

phát triển kinh tế

1.1.1 Nghiên cứu trong nước

Lê Văn Sang (2009) trong bài viết “Chuyển đổi mô hình và phương thức

phát triển kinh tế mới của Trung Quốc - Những gợi ý cho Việt Nam”, đã phân tích

làm rõ những nhân tố cơ bản buộc Chính phủ Trung Quốc phải đề cao vấn đề chuyển đổi phương thức PTKT, đồng thời đánh giá các mặt thuận lợi, khó khăn trong quá trình chuyển đổi phương thức phát triển của nền kinh tế này Trong nghiên cứu này, tác giả đã đề cập đến nội hàm của vấn đề chuyển đổi phương thức PTKT ở Trung Quốc; đặc biệt nhấn mạnh đến các giải pháp thượng tầng (chủ trương, quyết sách) mà Trung Quốc đề cao thực hiện nhằm đảm bảo cho phương thức phát triển mới thành công Đây có thể coi là nghiên cứu tổng quát đầu tiên của học giả Việt Nam, cung cấp một cái nhìn tổng thể về nội hàm và tính tất yếu của vấn đề chuyển đổi phương thức PTKT của Trung Quốc

Hoàng Thế Anh (2012) trong cuốn “Những vấn đề kinh tế - xã hội nổi bật

của Trung Quốc trong 10 năm đầu thế kỷ XXI và triển vọng đến năm 2020” đã đi

sâu phân tích bối cảnh kinh tế - xã hội Trung Quốc trước thềm thế kỷ XXI, trong đó phương thức tăng trưởng kinh tế theo chiều rộng gặp phải không ít vấn đề, đòi hỏi

phải cải cách toàn diện, phải thay đổi phương thức phát triển kinh tế để xây dựng nền kinh tế hài hòa, bền vững hơn

Cùng hướng nghiên cứu với Hoàng Thế Anh, các tác giả Đỗ Tiến Sâm

(2010) trong nghiên cứu “Trung Quốc 10 năm đầu thế kỷ XXI - Những vấn đề lý

luận và thực tiễn nổi bật” và Nguyễn Kim Bảo, Hà Hồng Vân (2011) trong đề tài

nghiên cứu với chủ đề“Sự trỗi dậy của kinh tế Trung Quốc giai đoạn 2011 - 2020

và những vấn đề đặt ra đối với sự phát triển kinh tế của Việt Nam”, đã chỉ ra những

thách thức đối với nền kinh tế Trung Quốc trong những năm đầu thế kỷ XXI khiến yêu cầu về đi sâu cải cách toàn diện và chuyển đổi phương thức PTKT trở nên ngày càng cấp thiết

Phạm Sỹ Thành (2013), trong công trình nghiên cứu “Những vấn đề nổi bật

của kinh tế Trung Quốc sau Đại hội XVIII” (Đề tài nghiên cứu thuộc Chương trình

nghiên cứu kinh tế Trung Quốc do Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách,

Đại học Quốc gia Hà Nội thực hiện) và cuốn “Kinh tế Trung Quốc - Những rủi ro

trung hạn”, đã nhận định chuyển đổi phương thức của Trung Quốc là mục tiêu tiên

quyết nhằm đưa quốc gia này trở thành cường quốc hàng đầu thế giới Khẩu hiệu

“Giấc mơ Trung Quốc”, hướng tới “phục hưng dân tộc Trung Hoa vĩ đại” là quan điểm lãnh đạo đất nước của Tổng Bí thư, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình, phản ánh rõ rệt các mục tiêu cải cách và chuyển đổi phương thức phát triển của nền kinh

tế nước này Trong nghiên cứu này, tác giả đã chỉ ra các biện pháp mà Trung Quốc

sẽ thực hiện để chuyển đổi phương thức PTKT như coi thị trường đóng vai trò quyết định trong việc phân bổ nguồn lực, thay đổi chức năng của Nhà nước, cải cách hành chính, điều chỉnh các trụ cột trong tăng trưởng kinh tế, phát triển nguồn nhân lực, nâng cao chất lượng, sức cạnh tranh của nền kinh tế, bảo vệ môi trường, tiết kiệm nguồn tài nguyên thiên nhiên - năng lượng, xây dựng văn minh sinh thái

Một số nghiên cứu khác cũng cùng quan điểm và hướng nghiên cứu của Phạm Sỹ Thành như nêu trên Tiêu biểu là quan điểm và phân tích của Lưu Bích Hồ

(2015), được nêu trong báo cáo “Một số ý kiến về Trung Quốc chuyển đổi phương

thức phát triển và ứng phó của Việt Nam” tại Hội thảo “Chuyển đổi phương thức

phát triển của Trung Quốc và dự báo xu hướng quan hệ kinh tế Việt - Trung” được

tổ chức tại Việt Nam vào tháng 01/2015 và quan điểm của Đặng Xuân Thanh,

Hoàng Thế Anh (2013) trong nghiên cứu “Hội nghị Trung ương 3 khóa XVIII Đảng

Cộng sản Trung Quốc: Một số điểm nhấn thúc đẩy cải cách mở cửa trong giai đoạn mới”; của Trương Tuấn Anh (2018) trong nghiên cứu “Tái cấu trúc nền kinh tế

Trung Quốc giai đoạn từ năm 2000 đến nay” trên Tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc

Một số hội thảo quốc tế tổ chức tại Việt Nam như Hội thảo “Đổi mới mô

hình tăng trưởng kinh tế ở Việt Nam và chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế ở Trung Quốc” (tháng 6/2012); “Chuyển đổi phương thức phát triển của Trung Quốc” (tháng 9/2014) đã đề cập rất sâu sắc đến vấn đề chuyển đổi phương thức

PTKT của Trung Quốc Các báo cáo nghiên cứu của học giả tham dự đã đưa ra những kết luận khoa học có giá trị, tạo lập một cơ sở dữ liệu về mô hình và con đường phát triển của Việt Nam và Trung Quốc; tính cấp thiết và những giải pháp trong quá trình chuyển đổi phương thức PTKT, những mối liên hệ và tác động của chuyển đổi phương thức PTKT đối với sự phát triển của Trung Quốc; những cơ hội, thách thức đối với tái cấu trúc nền kinh tế và đổi mới mô hình tăng trưởng của Việt Nam; những bài học mà Việt Nam có thể rút ra

Nguyễn Huy Quý (2015) trong nghiên cứu “Kinh tế Trung Quốc trong quá

trình chuyển đổi phương thức phát triển hiện nay”; Nguyễn Quang Thuấn (2015)

trong nghiên cứu “Cải cách kinh tế của Trung Quốc sau Đại hội XVIII và tác

động”, các tác giả đã đi sâu nghiên cứu về chiến lược phát triển kinh tế của Trung

Quốc trong trạng thái bình thường mới Các tác giả đã phân tích, chỉ ra “trạng thái

bình thường mới” của nền kinh tế Trung Quốc có ba đặc điểm chủ yếu: Một là, từ tăng trưởng với tốc độ cao chuyển sang tăng trưởng với tốc độ vừa và cao Hai là,

cơ cấu kinh tế không ngừng được ưu tiên nâng cấp, chênh lệch giữa khu vực thành thị và nông thôn từng bước được thu hẹp, tỷ trọng thu nhập của cư dân trong GDP

tăng lên, ngày càng nhiều dân chúng được hưởng lợi từ thành quả phát triển Ba là,

từ thúc đẩy phát triển kinh tế dựa vào lực lượng sản xuất, dựa vào đầu tư chuyển sang thúc đẩy phát triển kinh tế dựa vào đổi mới sáng tạo Các nghiên cứu này đã đề cập cụ thể những chuyển biến chiến lược trong tư duy phát triển đất nước của Trung Quốc sau Đại hội XVIII, mà trọng tâm là chuyển đổi phương thức PTKT Đồng thời, cũng dự báo những tác động của việc Trung Quốc chuyển đổi phương thức PTKT đến cục diện kinh tế thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng

1.1.2 Nghiên cứu ở nước ngoài

Tại Đại hội Đảng Cộng sản Trung Quốc lần thứ XVII (năm 2007), lần đầu tiên vấn đề chuyển đổi phương thức PTKT được đưa ra bàn luận Lúc này, đã xuất hiện một số nghiên cứu của học giả Trung Quốc bắt đầu làm rõ nội hàm và tính tất yếu của vấn đề này

Về nội hàm của chuyển đổi phương thức PTKT, Zhou Shu Lian và Liu Jie

Jiao (2008) trong nghiên cứu “Từ chuyển đổi phương thức tăng trưởng kinh tế đến

chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế”, các tác giả cho rằng phương thức

PTKT là một khái niệm dùng để miêu tả đặc trưng và tính chất tổng thể của phát

triển kinh tế Chuyển đổi phương thức PTKT nghĩa là phải thực hiện các điều chỉnh

có tính bắt buộc đối với toàn bộ hệ thống kinh tế từ trạng thái hiện tại sang một trạng thái mục tiêu hoặc trạng thái lý tưởng khác, nó bao gồm điều chỉnh về các nhân tố như động lực, kết cấu, chất lượng, hiệu suất, việc làm, phân phối, tiêu thụ, môi trường [151]

Huang Tai Yan (2007) trong nghiên cứu “Nội hàm và cơ chế thực hiện

chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế”, đã sớm chỉ ra cần phải chuyển đổi

phương thức PTKT từ dạng “thô” sang loại hình “tinh”, ưu tiên hiệu quả tăng trưởng kinh tế; chuyển đổi toàn diện, tối ưu hóa kết cấu kinh tế; chuyển đổi phương thức phát triển trong điều kiện đẩy mạnh nền kinh tế tri thức; chuyển đổi sang loại hình tiết kiệm tài nguyên và thân thiện với môi trường [119] Nghiên cứu của Huang Tai Yan lưu ý chuyển đổi phương thức PTKT yêu cầu chú trọng đồng thời

cả chất lượng và hiệu quả phát triển kinh tế; lấy con người làm gốc, tối ưu hóa toàn diện kết cấu kinh tế, phát triển kinh tế tri thức, xây dựng một xã hội tiết kiệm tài nguyên và thân thiện với môi trường sinh thái

Các nghiên cứu nêu trên đã chỉ ra chuyển đổi phương thức PTKT thực chất nằm ở nâng cao chất lượng phát triển nền kinh tế, tức là chủ yếu thông qua tiến bộ

và sáng tạo, trên cơ sở tối ưu hóa kết cấu, nâng cao hiệu quả và giảm tiêu hao năng lượng, bảo vệ môi trường sinh thái,…thực hiện điều chỉnh một cách toàn diện các vấn đề như hài hòa giữa tốc độ và chất lượng tăng trưởng, hài hòa giữa đầu tư, tiêu thụ trong nước và xuất khẩu, hài hòa giữa con người và môi trường, hài hòa giữa phát triển kinh tế và phát triển xã hội, thực sự thực hiện phát triển vừa nhanh vừa

bền vững Như vậy, nội hàm của “phương thức phát triển kinh tế” rộng hơn, sâu sắc hơn “phương thức tăng trưởng kinh tế” [119], [120], [126], [151]

Lin Yi Fu (2008) trong nghiên cứu “Phân phối thu nhập bất hợp lý là vấn đề

nổi cộm nhất” và Chen Xiao Bin (2009) trong nghiên cứu “Bàn về đổi mới chế độ

và chuyển biến phương thức phát triển kinh tế” đã chỉ ra kết cấu kinh tế không tồn

tại độc lập, nó quan hệ mật thiết với phương thức PTKT và chiến lược phát triển kinh tế Kết cấu kinh tế mất cân đối là do việc phân phối thu nhập bất hợp lý, khoảng cách chênh lệch giàu nghèo giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng với nhau ngày càng lớn, điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến mục tiêu phát triển bền vững, hài hòa và toàn diện nền kinh tế [108] Đồng quan điểm này, Liu Pei Ming

(2009) trong nghiên cứu “Những vấn đề trọng điểm và con đường chuyển đổi

phương thức phát triển kinh tế tại các vùng kém phát triển - Lấy thành phố Hà Nguyên làm ví dụ” cho rằng tại các vùng kém phát triển ở Trung Quốc, đầu tiên cần

phải thay đổi tư duy quan niệm về sự phát triển, thực hiện cải cách hệ thống đánh

giá thành tích và điều chỉnh vai trò, chức năng của chính quyền địa phương trở thành “người dẫn đường” cho các doanh nghiệp chuyển đổi phương thức tăng trưởng, nâng cao tính tự chủ trong phát triển kinh tế Đây cũng là quan điểm chung của nhiều học giả Trung Quốc, cho rằng cần chuyển đổi mạnh mẽ về tư duy, đề cao quan điểm phát triển một cách khoa học, lấy tối ưu hóa cơ cấu ngành sản xuất để đẩy nhanh quá trình chuyển đổi phương thức PTKT

Tại cuộc họp báo về tình hình phát triển kinh tế - xã hội Trung Quốc ngày 18/10/2007, Phó Chủ nhiệm Ủy ban cải cách quốc gia Trung Quốc Zhu Zhi Xin

phát biểu “yêu cầu về quan điểm phát triển một cách khoa học càng thể hiện rõ nét

hơn từ phương thức tăng trưởng kinh tế đến phương thức phát triển kinh tế” [Bản

tin Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc CCTV, 18/10/2017] Theo đó, phương thức tăng trưởng kinh tế chủ yếu nói đến sự tăng trưởng có được bởi các yếu tố đầu vào, còn nội hàm của phương thức phát triển kinh tế phong phú hơn, toàn diện hơn Như vậy, ở góc tiếp cận này thì chuyển đổi phương thức PTKT sẽ thể hiện những yêu cầu cụ thể hơn của mục tiêu phát triền nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa Trong điều kiện nền kinh tế thị trường, cần phát huy đầy đủ vai trò có tính cơ sở của các nguồn lực trong thị trường; Nhà nước, Chính phủ phải dẫn dắt thị trường, chú trọng đến mở rộng nhu cầu nội địa, điều chỉnh tối ưu hóa kết cấu kinh tế, nâng cao năng lực sáng tạo; ban hành chính sách, bố trí nguồn vốn, thực hiện điều tiết vĩ mô

và đi sâu cải cách toàn diện Đồng quan điểm này, nhiều học giả cũng nhận định

dùng cụm từ “phát triển” thay thế cho “tăng trưởng” đã thể hiện một cách tốt nhất

đặc trưng phát triển kinh tế giai đoạn này của Trung Quốc, giải quyết triệt để những vấn đề tồn tại từ lâu, mang ý nghĩa hiện thực sâu sắc

Li Sheng Long (2007), trong nghiên cứu “Nội hàm và ý nghĩa chuyển đổi

phương thức phát triển kinh tế” đã chỉ ra những vấn đề và mâu thuẫn của nền kinh

tế Trung Quốc sau gần 30 năm cải cách, không chỉ biểu hiện ở sự mất cân đối giữa quan hệ đầu tư và tiêu dùng, tỷ lệ phát triển các ngành nghề, giữa thành thị nông thôn và giữa các khu vực, vùng miền, năng lực sáng tạo thấp… mà còn còn biểu hiện ở khoảng cách chênh lệch thu nhập ngày một gia tăng và hàng loạt những vấn

đề xã hội tiêu cực nảy sinh Cùng quan điểm này, một số nghiên cứu khác [108], [113], [119], [120], [126], [143, tr.87-88] cũng nhận định những mâu thuẫn trong sự phát triển của Trung Quốc không chỉ mang đến cái giá quá lớn phải trả cho tăng trưởng kinh tế, mà còn khiến xung đột giữa tăng trưởng kinh tế và môi trường sinh thái ngày càng gay gắt, gây càng nhiều áp lực khó giải quyết lên mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội và phát triển bền vững

Trong một báo cáo về chủ đề “Đẩy nhanh chuyển đổi phương thức phát triển

kinh tế, điều chỉnh tối ưu hóa kết cấu kinh tế”, Wei Xing Hua (Đại học Nhân dân

Trung Quốc, 2010), nhận định tốc độ tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc sau năm

2010 sẽ đi xuống, nguyên nhân một phần là do tác động ở bên ngoài, nhưng bên cạnh đó còn do kết cấu mất cân bằng bên trong của nền kinh tế, đặc biệt là việc dựa quá nhiều vào xuất khẩu mà bỏ qua thị trường tiêu thụ trong nước Phương thức phát triển không khoa học của Trung Quốc đã biểu hiện ở việc nền kinh tế tăng trưởng mất cân đối, không bền vững và hiệu quả thấp; chất lượng lao động, khoa học kỹ thuật, đổi mới, sáng tạo và trình độ quản lý quá yếu kém, làm trì trệ nền kinh

tế Vấn đề đặt ra là muốn phát triển một cách toàn diện, bền vững, hài hòa thì Trung Quốc cần phải đi sâu cải cách thể chế, điều chỉnh kết cấu nền kinh tế, chuyển đổi phương thức phát triển một cách thiết thực, đồng bộ

Có thể thấy các nghiên cứu nêu trên của học giả Trung Quốc đều khẳng định yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển kinh tế Trung Quốc trong tương lai không chỉ giới hạn trong mô hình tăng trưởng kinh tế đơn thuần, nó đã mở rộng và quan hệ tới mọi phương diện của kết cấu nền kinh tế; nếu không có những can thiệp mạnh mẽ

từ chính sách, những mâu thuẫn nêu trên sẽ tác động và kìm hãm nghiêm trọng sự

ổn định và phát triển của nền kinh tế Trung Quốc, thậm chí dẫn đến tình trạng kinh

tế trì trệ, suy thoái Vì vậy, kịp thời chuyển đổi phương thức PTKT là nhiệm vụ quan trọng cấp bách hàng đầu của Trung Quốc Các nghiên cứu thống nhất nhận định xuất phát từ góc độ mục tiêu phát triển bền vững nền kinh tế thì việc chuyển đổi phương thức phát triển là vô cùng cấp thiết, là yêu cầu có tính khách quan

Về một số nghiên cứu nổi bật khác của học giả thế giới, Clem Tisdell (2008)

trong nghiên cứu “Thirty Years of Economic Reform and Openness in China” (30

năm đổi mới kinh tế và triển vọng cho Trung Quốc) đăng trên tạp chí khoa học của Đại học Queensland (Úc), đã cung cấp một cái nhìn bao quát về các quyết định chính trị mà Trung Quốc đã thực hiện từ khi cải cách mở cửa đến nay, trọng tâm là các cải cách kinh tế và mục tiêu mở cửa đầu tư bên ngoài Theo tác giả, mục đích chính của cải cách nhằm là xây dựng nền kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc và không có nghi ngờ gì về việc Trung Quốc đã có những tiến bộ đáng

kể về kinh tế do cải cách đem lại Bên cạnh đó, cách tiếp cận dần dần (nhưng không chậm), có xu hướng thực dụng trong cải cách kinh tế của Trung Quốc đã tạo ra một trụ cột cho những thành tựu kinh tế của Trung Quốc trong suốt 30 năm qua

Ralph W Huenemann (2013) trong một bài phân tích “Economic reform in

China from 1978 till now” (Về sự đổi mới kinh tế Trung Quốc từ năm 1978 đến

nay) đăng trên Tạp chí Economic Reforms, nhận định “không thể nghi ngờ gì rằng

những cải cách của Trung Quốc từ năm 1978 nói chung đã thành công trong cả khía cạnh cải cách hệ thống” [176] Theo tác giả, những thành công này được đánh dấu bằng việc phi nông nghiệp hoá và hủy bỏ kế hoạch xây dựng nền kinh tế tập trung theo kiểu Liên Xô, dẫn đến sự phát triển của Trung Quốc Tuy nhiên, trong đầu thế

kỷ 21, nhiều người dân Trung Quốc vẫn còn nghèo khổ và cải cách vẫn tiếp tục không đầy đủ, thậm chí là gây tranh cãi trong nội bộ chính trường nước này

Báo cáo “Rebalancing the Chinese Economy” (Tái cân bằng nền kinh tế

Trung Quốc) của tác giả Simon Tilford (2009) thuộc Trung tâm nghiên cứu Tái

thiết chính sách Châu Âu; bài viết “The Global Impact of China‟s growth” (Tăng

trưởng của Trung Quốc và tác động toàn cầu) của tác giả Peter E Robertson (2012)

thuộc Đại học Tây Úc; bài báo “China: A new economic model?” (Trung Quốc,

một mô hình kinh tế mới) của tác giả Michael Schuman (2010) đăng trên Tạp chí Times Những nghiên cứu này đã phân tích ưu, nhược điểm của mô hình phát triển dựa vào vốn, xuất khẩu, đầu tư và tiêu dùng của Trung Quốc

Cùng nghiên cứu về vấn đề này, Gregory C Chow (2012) - chuyên gia về kinh tế Trung Quốc thuộc Đại học Princeton (Hoa Kỳ), trong nghiên cứu

“Interpreting China‟s Economy” (Giải mã kinh tế Trung Quốc), đã cơ bản đưa ra

những vấn đề quan trọng về kinh tế Trung Quốc trong giai đoạn những năm đầu thế

kỷ XXI Các nghiên cứu tập trung phân tích, đánh giá những tác động của tăng trưởng kinh tế Trung Quốc và dự báo mục tiêu thực hiện hiện chuyển đổi phương thức PTKT của nền kinh tế này đối với cục diện kinh tế toàn cầu

1.2 Các nghiên cứu về chính sách và biện pháp chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế

1.2.1 Nghiên cứu trong nước

Hoàng Thế Anh (2017) trong cuốn “Chuyển đổi phương thức phát triển kinh

tế của Trung Quốc sau Đại hội XVIII Đảng Cộng sản Trung Quốc” đã cơ bản làm

rõ những bối cảnh, nội hàm và quá trình thực hiện chuyển đổi phương thức PTKT

cả bên trong lẫn bên ngoài Trung Quốc, đồng thời dự báo một số tác động của quá trình này đến kinh tế thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng, nhất là trong bối cảnh cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã và đang tác động mạnh mẽ lên tất cả các nền kinh tế Theo tác giả, bên cạnh những tác động tích cực, việc Trung Quốc chuyển đổi phương thức PTKT chắc chắn sẽ làm cho nhiều nền kinh tế phụ thuộc hơn vào nước này, nhất là về thương mại và đầu tư Để giúp kinh tế Việt Nam tránh

bị phụ thuộc vào Trung Quốc, hạn chế tối đa các rủi ro do chuyển đổi phương thức phát triển của Trung Quốc đem lại, Việt Nam cần phải đẩy nhanh thực hiện những

cải cách thể chế kinh tế một cách mạnh mẽ và hiệu quả hơn Đây có thể coi là công trình nghiên cứu trong nước tương đối đầy đủ nhất về vấn đề chuyển đổi phương thức PTKT của Trung Quốc đến thời điểm hiện tại, tuy nhiên mới dừng ở giai đoạn

2012 - 2017 (trước Đại hội XIX) và vẫn còn nhiều vấn đề cần phải được nghiên cứu sâu hơn trong giai đoạn tiếp theo (như cơ sở lý luận của cải cách kinh tế và quá trình nhận thức về chuyển đổi phương thức PTKT của Trung Quốc)

Phạm Sỹ Thành (2017), trong công trình nghiên cứu “Đại hội XIX Đảng

Cộng sản Trung Quốc: Chuẩn bị cho một kỷ nguyên mới” và “Định hình kinh tế Trung Quốc sau Đại hội XIX”, đã đi sâu phân tích những thông điệp chủ yếu của

cải cách kinh tế Trung Quốc trong giai đoạn 2017 - 2022 và những năm tiếp theo Trong nghiên cứu này, tác giả cũng đi sâu tìm hiểu triết lý lãnh đạo kinh tế thời đại Tập Cận Bình, tập trung phân tích những đặc trưng của mô hình kinh tế Trung Quốc hiện nay và chỉ ra những trọng tâm chính của cải cách thể chế kinh tế, kết cấu nền kinh tế, chuyển đổi phương thức PTKT mà Trung Quốc sẽ quyết liệt thực hiện sau

Đại hội XIX và giai đoạn đến 2030

Cùng nghiên cứu về những điểm mới trong phương thức lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc về kinh tế được nêu trong Báo cáo chính trị Đại hội XIX, có

một số tiêu biểu như: “Tư tưởng Tập Cận Bình về kinh tế xã hội chủ nghĩa đặc sắc

Trung Quốc thời đại mới” của Nguyễn Xuân Cường và Hà Thị Hồng Vân (2018);

“Triển vọng phát triển kinh tế Trung Quốc sau Đại hội XIX”, “Định hướng kinh tế Trung Quốc giai đoạn 2017 - 2023 và những tác động đến Việt Nam” của Đỗ Tiến

Sâm (2018); “Những thay đổi căn bản của kinh tế Trung Quốc trong thời kỳ nhà

lãnh đạo Tập Cận Bình” của Trần Tiến Dũng (2018) Trong những nghiên cứu này,

các tác giả đã đi sâu tìm hiểu các mục tiêu mà Đảng Cộng sản Trung Quốc theo đuổi trong nhiệm kỳ Đại hội XIX, trong đó mục tiêu tiên quyết là xây dựng xã hội khá giả toàn diện vào năm 2020; trở thành quốc gia hiện đại hóa xã hội chủ nghĩa giàu mạnh, dân chủ, văn minh, hài hòa và tươi đẹp vào năm 2050 Để đạt được mục tiêu này, Trung Quốc phải hoàn thành công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng hệ thống kinh tế hiện đại, chuyển đổi thành công phương thức tăng trưởng và phát triển kinh tế từ chiều rộng sang chiều sâu Đồng thời, các tác giả cũng đã xây dựng những kịch bản phát triển kinh tế Trung Quốc trong thời gian tới và chỉ ra những ảnh hưởng nhiều chiều từ việc Trung Quốc đẩy mạnh chuyển đổi phương thức PTKT có thể tác động đến Việt Nam

Nguyễn Quang Thuấn (2017) trong nghiên cứu “Điều chỉnh chiến lược của

Trung Quốc: Tác động đến thế giới, khu vực và Việt Nam” đã chỉ ra kỳ vọng của

Trung Quốc không chỉ trở thành cường quốc hàng đầu thế giới, mà còn tham vọng

vẽ lại bản đồ kinh tế, chính trị thế giới Vì vậy, những điều chỉnh chiến lược của Trung Quốc trong giai đoạn hiện nay là rất quan trọng và sẽ có tác động trực tiếp đến thế giới, khu vực và Việt Nam Cùng tiếp cận ở góc độ này, trong nghiên cứu

“Thế và lực về kinh tế của Trung Quốc hiện nay” của Nguyễn Bình Giang (2018),

tác giả đi sâu phân tích mục tiêu mà Trung Quốc theo đuổi hiện nay là trở thành cường quốc kinh tế, là quốc gia dẫn đầu trong một số lĩnh vực kinh tế và khoa học

và tham gia tích cực vào quản trị kinh tế toàn cầu, thúc đẩy phân công kinh tế quốc

tế, thúc đẩy toàn cầu hóa kinh tế [27] Theo tác giả, Trung Quốc có thể tự tin theo đuổi các mục tiêu trên là do thế và lực của Trung Quốc hiện nay đã rất lớn mạnh, và

sẽ còn lớn mạnh hơn trong vài thập niên tới

Trung Quốc đã kỷ niệm 40 năm cải cách mở cửa (1978 - 2018) Trong kỷ yếu Hội thảo “40 năm cải cách mở cửa của Trung Quốc: Nhìn lại và Triển vọng” do Viện Nghiên cứu Trung Quốc phối hợp với Đại sứ quán Trung Quốc tại Việt Nam

tổ chức (tháng 10/2018), các nghiên cứu “Thực lực nền kinh tế Trung Quốc sau 40

năm cải cách mở cửa” của Đinh Công Tuấn (2018); “40 năm cải cách thể chế kinh

tế thị trường xã hội chủ nghĩa ở Trung Quốc” của Hà Thị Hồng Vân (2018) đã đi

sâu phân tích những điểm đặc sắc trong chính sách phát triển kinh tế của Trung Quốc Các nghiên cứu đã khẳng định mặc dù tình hình bên trong và bên ngoài Trung Quốc vẫn đang có nhiều biến đổi sâu sắc, phức tạp, nhưng sự phát triển của nền kinh tế này vẫn đang trong thời kỳ của những cơ hội chiến lược quan trọng với nhiều triển vọng và thách thức, nhất là trong bối cảnh cục diện thế giới hiện nay đem đến cho Trung Quốc những cơ hội để phát huy vai trò lớn hơn trong trật tự chính trị - kinh tế toàn cầu Một số nghiên cứu khác được công bố tại Hội thảo nêu

trên cũng rất đáng quan tâm như “Bốn thập kỷ cải cách doanh nghiệp nhà nước ở

Trung Quốc” của Phạm Thái Quốc (2018); “Đầu tư của Trung Quốc vào Việt Nam trong chiến lược „đi ra ngoài‟ của Trung Quốc” của Nguyễn Đình Liêm (2018)

Hoàng Thế Anh (2018) trong nghiên cứu “Mối quan hệ giữa phát triển kinh

tế với phát triển xã hội trong quá trình cải cách mở cửa ở Trung Quốc”, Nguyễn

Bình Giang (2019) trong nghiên cứu “Một số đánh giá về 40 năm cải cách mở cửa

ở Trung Quốc” là những nghiên cứu gần đây nhất có đề cập đến thực trạng nền

kinh tế Trung Quốc và vấn đề chuyển đổi phương thức phát triển của quốc gia này Theo các tác giả, những thành tựu trong phát triển kinh tế của Trung Quốc là rất rõ ràng và không thể phủ nhận, tuy nhiên những thách thức mà quá trình phát triển

“nóng” đem lại cũng không hề nhỏ, và công cuộc chuyển đổi phương thức phát triển vẫn chưa thực sự đem lại nhiều chuyển biến rõ nét Mặc dù giai đoạn từ những năm đầu thế kỷ XXI trở lại đây, Trung Quốc đã chú trọng vừa phát triển kinh tế,

vừa phát triển xã hội, nhưng để giải quyết tận gốc những vấn đề nảy sinh trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường, phát triển nền kinh tế thịnh vượng toàn diện đòi hòi một sự nỗ lực lớn hơn của Đảng, Chính phủ và toàn dân Các nghiên cứu nêu trên cũng gợi mở một số kiến nghị đối với Việt Nam trong việc giải bài toán vừa tăng trưởng, vừa phát triển và giữ vững ổn định xã hội, từng bước hướng tới mục tiêu cuối cùng của các nền kinh tế chuyển đổi là phát triển bền vững

1.2.2 Nghiên cứu ở nước ngoài

Trung Quốc đang ở vào giai đoạn đẩy mạnh cải cách, cùng với tiến bộ xã hội, phát triển kinh tế, đặc biệt là sau giai đoạn khủng hoảng kinh tế và những thách thức mới trong hợp tác quốc tế hiện nay, vấn đề chuyển đổi phương thức PTKT đóng vai trò quyết định tới sự nghiệp xây dựng xã hội khá giả toàn diện, vì vậy đây

là chủ đề được đông đảo giới học giả tại Trung Quốc quan tâm, đi sâu nghiên cứu

- Về con đường chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế, học giả Sun Xiao

Lian (2011) trong nghiên cứu “Chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế như thế

nào”, nhận định các nội dung cơ bản của chuyển đổi phương thức PTKT bao gồm:

(i) Chuyển đổi phương thức tăng trưởng kinh tế từ tốc độ cao sang phương thức tăng trưởng với tốc độ phù hợp, chú trọng đến nâng cao chất lượng, hiệu quả và tăng trưởng bền vững; (ii) Chuyển đổi từ hướng ngoại sang hướng nội, đẩy mạnh nhu cầu trong nước; (iii) Chuyển đổi từ nâng cao năng lực sản xuất sang nâng cấp

cơ cấu kinh tế, chuyển đổi cơ cấu các ngành kinh tế; (iv) Chuyển đổi từ phụ thuộc vào công nghệ sang tự chủ sáng tạo; (v) Chuyển đổi phương thức tăng trưởng từ dựa vào tài nguyên, năng lượng sang tiết kiệm tài nguyên, năng lượng; (vi) Chuyển đổi từ Nhà nước trực tiếp đảm nhận chức năng thúc đẩy phát triển sang chức năng cung cấp dịch vụ toàn diện cho sự phát triển

Shen Kun Rong (2011) trong nghiên cứu “Cơ chế và con đường chuyển đổi

phương thức phát triển kinh tế” đã nêu ra 3 con đường chính để có thể chuyển đổi

thành công phương thức PTKT, đó là: (i) Phát triển khoa học kỹ thuật, không ngừng sáng tạo, tăng cường mở cửa đối ngoại; (ii) Kiểm soát chặt chẽ nguồn tài nguyên thiên nhiên, gìn giữ và bảo vệ môi trường, giảm thiểu mức tiêu hao năng lượng trong sản xuất; (iii) Chuyển đổi hợp lý kết cấu nền kinh tế Wu Jing Lian (2010)

trong nghiên cứu “Sự lựa chọn mô hình tăng trưởng Trung Quốc” chỉ ra có hai vấn

đề cần thực hiện để đẩy nhanh chuyển đổi phương thức PTKT và tối ưu hóa kết cấu các khu vực ngành nghề, đó là có chính sách quản lý kinh tế vĩ mô hợp lý và thông qua cải cách để mang đến một môi trường có lợi cho sáng tạo và khởi nghiệp [143]

Chi Fu Lin (2010) trong cuốn “Cuộc cải cách lần thứ hai”, tác giả cho rằng cần

nâng cao thu nhập của người dân để từng bước chuyển đổi từ một quốc gia sản xuất

sang một quốc gia tiêu thụ, thông qua kích thích tiêu dùng để thực hiện chuyển đổi phương thức PTKT

- Về các yếu tố tác động đến chính sách chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế, tổng hợp nghiên cứu của các học giả Trung Quốc cho thấy có bốn yếu tố

gây trở ngại đến quá trình chuyển đổi phương thức PTKT, đó là: (i) Sự thiếu sáng tạo, đổi mới; (ii) Kết cấu kinh tế mất cân đối; (iii) Thể chế kinh tế bất hợp lý; (iv) Chậm đổi mới trong quan niệm về sự phát triển [109], [120], [128], [151]

Các chuyên gia Wei Xing Hua (2010), Wang Yi Ming (2012) trong bài phát biểu tại một số hội nghị chuyên đề về kinh tế, đã nhận định tốc độ tăng trưởng kinh

tế Trung Quốc đi xuống, một phần nguyên nhân là do kết cấu bên trong nền kinh tế mất cân bằng, đặc biệt là dựa quá nhiều vào xuất khẩu mà bỏ qua thị trường tiêu thụ trong nước Vì vậy, muốn phát triển một cách toàn diện, bền vững, hài hòa thì cần phải đi sâu cải cách thể chế, điều chỉnh kết cấu nền kinh tế và thực hiện chuyển đổi một cách thiết thực Để chuyển đổi phương thức PTKT, cần phải lấy sáng tạo là động lực cho chiến lược phát triển; thúc đẩy điều chỉnh tính chiến lược của kết cấu kinh tế; đẩy mạnh nhất thể hóa phát triển giữa thành thị và nông thôn; nâng cao toàn diện mức độ mở cửa của nền kinh tế và đi sâu cải cách thể chế kinh tế toàn diện

Li Yi Ping (2014) trong nghiên cứu “Tập trung vào chuyển đổi phương thức

phát triển kinh tế trong kinh tế thị trường”, nhận định “chuyển đổi phương thức

PTKT và hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa là một quá trình tác động qua lại Để đẩy nhanh chuyển đổi phương thức phát triển, cần phải cải cách sâu rộng, hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường Không bắt đầu từ hoàn thiện thể chế thì chuyển đổi phương thức PTKT khó có thể thành công” [125]

Xia Dong Min (2010), trong nghiên cứu “Tự chủ sáng tạo với chuyển đổi

phương thức phát triển kinh tế” cho rằng chỉ có lấy quan điểm phát triển khoa học

làm phương châm chỉ đạo, nâng cao năng lực tự chủ sáng tạo, đẩy mạnh ứng dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật vào sản xuất, tăng cường cải cách thể chế, xây dựng đội ngũ chuyên gia về khoa học kỹ thuật và giàu sức sáng tạo, mới có thể đẩy nhanh được tự chủ sáng tạo, thúc đẩy quá trình chuyển đổi phương thức PTKT

Một số nghiên cứu khác của các học giả Trung Quốc đã phân tích và chỉ ra chuyển đổi phương thức PTKT là quá trình chuyển đổi từ chỗ lấy kinh tế công nghiệp làm động lực chuyển sang lấy kinh tế công nghiệp và kinh tế đô thị cùng thúc đẩy phát triển Phát triển kinh tế đô thị là cuộc cải cách sâu sắc hơn, chắc chắn

sẽ dẫn đến một loạt các thay đổi trong tư duy và phương thức Tiêu biểu là các

nghiên cứu: “Tập trung vào chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế trong kinh tế

thị trường” của Li Yi Ping (2014) và “Đẩy nhanh chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế” của Sun Dong Chen (2013) [125], [137]

Đề cập đến những nội dung chính của chính sách chuyển đổi phương thức

PTKT sau Đại hội XVIII, Han Bao Jiang (2013) trong nghiên cứu “Học tập luận

bàn quan trọng của Tổng Bí thư Tập Cận Bình về đẩy nhanh chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế” đã nhấn mạnh chuyển đổi phương thức PTKT không thể chỉ

ở trên giấy tờ, mà cần thực chất, cụ thể: (i) Cần quyết tâm điều chỉnh và tối ưu hóa

cơ cấu kinh tế, đào thải ngành lạc hậu, gây ô nhiễm và dư thừa sản lượng; (ii) Quyết tâm đi sâu cải cách, đột phá vào rào cản kiên cố về lợi ích; (iii) Thực hiện chiến lược động lực sáng tạo, nghiên cứu phát triển đầu tư và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ; (iv) Xây dựng xã hội “hai loại hình”, trong sản xuất tiêu dùng cần quan tâm bảo vệ môi trường, tránh lãng phí tài nguyên; trong phát triển cần nhìn vào hiệu quả thực

tế, không đơn giản chạy theo tăng trưởng GDP Đây cũng là quan điểm chung của một số học giả Trung Quốc như: Li Da Wei và Du Chuan Zhong (2011); Wang Ning Xi (2014); Li Wei (2015); Liu De Xin và Wang Cheng Zhou (2015)

Nhìn chung, các kết quả nghiên cứu nêu trên đều đặt ra vấn đề để có thể thúc đẩy được quá trình chuyển đổi phương thức PTKT, mấu chốt nằm ở xây dựng và hoàn thiện các thể chế, cơ chế; định vị một cách khoa học vai trò điều tiết vĩ mô nền kinh tế của chính phủ Các học giả cũng nhận định, mặc dù chuyển đổi phương thức PTKT là lấy chuyển đổi phương thức tăng trưởng làm cơ sở, nhưng rất nhiều vấn đề

về phương thức phát triển lại thuộc các phạm trù bên ngoài lĩnh vực kinh tế, không chỉ cần được giải quyết bằng thể chế kinh tế thị trường, mà còn phải kết hợp chặt chẽ với hoàn thiện thể chế chính trị, xây dựng văn hóa và phát triển xã hội

- Về những điểm mới trong chính sách phát triển kinh tế của Trung Quốc giai đoạn hiện nay, nhiều học giả Trung Quốc nhận định những chủ trương về cải

cách kinh tế, chuyển đổi phương thức PTKT của Trung Quốc đã được triển khai từ Đại hội XVIII, được tiếp nối và đổi mới sáng tạo thêm ở Đại hội XIX, là sự phản ánh rõ nét của tư tưởng kinh tế chủ nghĩa xã hội đặc sắc Trung Quốc thời đại Tập

Cận Bình [117] Trong các nghiên cứu “Sáng tạo trong tư duy phát triển kinh tế của

Đại hội XIX” của Ye Qing (2017); “Làm thế nào lý giải về kinh tế Trung Quốc và cải cách kinh tế Trung Quốc sau Đại hội XIX” của Ci Zhong (2018), “Nghiên cứu

về chiến lược điều chỉnh cơ cấu ngành nghề dưới góc nhìn Đại hội XIX” của Peng

Zhong Yuan (2018), các tác giả đồng tình việc điều chỉnh cơ cấu ngành nghề kinh

tế, tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi phương thức PTKT là vấn đề đặc biệt quan trọng

của phát triển kinh tế Trung Quốc trong “trạng thái bình thường mới”, cũng là một vấn đề hạt nhân trong bố cục chiến lược kinh tế sau Đại hội Đảng lần thứ XIX

Theo các học giả nêu trên, hiện nay việc điều chỉnh cơ cấu kinh tế còn tồn tại một số bất cập, vì vậy cần tiếp tục triển khai mạnh mẽ các biện pháp đã đem lại hiệu quả trong thời gian qua Cụ thể là: (i) Đi sâu cải cách kết cấu cung cầu, đây vẫn là nhiệm vụ kinh tế trung tâm sắp tới và về lâu dài; (ii) Đẩy mạnh xây dựng quốc gia sáng tạo, theo đó tăng cường xây dựng hệ thống sáng tạo quốc gia, đi sâu cải cách chế độ khoa học kỹ thuật, xây dựng hệ thống sáng tạo kỹ thuật lấy doanh nghiệp làm chủ thể, thị trường là chủ đạo; (iii) Thực hiện chiến lược chấn hưng thành thị và nông thôn; (iv) Phát triển hài hòa giữa các vùng; (v) Đẩy nhanh hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, cải cách sâu rộng hơn nữa các doanh nghiệp nhà nước, phát triển các chế độ sở hữu hỗn hợp, ủng hộ khuyến khích doanh nghiệp tư nhân ngoài quốc doanh phát triển, giải phóng kích thích các nguồn lực của thị trường; (vi) Đẩy mạnh mở cửa toàn diện với trụ cột là sáng kiến “Vành đai, Con đường” [111], [130], [145], [152]

Chuyển đổi phương thức PTKT trong bối cảnh mục tiêu hiện đại hóa nền kinh tế, các chuyên gia Han Bao Jiang (2017), Huang Han Quan (2017), Gui Xiao

Nan (2017), trong tham luận tại Hội thảo “Quán triệt quan điểm phát triển mới, xây

dựng hệ thống kinh tế hiện đại hóa - Học tập tinh thần Đại hội Đảng lần thứ XIX”

do Viện nghiên cứu kinh tế vĩ mô Trung Quốc tổ chức (tháng 11/2017), cho rằng trạng thái bình thường mới của nền kinh tế là phải thực hiện tối ưu hóa cơ cấu ngành nghề, ưu tiên phát triển bền vững, lấy đổi mới, sáng tạo là động lực của phát triển Trong các tham luận, các chuyên gia đồng quan điểm nhận định chuyển đổi phương thức PTKT sẽ phù hợp với ước muốn về một hệ thống kinh tế hiện đại hóa, đây cũng là mục tiêu được giới chuyên gia nhận định rằng Trung Quốc sẽ theo đuổi thực hiện sau Đại hội XIX Theo đó, hướng tới một nền kinh tế chuyển đổi từ chú trọng quy mô và tốc độ chuyển sang đề cao chất lượng và hiệu quả, cơ cấu kinh tế

từ chất lượng thấp chuyển sang chất lượng cao, động lực tăng trưởng từ 3 yếu tố (đầu tư, xuất khẩu, tiêu dùng) chuyển sang đổi mới, sáng tạo [130]

Các nghiên cứu “Phương hướng chính sách kinh tế sau Đại hội XIX” của Zhu Guang Yao và Xie Dan Dan (2017); “Những thay đổi mới về quan điểm phát

triển kinh tế sau Đại hội XIX - đánh giá chiến lược kinh tế lấy gia tăng hạnh phúc của người dân làm mục đích cơ bản” của Gao De Bu (2018); “Yếu tố của hệ thống kinh tế hiện đại hóa là gì” của Liu Zhi Biao (2017),… đã chỉ ra rằng kiên trì xây

dựng kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc sẽ có lợi cho việc thực hiện mục tiêu tất cả cùng giàu có, xóa bỏ phân hóa lưỡng cực, chú trọng đến chiến lược phát triển trung và dài hạn, giải phóng tối đa sức sản xuất của các địa phương, đây được coi là yếu tố vô cùng quan trọng giúp chuyển đổi nền kinh tế từ tăng

trưởng tốc độ cao sang chất lượng cao Một yếu tố then chốt nữa là chế độ, chỉ có hoàn thiện cơ chế, thể chế mới có thể thu hút được đội ngũ nhân tài và nguồn vốn Vấn đề cần tập trung giải quyết hiện nay là tiếp tục phát huy đầy đủ hơn nữa ưu thế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, thông qua hiện đại hóa quản trị quốc gia, thực hiện phát triển nền kinh tế Trung Quốc chất lượng cao

Nhóm các nhà nghiên cứu do Liu Shi Jin (2018) chủ biên trong công trình

nghiên cứu “Triển vọng tăng trưởng kinh tế 10 năm (2018 - 2027)” đã đi sâu nghiên

cứu phân tích và giải đáp những câu hỏi về nhận thức đối với phát triển chất lượng cao, những vấn đề và thách thức đặt ra khi chuyển đổi sang phát triển chất lượng cao, những lĩnh vực cần tập trung ưu tiên thực hiện cải cách của Trung Quốc hiện nay Cụ thể trong giai đoạn phát triển hiện nay và sau này, có thể ưu tiên đẩy mạnh cải cách trong một số lĩnh vực sau: (i) Phá vỡ sự lũng đoạn mang tính hành chính, giảm giá thành của năm yếu tố cơ sở gồm đất đai, năng lượng, thông tin, logistics, vốn; (ii) Kết hợp giảm thuế và cải cách các chính sách về thuế; (iii) Cải tổ doanh nghiệp vốn nhà nước; (iv) Kiên quyết đẩy nhanh cải cách đất đai nông thôn; (v) Tăng cường mở cửa các ngành công nghiệp tham dụng kỹ thuật (technology - intensive industry) [131]

Trên thế giới, một số học giả quốc tế khác cũng đã có những nghiên cứu có

liên quan đến đề tài luận án Jonathan Eckart (2016) - Ủy viên Lãnh đạo toàn cầu

của Diễn đàn Kinh tế thế giới, trong một nghiên cứu “Eight things you need to

know about China‟s economy” (Tám điều mà bạn cần biết về nền kinh tế Trung

Quốc) đăng trên website của Diễn đàn Kinh tế thế giới, đã nhận định nền kinh tế Trung Quốc nhận được rất nhiều sự quan tâm đối với giới truyền thông nhưng khó

có thể nắm bắt tổng quan về kinh tế Trung Quốc trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu gia tăng Theo tác giả, Trung Quốc đã là nền kinh tế lớn thứ hai hiện nay và hiện đang trải qua một giai đoạn suy giảm tốc độ tăng trưởng GDP đáng kể Khu vực tư nhân vẫn đang là động lực chính cho tăng trưởng và sự suy giảm tăng trưởng cũng làm giảm sản lượng công nghiệp cũng như lợi nhuận của khối DNNN [165] Tuy nhiên, Trung Quốc vẫn có một con đường phát triển rõ ràng về phía trước khi đã, đang và sẽ đẩy mạnh thực hiện chuyển đổi sang phương thức phát triển mới đã được xác lập tại Đại hội XVIII, được tiếp nối trong giai đoạn tiếp theo

David Shambaugh (2016) trong cuốn “China‟s Future” (Tương lai Trung

Quốc”, đã cố gắng dự đoán tương lai Trung Quốc, mặc dù theo tác giả đây là điều hết sức khó khăn Trong công trình này, David Shambaugh đã khái quát những vấn

đề thực trạng về kinh tế - xã hội của Trung Quốc hiện nay, dự báo những con đường phát triển trong tương lai của Trung Quốc trong bối cảnh quốc gia này đã là nền

kinh tế lớn thứ hai thế giới, mỗi bước đi trong chính sách của Trung Quốc đều sẽ gây tác động nhiều chiều đến cục diện kinh tế chính trị thế giới Ở góc độ đi sâu tìm hiểu những phương thức phát triển mới mà Trung Quốc có thể thực hiện, David Shambaugh cho rằng sáng tạo là “phép thử chính” đối với Trung Quốc nếu nước này thực hiện toàn bộ quá trình chuyển đổi kinh tế vĩ mô và trở thành một nền kinh

tế hiện đại hoàn toàn Theo tác giả, điều này rất quan trọng để Trung Quốc tránh bị mắc kẹt mãi mãi trong bẫy thu nhập trung bình [155, tr.87-96] Cách duy nhất để thoát bẫy (như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và các nền kinh tế công nghiệp khác cho thấy), đó là thông qua đổi mới, đẩy mạnh thực hiện chuyển đổi phương thức phát triển để nâng cao năng suất, hiệu lực, hiệu quả của chuỗi giá trị kinh tế

Học giả Hu Angang (2015) trong nghiên cứu “Embracing China's New

Normal” (Đón nhận trạng thái bình thường mới của Trung Quốc), đã nhận định

“Thế kỷ Trung Quốc không phải đang ở điểm bắt đầu của sự kết thúc; nó đang ở điểm cuối của sự bắt đầu” [162] Mặc dù rõ ràng rằng nền kinh tế Trung Quốc sẽ tiếp tục giảm tốc trong những năm sắp tới, nhưng Trung Quốc đang bước vào một giai đoạn phát triển tiếp theo với học thuyết “trạng thái bình thường mới” của Tập Cận Bình Là một nước đến muộn với nền kinh tế hiện đại, Trung Quốc đã đi theo cái gọi là mô hình “tăng trưởng đuổi theo” nhằm đạt được tốc độ tăng trưởng kinh

tế nhanh chóng Sau 30 năm phát triển nóng, nền kinh tế buộc phải giảm tốc để tái cân bằng Theo tác giả, đặc trưng của nền kinh tế Trung Quốc trong “trạng thái bình thường mới” là một sự tái cân bằng then chốt, trong đó nước này đa dạng hóa nền kinh tế của mình, tuân theo một mức độ tăng trưởng bền vững hơn và phân phối lợi ích một cách đồng đều hơn

Nghiên cứu “China‟s Economic Rise: history, trends, challenges, and

implications for the United States” (Sự phát triển kinh tế Trung Quốc: Lịch sử, xu

hướng, thách thức và tác động tới Hoa Kỳ) của học giả Wayne M Morrison (2018)

đã khẳng định chính sách cải cách kinh tế và tự do hóa thương mại đã đưa Trung Quốc trở thành một trong những các nền kinh tế phát triển nhanh nhất thế giới Thành tựu này được Ngân hàng Thế giới mô tả là “sự phát triển bền vững nhanh nhất của một nền kinh tế lớn trong lịch sử”, giúp hơn 800 triệu người thoát khỏi đói nghèo Khi nền kinh tế của Trung Quốc đã trưởng thành, tăng trưởng GDP thực tế của nó đã chậm lại đáng kể, từ 14,2% năm 2007 xuống còn 6,9% vào năm 2017, và tăng trưởng được dự báo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) giảm xuống 5,8% vào năm

2022 [184] Chính phủ Trung Quốc có chấp nhận tăng trưởng kinh tế chậm hơn, đề cập đến nó như là “trạng thái bình thường mới” và thừa nhận nhu cầu Trung Quốc phải chuyển đổi sang một mô hình tăng trưởng mới ít dựa vào đầu tư và xuất khẩu

cố định, và hơn nữa là tiêu dùng cá nhân, dịch vụ và sự đổi mới để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Theo học giả Wayne M Morrison, những cải cách như vậy là cần thiết để Trung Quốc tránh rơi vào bẫy thu nhập trung bình - một thực tế mà nhiều quốc gia khi đạt được mức độ tăng trưởng kinh tế nhất định đã vấp phải

Về chiến lược chuyển đổi phương thức PTKT “đi ra ngoài” của Trung Quốc, Tom Miller (2017) - Chủ bút Tạp chí China Economic Quarterly, trong cuốn

sách“China's Asian Dream: Empire Building Along the New Silk Road” (Giấc

mộng Châu Á của Trung Quốc) và Francis Fukuyama (2016) - chuyên gia kinh tế

chính trị quốc tế thuộc Đại học Johns Hopkins (Mỹ) trong nghiên cứu “Exporting

the Chinese Model” (Trung Quốc xuất khẩu mô hình phát triển ra nước ngoài), đã

nhận định rằng thông qua sáng kiến “Vành đai và Con đường”, Trung Quốc cho thấy một sự thay đổi đầy ấn tượng trong chính sách Không chỉ tìm cách xuất khẩu

mô hình phát triển, mà Trung Quốc còn có mục tiêu to lớn hơn, đó là trở thành quốc gia dẫn đầu cho các trào lưu mới, cho các xu hướng hợp tác mới, mà ở đó vai trò trung tâm “nhạc trưởng” của Trung Quốc là “không cần bàn cãi” Đây cũng là một điểm nhấn, tuy không phải mới được triển khai từ Đại hội XIX, nhưng cũng thể hiện sâu sắc tư duy quản lý đất nước và phát triển kinh tế thời đại Tập Cận Bình

1.3 Khoảng trống nghiên cứu và khung phân tích của luận án

1.3.1 Khoảng trống nghiên cứu

Qua tổng quan tài liệu nghiên cứu nêu trên, có thể nhận thấy các kết quả nghiên cứu trong, ngoài nước đều khẳng định con đường duy nhất để Trung Quốc

có thể thực hiện chuyển đổi phương thức PTKT là cần phải tiến hành cải cách sâu rộng toàn diện, tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa, tích cực phát huy hơn nữa vai trò của cơ chế thị trường, tăng cường hiệu ứng kích thích của thị trường đối với phát triển khoa học kỹ thuật và giảm thiểu tiêu hao tài nguyên, năng lượng Đồng thời, cần phải coi sáng tạo, đổi mới là động lực, là mục

tiêu của chuyển đổi phương thức PTKT của Trung Quốc trong giai đoạn mới

Các nghiên cứu ở Trung Quốc tương đối phong phú và toàn diện, điều này hoàn toàn dễ hiểu bởi chuyển đổi phương thức phát triển của Trung Quốc đang là vấn đề có tính thời sự, thu hút đông đảo sự quan tâm của giới học giả Trung Quốc

Họ đã sớm có nhiều công trình nghiên cứu công phu, đưa ra những gợi ý, kiến nghị hữu ích cho các nhà hoạch định chính sách, góp phần quan trọng tổng kết về mặt lý luận và thực tiễn, giúp Đảng Cộng sản Trung Quốc có cơ sở để đẩy mạnh thực hiện cải cách sâu rộng toàn diện, mà nội dung cơ bản của nó là vấn đề phát triển, nâng cấp nền kinh tế, hướng tới mục tiêu xây dựng xã hội khá giả toàn diện Tuy nhiên,

những nghiên cứu tại Việt Nam và nghiên cứu của học giả thế giới (ngoài Trung Quốc) chỉ mới quan tâm đến chính sách cải cách kinh tế của Trung Quốc và những vấn đề thực trạng của nền kinh tế đòi hỏi Trung Quốc phải chuyển đổi sang một phương thức phát triển mới Các nghiên cứu còn chưa hệ thống hóa được cơ sở lý luận và thực tiễn của vấn đề chuyển đổi phương thức PTKT sau Đại hội XVIII Có

thể chỉ ra một số khoảng trống nghiên cứu là:

- Các nghiên cứu chủ yếu miêu tả chính sách của Đảng và Nhà nước Trung

Quốc trong quá trình chuyển đổi phương thức PTKT, chưa xây dựng được khung phân tích về chuyển đổi phương thức PTKT dựa trên tổng hợp các yếu tố gồm các

chủ thể, các động lực, các nhân tố tác động đến phát triển kinh tế ở Trung Quốc;

- Chưa chỉ được sự tác động qua lại giữa sự chuyển đổi phương thức PTKT đối với phát triển kinh tế - xã hội ở Trung Quốc từ sau Đại hội XVIII đến nay; chưa đánh giá được những kết quả của chuyển đổi phương thức PTKT đối với mục tiêu

phát triển kinh tế - xã hội bền vững của Trung Quốc;

- Các nghiên cứu chưa đi sâu làm rõ tính đặc sắc của thể chế kinh tế thị trường ở Trung Quốc, chưa chỉ ra được tính đặc thù của vấn đề chuyển đổi phương

thức PTKT ở Trung Quốc so với một số nền kinh tế chuyển đổi trên thế giới;

- Các nghiên cứu chưa cập nhật về chính sách chuyển đổi phương thức

PTKT của Trung Quốc trong bối cảnh mới;

Từ những khoảng trống nghiên cứu nêu trên, luận án sẽ thực hiện các công việc sau để hoàn thiện và đóng góp sâu hơn vào hệ thống các nghiên cứu về chuyển đổi phương thức PTKT của Trung Quốc, như sau:

Một là, trên cơ sở lý luận của kinh tế học phát triển, luận án sẽ thực hiện thao

tác hóa khái niệm về phương thức phát triển kinh tế và chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế; làm rõ mối quan hệ giữa chuyển đổi phương thức tăng trưởng kinh tế và chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế

Hai là, hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển đổi phương thức

PTKT của Trung Quốc, nhất là quá trình phát triển quan điểm tư duy lý luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc về chuyển đổi phương thức PTKT, cải cách kinh tế

Ba là, thông qua phân tích chủ trương, chính sách, luận án sẽ hệ thống hóa

các biện pháp mà Trung Quốc đã thực hiện trong quá trình chuyển đổi phương thức PTKT từ sau Đại hội XVIII đến nay

Bốn là, luận án thực hiện đánh giá một số kết quả nổi bật trong thực hiện

chuyển đổi phương thức PTKT của Trung Quốc trên các mục tiêu mà Đảng Cộng

sản Trung Quốc đã xác lập (phát triển kinh tế, phát triển xã hội, phát triển xanh, phát triển sáng tạo)

Năm là, luận án chỉ ra những bài học kinh nghiệm thu được và đưa ra một số

hàm ý chính sách đối với vấn đề đổi mới mô hình tăng trưởng của Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Tựu trung lại, luận án nghiên cứu về chuyển đổi phương thức PTKT tại Trung Quốc tức tìm cách trả lời cho ba câu hỏi chính “chuyển đổi phương thức PTKT là gì” (câu hỏi cái gì), “tại sao Trung Quốc phải yêu cầu chuyển đổi phương thức PTKT” (câu hỏi vì sao), “Trung Quốc thực hiện chuyển đổi phương thức PTKT như thế nào” (câu hỏi làm thế nào) Cuối cùng là đánh giá về kết quả của quá trình thực hiện chuyển đổi phương thức PTKT và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

1.3.2 Khung phân tích của luận án

Từ tổng quan tài liệu nghiên cứu nêu trên, luận án xây dựng khung phân tích

về chuyển đổi phương thức PTKT ở Trung Quốc theo các tuyến nội dung sau:

Một là, phân tích thực trạng các vấn đề nội tại của nền kinh tế Trung Quốc

sau hơn 30 năm tăng trưởng “nóng” khiến yêu cầu chuyển đổi phương thức PTKT trở nên cấp thiết Mục tiêu là giải quyết bài toán xử lý hài hòa bài toán giữa tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội, hướng tới phát triển xanh, phát triển bền vững

Hai là, phân tích tính đặc sắc của thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa

tại Trung Quốc, thiết kế lại mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường ở Trung Quốc

Ba là, phân tích quá trình chuyển đổi phương thức PTKT của Trung Quốc

sau Đại hội XVIII thể hiện trên sự chuyển động của tổng hợp các yếu tố liên quan đến phát triển kinh tế, bao gồm:

(i) Chuyển đổi về chủ thể (giải quyết mối quan hệ giữa Nhà nước với thị trường) (ii) Chuyển đổi giữa 3 động lực lôi kéo tăng trưởng kinh tế (đầu tư, xuất khẩu

và tiêu dùng)

(iii) Chuyển dịch kết cấu ngành nghề (giữa các ngành nông nghiệp, công nghiệp

và xây dựng, dịch vụ); chuyển dịch từ các ngành nghề gây ô nhiễm môi trường sang các ngành nghề có hàm lượng khoa học kỹ thuật cao, chú trọng đến sáng tạo khoa học kỹ thuật

(iv) Chuyển động tương tác giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển xã hội (phân phối thu nhập, quan hệ giữa thành thị - nông thôn và môi trường)

(v) Chuyển động trong hội nhập kinh tế quốc tế, thực thi chiến lược “đi ra ngoài” (từ thu hút vào sang vừa thu hút vào vừa đầu tư ra ngoài bằng các sáng kiến, chiến lược kinh tế quốc tế)

Chương 2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHUYỂN ĐỔI PHƯƠNG THỨC

PHÁT TRIỂN KINH TẾ CỦA TRUNG QUỐC

Chương này sẽ hệ thống hóa những vấn đề lý luận về chuyển đổi phương thức PTKT của Trung Quốc, làm rõ nội hàm tăng trưởng và phát triển kinh tế, chuyển đổi phương thức tăng trưởng kinh tế và chuyển đổi phương thức PTKT Chương 2 cũng đi sâu phân tích, tìm hiểu những đặc điểm của thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa đặc sắc Trung Quốc, nêu ra những đặc điểm chung của các nền kinh tế chuyển đổi, một số ví dụ điển hình thực hiện chuyển đổi Nội dung chính của chương là đi sâu phân tích quá trình phát triển quan điểm lý luận của Đảng Cộng sản Trung Quốc về chuyển đổi phương thức PTKT và mục tiêu, những yêu cầu cụ thể về chuyển đổi phương thức PTKT

2.1 Những vấn đề chung về phát triển kinh tế và chuyển đổi phương thức phát triển kinh tế

2.1.1 Một số khái niệm cơ bản

2.1.1.1 Tăng trưởng kinh tế, phát triển kinh tế và phát triển bền vững

- Tăng trưởng kinh tế

Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia đều nhằm huy động,

ưu tiên các nguồn lực để thực hiện tăng trưởng kinh tế, coi đây là cái gốc, là điều kiện cơ bản để thực hiện phát triển Nội hàm tăng trưởng kinh tế được nhiều học giả

đề cập với nhiều cách khác nhau, song hầu hết đều thống nhất định nghĩa “tăng trưởng kinh tế là sự gia tăng thu nhập thực tế hay sự gia tăng về quy mô sản lượng của toàn bộ nền kinh tế trong một thời gian nhất định (thường là một năm)” [35, tr.13] Như vậy, tăng trưởng kinh tế là khái niệm diễn tả sự biến động về tổng giá trị sản phẩm hàng hóa và dịch vụ của toàn bộ nền kinh tế theo thời gian

- Phát triển kinh tế

Khái niệm phát triển kinh tế rộng hơn tăng trưởng kinh tế, đó là một quá trình tăng tiến về mọi mặt của nền kinh tế trong một thời gian nhất định “Phát triển kinh tế là quá trình thay đổi mọi mặt theo chiều hướng tiến bộ của các yếu tố cầu thành nên nền kinh tế, mục đích của nó là cải thiện cơ bản chất lượng cuộc sống, đáp ứng những nhu cầu thiết yếu, nâng cao phúc lợi xã hội và mở rộng quyền tự do của người dân” [14, tr.14-15], [38, tr 28-29]

Phát triển kinh tế bao gồm những nội dung cơ bản như: (i) Tăng trưởng kinh

tế đạt ổn định trong thời gian dài; (ii) Chuyển dịch cơ cấu kinh tế - xã hội theo hướng tiến bộ Đối với các nước đang phát triển, phát triển kinh tế được coi là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế - xã hội theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa

và đô thị hóa; (iii) Năng lực nội sinh của kền kinh tế ngày càng được nâng cao, đặc biệt là chất lượng và tính tích cực, năng động, sáng tạo của nguồn lực con người, năng lực khoa học công nghệ quốc gia và sức cạnh tranh của nền kinh tế; (iv) Cuộc sống về mọi mặt của nhân dân ngày càng được cải thiện do thành quả của tăng trưởng và phát triển kinh tế [35, tr.14]

Xuất phát từ góc độ kinh tế học, phát triển kinh tế có nghĩa là một nền kinh

tế trong thời gian ngắn hoặc dài ở vào trạng thái duy trì được năng lực sản xuất và tốc độ tăng trưởng tổng sản lượng quốc gia (GNP) Ban đầu, tiêu chí để đánh giá sự phát triển kinh tế của một quốc gia thường được sử dụng là tăng trưởng GDP Xét trên nghĩa rộng, chỉ số GDP thực tế thường được dùng để đánh giá sự phát triển kinh tế trong khoảng thời gian nhất định, phản ánh sự biến động cơ cấu kinh tế tại một quốc gia, cũng có nghĩa là chỉ quá trình giảm dần tỷ lệ các ngành sản xuất và việc làm thuộc khu vực nông nghiệp và gia tăng thuộc khu vực công nghiệp (chế tạo) và dịch vụ, tỷ trọng ngành nông nghiệp đóng góp trong GDP giảm xuống, tỷ lệ nghịch với tỷ trọng đóng góp của các ngành công nghiệp và dịch vụ, cùng với nó là

sự dịch chuyển dân cư từ nông thôn ra thành thị, hoặc mức độ đô thị hóa tại khu vực nông thôn cao lên [139, tr.9] Tuy nhiên, nhận thức về phát triển đã có sự thay đổi trong những năm 70 - 80 của thế kỷ XX, nhà kinh tế học Thụy Điển Karl Gunnar Myrdal (1898 - 1987) định nghĩa phát triển là “sự vận động đi lên của toàn bộ hệ thống xã hội” [122, tr.79-82], hay nhà kinh tế học người Mỹ Michael Paul Todaro định nghĩa phát triển là “xã hội hoặc toàn bộ hệ thống xã hội không ngừng tiến lên một cuộc sống tốt đẹp và nhân văn” [173, tr.152] Cựu Tổng thư ký Liên Hợp Quốc

U Thant trong bản “Chiến lược phát triển quốc tế 10 năm lần thứ II (1970 - 1980)

đã khái quát phát triển kinh tế là “tăng trưởng kinh tế + thay đổi xã hội” [156, tr.63] Lúc này, nội hàm của phát triển kinh tế đã được mở rộng đến các lĩnh vực phi kinh

tế khác, đặt trong mối quan hệ chặt chẽ giữa tăng trưởng kinh tế và cải thiện chất lượng xã hội Để đạt được sự phát triển kinh tế, bên cạnh tăng trưởng kinh tế, cần có được sự tiến bộ của toàn xã hội, đích đến của nó là cuộc sống ấm no, hạnh phúc, đầy đủ về vật chất và tinh thần

Nhìn chung, về nội hàm của phát triển kinh tế, hầu hết các nhà kinh tế học đều thống nhất nhận định phát triển kinh tế mang nội hàm rộng hơn tăng trưởng kinh tế Phát triển kinh tế không đơn thuần chỉ đòi hỏi tăng trưởng cả về lượng của

nền kinh tế, mà còn đòi hỏi cả nâng cấp cơ cấu kinh tế và nâng cao chất lượng của nền kinh tế; là một quá trình hoàn thiện về mọi mặt của nền kinh tế bao gồm kinh

tế, xã hội, thể chế, môi trường,…trong một thời gian nhất định nhằm đảm bảo rằng tổng sản phẩm quốc nội (GDP) cao hơn đồng nghĩa với mức độ hạnh phúc hơn

- Phát triển bền vững

Mặc dù khái niệm phát triển kinh tế đã đáp ứng được các nhu cầu đặt ra cho

sự phát triển toàn diện trên các mặt kinh tế, văn hóa, xã hội, môi trường,…nhưng thực tiễn quá trình tăng trưởng kinh tế ở các quốc gia buộc con người phải nhìn nhận lại mục tiêu của sự phát triển Lúc này, những vấn đề toàn cầu ngày càng trầm trọng và xuất hiện ở khắp các châu lục như: ô nhiễm môi trường sinh thái, biến đổi khí hậu, phân hóa giàu nghèo, chênh lệch phát triển, bất bình đẳng xã hội, thiên tai, dịch bệnh, chiến tranh, khủng bố,… đòi hỏi cả cộng đồng nhân loại phải chung tay giải quyết, khắc phục Vì vậy, một khái niệm mới về phát triển, hay nói cách khác, một “sự nâng cấp” về khái niệm phát triển đã ra đời, mang nội hàm sâu sắc hơn, toàn diện hơn tất cả các khái niệm tăng trưởng và phát triển kinh tế, đó là khái niệm

“phát triển bền vững”

Thuật ngữ phát triển bền vững lần đầu tiên được giới thiệu bởi Hiệp hội Bảo tồn Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) Họ cho rằng “sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến môi trường sinh thái học” [55] Để làm rõ hơn khái niệm trên, Ủy ban Thế giới về môi trường và phát triển (WCED) (1987) đã định nghĩa phát triển bền vững là sự phát triển có thể đáp ứng được những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai [202] Sau đó, tại Hội nghị Thượng đỉnh Trái Đất Rio De Janeiro (Brasil) năm 1992 và Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về phát triển bền vững Johannesburg (Nam Phi) năm 2002, các nhà khoa học và chuyên gia đã thống nhất định nghĩa “phát triển bền vững là quá trình phát triển có

sự kết hợp chặt chẽ, hợp lý, hài hòa giữa ba mặt của sự phát triển là phát triển kinh

tế, phát triển xã hội và bảo vệ môi trường nhằm đáp ứng nhu cầu đời sống của con người trong hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai” [35, tr.14-15]

Để đạt được mục tiêu phát triển bền vững, cần phải kết hợp chặt chẽ, hợp lý

và hài hòa ba mặt của phát triển bền vững, đó là: (i) Phát triển bền vững về kinh tế,

tức là đầu tư có hiệu quả và duy trì được tốc độ tăng trưởng cao, ổn định trong một

thời gian dài; (ii) Phát triển bền vững về xã hội, tức là gắn tăng trưởng, phát triển

kinh tế với thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, xây dựng văn hóa, xóa đói giảm

nghẻo và giải quyết việc làm; (iii) Phát triển bền vững về môi trường, tức là sử

dụng và khai thác hợp lý tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ môi trường sinh thái

2.1.1.2 Mô hình tăng trưởng kinh tế, phương thức tăng trưởng kinh tế và phương thức phát triển kinh tế

- Mô hình tăng trưởng kinh tế

Mô hình tăng trưởng kinh tế bản chất bao gồm một tập hợp những yếu tố quyết định, hay giải thích về tăng trưởng kinh tế của một nền kinh tế hay một quốc gia, nó cho biết những yếu tố nào quyết định hay dẫn đến sự tăng trưởng của nền kinh tế Mỗi quốc gia, tùy thuộc vào điều kiện riêng mà có một bộ các yếu tố (tiêu chí) để giải thích cho sự tăng trưởng của mình, vì vậy có sự khác biệt giữa các mô hình tăng trưởng kinh tế của từng nước

“Mô hình tăng trưởng kinh tế là sự diễn đạt một cách cơ bản lý thuyết tăng trưởng kinh tế, các yếu tố quyết định tăng trưởng của một nền kinh tế hay một quốc gia và các nhân tố tác động đến tăng trưởng kinh tế trong mối quan hệ với các điều kiện chính trị, văn hóa, xã hội và môi trường” Theo Trần Thọ Đạt (2005) “mô hình tăng trưởng kinh tế là cách diễn đạt cơ bản nhất về tăng trưởng kinh tế và các nhân

tố tác động đến tăng trưởng (nhân tố kinh tế và phi kinh tế) Ngay từ đầu thế kỷ XX, các mô hình tăng trưởng kinh tế đã trở thành công cụ hữu ích, giúp các nhà kinh tế

mô tả và lượng hóa các nguồn tăng trưởng của nền kinh tế một cách cụ thể và chính xác” [22, tr.27] Khái niệm mô hình tăng trưởng kinh tế được các nhà kinh tế học phương Tây sử dụng trên thực tế có nội hàm rộng hơn khái niệm trong lý thuyết, nó bao hàm nhiều yếu tố giải thích về vấn đề tăng trưởng hơn so với những yếu tố được bao hàm trong các mô hình lý thuyết tính toán Về phân loại mô hình tăng trưởng kinh tế cũng có nhiều cách khác nhau, tuy nhiên trong phạm vi luận án, chỉ phân loại mô hình tăng trưởng căn cứ vào cách thức sử dụng yếu tố đầu vào cho tăng trưởng kinh tế Theo dạng phân loại này cụ thể có mô hình tăng trưởng theo chiều rộng, mô hình tăng trưởng theo chiều sâu và mô hình tăng trưởng kết hợp cả chiều rộng và chiều sâu [93], [94], [102]

Trong thực tế, không thể phân biệt rạch ròi tăng trưởng theo chiều rộng và tăng trưởng theo chiều sâu, mà chúng thường được xen kẽ, kết hợp theo một mức

độ nào đó Mô hình kết hợp giữa hai loại hình tăng trưởng này vừa chú ý tới tăng trưởng kinh tế về mặt số lượng, vừa chú trọng nâng cao chất lượng và phối hợp giữa chúng trên cơ sở ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát huy lợi thế so sánh và chủ động hội nhập quốc tế Mỗi quốc gia tùy thuộc vào những điều kiện lịch sử cụ thể mà lựa chọn, xây dựng, phát triển

kinh tế theo những mô hình riêng, không quốc gia nào hoàn toàn giống với quốc gia nào; đồng thời, qua mỗi giai đoạn phát triển, mô hình tăng trưởng kinh tế đã được xây dựng và áp dụng lại cần phải điều chỉnh cho phù hợp với bối cảnh nội tại và quốc tế tác động Điều này có nghĩa là không có một mô hình tăng trưởng kinh tế nào là bất biến cho mọi giai đoạn phát triển của một quốc gia hay một nền kinh tế

- Phương thức tăng trưởng kinh tế

Phương thức tăng trưởng kinh tế là khái niệm được các nhà kinh tế học các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu và Liên Xô đi sâu phân tích nghiên cứu trong những năm 60 - 80 thế kỉ trước về những vấn đề còn tồn tại và phương hướng giải quyết chúng trong phát triển kinh tế tại nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung Theo đó cho rằng “phương thức tăng trưởng kinh tế là phương thức thông qua sự thay đổi yếu tố đầu vào của sản xuất, bao gồm gia tăng về số lượng, cải thiện chất lượng và tối ưu hóa các tổ hợp sản xuất để thực hiện tăng trưởng kinh tế” [109], [110]

Đối với phân loại các phương thức tăng trưởng kinh tế xã hội chủ nghĩa, Nhà kinh tế học người Hungary János Kornai [163] chỉ ra các học giả kinh tế phương Tây thường xuyên sử dụng thuật ngữ “gia tăng yếu tố đầu vào của sản xuất” và “gia tăng yếu tố tổng hợp nâng cao hiệu suất sản xuất”; trong khi đó giới học giả kinh tế các nước xã hội chủ nghĩa lại sử dụng một thuật ngữ khác là phương thức tăng trưởng “thô” (theo chiều rộng) và phương thức tăng trưởng “tinh” (theo chiều sâu) Hai cặp thuật ngữ này xét về ngữ nghĩa là tương đồng, “gia tăng yếu tố đầu vào của sản xuất” đồng nghĩa với phương thức tăng trưởng kinh tế theo hình thức “thô” (theo chiều rộng), còn “gia tăng yếu tố tổng hợp nâng cao hiệu suất sản xuất” tương đương với phương thức tăng trưởng kinh tế theo hình thức “tinh” (theo chiều sâu)

Có thể nhận thấy rằng, khái niệm phương thức tăng trưởng kinh tế của các học giả xã hội chủ nghĩa và khái niệm mô hình tăng trưởng kinh tế của các nhà kinh

tế học phương Tây là cùng một phạm trù, chỉ khác nhau cách thức diễn đạt Tuy nhiên, so với khái niệm phương thức tăng trưởng kinh tế mà nói, khái niệm mô hình tăng trưởng kinh tế của các nhà kinh tế học phương Tây có thể phân tích rõ hơn nguyên nhân của tăng trưởng, nhưng xét về bản chất cũng không quá khác biệt so với khái niệm phương thức tăng trưởng kinh tế

- Phương thức phát triển kinh tế

Phương thức phát triển kinh tế là khái niệm có nội hàm rộng hơn phương thức tăng trưởng kinh tế Phương thức phát triển kinh tế là cách thức thực hiện phát triển kinh tế tại mỗi quốc gia trong từng giai đoạn lịch sử nhất định, nó lấy phương thức tăng trưởng kinh tế làm nền tảng, bên cạnh đó là thực hiện một loạt các biện