CHẾ ĐỘ DINH DƯỠNG CHO NGƯỜI BỊ LOÃNG XƯƠNG

Loãng xương đều là bệnh lý liên quan đến sự hấp thụ các chất dinh dưỡng trong cơ thể do nhiều nguyên nhân khác nhau từ môi trường bên trong lẫn bên ngoài cơ thể.Vậy phải làm sao giảm thi

BỘ CÔNG THƯƠNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHIỆP THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

VIỆN CN SINH HỌC - THỰC PHẨM

Hồ Thị Tuyết Nhi 14025591

Trần Vũ Trường 14051731

TP Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2016

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN 3

LỜI MỞ ĐẦU 4

CHƯƠNG 1 BỆNH LOÃNG XƯƠNG 5

1.1 Thực trạng 5

1.1.1 Trên thế giới 5

1.1.2 Tại Việt Nam 5

1.2 Giới thiệu chung về bệnh loãng xương 5

1.2.1 Khái niệm 5

1.2.2 Nguyên nhân 6

1.2.3 Phân loại 7

1.2.4 Biểu hiện bệnh loãng xương 7

1.2.5 Hậu quả của bệnh loãng xương 9

1.2.6 Phòng ngừa bệnh 9

CHƯƠNG 2 CHẾ ĐỘ DINH DƯỠNG NGƯỜI LOÃNG XƯƠNG 11

2.1 Dinh dưỡng cho xương chắc khoẻ 11

2.2 Dinh dưỡng cho người mắc bệnh loãng xương 15

2.2.1 Thực phẩm nên dùng 15

2.2.2 Thực phẩm nên hạn chế 18

PHỤ LỤC 21

TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

LỜI CẢM ƠN

Để có được bài tiểu luận hoàn thiện, thành công tốt đẹp cần có sự đóng góp, giúp

đỡ và hỗ trợ của rất nhiều người dù là trực tiếp hay gián tiếp Trước tiên chúng em xinchân thành cảm ơn Viện Công nghệ Sinh học - Thực phẩm đã tạo cơ hội để chúng emđược biết thêm một môn học hết sức bổ ích cho kiến thức thực tế của chúng em saunày đó là môn “Dinh dưỡng học” Chúng em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến côNguyễn Thị Trang là người đã trực tiếp giảng dạy, hướng dẫn và tạo mọi điều kiệnthuận lợi giúp đỡ chúng em trong quá trình thực hiện đề tài Đặc biệt cô còn dành thờigian quý báu của mình để tận tình góp ý, sửa lỗi giúp chúng em có thể hoàn thành bàitiểu luận một cách tốt nhất Sau cùng em xin kính chúc cô dồi dào sức khỏe và hạnhphúc để tiếp tục thực hiện sứ mệnh cao đẹp của mình là truyền đạt kiến thức cho thế hệmai sau

Nhóm chúng em đã cố gắng hết sức để hoàn thành bài tiểu luận Nhưng chắc hẳntrong quá trình thực hiện đề tài sẽ không tránh khỏi những thiếu sót Mong cô cũngnhư mọi người tham khảo để đóng góp ý kiến, nhận xét làm cho bài tiểu luận đượchoàn chỉnh hơn Chúng em xin chân thành cảm ơn

dinh dưỡng trong cuộc sống hằng ngày thì sau đây chúng ta sẽ cùng tìm hiểu về “Chế

độ dinh dưỡng cho người bị loãng xương” dưới góc độ dinh dưỡng học.

Loãng xương đều là bệnh lý liên quan đến sự hấp thụ các chất dinh dưỡng trong

cơ thể do nhiều nguyên nhân khác nhau từ môi trường bên trong lẫn bên ngoài cơ thể.Vậy phải làm sao giảm thiểu được số người mắc bệnh hay cải thiện bệnh để tận hưởngmột cuộc sống lâu dài hơn, hạnh phúc hơn thì giờ ta sẽ cùng tìm hiểu các vấn đề liênquan đến căn bệnh trên

CHƯƠNG 1 BỆNH LOÃNG XƯƠNG 1.1 Thực trạng

1.1.1 Trên thế giới

Theo Hiệp hội loãng xương quốc tế, cứ 3 giây là có một ca gãy xương do loãngxương, và cứ 22 giây thì có một ca gãy cột sống, tương đương với 25.000 ca gãyxương mỗi ngày hoặc 9 triệu ca mỗi năm Theo nghiên cứu, loãng xương xảy ra phổbiến ở phụ nữ, nguy cơ loãng xương ở phụ nữ càng tăng cao sau khi sinh nở và ở độtuổi trên 50 Nguy hiểm của căn bệnh này là gãy xương tiềm tàng mà bệnh nhân khôngbiết được Dự báo tới năm 2050, toàn thế giới sẽ có 6.3 triệu trường hợp gãy cổ xươngđùi do loãng xương và 51% số này sẽ ở Châu Á nơi mà khẩu phần ăn hằng ngày thiếucalci và việc chẩn đoán sớm cũng như điều trị tích cực bệnh loãng xương còn nhiềukhó khăn [1]

1.1.2 Tại Việt Nam

Bệnh loãng xương đã ở mức báo động, việc sử dụng những tiến bộ mới nhất trongchẩn đoán, điều trị và phòng ngừa loãng xương - căn bệnh âm thầm và nguy hiểm này,đang trở nên hết sức cần thiết Ước tính có hơn 2.8 triệu người bị loãng xương trong

đó phụ nữ chiếm 76% Các nghiên cứu cho thấy chi phí cho việc điều trị bệnh loãngxương là rất lớn vì phải điều trị lâu dài và gây biến chứng cao Vì vậy việc phòng ngừabệnh loãng xương là giải pháp giảm gánh nặng về y tế cho xã hội, đồng thời đảm bảochất lượng cuộc sống cho mỗi người Mặt khác nước ta vẫn còn tình trạng là nhiềubệnh nhân loãng xương chưa được chẩn đoán và điều trị thích hợp, đầy đủ Chính vìvậy, chăm sóc và bảo vệ sức khỏe xương là một vấn đề hết sức quan trọng và mangtính cấp thiết

1.2 Giới thiệu chung về bệnh loãng xương

1.2.1 Khái niệm

Loãng xương là hiện tượng tăng phần xốp của xương do giảm số lượng tổ chứcxương, giảm trọng lượng của một đơn vị thể tích, là hậu quả của việc suy giảm cáckhung protein và lượng calci gắn với các khung này Loãng xương được ví như “tên

cướp thầm lặng” từng chút một đánh cắp các khoáng chất trong ngân hàng xương của

- Vấn đề tuổi tác: Người già ít hoạt động ngoài trời, thiếu ánh nắng, thiếu vitamin

D, chức năng dạ dày, đường ruột, gan thận và tạo xương suy yếu, xương bị thoái hóa

- Chế độ dinh dưỡng hằng ngày không cung cấp đủ calci, phospho, magie, acidamin, các nguyên tố vi lượng, hoặc do một lý do nào đó cơ thể không hấp thu đượccalci

- Do mắc một số bệnh về tuyến thượng thận, cường giáp trạng, suy thận, chấnthương, viêm khớp dạng thấp và thoái hóa khớp hoặc bệnh mãn tính phải nằm dàingày

- Hormon sinh dục nữ giảm: Ở phụ nữ thời kỳ mãn kinh và sau mãn kinh thìlượng hormon estrogen trong máu bị suy giảm một cách đáng kể bởi sự suy thoái củabuồng trứng làm tăng nhanh tốc độ chuyển hóa calci từ xương vào máu.

- Suy giảm miễn dịch cũng là nguyên nhân gây chứng loãng xương

- Ngoài ra còn nhiều nguy cơ làm cho bệnh loãng xương ở người trưởng thànhtăng lên nếu trên cơ thể người đó có tiền sử bị còi xương lúc nhỏ, béo phì, lạm dụngcorticoid, heparin,

1.2.3 Phân loại

- Loãng xương nguyên phát: Do sự lão hóa của các tạo cốt bào, tăng quá trình hủy

xương, giảm quá trình tạo xương Loãng xương nguyên phát được chia làm hai thể:+ Loãng xương ở tuổi mãn kinh: Do giảm nột tiết tố estrogen, ngoài ra còn có sựgiảm tiết hormon tuyến cận giáp trạng, tăng thải calci niệu, suy giảm hoạt động củaenzym 25-OH-vitamin D1-hydroxylase Thường gặp ở phụ nữ trong độ tuổi 50-55, đãmãn kinh Tổn thương chủ yếu là mất chất khoáng ở xương xốp dẫn đến sự lún của cácđốt sống hoặc gãy xương

+ Loãng xương tuổi già: Gặp ở nam và nữ, liên quan tới tuổi và tình trạng mất cânbằng tạo xương, độ tuổi khoảng trên 70 Đặc điểm của loại loãng xương này là mấtchất khoáng toàn thể cả ở xương xốp (xương bó) và xương đặc (xương vỏ) Bệnh nhânthường bị gãy cổ xương đùi.[3]

- Loãng xương thứ phát: Xuất hiện ở mọi lứa tuổi.

1.2.4 Biểu hiện bệnh loãng xương

Những biểu hiện lâm sàng chỉ xuất hiện khi trọng lượng xương giảm trên 30%.Quá trình loãng xương diễn ra từ từ không gây triệu chứng gì cho tới khi loãng xươngnặng, xương bị gãy hoặc bị xẹp Ba triệu chứng loãng xương hay gặp là đau cột sống,biến dạng cột sống và gãy xương Đau cột sống lưng hay cột sống thắt lưng cấp tínhthường xảy ra sau khi gắng sức nhẹ hoặc ngã, nhiều khi có tiếng kêu rắc kèm theo saukhi vận động Biến dạng cột sống thường thấy lưng còng, sụp cột sống, vẹo cột sống.Chiều cao giảm dần theo tuổi do biến dạng đường cong sinh lý gây ra gù vùng lưnghay thắt lưng Trường hợp bị xẹp đốt sống bệnh nhân thấy đau lưng, đau âm ỉ, có khiđau nhói khi vận động Xương dễ gãy, đôi khi chỉ một chấn thương nhẹ cũng làm gãy

cổ xương đùi, gãy đầu dưới xương quay, gãy lún đốt sống Đối với người nghi là loãngxương thì xác định bằng phương pháp đo tỷ trọng của xương: X quang, chỉ số T-score.T-score của một cơ thể là chỉ số mật độ xương của cơ thể đó so với mật độ xương củanhóm người trẻ tuổi làm chuẩn.

- Xương bình thường: T-score ≥ -1, tức là lượng chất khoáng xương (BMD)củangười được đo bằng và trên -1 độ lệch chuẩn (-1SD) so với giá trị trung bình củangười trưởng thành độ tuổi 20-35 tuổi trong cộng đồng

- Thiếu xương: -2.5 < T-score< -1, tức là BMD của người được đo trong khoảng -1đến -2.5 SD so với giá trị trung bình của người trưởng thành độ tuổi 20-35 trong cộngđồng

- Loãng xương: T-score ≤ -2.5, tức là khi BMD của người được đo bằng và dưới ngưỡng -2.5 SD so với giá trị trung bình của người trưởng thành độ tuổi 20-35 tuổitrong cộng đồng

- Loãng xương nặng: T-score ≤ -2.5 SD và bệnh nhân có tiền sử hoặc hiện tại cómột hay nhiều vị trí gãy xương

Hình 2: Gãy xương do loãng xương

Hình 3: Biểu hiện của bệnh loãng xương 1.2.5 Hậu quả của bệnh loãng xương

Người bệnh loãng xương thường phải đối mặt rất nhiều trở ngại trong việc điềutrị, khó khăn trong việc vận động, điều trị dài ngày, tốn rất nhiều thời gian, tiền bạc vàcông sức, đặc biệt là những cơn đau nhói mỗi khi cử động Việc nằm tại chỗ dài ngàykhi gãy xương không những làm tình trạng loãng xương càng nặng lên mà còn kéotheo nhiều nguy cơ rất bất lợi cho sức khỏe người có tuổi như bội nhiễm đường hôhấp, đường tiết niệu, loét mục ở các điểm tỳ đè, làm giảm chất lượng cuộc sống Mỗi

3 giây, trên thế giới có 1 người bị gãy xương do loãng xương, đây cũng là một nguyênnhân chính gây tàn phế và giảm tuổi thọ cho người có tuổi (theo thống kê ở các nướcphát triển có đến 20% người có tuổi bị gãy cổ xương đùi sẽ tử vong trong vòng 6 thángđầu vì các biến chứng do nằm lâu)

Gãy xương khi bị những chấn thương nhẹ là hậu quả cuối cùng của bệnh loãngxương Gãy xương do loãng xương thường gặp ở các vị trí chịu lực của cơ thể như cộtsống, thắt lưng và cổ xương đùi Với người có tuổi, thường có nhiều bệnh lý của tuổitác đi kèm như tim mạch, huyết áp, tiểu đường, và đặc biệt với tình trạng loãngxương nặng thì việc liền xương thường rất khó khăn, đa số người bệnh phải nằm tạichỗ nhiều ngày, thậm chí phải nằm điều trị dài ngày trong bệnh viện

1.2.6 Phòng ngừa bệnh

Việc điều trị bệnh loãng xương khó khăn và rất tốn kém nên chúng ta cần có biệnpháp phòng ngừa và cách xây dựng chế độ dinh dưỡng đảm bảo cho xương chắc khoẻ

bằng cách: bổ sung lượng calci và vitanin D phù hợp trong suốt tuổi ấu thơ, tuổi dậythì và trưởng thành kết hợp với việc luyện tập thể lực, thể thao thường xuyên Các mônthể thao đối kháng hay chịu sức nặng giúp xương trở nên cứng hơn, các lọai thể dục cóthể áp dụng là chạy hay đi bộ, tập tạ, leo cầu thang, khiêu vũ,… để tăng cường sứckhoẻ cho xương.

Dùng thuốc: Hiện nay có nhiều loại thuốc điều trị phòng ngừa loãng xương Tùytheo tình trạng sức khỏe của từng người mà bác sĩ sẽ kê đơn thích hợp Ngoài ra đểxương chắc khỏe ta cần tránh sử dụng các chất kích thích như cà phê, rượu, bia, thuốclá,

Hình 4: Chế độ luyện tập phòng ngừa loãng xương

CHƯƠNG 2 CHẾ ĐỘ DINH DƯỠNG CHO NGƯỜI BỊ LOÃNG XƯƠNG 2.1 Dinh dưỡng cho xương chắc khoẻ

- Calci: Calci là nguyên tố chính cấu thành xương Khi xương chắc khỏe sẽ chống

đỡ tốt với quá trình viêm mà giảm bệnh Nếu không được cung cấp đầy đủ, cơ thể sẽhuy động calci từ xương làm xương yếu đi Thức ăn chứa nhiều calci bao gồm: sữa,các chế phẩm từ sữa, các loại rau xanh, các loại thủy hải sản như: tôm, cua, các loại cánhỏ ăn nguyên xương, Và lượng Calci trung bình cần được bổ sung như sau:

+ Người dưới 50 tuổi: 1000mg/ngày

+ Người trên 50 tuổi: 1200mg/ngày

- Vitamin D: Có vai trò rất quan trọng đối với cơ thể mỗi người, vitamin D giúptăng cường khả năng hấp thu calci và phosphat Việc tổng hợp vitamin D khi tiếp xúcvới ánh sáng mặt trời cùng với việc hấp thụ từ chế độ ăn uống giúp duy trì nồng độthích hợp của vitamin này trong huyết thanh Theo nghiên cứu, lượng vitamin D cầnthiết đưa vào cơ thể như sau:

+ Người dưới 50 tuổi: 200 IU/ngày

+ Người trên 50 tuổi: 400-600 IU/ngày

Những người đang mắc bệnh loãng xương cần có chế độ ăn hợp lí để làm giảmcác triệu chứng loãng xương và tránh nguy cơ khiến bệnh nặng thêm Xương là mộttrong những phần quan trọng của cuộc sống của chính bạn Vì thế, việc bổ sung canxi

để nuôi dưỡng hệ xương cần phải đúng cách và cần có thời gian Nhiều người quanniệm sai lầm trong việc phòng tránh bệnh loãng xương của họ Hiện nay, đã có rấtnhiều người chọn việc bổ sung đồng thời thực phẩm cung cấp canxi và sữa canxi để hỗtrợ nhau trong việc khắc phục bệnh loãng xương ở người già và những bạn trẻ tuổi.Những loại thực phẩm bổ sung chất vôi cao cần được sử dụng và việc hạn chế sử dụngnhững thực phẩm này sẽ gây trở ngại cho việc khắc phục bệnh loãng xương

Theo Maggie Yap, chuyên gia dinh dưỡng bệnh viện đa khoa Singapore Bên cạnhviệc dùng thuốc bổ sung calci, một khẩu phần ăn hàng ngày đủ calci sẽ giúp làm chậmtiến triển của bệnh loãng xương [4]

Các loại thực phẩm phổ biến trong cuộc sống giúp xương chắc khỏe là:

 Xương ống động vật: Các loại xương ống, xương sống động vật như: lợn, bò,gà

đều cung cấp collagen, các protein, calci, phospho, các muối khoáng, nguyên

tố vi lượng (sắt, kiềm, đồng, niken ) Mỗi tuần nên dùng 2 lần những xươngnày hầm nhừ sẽ là nguồn bổ sung các nguyên tố vi lượng rất tốt cho việc phụchồi các khớp xương

 Các loại cua, cá nhỏ, người ta thường nghĩ phải những con cá to, đắt tiền, quýhiếm mới có giá trị dinh dưỡng và tốt cho xương khớp nhưng không nhất thiếtphải dùng chúng, mà thay vào đó là những loại cua, cá, tôm nhỏ, xương mềm

có thể xay, ăn cả xương sẽ cung cấp lượng calci, phospho, các muối khoáng,protein cần thiết cho cơ thể

 Sữa và các sản phẩm từ sữa: Sữa vẫn là nguồn thực phẩm ưu tiên hàng đầutrong thực đơn những thực phẩm giúp phòng chống loãng xương, giúp xươngchắc khỏe vì trong sữa có nhiều calci - thành phần chính cấu thành nên xương.Nếu không uống được sữa tươi thì có thể thay thế bằng sữa chua, phô-mai, sữa

bò Một hộp sữa chua có hàm lượng calci tương đương với một cốc sữa 250ml.Một miếng phomát 30g cũng chứa lượng calci tương ứng Còn 1 ly sữa bò chứakhoảng 270mg calci Nếu lo ngại về lượng đường trong sữa và các chế phẩm từsữa, nên dùng các sản phẩm ít đường hoặc không đường Một số loại sữa cungcấp calci giúp phòng bệnh loãng xương: Anlene, Ensure, sữa bột Nuti Obilac,

Hình 5: Sữa và các sản phẩm từ sữa

 Trứng: là loại thực phẩm phổ biến được cho là chứa nhiều protein nhất, trongtrứng cũng chứa 6% vitamin D hỗ trợ một phần nào đó lượng calci hằng ngàycho cơ thể

 Ngũ cốc: Ngũ cốc có khả năng phòng chống loãng xương bởi trong nó có hàmlượng protein từ 8-14% và đạm thực vật giúp tăng cường mật độ xương Cầncho vào thói quen ăn uống hàng ngày (bánh mì, bột mì , gạo,…) bằng mầm lúa

mì, rau quả sấy khô Trong 100g mầm lúa mì mang đến 26g đạm, còn một nắmlúa mạch mang đến 14g đạm

 Hạnh nhân: Ăn vặt bằng hạnh nhân giúp tăng calci cho cơ thể Phụ nữ mãn kinhnên lưu ý đưa loại hạt này vào chế độ ăn uống của mình

 Hạt mè: Là nguồn cung cấp dồi dào calci cho cơ thể

 Giá đỗ: Trong giá đỗ có chứa phyto-estrogen (hormon estrogen thực vật), đặcbiệt là isoflavon giúp giảm nguy cơ về quá trình loãng xương, nhất là ở giaiđoạn mãn kinh, khi xương mỏng đi nhanh chóng và gia tăng nguy cơ gãyxương

 Chuối: Có hàm lượng trytophan và serotonin cao, đặc biệt là kali - chất điệnphân ngăn ngừa mất calci của cơ thể Mỗi bữa cần ăn một trái chuối là đủ.Thành phần dinh dưỡng của chuối: 100 gram thịt chuối cung cấp: 92 kcal –1,03g protein – 396 mg K – 1 mgNA– 6mgCalcium – 0,31mgFe – 29mgMg

Hình 6: Chuối và bắp cải

 Bắp cải: chứa vitamin K giúp tăng mật độ xương và ngăn ngừa sự rạn xươnghông Trong 100g bắp cải chứa tới 0,2mg vitamin K trong khi lượng vitamin Khàng ngày cần nạp vào cơ thể là 0,03 - 1mg Nếu không muốn ăn bắp cải, có thểthay thế bằng cải thìa, cải xanh, cải xoăn, vì các loại cải này cũng chứa rấtnhiều vitamin K.

 Đậu rồng: Có chứa nhiều protein, trong đó gồm 18 loại acid amin cần thiết cho

cơ thể Đậu rồng có vị hơi nhẫn giống như vị của rau diếp, còn hoa thì lại giốngnhư các loại nấm

 Trà xanh: Với hàm lượng flavonoid (chất chống oxy hóa) phong phú trong látrà, trà xanh góp phần giảm nguy cơ loãng xương Tuy nhiên, ở một số người,uống quá nhiều nước trà còn có thể gây đau đầu, thở gấp cũng như rối loạn tầmnhìn hay khó khăn về tiêu hóa, trà tuy có chứa chất vôi nhưng chất chát trongtrà, nếu ở liều lượng cao, lại là nhân tố ngăn cản sự hấp thu calci qua niêm mạcđường tiêu hoá Nên tránh uống trà ít nhất 30 phút trước và sau bữa ăn

 Đậu nành: Có hoạt chất genistein được xem như là hormon estrogen thực vậtgóp phần quan trọng giúp xương chắc khỏe

 Rau bina: Thường dùng cho người bị loãng xương, cứ 100-200g rau bina có thểcung cấp hàm lượng 25% nhu cầu calci cho cơ thể

 Nước cam: Rất ít đàn ông chọn nước cam là thực phẩm bổ sung calci cho mìnhnhưng đối với phụ nữ là thức uống khoái khẩu vì ngoài làm cho da đẹp, giúptăng cường sức đề kháng ra thì nước cam còn cung cấp hàm lượng vitamin C,vitamin D rất lớn

 Cá hồi: Đây là loại cá có hàm lượng vitamin D dồi dào (khoảng 12-20mg trong100g cá) nên rất có lợi cho sự tái tạo mật độ xương Cá hồi là 1 trong 6 thựcphẩm giúp phòng tránh bệnh loãng xương tốt nhất Nên ăn cá hồi 2 lần/tuần đểđảm bảo nhu cầu vitamin D cho cơ thể Ngoài ra, phơi nắng cũng giúp cơ thểhấp thụ được một lượng nhỏ vitamin D qua da