Tiểu luận môn tài chính hành vi ứng dụng lý thuyết tài chính hành vi để giải thích các trường hợp trong thực tiễn

Danh sách nhóm và Mô tả phân công công việcST T Họ và tên Nhiệm vụ Mô tả phân công công việc 1 Lê Thị Mỹ Linh Nhóm trưởng  Chuẩn bị hỗ trợ phần thuyết trình và trả lời câu hỏi;  Soạn

TS Nguyễn Hoàng Anh

Lê Thị Mỹ Linh Trần Quốc Đạt

Lê Tuấn Anh Tài chính – Ngân hàng Nhóm 03

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN:

1 Học Viên Thực Hiện:

2 Học Viên Thực Hiện:

3 Học Viên Thực Hiện:

Lớp chuyên ngành:

Nhóm thực hiện:

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ - LUẬT

ĐỀ TÀI:

ỨNG DỤNG LÝ THUYẾT TÀI CHÍNH HÀNH VI ĐỂ GIẢI THÍCH CÁC TRƯỜNG HỢP TRONG THỰC TIỄN

BÀI TIỂU LUẬN MÔN HỌC TÀI CHÍNH HÀNH VI

Danh sách nhóm và Mô tả phân công công việc

ST

T Họ và tên Nhiệm vụ Mô tả phân công công việc

1 Lê Thị Mỹ

Linh

Nhóm trưởng

 Chuẩn bị hỗ trợ phần thuyết trình và trả lời câu hỏi;

 Soạn thảo và trình bày file word;

 Thực hiện các nội dung sau: cơ sở lý thuyết, tóm tắt case study, phân tích thiên kiến, giải thích lựa chọn thích ứng thiên kiến, phân tích lựa chọn cách phân

bổ danh mục đầu tư;

 Chuẩn bị nội dung bảng phân công việc, kết luận, tài liệu tham khảo;

 Thiết kế và soạn nội dung Power Point.

2 Trần Quốc

Đạt

Thành viên

 Chuẩn bị phần thuyết trình và trả lời câu hỏi;

 Tham gia ý kiến tổng hợp bài viết;

 Thực hiện các nội dung sau: giới thiệu, tóm tắt case study, phân tích thiên kiến, giải thích lựa chọn thích ứng thiên kiến, phân tích lựa chọn cách phân bổ danh mục đầu tư.

3 Lê Tuấn Anh Thành

viên

 Chuẩn bị hỗ trợ phần thuyết trình và trả lời câu hỏi;

 Tham gia ý kiến tổng hợp bài viết;

 Thực hiện các nội dung sau: tóm tắt case study, phân tích thiên kiến, giải thích lựa chọn thích ứng thiên kiến, phân tích lựa chọn cách phân bổ danh mục đầu tư, kết luận;

 Thiết kế và soạn nội dung Power Point.

Mục lục

Danh sách nhóm và Mô tả phân công công việc i

1 Giới thiệu 1

2 Cơ sở lý thuyết 2

3 Phân tích nội dung case study 6

3.1 Tóm tắt case study 6

3.2 Sự ảnh hưởng của các thiên kiến của bà Tâm đến quyết định phân bổ danh mục đầu tư 6

3.3 Nên điều tiết hay chọn cách thích ứng với các thiên kiến của bà Tâm 8

3.4 Cách thức phân bổ tài sản tối ưu cho khách hàng 9

4 Kết luận 11 Tài liệu tham khảo a

1 Giới thiệu

Cổ học tinh hoa có thuật chuyện “Mất búa”, đại khái như sau: Một người thợ mộc làm việc trong vườn Thằng bé con nhà hàng xóm sang ngồi xem Mải làm, lúc cần đến búa, ông tìm mãi không thấy Ông nghi thằng

bé đã ăn cắp búa Nhìn mặt nó đúng là mặt thằng ăn cắp búa Nghe lời

nó nói đúng là giọng điệu của thằng ăn cắp búa Hỏi thì nó chối đúng là tâm địa gian manh Được một lúc, ông lại thấy cái búa nằm khuất đâu

đó Nhìn lại mặt thằng bé thì thấy mặt mũi nó hiền lành dễ thương, khác với mặt thằng ăn cắp búa Nghe lời nó nói, đúng là con nhà gia giáo, khác với lời ăn tiếng nói của thằng ăn cắp búa Hỏi nó thì nó thưa, đúng

là con nhà lương thiện, khác hẳn với thằng ăn cắp búa

Câu chuyện trên nói lên thiên kiến của con người Thiên kiến là ý kiến mình có sẵn về một người hay một vấn đề Người có thiên kiến xét người

và vật theo suy nghĩ riêng chứ không dựa trên cơ sở khách quan trung thực Thiên kiến là mắt kính mầu Vì đeo kính mầu nên ta thấy mọi vật đều nhuộm mầu của kính Đeo kính mầu xanh, ta thấy mọi vật đều xanh Đeo kính mầu hồng ta thấy mọi vật đều hồng Hồng, xanh là ở mắt kính chứ không ở sự vật Vì thế phán đoán của người có thiên kiến thường không chính xác

Qua câu chuyện trên cũng cho chúng ta thấy được khái quát sơ lược của thiên kiến là gì? Và để đi sâu nghiên cứu những khía cạnh xung quanh thiên kiến chúng ta có thể đọc qua ví dụ về bà Tâm để tìm hiểu kĩ hơn cũng như phân tích hay xây dựng những hướng đầu tư tốt hơn cho bà Tâm

2 Cơ sở lý thuyết

Lý thuyết triển vọng (Prospect Theory): Cho rằng lý thuyết hữu dụng

kỳ vọng chuẩn, chúng ta không thể giải thích một cách đầy đủ về việc ra quyết định trong điều kiện rủi ro Luận điểm này dựa trên những bằng chứng thực nghiệm cho thấy con người có những hành vi trái ngược với

lý thuyết hữu dụng kỳ vọng chuẩn Lý thuyết hữu dụng kỳ vọng chuẩn

đề cập con người nên hành động thế nào còn lý thuyết triển vọng đề cập con người thực sự hành động thế nào

E ngại rủi ro (risk averse): Mô tả một cá nhân ưa thích giá trị kỳ vọng

của triển vọng hơn so chính triển vọng đó

Khả năng chấp nhận rủi ro (risk capacity): Là mức độ rủi ro phù hợp

với độ tuổi, kế hoạch, nghỉ hưu, thu nhập, nhu cầu thanh khoản và nhiều yếu tố khác của một cá nhân có thái độ đối với rủi ro ở mức trung bình

Nhận thức (perception): Có chức năng tải thông tin vào “máy tính con

người” nhưng thường đọc sai thông tin Chúng ta chỉ nhìn thấy những gì chúng ta kỳ vọng Nhận thức có sự chọn lọc, trong đó các kỳ vọng có yếu tố tác động mạnh mẽ

Lệch lạc nhận thức muộn hay dự đoán theo sự thật đã xảy ra

(hindsight bias): thường xảy ra trong hoàn cảnh khi mà con người tin rằng (sau khi sự thật đã xảy ra) sự khởi đầu của một số sự kiện trong quá khứ là có thể dự đoán được và rất rõ ràng, trong khi thực tế là sự kiện đó đã không thể được dự đoán trước một cách hợp lý

Xung đột nhận thức (cognitive dissonance): Đội khi một số nhận thức

bị bóp méo bởi ý muốn bản thân (self-serving fashion) Xung đột nhận thức tạo nên tình huống trong đó mọi người bị thúc đẩy phải giảm thiểu hoặc né tránh những mâu thuẫn trong tâm lý, thường để nhằm gia tăng hình ảnh tích cực của bản thân

Trí nhớ (memory): Sự sai lệch ngày càng tăng khi một người cố gắng

nhớ lại nhận thức hoặc quan điểm trong quá khứ Trí nhớ sẽ được tái tạo lại, tuy nhiên không chỉ tái tạo lại mà còn biến đổi rất mạnh mẽ

Hiệu ứng tương phản (contrast effect): nhận thức và trí nhớ bị ảnh

hưởng bởi sự trình bày hay bối cảnh

Hiệu ứng ban đầu (primacy effect): Trong một loạt các yếu tố được

đưa ra có tác động đến nhận thức thì yếu tố nào xuất hiện trước sẽ tác động lớn hơn

Hiệu ứng tức thì (recency effect): Ngược lại hiệu ứng ban đầu, đó là

những yếu tố xuất hiện cuối cùng sẽ mang tác động lớn hơn

Hiệu ứng danh tiếng (halo effect): Người ta thường bị quan điểm và

thái độ chung về một sự vật (sự việc hay con người) làm ảnh hưởng đến việc đánh giá một tính chất nào đó của sự vật đó

Dễ dàng xử lý thông tin (ease of processing): Con người thường ưa

thích các tình huống mà có thể dễ dàng xử lý thông tin Thông tin dễ hiểu thường cho là chắc chắn đúng

Quá tải thông tin (information overload): Khi xảy ra hiện trạng thừa

thãi thông tin, con người bối rối và né tránh ra quyết định

Tự nghiệm (heuristic): Trong trường hợp con người phải ra quyết định

nhanh chóng trong bối cảnh thông tin và khả năng xử lý bị hạn chế thì

tự nghiệm là quy tắc đưa ra quyết định sử dụng tập hợp con trong tất cả thông tin Được chia ra hai nhóm:

 Tự nghiệm dạng 1 (type 1 heuristic): phản thân (reflexive), tự trị

(autonomic), không nhận thức (noncognitive) và tiết kiệm chi phí

Tự nghiệm phù hợp khi phải nhanh chóng ra quyết định hay với những số tiền đặt cược nhỏ

 Tự nghiệm dạng 2 (type 2 heuristic): bản chất là nhận thức Tự

nghiệm này đòi hỏi nhiều nỗ lực hơn và phù hợp với số tiền đặt cược cao

Ngoài ra, một số bài báo khác tự nghiệm có 3 loại: tình huống điển hình (representativeness), sự sẵn có (availability) và neo quyết định (anchoring)

 Tự nghiệm tình huống điển hình: xu hướng tính xác suất của A dựa

trên mức độ tương đồng của A so với B

 Tự nghiệm sự sẵn có: xu hướng tìm kiếm thông tin dễ dàng có

được và xử lý

 Tự nghiệm neo quyết định: xu hướng bám vào niềm tin trước đó

lâu hơn mức hợp lý

Sự quen thuộc (familiar): Con người thường thấy an tâm với những

điều quen thuộc Con người không thích sự mô hồ và tìm cách né tránh

rủi ro không được bù đắp Con người thường có khuynh hướng gắn liền với những cái gì họ biết thay vì xem xét các lựa chọn khác Con người lảng tránh tiếp nhận những sáng tạo mới dù biết điều này rất đáng giá Tất cả điều này cho thấy con người luôn tìm kiếm sự an tâm

E ngại sự mơ hồ (ambiguity aversion): Con người ưa thích sự rủi ro

(xác suất thành công) hơn là sự không chắc chắn

Tự nghiệm đa dạng hoá (Diversification heuristic): Con người thường

ít cố gắng khi đứng trước các sự lựa chọn không loại trừ lẫn nhau

Lệch lạc không thích sự thay đổi (Status quo bias) hay hiệu ứng coi

trọng hóa sở hữu (endowment effect): là một tâm lý sợ thua lỗ trong bối

cảnh phi rủi ro, ở đây như một dạng tự nghiệm: “giữ chặt lấy cái mà bạn

có nếu bạn không có lý đo mạnh mẽ nào để làm khác đi”

Neo quyết định (anchor): Khi con người ra quyết định đều có mốc neo

và điều chỉnh nó theo hướng nhất định Tuy nhiên, sự điều chỉnh này thường không đầy đủ theo một số quan điểm sau như con người không chắc chắn về giá trị đúng và điều chỉnh lệch mốc neo nên vùng giá trị hợp lý càng lớn hoặc con người thiếu nỗ lực nhận thức và lười biếng nhận thức Khi không chắc chắn, con người thường neo vào những giữ liệu có sẵn và điều chỉnh quan điểm của họ một cách chậm chạm Neo quyết định thậm chí xuất hiện ngay cả khi mốc neo đó không quan trọng

Khó khăn trong quyết định phân bổ tài sản đối nhà đầu tư hưu trí: Nhà đầu tư hưu trí dường như không hiểu về quyết định phân bổ tài

sản (asset allocation), họ không hiểu làm cách nào để lựa chọn các tài sản để rủi ro tổng thể phù hợp với mức độ chấp nhận rủi ro của mình Sự nhầm lẫn này có thể gây ra tác hại vì các quyết định phân bổ danh mục thường là quyết định quan trọng nhất đối với thành quả danh mục của nhà đầu tư dài hạn Cách xác định đối tượng có vấn đề này, đó là xem liệu họ có nhất quán trong lựa chọn khi họ buộc phải đưa ra ý kiến Khi các cá nhân không chắc chắn, họ thường dựa vào tự nghiệm, cho phép

họ làm những gì mà họ cho là hợp lý

Các nhân tố chuẩn tắc trong quyết định phân bổ tài sản

Có 2 nhân tố chuẩn tắc về nhân khẩu học là thái độ đối với rủi ro và độ tuổi Những người có thái độ e ngại rủi ro cao, hoàn toàn do sở thích cá nhân, thường sẽ chọn một độ nhạy cảm đối với thu nhập cố định cao

hơn trong danh mục của mình Có bằng chứng biến đại diện cho thái độ rủi ro là giới tính, với nữ giới thường e ngại rủi ro hơn với nam giới Thứ

2, về độ tuổi thì khi cá nhân càng lớn tuổi và sắp nghỉ hưu , nguồn lực con người có xu hướng giảm sút, yêu cầu một độ nhạy vốn cổ phần thấp hơn để duy trì một vị thế rủi ro tương đối ổn định Thực sự những nhà lập kế hoạch đề xuất tỷ trọng vốn cổ phần không chỉ phù hợp thái độ đối với rủi ro mà còn sụt giảm 1%/năm khi họ sắp nghỉ hưu

Tiến trình truyền thống khi quyết định phân bổ tài sản được vận hành bằng chiến lược khảo sát thông qua bản câu hỏi đo lường mức độ chấp nhận rủi ro Bản câu hỏi thiết kế để đánh giá mức chịu đựng rủi ro (risk tolerance) là hàm số gồm khả năng chấp nhận rủi ro (risk capacity) và thái độ đối với rủi ro (risk attitude) Khả năng chấp nhận rủi ro đề cập đến mức độ rủi ro trung bình phù hợp với các cá nhân có cùng độ tuổi,

kế hoạch nghỉ hưu, thu nhập, nhu cầu thanh khoản Thái độ đối với rủi

ro được xem là nhân tố điều chỉnh, phản ánh mức độ mà một cá nhân cụ thể lệch khỏi khả năng chấp nhận rủi ro do những ưu tiên cá nhân và các yếu tố tâm lý => Cách thức phân bổ tài sản từ bản câu hỏi là rủi ro chủ quan (subjective risk)

Rủi ro chủ quan khác với rủi ro khách quan (objective risk), có được từ

các quyết định đầu tư thực sự được phản ánh trong tỷ lệ phần trăm các tài sản rủi ro trong toàn danh mục Hai cách này đều có kết quả tương

tự nhau nhưng đôi khi cũng có phân tán dẫn đến liệu cái nào tốt hơn Xin trình bày 2 dạng đều có vấn đề Mặc dù những gì thực sự làm tốt hơn đó là rủi ro khách quan nhưng có thể sai lầm do thiếu hiểu biết, quán tính Sự thiếu hiểu biết dẫn đến các lựa chọn đầu tư mà rủi ro của

nó không phù hợp với sự ưa thích Việc không tái cân bằng do quán tính

có thể khiến phân bổ tài sản khác với dự tính khi thị trường dịch chuyển lên xuống

Rủi ro chủ quan có thể sai lầm do lỗi công cụ hoặc/và lỗi người trả lời.

Lỗi của người trả lời có thể họ không hiểu câu hỏi và trả lời theo hướng khác với mục tiêu chính mà câu hỏi đặt ra cho họ Lỗi của công cụ là thiếu tính hiệu lực và độ tin cậy Tính hiệu lực ở đây là bảng câu hỏi có thực sự đo những thứ mà nó thực sự muốn đo, độ tin cậy biểu thi nhất quán của kết quả Để đạt tính hiệu lực cần hỏi câu hỏi đúng Để có độ tin cậy cần có các “câu hỏi phù hợp” với “số lượng đủ lớn” Vấn đề là tác

động của một câu hỏi bị hiểu sai sẽ bị khếch đại nếu trong bảng chỉ có một vài câu hỏi

3 Phân tích nội dung case study

3.1 Tóm tắt case study

Trong thời điểm 2018, khi thị trường vốn đang phát triển nhưng không phải là tối đa, có tài sản tài chính gồm cổ phiếu, trái phiếu và tiền mặt Một trong số các nhà đầu tư là bà Tâm - phụ nữ độc thân, 70 tuổi, nghỉ hưu, tuy giản dị, khiêm tốn nhưng lại bảo thủ có thu nhập duy nhất là danh mục đầu tư 1 triệu USD Mục đích đầu tư là tạo thu nhập trang trải chi phí suốt đời và mục tiêu là không muốn thua lỗ ở bất kỳ trường hợp nào Bà chưa bao giờ thay đổi phân bổ tài sản trong danh mục nếu có nhà tư vấn có khuyến nghị ngược lại Danh mục gồm trái phiếu chính phủ và trái phiếu đô thị Bà Tâm đ¬ược làm bài kiểm tra về đặc điểm cá nhân nhà đầu tư theo thiên kiến của người tư vấn và có kết quả là bà Tâm là người có tâm lý sợ thua lỗ, neo quyết định và lệch lạc điều chỉnh, định kiến về trạng thái hiện tại Sau khi có kết quả khả năng chịu đựng rủi ro từ bà Tâm qua bài kiểm tra khác, nhà đầu tư đưa ra khuyến nghị phân bổ tài sản: 70% trái phiếu, 20% cổ phiếu, 10% tiền mặt

3.2 Sự ảnh hưởng của các thiên kiến của bà Tâm đến quyết định phân bổ danh mục đầu tư

Dựa vào các lý thuyết được ghi nhận bởi các tài liệu tài chính hành vi tham khảo uy tín và các kết quả tâm lý đã được chứng minh qua các khảo sát tại các bài báo nghiên cứu nước ngoài liên quan thì chúng tôi đưa ra các nhận định về các thiên kiến của bà Tâm như sau:

 Lệch lạc nhận thức muộn hay dự đoán theo sự thật đã xảy ra (hindsight bias): Trong bối cảnh năm 2018, nghĩa là sau cuộc khủng hoảng năm 2008 thì thị trường đang dần hồi phục Xét khía cạnh bà Tâm đang sinh sống tại Mỹ thì bà Tâm là người chứng kiến cuộc khủng hoảng ngay tại quốc gia mình sinh sống Những ảnh hưởng và tổn thất của cuộc khủng hoảng rất nặng nề đến nền kinh tế trong nước cũng cuộc sống gia đình bà (những người bà con đều bị thua lỗ) vì thế bà Tâm có xu hướng dự đoán cuộc khủng hoảng có thể xảy ra một lần nữa trong tương lai Trong trí

nhớ (memory) của bà Tâm ghi nhớ ký ức xấu đó là hậu quả của khủng hoảng tài chính gây ra

 Bà Tâm là người phụ nữ, sống độc thân, 70 tuổi, đã nghỉ hưu: Theo

lý thuyết trình bày phần trên, thái độ đối với rủi ro của phụ nữ thấp hơn đàn ông, độ tuổi càng lớn thì rủi ro chỉ có thể chấp nhận

ở mức tương đối ổn định, những cặp vợ chồng thì nắm giữ chứng khoán vốn sở hữu (cổ phiếu) cao hơn người độc thân

 Nguồn thu nhập duy nhất là danh mục 1 triệu đô: Vì đây là tài sản sinh lời duy nhất và có giá trị lớn nên bà Tâm có xu hướng coi trọng hàng hóa sở hữu, ngại đánh đổi rủi ro, không thích sự thay đổi mang tính rủi ro hơn dù theo xu hướng có lợi nhuận hơn Theo thuật ngữ hiệu ứng coi trọng hàng hóa sở hữu (endowment effect hay status quo bias) thì giá trị hàng hóa tăng lên khi người ta đã

sở hữu nó phù hợp với lý thuyết triển vọng bởi mất mát sẽ được cảm nhận mạnh mẽ hơn nhiều so với lợi ích có được nó Trong trường hợp bà Tâm, danh mục đầu tư 1 triệu được xem là tài sinh lời duy nhất và bà Tâm cảm thấy thà chấp nhận lợi nhuận thấp hơn là mất mát hoặc thua lỗ từ tài sản đó

 Mục đích đầu tư là đủ trang trải chi phí sinh hoạt đến cuối đời: Từ chi tiết bà Tâm “có lối sống giản dị, khiêm tốn”, ta thấy bà có xu hướng chi tiêu sinh hoạt không cao tuy nhiên vẫn phải có thu nhập thường niên ổn định, lâu dài Vì thế theo bà Tâm lựa chọn trái phiếu là cảm thấy phù hợp theo ý kiến của bà Tâm Các loại tài sản vốn trên thị trường tài chính hiện nay bao gồm: cổ phiếu, trái phiếu, tiền mặt Khi nhìn lại ta có biết loại nào trong những tài sản vốn mà thị trường đang có hiện mang cho người nắm giữ cảm giác yên tâm về độ rủi ro thấp, mức độ sinh lời ổn định trong thời điểm mới bước ra khỏi thời kỳ khủng hoảng chưa bao lâu Thì đây, ta xem cách lựa chọn của bà Tâm cách đây là chỉ lựa chọn trái phiếu

và đặc biệt là trái phiếu chính phủ và trái phiếu đô thị (địa phương phát hành) Những trái phiếu được bảo đảm bởi chính phủ, chính quyền địa phương, có mức sinh lời ổn định, thời gian lâu dài phù hợp với đối tượng nghỉ hưu như bà Tâm Một số tự nghiệm (heuristic) ảnh hưởng đến sự ưa thích thông qua quá trình tìm kiếm cảm giác an tâm Bà Tâm chỉ đầu tư vào những tài sản vốn