Tổ CHứC TRIểN KHAI BảO HIểM Xã HộI Tự NGUYệN ở VIệT NAM

Tổ CHứC TRIểN KHAI, BảO HIểM Xã HộI ,Tự NGUYệN ở VIệT NAM

Trang 1

Mail : luanvanaz@gmail.com Phone: 0972.162.399

Trang 2

LUËN ¸N TIÕN SÜ KINH TÕ LUËN ¸N TIÕN SÜ KINH TÕ

Ng−êi h−íng dÉn khoa häc: 1 PGS.TS NguyÔn V¨n §Þnh

Trang 3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi Những số liệu và trích dẫn trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng Các kết quả nghiên cứu trong luận án chưa được công bố trong bất

cứ công trình khoa học nào

Tác giả luận án

Hà Văn Sỹ

Viết thuê luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ

Trang 5

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC BẢNG SỐ LIỆU viii

DANH MỤC SƠ ĐỒ ix

LỜI MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TỔ CHỨC TRIỂN KHAI BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN 20

1.1 Khái quát về bảo hiểm xã hội 20

1.1.1 Khái niệm 20

1.1.2 Bản chất của bảo hiểm xã hội 23

1.1.3 Bảo hiểm xã hội trong hệ thống chính sách an sinh xã hội 25

1.2 Bảo hiểm xã hội tự nguyện 26

1.2.1 Khái niệm và đặc điểm của bảo hiểm xã hội tự nguyện 26

1.2.2 Vai trò của bảo hiểm xã hội tự nguyện 29

1.2.3 Nguyên tắc bảo hiểm xã hội tự nguyện 31

1.2.4 Các loại hình bảo hiểm xã hội tự nguyện 33

1.2.5 So sánh bảo hiểm xã hội tự nguyện với bảo hiểm hưu trí tự nguyện 35

1.2.6 Chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện 37

1.3 Triển khai chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện 43

1.3.1 Cơ sở triển khai chính sách BHXH tự nguyện 43

1.3.2 Tổ chức bộ máy triển khai 44

1.3.3 Công tác tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện 45

1.3.4 Quy trình, thủ tục đăng ký tham gia và giải quyết chế độ bảo hiểm xã hội tự nguyện 46

1.3.5 Quản lý đối tượng tham gia và thụ hưởng bảo hiểm xã hội tự nguyện 46

1.3.6 Tổ chức thu - chi và đầu tư tăng trưởng quỹ bảo hiểm xã hội tự nguyện 47

Trang 6

1.3.7 Thanh tra, kiểm tra và giám sát 48

1.3.8 Đánh giá kết quả triển khai bảo hiểm xã hội tự nguyện 49

1.4 Triển khai bảo hiểm xã hội tự nguyện ở một số nước trên thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam 55

1.4.1 Triển khai bảo hiểm xã hội tự nguyện ở một số nước trên thế giới 55

1.4.2 Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam 62

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 66

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC TRIỂN KHAI CHÍNH SÁCH BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN Ở VIỆT NAM 68

2.1 Chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện ở Việt Nam 68

2.1.1 Cơ sở ban hành chính sách 68

2.1.2 Nội dung cơ bản về chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện ở Việt Nam 71

2.2 Thực trạng triển khai chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện ở Việt Nam 77

2.2.1 Tổ chức bộ máy triền khai 77

2.2.2 Công tác tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện 78

2.2.3 Quy trình, thủ tục đăng ký tham gia và giải quyết chế độ bảo hiểm xã hội tự nguyện 82

2.2.4 Công tác thanh tra, kiểm tra và giám sát 85

2.2.5 Kết quả triển khai bảo hiểm xã hội tự nguyện 85

2.3 Đánh giá chung về thực trạng tổ chức triển khai bảo hiểm xã hội tự nguyện 95

2.3.1 Kết quả đạt được 95

2.3.2 Hạn chế và nguyên nhân 96

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN TỔ CHỨC TRIỂN KHAI BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN Ở VIỆT NAM 114

3.1 Quan điểm, mục tiêu về phát triển bảo hiểm xã hội tự nguyện đến năm 2020 114

Trang 7

3.1.1 Quan điểm 114

3.1.2 Mục tiêu 116

3.2 Giải pháp về tổ chức triển khai bảo hiểm xã hội tự nguyện 117

3.2.1 Nhóm giải pháp về cơ chế chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện 117

3.2.2 Nhóm giải pháp về tổ chức triển khai bảo hiểm xã hội tự nguyện 122

3.3 Kiến nghị 142

3.3.1 Đối với Quốc hội 142

3.3.2 Đối với Chính phủ 143

3.3.3 Đối với các Bộ, ban ngành liên quan 143

3.3.4 Đối với Ủy ban nhân dân các cấp 143

3.3.5 Đối với ngành Bảo hiểm xã hội Việt Nam 144

KẾT LUẬN 148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

Trang 8

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

1 ADB Ngân hàng Phát triển châu Á

2 ASXH An sinh xã hội

3 ASSA Hiệp hội An sinh xã hội Đông Nam Á

4 AWCF Diễn đàn đền bù cho người lao động châu Á

5 BHHT Bảo hiểm hưu trí

6 BHNT Bảo hiểm nhân thọ

7 BHTN Bảo hiểm thất nghiệp

8 BHXH Bảo hiểm xã hội

9 BHYT Bảo hiểm y tế

10 BLĐTBXH Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội

11 CNTT Công nghệ thông tin

13 ĐTV Đơn vị tính

14 EU Liên minh châu Âu

15 HTX Hợp tác xã

16 ILO Tổ chức Lao động Quốc tế

17 ISO Tổ chức theo tiêu chuẩn quốc tế

18 ISSA Hiệp hội an sinh xã hội Quốc tế

19 KELA Tổ chức Bảo hiểm xã hội quốc gia

20 KRUS Quỹ Bảo hiểm xã hội nông nghiệp

21 LLLĐ Lực lượng lao động

22 MELA Tổ chức Bảo hiểm xã hội nông dân

Trang 9

STT Từ viết tắt Tên tiếng Việt

34 UBND Ủy ban nhân dân

35 UNDP Chương trình phát triển Liên Hợp Quốc

36 WB Ngân hàng thế giới

Trang 10

nguyện (2013- 2014) 92

Bảng 2.8: Tình hình thu quỹ bảo hiểm xã hội tự nguyện (2008-2014) 93 Bảng 2.9: Tỷ lệ hoàn thành kế hoạch số thu BHXH tự nguyện (2013- 2014) 94 Bảng 2.10: Số đối tượng được hưởng bảo hiểm xã hội tự nguyện (2009-2014) 94 Bảng 2.11: Mức đóng BHXH tự nguyện (2008-2012) 97 Bảng 2.12: Mức đóng phí BHXH tự nguyện phù hợp 100 Bảng 2.13: Đề xuất về đối tượng được hưởng chính sách hỗ trợ của Nhà

nguyện 107

Bảng 2.18: Đánh giá về thủ tục đăng ký tham gia BHXH tự nguyện 108

Trang 11

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1: Nhu cầu tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện của người lao động 98 Biểu đồ 2.2: Ý kiến của người lao động về mức đóng phí BHXH tự nguyện 100 Biểu đồ 2.3: Ý kiến người lao động về phương thức đóng phí 101

Trang 12

LỜI MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Bảo hiểm xã hội (BHXH) là chính sách xã hội cơ bản và là trụ cột chính trong

hệ thống chính sách an sinh xã hội (ASXH) của mỗi quốc gia Chính sách BHXH thể hiện bản chất nhân văn sâu sắc và mục tiêu chủ yếu của nó là đảm bảo nhu cầu thiết yếu và điều kiện cơ bản của đời sống con người, mà trước hết là người lao động và gia đình họ, tạo cho xã hội an toàn, ổn định và phát triển bền vững Tham gia BHXH là một trong những quyền cơ bản của con người, cho nên trong bản Tuyên ngôn Nhân quyền của Liên Hợp Quốc (10/12/1948) đã ghi: “Tất cả mọi người với tư cách là thành viên của xã hội có quyền hưởng BHXH, quyền đó được đặt cơ sở trên sự thỏa mãn các quyền về kinh tế, xã hội và văn hóa, nhu cầu cho nhân cách và sự tự do phát triển con người” [47, tr.35] Chính vì vậy, việc hoàn thiện và tổ chức thực hiện tốt chính sách BHXH luôn là động lực to lớn phát huy tiềm năng sáng tạo của người lao động trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, đồng thời góp phần đảm bảo ASXH

Ở Việt Nam, BHXH xuất hiện từ những năm 1930 của thế kỷ XX Khi đó, thực dân Pháp đã thực hiện một số chế độ BHXH như: Hưu trí, ốm đau hoặc chết cho những người Việt Nam làm việc trong bộ máy cai trị của Chính phủ Pháp Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập, Chính phủ đã quan tâm đến chính sách BHXH và ban hành nhiều văn bản pháp quy về BHXH Cụ thể, Sắc lệnh 54/SL ngày 03/11/1945 của Chủ tịch Hồ Chí Minh quy định một số điều kiện cho công chức nghỉ hưu [24] và Sắc lệnh 105/SL ngày 14/6/1946 quy định việc cấp hưu bổng cho công chức [25] Sắc lệnh 29/SL ngày 12/3/1947 quy định các chế

độ ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hưu trí, tử tuất đối với công nhân [26] Sắc lệnh 76/SL ngày 20/5/1950 ngoài chế độ trợ cấp hưu trí đã quy định cụ thể hơn chế

độ thai sản, chăm sóc y tế, tai nạn lao động và chế độ tử tuất đối với công chức [27] Sau khi hòa bình lập lại ở Miền Bắc, Chính phủ đã ban hành Nghị định 218/CP ngày 27/12/1961 quy định về các chế độ BHXH cho công nhân viên chức [36] Đây là văn bản pháp luật về BHXH khá hoàn chỉnh lần đầu tiên được ban hành ở nước ta

Trang 13

Sau Đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam, nền kinh tế nước ta chuyển đổi

từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước Để phù hợp với cơ chế quản lý mới, chính sách BHXH được Đảng và Nhà nước ta tiếp tục sửa đổi, bổ sung và ngày 22/6/1993 Chính phủ đã ban hành Nghị định 43/CP quy định tạm thời

về các chế độ BHXH áp dụng cho các thành phần kinh tế [19], đánh dấu bước đổi mới của BHXH Việt Nam

Tiếp theo, để cụ thể hóa các quy định của Bộ luật Lao động được Quốc hội thông qua ngày 23/6/1994 [51], Chính phủ ban hành Điều lệ BHXH Việt Nam kèm theo Nghị định 12/CP ngày 26/01/1995 [20] và Nghị định 19/CP ngày 16/02/1995

về việc thành lập hệ thống BHXH Việt Nam [21] Có thể nói, chính sách BHXH Việt Nam lúc này đã thực sự đổi mới cả về nội dung cũng như cách thức tổ chức thực hiện

Tuy nhiên, các văn bản pháp quy trên mới dừng lại ở các Nghị định và Thông

tư hướng dẫn thực hiện, nên tính pháp lý chưa cao, chế tài tổ chức thực hiện chưa

đủ mạnh Để tiếp tục đổi mới và hội nhập kinh tế quốc tế, ngày 29/6/2006 Quốc hội

đã thông qua Luật BHXH [53], Luật này có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2007, riêng đối với BHXH tự nguyện thực hiện từ ngày 01/01/2008

Để cụ thể hóa Luật BHXH, Chính phủ ban hành Nghị định số 190/2007/NĐ-CP ngày 28/12/2007 hướng dẫn một số điều trong Luật BHXH về BHXH tự nguyện [22] và Thông tư số 02/2008/TT-BLĐTBXH ngày 31/01/2008 của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội hướng dẫn một số điều về BHXH tự nguyện [16] Như vậy, BHXH tự nguyện ở Việt Nam đã có hành lang pháp lý vững chắc để tổ chức triển khai

Theo Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 01/6/2012 của Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI về một số vấn đề về chính sách xã hội giai đoạn 2012-2020 đã đề ra mục tiêu: “Nghiên cứu xây dựng chính sách khuyến khích nông dân, lao động trong khu vực phi chính thức (PCT) tham gia BHXH tự nguyện….Phấn đấu đến năm 2020 có khoảng 50% lực lượng lao động (LLLĐ)

Trang 14

tham gia BHXH, trong đó đối tượng tham gia BHXH tự nguyện đến năm 2015 ước

đạt 700 nghìn người, năm 2020 đạt 3 triệu người” [2]

Tuy nhiên, sau 7 năm tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện ở nước

ta kết quả đạt được còn rất khiêm tốn Tính đến hết năm 2014 mới chỉ có 196.254 người tham gia (chiếm xấp xỉ 0,36% tổng số lao động) [15] Trong số đó, chủ yếu là những người đã tham gia BHXH bắt buộc và BHXH nông dân ở Nghệ An chuyển sang, còn số người tham gia ngay từ đầu là rất thấp

Vậy nguyên nhân nào mà chính sách BHXH tự nguyện chưa đi vào cuộc

sống? Xuất phát từ thực tế nêu trên, tác giả lựa chọn đề tài: “Tổ chức triển khai bảo

hiểm xã hội tự nguyện ở Việt Nam ” làm luận án tiến sĩ kinh tế nhằm góp phần giải

quyết những vấn đề còn bất cập cả về chính sách và tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện

2 Tổng quan nghiên cứu về tổ chức triển khai bảo hiểm xã hội tự nguyện

2.1 Tình hình nghiên cứu trong nước

2.1.1 Các công trình khoa học có liên quan trước khi ban hành Luật Bảo hiểm xã hội

Với sự hiểu biết và nỗ lực tra cứu của tác giả, liên quan đến chủ đề về tổ chức triển khai BHXH tự nguyện ở Việt Nam, có rất nhiều công trình nghiên cứu, bài viết đã đề cập, nhưng ở những giác độ và mục tiêu khác nhau, cụ thể:

(1) Nghiên cứu về BHXH tự nguyện của cơ quan BHXH tỉnh Nghệ An (2001), với đề tài: “Các giải pháp thực hiện bảo hiểm xã hội tự nguyện đối với lao động thuộc khu vực nông, ngư và diêm nghiệp” do Trần Quốc Toàn làm chủ nhiệm [65] Đề tài đã đề cập một số nét khái quát về BHXH tự nguyện, phân tích các nhân

tố ảnh hưởng tới việc thực hiện BHXH tự nguyện, khả năng tham gia, nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện, những vấn đề rút ra từ thực tế hoạt động của BHXH nông dân Nghệ An, đề xuất các giải pháp, kiến nghị và các điều kiện thực thi giải pháp thực hiện BHXH tự nguyện đối với người lao động thuộc khu vực nông, ngư và diêm nghiệp Đề tài dừng lại ở phạm vi cấp tỉnh và đối tượng là lao động thuộc khu vực nông, ngư và diêm nghiệp, chưa mở rộng phạm vi và đối tượng nghiên cứu (2) Đề tài nghiên cứu khoa học của cơ quan BHXH Việt Nam (2002), với tiêu đề: “Cơ sở lý luận cho việc định hướng thực hiện loại hình bảo hiểm xã hội tự

Trang 15

nguyện ở Việt Nam trong thời gian tới” do TS Nguyễn Tiến Phú làm chủ nhiệm [44] Trong đó, đã đưa ra một số vấn đề lý luận chung đối với loại hình BHXH tự nguyện ở Việt Nam, khảo sát nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện đối với người lao động thuộc các đối tượng dự kiến sẽ tham gia loại hình bảo hiểm này, đánh giá thực trạng một số mô hình BHXH tự nguyện trong thời gian qua và đưa ra một số quan điểm, giải pháp và khuyến nghị cho việc định hướng thực hiện loại hình BHXH tự nguyện ở Việt Nam trong thời gian tới Đề tài dừng lại ở việc nghiên cứu về nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện, đưa ra những định hướng cho việc thực hiện BHXH

tự nguyện ở Việt Nam trong thời gian tới, chưa đề cập đến chính sách và các nhân

tố ảnh hưởng đến việc tham gia BHXH tự nguyện

(3) Đề tài của Ban Thu BHXH thuộc cơ quan BHXH Việt Nam (2004), với tiêu đề: “Cơ sở khoa học quản lý và tổ chức thu bảo hiểm xã hội tự nguyện” do Nguyễn Anh Vũ làm chủ nhiệm [42] Đề tài nêu lên những cơ sở khoa học để nghiên cứu tình hình thu BHXH tự nguyện, phân tích những nhân tố ảnh hưởng đến việc quản lý và thực hiện thu BHXH tự nguyện, thực trạng tham gia BHXH tự nguyện qua việc thực hiện thí điểm ở Việt Nam, qua đó xây dựng mô hình quản lý thu BHXH tự nguyện và đưa ra các giải pháp tổ chức thực hiện thu BHXH tự nguyện có hiệu quả Đề tài dừng lại ở việc đưa ra mô hình quản lý thu BHXH tự nguyện, chưa đánh giá được nhu cầu tham gia và những bất cập khi tổ chức triển khai

(4) Trung tâm nghiên cứu khoa học BHXH thuộc cơ quan BHXH Việt Nam (2004), đã nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội đối với người lao động tự tạo việc làm” do TS Bùi Văn Hồng làm chủ nhiệm [17] Đề tài đã đưa ra khái niệm và đặc điểm của lao động tự tạo việc làm, đánh giá thực trạng lao động tự tạo việc làm ở nước ta Đề xuất loại hình BHXH thích hợp, chế độ trợ cấp, cơ chế đóng và hưởng cho các đối tượng này Nghiên cứu dừng lại ở việc đưa ra các đề xuất để mở rộng đối tượng tham gia BHXH đối với người lao động tự tạo việc làm, chưa mở rộng cho lao động là nông dân, lao động tự do tham gia, phương pháp nghiên cứu chủ yếu mang tính mô tả, phân tích thực trạng bằng những số liệu thứ cấp

(5) Đề tài của Trung tâm nghiên cứu khoa học BHXH thuộc cơ quan BHXH Việt Nam (2004), với tiêu đề: “Nghiên cứu xây dựng lộ trình thực hiện bảo hiểm xã

Trang 16

hội đối với mọi người lao động ở Việt Nam” do TS Nguyễn Tiến Phú làm chủ nhiệm [45] Đề tài căn cứ vào tình hình thực tế xây dựng lộ trình thực hiện BHXH đối với mọi người lao động ở Việt Nam Đánh giá thực trạng tình hình lao động, việc làm và thực hiện BHXH ở nước ta trong thời gian qua, đề xuất lộ trình thực hiện BHXH đối với mọi người lao động Đề tài chưa đi sâu vào những vấn đề lý luận mà chỉ dừng lại ở việc mô tả thực tế, sau đó đưa ra lộ trình thực hiện BHXH nói chung ở Việt Nam

(6) Năm 2005, cơ quan BHXH tỉnh Hải Dương đã tổ chức nghiên cứu đề tài: “Tổ chức thực hiện bảo hiểm xã hội trong các làng nghề ở Hải Dương - Thực trạng và giải pháp” do Trần Đình Liệu làm chủ nhiệm [63] Đề tài đã phân tích thực trạng các làng nghề truyền thống của tỉnh, tình hình thực hiện công tác thu, cấp sổ BHXH, đề xuất và kiến nghị về việc thực hiện chế độ BHXH cho lao động làm nghề tại các làng nghề truyền thống của tỉnh, trong đó có phân tích và đưa ra các đề xuất, kiến nghị về cơ sở pháp lý, cơ sở kinh tế, cơ sở xã hội và phương án tổ chức thực hiện BHXH đối với các làng nghề truyền thống ở Hải Dương Tác giả đề tài cũng đề xuất về đối tượng tham gia, điều kiện đóng, phạm

vi áp dụng và mức đóng, phương thức đóng, quyền lợi và điều kiện hưởng, phương thức quản lý và tăng trưởng quỹ, phương hướng xử lý rủi ro Kế hoạch triển khai với các bước gồm: Tổ chức tuyên truyền giáo dục, xây dựng hệ thống văn bản hướng dẫn, xây dựng hệ thống đại lý, tổ chức hướng dẫn triển khai thực

tế tại địa phương, thực hiện các nghiệp vụ chuyên môn bảo đảm quyền lợi cho người lao động Như vậy, đề tài dừng lại ở việc nghiên cứu để tổ chức thực hiện BHXH trong các làng nghề ở phạm vi cấp tỉnh, chưa mở rộng phạm vi và đối tượng lao động khác tham gia, phương pháp nghiên cứu đơn giản, chủ yếu là mô

tả thực trạng bằng những số liệu thứ cấp

Như vậy, tất cả các công trình nghiên cứu trên đều được tiến hành trước khi có Luật BHXH và đương nhiên, khi đó chưa tổ chức triển khai BHXH tự nguyện mà chỉ tổ chức thí điểm BHXH cho nông dân ở tỉnh Nghệ An Các giải pháp của một số

đề tài thường chỉ tập trung nhấn mạnh sự cần thiết phải ban hành chính sách BHXH

tự nguyện ở Việt Nam

Trang 17

2.1.2 Các công trình khoa học có liên quan sau khi ban hành Luật Bảo hiểm

(8) Đề tài: “Đánh giá 3 năm triển khai thực hiện Luật Bảo hiểm xã hội” do TS

Đỗ Thị Xuân Phương làm chủ nhiệm (2010) [31] Đề tài chỉ ra những bất cập về chính sách và tổ chức thực hiện chính sách BHXH tự nguyện như: Điều kiện hưởng chế độ hưu trí, tử tuất, chưa quy định về trích hoa hồng cho các đại lý thu, phương thức đóng chưa linh hoạt Do vậy, chính sách BHXH tự nguyện chưa thu hút được nhiều người lao động tham gia Nghiên cứu này mới dừng lại ở việc tổng kết, đánh giá 3 năm triển khai thực hiện Luật BHXH nói chung Những vấn đề về tổ chức triển khai BHXH tự nguyện tuy có được đề cập song mới dừng lại ở việc đánh giá

ưu, nhược điểm và những vấn đề bất cập phát sinh

(9) Bài viết của Mỹ Hoa, với tiêu đề: “Tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện:

Vì sao ít thu hút người dân tham gia”, đăng trên Báo Quảng Ngãi (10/2011) [41] Nội dung bài viết nêu lên thực trạng tham gia BHXH tự nguyện của tỉnh trong thời gian qua, chỉ ra những nguyên nhân vì sao ít thu hút người dân tham gia như: Công

Trang 18

tác thông tin tuyên truyền chưa sâu rộng, cơ chế chính sách chưa phù hợp, cần thông thoáng hơn, tâm lý người dân “trẻ cậy cha, già cậy con” Bài viết dừng lại phạm vi cấp tỉnh và chỉ ra một vài nguyên nhân vì sao BHXH tự nguyện chưa thực

sự thu hút người dân Quảng Ngãi tham gia, chưa đưa ra những giải pháp và kiến nghị để mở rộng đối tượng tham gia

(10) Luận văn thạc sĩ Kinh tế: “Các giải pháp tăng cường bảo hiểm xã hội tự nguyện cho nông dân ở tỉnh Quảng Nam” của Phạm Ngọc Hà (2011) [49] Đề tài nêu lên cơ sở lý luận về BHXH tự nguyện cho nông dân, đánh giá thực trạng BHXH

tự nguyện cho nông dân tỉnh Quảng Nam về nhu cầu tham gia, công tác quản lý đối tượng, tổ chức thu phí, các chế độ mà nông dân mong muốn, công tác kiểm tra và mạng lưới làm công tác BHXH, chỉ ra những tồn tại, nguyên nhân Từ đó đề xuất những giải pháp cơ bản về hoàn thiện cơ chế chính sách, tổ chức thực hiện và điều kiện thực thi giải pháp Đề tài nghiên cứu ở phạm vi cấp tỉnh và đối tượng tham gia BHXH tự nguyện chỉ là nông dân, chưa đề cập đến các đối tượng khác như lao động

tự do, lâm nghiệp, ngư nghiệp Phương pháp nghiên cứu chủ yếu là phân tích những số liệu thứ cấp

(11) Đề tài: “Cơ sở khoa học hoàn thiện chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện

ở Việt Nam” do Ths Lê Thị Quế làm chủ nhiệm (2012) [40] Đề tài đánh giá thực trạng chính sách BHXH tự nguyện, chỉ ra những bất cập về cơ chế chính sách của loại hình bảo hiểm này, nêu lên những bài học kinh nghiệm về chính sách BHXH tự nguyện hiện nay ở các nước trên thế giới như Pháp, các nước Đông Âu, Trung Quốc, Indonesia Từ đó đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm hoàn thiện chính sách BHXH tự nguyện giai đoạn 2010- 2020 Nghiên cứu mới dừng lại ở việc đánh giá thực trạng chính sách BHXH tự nguyện, phương pháp nghiên cứu chủ yếu là thống kê, mô tả bằng những số liệu thứ cấp, chưa điều tra, khảo sát thực tế

(12) Bài viết của Ths Nguyễn Bích Ngọc, với tiêu đề: “Một số kinh nghiệm của Trung Quốc đối với vấn đề bảo hiểm xã hội ở khu vực phi chính thức”, đăng trên Thông tin khoa học BHXH số 04/2012 [43] Bài viết nêu lên các chế độ BHXH

ở khu vực PCT của Trung Quốc đang áp dụng đó là: Bảo hiểm tuổi già cơ bản, bảo

Trang 19

hiểm y tế cơ bản, bảo hiểm tai nạn lao động Từ đó đưa ra bài học kinh nghiệm của Trung Quốc cho Việt Nam khi triển khai BHXH ở khu vực PCT

(13) Bài viết của Hoàng Bá, với tiêu đề: “Bảo hiểm xã hội tự nguyện: Người dân chưa mặn mà”, đăng trên Thời báo Ngân hàng (5/2013) [35] Trong đó, chỉ ra những nguyên nhân mà người dân chưa mặn mà tham gia là do mức phí đóng cao, chế độ được hưởng ít chỉ có 2 chế độ hưu trí và tử tuất, thời gian đóng kéo dài 20 năm, thu nhập của người lao động là thấp, biện pháp thông tin tuyên truyền chưa sâu rộng Bài viết đã chỉ ra những bất cập về chính sách và quá trình tổ chức thực hiện nhưng còn chung chung chưa đưa ra những giải pháp cụ thể

(14) Bài viết của Việt Anh, với tiêu đề: “Để bảo hiểm xã hội tự nguyện trở thành chỗ dựa cho lao động tự do”, đăng trên Báo tỉnh Bắc Ninh (7/2013) [69] Nội dung bài viết đánh giá 5 năm triển khai, toàn tỉnh mới thu hút được 2.259 người tham gia, nguyên nhân là người lao động tự do chưa hiểu chính sách, họ chỉ lo tới lợi ích trước mắt, chưa có điều kiện lo cho tương lai xa hơn Để thu hút người lao động tham gia BHXH tự nguyện trong thời gian tới, tác giả đề xuất những giải pháp như: Có sự quan tâm và phối hợp đồng bộ giữa các ngành chức năng trong công tác vận động tuyên truyền; Nhà nước nên có chính sách hỗ trợ một phần phí BHXH; điều chỉnh chính sách cho phù hợp với thực tế như: Thời gian tham gia để được hưởng BHXH quá dài khiến người lao động không đủ sức theo, số chế độ quá ít, mức đóng cao; mở rộng mạng lưới các đại lý BHXH để tạo thuận lợi cho người dân tham gia Bài viết có nội dung sâu sắc, các giải pháp đưa ra có tính thuyết phục nhưng dừng lại

ở phạm vi cấp tỉnh và đối tượng tham gia còn hẹp chỉ là lao động tự do

(15) Luận văn thạc sĩ Kinh tế: “Phát triển dịch vụ bảo hiểm xã hội tự nguyện cho nông dân trên địa bàn tỉnh Bình Định” của Trần Yên Thái (2014) [66] Đề tài trình bày cơ sở lý luận phát triển dịch vụ BHXH tự nguyện cho nông dân, đánh giá thực trạng về nhu cầu và khả năng tham gia dịch vụ này, thực trạng chính sách và công tác tổ chức triển khai chính sách trên địa bàn tỉnh Bình Định, đưa ra những kiến nghị và giải pháp tổ chức dịch vụ BHXH tự nguyện cho nông dân nhằm đáp ứng ngày càng cao chất lượng dịch vụ BHXH của đối tượng tham gia BHXH ở tỉnh Bình Định trong thời gian tới Đề tài có đối tượng và phạm vi nghiên cứu hẹp chỉ là

Trang 20

nông dân và trên địa bàn cấp tỉnh, chưa đi sâu vào nghiên cứu nội dung tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện ở Việt Nam

(16) Luận văn thạc sĩ Luật học: “Pháp luật về bảo hiểm xã hội tự nguyện - Thực trạng và giải pháp” của Dương Thảo Phương (2014) [33] Đề tài nghiên cứu một số vấn đề lý luận chung về pháp luật BHXH tự nguyện, đánh giá thực trạng pháp luật và tình hình thực hiện pháp luật BHXH tự nguyện, đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật BHXH tự nguyện ở Việt Nam trong thời gian tới Nội dung đề tài chưa đề cập đến tình hình tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện ở Việt Nam

(17) Luận án tiến sĩ: “Nghiên cứu phát triển bảo hiểm xã hội tự nguyện đối với người lao động trên địa bàn tỉnh Vĩnh Phúc” của Phạm Thị Lan Phương (2015) [50] Đề tài đã góp phần bổ sung và làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến BHXH, phát triển BHXH tự nguyện đối với người lao động như: Khái niệm về BHXH, BHXH tự nguyện, vai trò, bản chất, đặc điểm và nguyên tắc của BHXH tự nguyện Đánh giá thực trạng phát triển BHXH tự nguyện ở tỉnh Vĩnh Phúc và xây dựng mô hình các nhân tố ảnh hưởng đến sự phát triển BHXH tự nguyện Qua đó đề xuất các giải pháp phát triển BHXH tự nguyện đối với người lao động Đây là công trình nghiên cứu khá công phu, bài bản và khoa học Tuy nhiên, đối tượng nghiên cứu về phát triển BHXH tự nguyện cho người lao động ở phạm vi cấp tỉnh

2.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước

Có nhiều công trình nghiên cứu, bài viết trên thế giới về BHXH tự nguyện Liên quan đến chủ đề này là những công trình sau:

(1) Nghiên cứu của Hiệp hội ASXH Quốc tế (ISSA), Văn phòng khu vực châu

Á Thái Bình Dương, New Delhi, Ấn Độ (1993), với đề tài: “Hệ thống bảo hiểm xã hội nông dân trong các nước đang phát triển” [67] Đề tài đề cập đến những vấn đề cần được bảo hiểm như: Chăm sóc y tế và các dịch vụ thuốc men; kế hoạch hóa gia đình, phúc lợi gia đình và chăm sóc bà mẹ và trẻ sơ sinh; bảo hiểm mùa vụ và gia súc…Những khó khăn phải đối mặt khi triển khai là: Người lao động nông nghiệp

có thu nhập thấp, không ổn định và do đó khả năng tham gia đóng góp là hạn chế;

Trang 21

việc làm bấp bênh và thiếu việc làm; thiếu những cơ quan có chức năng quản lý về đăng ký và thu các khoản đóng góp…Từ đó đề xuất các giải pháp để thực hiện và đưa ra những bài học kinh nghiệm của các nước Indonesia, Malaysia, Thổ Nhĩ Kỳ trong lĩnh vực bảo trợ ASXH đối với dân số nông thôn Song nội dung đề tài còn sơ sài, chưa làm rõ cơ sở lý luận, đối tượng và phạm vi nghiên cứu là nông dân trong các nước đang phát triển, các đối tượng khác như lao động PCT và các nước phát triển thì chưa được đề cập, không có số liệu điều tra, khảo sát thực tế

(2) Nghiên cứu của Viện nghiên cứu Lao động (ILS) và Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) (1995), với đề tài: “Bảo hiểm xã hội trong hợp tác xã” [68] Đề tài đã khái quát những dịch vụ bảo trợ xã hội và các khoản trợ cấp áp dụng cho các hợp tác xã (HTX), đưa ra khuyến nghị về mặt thiết kế và thực hiện các chương trình bảo trợ xã hội Tuy nhiên, nội dung đề tài còn chung chung, phạm vi nghiên cứu hẹp trong HTX, người lao động làm việc trong ngành nghề khác không được đề cập (3) Bài viết của Castel P (2005), Voluntary Defined Benefit Pension System Willingness to Paticipate the Case of Vietnam [18] Nội dung bài viết đã chỉ ra các nhân tố quyết định đến sự sẵn sàng tham gia vào hệ thống hưu trí tự nguyện của người lao động khu vực PCT ở Việt Nam, bao gồm: Thu nhập, trình độ học vấn, khả năng tiết kiệm, nơi cư trú, tiếp cận tín dụng, kiến thức về BHXH, thái độ lập kế hoạch lâu dài Tuy nhiên, cơ chế chính sách cũng ảnh hưởng rất lớn đến sự sẵn sàng tham gia như thời gian đóng, mức đóng, quyền lợi được hưởng Bài viết dừng lại nghiên cứu về sự sẵn sàng tham gia hệ thống hưu trí tự nguyện cho khu vực PCT, chưa nghiên cứu các đối tượng khác như lao động nông, lâm, ngư, diêm nghiệp và chưa đề cập đến quá trình tổ chức triển khai BHXH tự nguyện

(4) Bài viết của Landis MacKellar (2009), Pension Systems for the Informal Sector in Asia [39] Nội dung bài viết đã trình bày và phân tích những nội dung cụ thể như: Bối cảnh châu Á, mở rộng diện bao phủ hệ thống hưu trí ở châu Á, chính sách lương hưu ở châu Á và thách thức đối với người lao động khu vực PCT ở châu

Á Từ đó nêu ra kinh nghiệm của các nước châu Á trong việc mở rộng diện bao phủ của hệ thống hưu trí cho người lao động khu vực PCT như Ấn độ, Thái Lan, Sri

Trang 22

Lanka, Trung Quốc, Việt Nam, Philippines Bài viết có nội dung sâu sắc, nhưng đối tượng nghiên cứu trong phạm vi người lao động khu vực PCT và chưa đi sâu vào nghiên cứu về tổ chức triển khai BHXH tự nguyện ở Việt Nam

Như vậy, có thể thấy các đề tài nghiên cứu và các bài viết có liên quan đến BHXH tự nguyện nói chung và BHXH tự nguyện ở Việt Nam nói riêng là khá nhiều, song chưa có một nghiên cứu chuyên sâu về tổ chức triển khai BHXH tự nguyện ở Việt Nam sau khi có Luật BHXH (2006) Liên quan đến vấn đề này, các nghiên cứu trên còn một số hạn chế sau:

Thứ nhất, phạm vi nghiên cứu thường dừng lại ở cấp địa phương, đối tượng

nghiên cứu có phạm vi hẹp (đề tài: Các giải pháp thực hiện bảo hiểm xã hội tự nguyện đối với lao động thuộc khu vực nông, ngư và diêm nghiệp…) hoặc dưới dạng thăm dò, tìm hiểu về nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện (đề tài: Cơ sở lý luận cho việc định hướng thực hiện loại hình bảo hiểm xã hội tự nguyện ở Việt Nam trong thời gian tới)

Thứ hai, có những nghiên cứu chỉ mang tính tổng kết, đánh giá, chưa chuyên

sâu Cơ sở lý luận chưa rõ, nội dung dàn trải (đề tài: Đánh giá 3 năm triển khai thực hiện Luật Bảo hiểm xã hội)

Thứ ba, có một số nghiên cứu sau khi chính sách BHXH tự nguyện ở nước ta

được ban hành và tổ chức thực hiện, song nội dung còn mờ nhạt, chưa có tính thống nhất cả về mặt lý luận và thực tiễn

Thứ tư, các nghiên cứu chủ yếu dùng số liệu thứ cấp để phân tích, mô tả thực

tiễn Vì thế, hầu như các nghiên cứu này mới dừng lại ở các bản báo cáo

Thứ năm, các bài viết chủ yếu đưa ra nguyên nhân vì sao người dân chưa

“mặn mà” tham gia BHXH tự nguyện, chỉ ra những bất cập về chính sách, quá trình

tổ chức triển khai và đề xuất giải pháp nhằm phát triển BHXH tự nguyện, song nội dung còn chung chung, chưa sâu sắc

2.3 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Qua việc tổng hợp và đánh giá các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước, tác giả nhận thấy còn những khoảng trống nghiên cứu liên quan đến BHXH tự nguyện và tổ chức triển khai BHXH tự nguyện, cụ thể:

Trang 23

- Khoảng trống về lý thuyết: Khái niệm, đặc điểm, vai trò và nguyên tắc của

BHXH tự nguyện, cơ sở lựa chọn chế độ và đối tượng tham gia BHXH tự nguyện;

hệ thống chỉ tiêu đánh giá kết quả triển khai BHXH tự nguyện

- Khoảng trống về phương pháp nghiên cứu: Do đối tượng thuộc diện tham

gia BHXH tự nguyện đa dạng, phức tạp, cho nên để đánh giá đúng hiện trạng tổ chức triển khai, tìm ra nguyên nhân và giải pháp tổng thể phát triển BHXH tự nguyện, luận án sử dụng phương pháp điều tra, khảo sát bằng các bảng hỏi để thu thập tài liệu sơ cấp, sau đó áp dụng các phương pháp phù hợp để phân tích nhằm tìm ra nguyên nhân, từ đó đề xuất các giải pháp và kiến nghị cụ thể, khách quan trong tổ chức triển khai BHXH tự nguyện ở nước ta

- Khoảng trống về thực tế: Do chính sách BHXH tự nguyện lần đầu tiên được

triển khai ở nước ta, vì thế tổ chức triển khai trên phạm vi cả nước phải đảm bảo tính thống nhất trong toàn hệ thống Luận án tiến hành phân tích, đánh giá toàn diện những vấn đề có liên quan đến công tác này, để có cơ sở thực tế đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm phát triển BHXH tự nguyện trong thời gian tới

Tổ chức triển khai BHXH tự nguyện ở Việt Nam được nghiên cứu dưới góc

độ tổ chức quản lý có liên quan đến cả việc hoạch định chính sách và tổ chức triển khai thực hiện chính sách Vì vậy, các giải pháp và kiến nghị của luận án đều nhằm hoàn thiện tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện và kỳ vọng chính sách này sẽ thực sự đi vào cuộc sống

3 Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu của đề tài

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu tổng quát của luận án là đề xuất những giải pháp và kiến nghị nhằm tổ chức triển khai có hiệu quả chính sách BHXH tự nguyện ở Việt Nam Các mục tiêu nghiên cứu cụ thể bao gồm:

- Hệ thống hóa và đóng góp bổ sung làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về BHXH tự nguyện và tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện

- Đánh giá thực trạng tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện ở Việt Nam trong thời gian qua, từ đó tìm ra những mặt còn hạn chế, bất cập và nguyên nhân sâu xa ảnh hưởng đến quá trình tổ chức triển khai

Trang 24

- Đề xuất những giải pháp và kiến nghị nhằm tổ chức triển khai có hiệu quả chính sách BHXH tự nguyện ở Việt Nam

3.2 Câu hỏi nghiên cứu

Để đạt được các mục tiêu nghiên cứu cụ thể nêu trên, nội dung của luận án phải trả lời được các câu hỏi nghiên cứu sau đây:

(1) Vì sao phải tổ chức triển khai BHXH tự nguyện ở Việt Nam?

(2) Chính sách BHXH tự nguyện ở Việt Nam hiện nay còn những điểm hạn chế gì ảnh hưởng đến việc tổ chức triển khai BHXH tự nguyện? Nguyên nhân của những hạn chế?

(3) Tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện ở Việt Nam hiện nay còn

những điểm bất cập gì chưa phù hợp với thực tế ? Nguyên nhân còn bất cập?

(4) Để tổ chức triển khai có hiệu quả chính sách BHXH tự nguyện ở Việt Nam

thì cần những giải pháp nào?

Mô hình nghiên cứu:

Câu hỏi nghiên cứu và tổng quan tài liệu là cơ sở để xây dựng mô hình nghiên cứu Theo đó mô hình nghiên cứu dự kiến được đưa ra như sau:

Trang 25

MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU

Về đối tượng

Điều kiện kinh tế, văn hóa, xã hội

TỔ CHỨC TRIỂN KHAI BHXH

tự nguyện

Đối tượng và điều kiện hưởng

Mức đóng và phương thức

Sự bảo trợ của Nhà nước về quỹ

BHXH tự nguyện

Tổ chức thực hiện

Thủ tục đăng ký tham gia, hưởng

Thanh tra, kiểm tra và giám sát

Sự phối hợp giữa ngành BHXH với các ngành, các cấp

Công tác tuyên truyền

Tổ chức bộ máy triển khai

Chính sách BHXH

tự nguyện

Trang 26

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là những vấn đề liên quan đến tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện ở Việt Nam theo Luật BHXH năm 2006 Nội dung này bao gồm: Tổ chức bộ máy triển khai; công tác tuyên truyền, phổ biến chính sách, pháp luật về BHXH tự nguyện; quy trình, thủ tục đăng ký tham gia và hưởng; quản lý đối tượng tham gia và hưởng; tổ chức thu - chi và đầu tư tăng trưởng quỹ; thanh tra, kiểm tra và giám sát; sự phối hợp giữa ngành BHXH với các ngành, các cấp Đối tượng áp dụng là tất cả những người lao động thuộc diện tham gia BHXH tự nguyện (bao gồm lao động trong lĩnh vực nông, lâm, ngư, diêm nghiệp và lao động khu vực PCT)

5 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết những vấn đề đặt ra trong các câu hỏi nghiên cứu, tác giả sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng, nội dung cụ thể như sau:

5.1 Phương pháp tổng quan tài liệu

Tác giả tra cứu, tổng hợp và đánh giá các bài báo, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến đề tài luận án để khái quát lại những mặt đạt được, những vấn đề còn hạn chế để tìm ra khoảng trống trong nghiên cứu Đồng thời chứng minh đề tài luận án không có sự trùng lắp và đây là nghiên cứu mới của tác giả

Trang 27

5.2 Phương pháp thu thập thông tin

- Nghiên cứu định tính: Tiến hành thu thập thông tin từ một số nhóm đối tượng khác nhau, bao gồm:

+ Lấy ý kiến chuyên gia : Được thực hiện thông qua các chuyên gia có trình

độ chuyên môn sâu về mặt lý luận (các nhà nghiên cứu về chính sách BHXH của

Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, các giảng viên chuyên ngành về BHXH của các học viện và các trường đại học trong nước) để hình thành cơ sở lý luận về BHXH tự nguyện Về mặt thực tiễn, tác giả lấy

ý kiến của các nhà hoạt động thực tiễn trong lĩnh vực BHXH của cơ quan BHXH Việt Nam để đánh giá thực trạng triển khai chính sách BHXH tự nguyện ở Việt Nam, những bất cập về cơ chế chính sách và tổ chức thực hiện

+ Lấy ý kiến từ bản thân những người lao động làm việc ở những địa bàn, ngành nghề khác nhau như: Lao động nông nghiệp, lao động ở khu vực PCT để đánh giá về nhu cầu và khả năng tham gia BHXH tự nguyện, những nguyên nhân

mà người lao động chưa tham gia BHXH tự nguyện

Các ý kiến trên thực hiện thông qua việc tổ chức phỏng vấn trực tiếp, phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm

- Nghiên cứu định lượng: Để đảm bảo tính đại diện, đáp ứng được mục tiêu nghiên cứu, tác giả lựa chọn 4 nhóm đối tượng để khảo sát, gồm: Lao động là nông dân, lao động PCT, cán bộ xã phường và cán bộ ngành BHXH Số lượng mẫu khảo sát là 600 người, khảo sát ở Thành phố Hà Nội và tỉnh Thái Bình, cụ thể như sau: + Nhóm lao động là nông dân và lao động PCT: Mỗi nhóm khảo sát 200 người (trong đó có 100 người đã tham gia BHXH tự nguyện) Lao động nông dân khảo sát

ở tỉnh Thái Bình, vì đây là tỉnh thuần nông, đại diện cho các tỉnh đồng bằng sông Hồng Lao động khu vực PCT khảo sát ở Thành phố Hà Nội, vì đây là thành phố lớn nên tập trung nhiều lao động PCT sinh sống Bảng hỏi cho nhóm lao động này gồm 18 câu hỏi, nội dung đều giống nhau, hỏi sự hiểu biết về chính sách, đánh giá nhu cầu tham gia, nguyên nhân chưa tham gia BHXH tự nguyện và điều tra thu nhập bình quân của người lao động

Trang 28

+ Cán bộ xã phường khảo sát 100 người, khảo sát ở tỉnh Thái Bình Bảng hỏi của nhóm này gồm 22 câu hỏi, nội dung hỏi sự hiểu biết về chính sách, thực trạng tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện tại địa phương, chỉ ra những bất cập khi triển khai và đề xuất giải pháp phù hợp

+ Cán bộ ngành BHXH khảo sát 100 người (trong đó cơ quan BHXH Việt Nam là 50 người và cơ quan BHXH Thành phố Hà Nội là 50 người) Phiếu khảo sát gồm 30 câu hỏi, nội dung hỏi về đánh giá chính sách và quá trình triển khai chính sách, chỉ ra những nguyên nhân dẫn đến phát triển đối tượng tham gia BHXH tự nguyện ở Việt Nam trong thời gian qua còn rất chậm và đề xuất những giải pháp nhằm phát triển BHXH tự nguyện ở Việt Nam

Đối với nhóm lao động là nông dân và lao động PCT được khảo sát trực tiếp đến từng người lao động Còn cán bộ xã phường và cán bộ ngành BHXH được khảo sát gián tiếp, thông qua việc gửi phiếu khảo sát đến các cơ quan, đơn vị Sau khi khảo sát, số phiếu được thu về là 600 phiếu Thông tin chung về người được khảo sát như sau:

Người được khảo sát phân bố ở mọi độ tuổi từ 15 đến ngoài 60 tuổi Trong đó, hướng vào người lao động ở độ tuổi 30-44 tuổi, chiếm tỷ lệ cao ở các nhóm lao động nông dân và lao động PCT, cán bộ xã phường và cán bộ ngành BHXH tương ứng là 38,5%, 44%, 60% Tỷ lệ giới tính cả 3 nhóm tương ứng 48,5%, 74%, 34% là nam giới và 51,5%, 26%, 66% là nữ giới Trình độ học vấn của các nhóm tương đối cao, trong đó lao động nông dân và lao động PCT có trình độ học vấn thấp nhất, tiếp đến là cán bộ xã phường và nhóm có trình độ học vấn cao nhất là cán bộ ngành BHXH với tỷ lệ đại học, trên đại học chiếm 99%

Theo kết quả khảo sát 200 lao động là nông dân và PCT chưa tham gia BHXH

tự nguyện, thì nhu cầu tham gia của họ cũng rất khác nhau theo các tiêu chí về giới tính, độ tuổi, nghề nghiệp, thu nhập, cụ thể như sau:

- Giới tính: Nữ giới có nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện cao hơn nam giới, tương ứng là 52,5% và 47,5%

Trang 29

- Độ tuổi: Người trong độ tuổi 30-44 tuổi có nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện lớn nhất (chiếm 42,4%) vì có công việc ổn định hơn, có khả năng tích lũy tài chính để tham gia; người trong độ tuổi 45-60 tuổi và dưới 30 tuổi có nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện thấp hơn (tương ứng là 28,8% và 27,1%)

- Nghề nghiệp: Những người lao động tự do có nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện lớn nhất (chiếm 45,8%); lao động nông dân và tiểu thương có nhu cầu tham gia thấp hơn (tương ứng là 22,0% và 20,3%); những lao động khác có nhu cầu tham gia thấp nhất là 11,9%

- Thu nhập: Người lao động có mức thu nhập từ trung bình trở lên (từ 1.150.000 – 3.000.000 đồng/người/tháng) có nhu cầu tham gia BHXH tự nguyện cao hơn những người có thu nhập bình quân (trên 3.000.000 đồng/người/tháng) hoặc những người có mức thu nhập bình quân (dưới 1.150.000 đồng/người/tháng) với tỷ lệ tương ứng là 42,4%, 30,5% và 27,1% Và họ chủ yếu là nông dân và lao động tự do

5.3 Nguồn thu thập số liệu

- Nguồn số liệu thứ cấp: Được thu thập các kết quả nghiên cứu trước đây về vấn đề có liên quan đến đề tài, được đăng tải trên tạp chí trong và ngoài nước, các bài viết đăng trên internet Ngoài ra, còn thu thập và phân tích thông qua Niên giám Thống kê, các báo cáo, tài liệu của cơ quan BHXH Việt Nam

- Nguồn số liệu sơ cấp: Được thu thập thông qua kết quả phát phiếu khảo sát người lao động nông nghiệp và lao động ở khu vực PCT; cán bộ xã phường và cán

bộ ngành BHXH Ngoài ra, còn thu thập thông qua các cuộc phỏng vấn, phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm của các chuyên gia về BHXH và những người lao động làm việc trong những ngành nghề và địa bàn khác nhau

5.4 Phương pháp phân tích và xử lý dữ liệu

Đề tài sử dụng các phương pháp thống kê, phân tích, so sánh, tổng hợp với

sự trợ giúp của phần mềm SPSS

Trang 30

6 Đóng góp mới của luận án

Luận án khi thực hiện được các mục tiêu nghiên cứu cụ thể đặt ra sẽ có những đóng góp cả về mặt lý luận và thực tiễn, cụ thể là:

Về mặt lý luận:

- Hệ thống hóa và đóng góp bổ sung làm rõ những vấn đề lý luận về BHXH tự nguyện Xác định nội dung chính sách và tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện

- Đề xuất hệ thống chỉ tiêu đánh giá kết quả tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, luận án được chia thành 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về tổ chức triển khai bảo hiểm xã hội tự nguyện

Chương 2: Thực trạng tổ chức triển khai chính sách bảo hiểm xã hội tự nguyện ở Việt Nam

Chương 3: Giải pháp hoàn thiện tổ chức triển khai bảo hiểm xã hội tự nguyện

ở Việt Nam

Trang 31

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ TỔ CHỨC TRIỂN KHAI

BẢO HIỂM XÃ HỘI TỰ NGUYỆN

1.1 Khái quát về bảo hiểm xã hội

1.1.1 Khái niệm

Trong mọi nền sản xuất xã hội, con người luôn là động lực chính, là trung tâm của sự phát triển kinh tế - xã hội Con người muốn tồn tại và phát triển, trước hết phải có ăn, mặc, ở, đi lại…Để thỏa mãn những nhu cầu tối thiểu đó, họ phải lao động để làm ra những sản phẩm cần thiết Khi sản phẩm tạo ra ngày càng nhiều thì đời sống con người càng đầy đủ và xã hội càng văn minh hơn Như vậy, họ là những người trực tiếp sản xuất ra của cải vật chất và dịch vụ cho xã hội, đồng thời cũng là người trực tiếp tiêu dùng những sản phẩm dịch vụ đó Nhưng thực tế không phải lúc nào con người cũng chỉ gặp thuận lợi, có đầy đủ thu nhập và điều kiện sinh sống bình thường, mà trái lại có rất nhiều trường hợp khó khăn, bất lợi, ít nhiều ngẫu nhiên phát sinh làm cho người ta bị giảm hoặc mất thu nhập và các điều kiện sinh sống khác Chẳng hạn, người lao động bất ngờ bị ốm đau hay tai nạn lao động

và bệnh nghề nghiệp làm họ mất khả năng lao động tạm thời hoặc vĩnh viễn; lúc về già không còn thu nhập từ lao động để đảm bảo cuộc sống; hoặc người lao động bị chết, con cái mất nơi nương tựa…Lúc này các nhu cầu cần thiết trong cuộc sống không vì thế mà mất đi, thậm chí còn tăng lên và xuất hiện một số nhu cầu mới như: Cần được khám bệnh và điều trị khi ốm đau; tai nạn thương tật cần có người chăm sóc, nuôi dưỡng…Bởi vậy, muốn tồn tại và ổn định cuộc sống, con người và xã hội phải tìm ra nhiều biện pháp khác nhau như san sẻ, đùm bọc lẫn nhau trong cộng đồng, đi vay, đi xin hoặc dựa vào sự cứu trợ của Nhà nước…Rõ ràng những cách đó hoàn toàn bị động và không chắc chắn

Khi nền kinh tế hàng hóa phát triển, việc thuê mướn nhân công trở nên phổ biến, lúc đầu người sử dụng lao động chỉ cam kết trả công lao động, nhưng về sau

đã phải cam kết cả việc bảo đảm cho người làm thuê có một số thu nhập nhất định

Trang 32

để họ trang trải những nhu cầu thiết yếu, khi không may bị ốm đau, thai sản, tai nạn lao động…Trong thực tế, các trường hợp trên có thể không xảy ra và người chủ không phải chi một khoản tiền nào Nhưng cũng có khi xảy ra dồn dập, buộc họ một lúc phải bỏ ra một khoản tiền lớn dù không muốn Điều này tất yếu dẫn đến mâu thuẫn giữa chủ và thợ, giới thợ liên kết đấu tranh buộc giới chủ thực hiện cam kết Cuộc đấu tranh này diễn ra ngày càng gay gắt trên quy mô rộng và có tác động xấu đến nhiều mặt của đời sống kinh tế - xã hội

Để khắc phục tình trạng trên, Nhà nước đứng ra đóng vai trò trung gian trong việc điều hòa mâu thuẫn bằng cách huy động sự đóng góp cả từ phía chủ

và thợ, bản thân Nhà nước cũng tham gia hỗ trợ một phần để hình thành nên một quỹ tài chính với mục đích bảo vệ quyền lợi của cả giới chủ và thợ, lúc này BHXH đã được hình thành

Như vậy, BHXH là một loại hình bảo hiểm ra đời khá sớm Năm 1850, Thủ tướng Bismack của nước Phổ (nay là Cộng hòa Liên bang Đức) đã thiết lập hệ thống BHXH ở nước này và đây là quốc gia được triển khai BHXH sớm nhất trên thế giới, đến năm 1883 Luật Bảo hiểm y tế cũng được ban hành tại nước này

Đầu thế kỷ XX, BHXH đã được triển khai ở hầu hết các nước châu Âu, sau đó

là các nước Mỹ La tinh và Bắc Mỹ Sau chiến tranh thế giới thứ hai, BHXH đã lan rộng sang các nước giành được độc lập ở châu Á, châu Phi và vùng Caribe Đến nay, BHXH đã được thực hiện ở tất cả các nước trên thế giới

Tuy có lịch sử phát triển lâu dài nhưng đến nay vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về BHXH, vì tùy từng góc độ tiếp cận khác nhau mà BHXH được hiểu theo những cách khác nhau:

- Theo Giáo sư Henri Kliler thuộc trường Đại học tổng hợp tự do Bruxelles của Bỉ đã đưa ra khái niệm về BHXH và các nội dung của BHXH như sau:

BHXH là toàn bộ các luật và quy định nhằm bảo đảm cho người lao động hưởng lương (và người lao động tự do với một số hạn chế) cũng như gia đình họ (những người có quyền theo quy định) được hưởng trợ cấp khi họ

ở trong hoàn cảnh hoặc mất toàn bộ hay một phần thu nhập từ lao động hoặc phát sinh những chi phí cần được hỗ trợ (như việc học hành của con cái và chăm sóc y tế) [46, tr.12]

Trang 33

Theo khái niệm này, BHXH sẽ bao gồm: Bảo hiểm y tế, bảo hiểm tàn tật, trợ cấp gia đình, thai sản, trợ cấp tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, bảo hiểm hưu trí và tử tuất, trợ cấp thất nghiệp

- Theo Tổ chức Lao động Quốc tế: “BHXH là sự bảo vệ của xã hội đối với các thành viên của mình thông qua các biện pháp công cộng nhằm chống lại các khó khăn về kinh tế, xã hội do bị ngừng hoặc giảm thu nhập, gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già, chết; đồng thời đảm bảo các chăm sóc y tế và trợ cấp cho các gia đình đông con” [38]

- Theo Luật BHXH Việt Nam năm 2006:

BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, thất nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên

cơ sở đóng góp vào quỹ BHXH [53, tr.3]

Ngoài những khái niệm nêu trên, khi nghiên cứu về vấn đề này, từ điển và một

số nhà khoa học còn đưa ra những khái niệm khác nhau về BHXH, chẳng hạn:

- Theo tập 1 Từ điển Bách khoa Việt Nam:

BHXH là sự thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị mất hoặc giảm thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động hoặc bệnh nghề nghiệp, tàn tật, thất nghiệp, tuổi già, tử tuất Dựa trên cơ sở một quỹ tài chính do sự đóng góp của các bên tham gia BHXH, có sự bảo hộ của Nhà nước theo pháp luật, nhằm bảo đảm an toàn đời sống của người lao động và gia đình họ, đồng thời góp phần đảm bảo an toàn xã hội”[46, tr.12]

- Từ góc độ pháp luật:

BHXH là một chế định bảo vệ người lao động sử dụng nguồn đóng góp của mình, của người sử dụng lao động và được sự tài trợ, bảo hộ của Nhà nước, nhằm trợ cấp vật chất cho người lao động được bảo hiểm và gia đình họ trong trường hợp bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, tai nạn lao động, hết tuổi lao động hoặc chết theo quy định của pháp luật [48, tr.49]

- Từ góc độ tài chính: “BHXH là quá trình san sẻ rủi ro và san sẻ tài chính giữa những người tham gia BHXH theo quy định của pháp luật” [48, tr.49]

Trang 34

- Theo Luật BHXH Việt Nam năm 2014: “BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc

bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do

ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng góp vào quỹ BHXH” [54, tr.2]

Như vậy, có rất nhiều khái niệm khác nhau về BHXH, mỗi khái niệm đưa ra đều đứng trên một góc độ tiếp cận khác nhau Tuy nhiên, những điểm chung giống nhau là: BHXH là một chính sách xã hội được luật hóa tùy theo điều kiện cụ thể của từng nước; người lao động tham gia BHXH và gia đình họ là những đối tượng trực tiếp được hưởng lợi từ chính sách BHXH, khi có các sự kiện bảo hiểm xảy ra, như:

Bị giảm hoặc bị mất thu nhập từ lao động do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động…Để

tổ chức và thực hiện được chính sách BHXH phải dựa vào một quỹ tiền tệ do người lao động, người sử dụng lao động đóng góp và có sự bảo trợ của Nhà nước; mục đích của BHXH là đảm bảo đời sống cho những người lao động tham gia BHXH và gia đình họ, từ đó góp phần đảm bảo ASXH

Trên cơ sở phân tích và kế thừa, tác giả cho rằng: “ BHXH là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập cho người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập từ nghề nghiệp do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, thông qua việc hình thành một quỹ tài chính do sự đóng góp của người lao động, người sử dụng lao động và sự bảo trợ của Nhà nước, nhằm ổn định đời sống cho người lao động và gia đình họ, từ đó góp phần đảm bảo ASXH”

1.1.2 Bản chất của bảo hiểm xã hội

Bảo hiểm xã hội ra đời, tồn tại và phát triển là tất yếu khách quan cùng với sự phát triển của xã hội loài người, bản chất của BHXH được thể hiện ở những nội dung chủ yếu sau:

- Bảo hiểm xã hội là nhu cầu khách quan, đa dạng và phức tạp của xã hội, nhất là trong xã hội mà sản xuất hàng hóa theo cơ chế thị trường, mối quan hệ thuê mướn lao động phát triển đến một mức độ nhất định Kinh tế càng phát triển thì BHXH càng đa dạng và hoàn thiện Có thề nói, kinh tế là nền tảng của BHXH hay BHXH không vượt quá trạng thái kinh tế của mỗi nước

Trang 35

- Mối quan hệ giữa các bên trong BHXH phát sinh trên cơ sở quan hệ lao động và diễn ra giữa 3 bên: Bên tham gia BHXH, bên BHXH và bên được BHXH Bên tham gia BHXH là bên có trách nhiệm đóng phí BHXH theo quy định của pháp luật và chỉ có thể là người lao động hoặc cả người lao động và người sử dụng lao động Bên BHXH là bên nhận phí BHXH từ những người tham gia và thường là một số tổ chức như cơ quan, công ty…do Nhà nước lập ra (ở một số nước có thể do

tư nhân, tổ chức kinh tế - xã hội lập ra) và được Nhà nước bảo trợ Bên được BHXH

là bên được nhận các loại trợ cấp khi xảy ra rủi ro được bảo hiểm Bên được BHXH

là người lao động tham gia BHXH và thân nhân của họ khi có đủ các điều kiện ràng buộc cần thiết Bên được BHXH chính là đối tượng phục vụ của BHXH

- Những biến cố làm giảm hoặc mất khả năng lao động, mất việc làm trong BHXH có thể là những rủi ro ngẫu nhiên, như: Ốm đau, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp…hoặc cũng có thể là những trường hợp xảy ra không hoàn toàn ngẫu nhiên, như: Tuổi già, thai sản…Đồng thời, những biến cố đó có thể diễn ra cả trong và ngoài quá trình lao động

- Phần thu nhập của người lao động bị giảm hoặc mất đi do gặp phải những rủi ro sẽ được bù đắp hoặc thay thế từ một nguồn quỹ tiền tệ tập trung được tồn tích lại Nguồn quỹ này do các bên tham gia đóng góp là chủ yếu, ngoài ra còn có sự hỗ trợ của Nhà nước

- Mục tiêu của BHXH là nhằm thỏa mãn những nhu cầu thiết yếu của người lao động trong trường hợp bị giảm hoặc bị mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, mất việc làm Mục tiêu này đã được ILO cụ thể hóa như sau: Đền bù cho người lao động những khoản thu nhập bị mất để bảo đảm nhu cầu sinh sống thiết yếu của họ, góp phần ổn định đời sống cho người lao động và gia đình họ và nâng cao chất lượng chính sách ASXH; giúp người lao động nhanh chóng phục hồi sức khỏe, tái sản xuất sức lao động cho xã hội Ngoài ra, còn động viên, khuyến khích người lao động yên tâm làm việc để nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả công việc Vì vậy, thu nhập của người lao động cũng được tăng lên và làm tăng tổng sản phẩm quốc nội; xây dựng điều kiện sống đáp ứng các nhu cầu của dân cư

và các nhu cầu đặc biệt của người già, người tàn tật và trẻ em

Trang 36

Với mục tiêu trên và qua thực tiễn triển khai BHXH ở các nước trên thế giới cho thấy, vai trò của BHXH là rất lớn, cả đối với người lao động, người sử dụng lao động và xã hội: Đối với người lao động, mà trước hết là những người làm công ăn lương ổn định thu nhập, ổn định cuộc sống của bản thân và gia đình khi gặp phải những rủi ro hay sự kiện bảo hiểm Đối với người sử dụng lao động, BHXH góp phần điều hòa và giải quyết được một số mâu thuẫn giữa họ với những người làm thuê Từ đó góp phần ổn định và phát triển sản xuất Đối với xã hội, BHXH giúp tạo

ra một cơ chế chia sẻ rủi ro, nâng cao tính cộng đồng, củng cố tinh thần đoàn kết, gắn bó lợi ích giữa các bên tham gia Đồng thời chính sách BHXH còn là một trong những trụ cột chính trong hệ thống chính sách ASXH của mỗi quốc gia

1.1.3 Bảo hiểm xã hội trong hệ thống chính sách an sinh xã hội

Bảo hiểm xã hội ra đời đầu tiên ở Cộng hòa Liên bang Đức cách đây hơn một thế kỷ và ngày nay hầu hết các nước trên thế giới đều có chính sách BHXH Đặc điểm chủ yếu của chính sách này là: Luôn được luật hóa và có liên quan đến cả người lao động, người sử dụng lao động và Nhà nước; đối tượng tham gia ngày càng được mở rộng (từ những người làm công ăn lương đến những lao động không

có quan hệ lao động); nội dung và phạm vi điều chỉnh của chính sách này phụ thuộc chủ yếu vào điều kiện kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia trong mỗi thời kỳ Bảo hiểm

xã hội là chính sách chủ yếu trong hệ thống chính sách ASXH và có vai trò đặc biệt quan trọng được thể hiện trên các mặt chủ yếu sau:

Thứ nhất, BHXH được coi là lưới đầu tiên và quan trọng nhất của hệ thống

ASXH BHXH là trụ cột chính trong hệ thống ASXH Do vậy, sự vững chắc của hệ thống ASXH của một quốc gia được phản ánh qua chính sách BHXH của quốc gia

đó Vì BHXH có đối tượng người lao động tham gia rất lớn, đây là những người trực tiếp tạo ra của cải vật chất và dịch vụ cho xã hội Khi rủi ro ốm đau, tai nạn, mất việc làm…xảy ra sẽ đe dọa đến cuộc sống của bản thân người lao động và gia đình họ, làm ảnh hưởng xấu tới tâm lý của người lao động, từ đó ảnh hưởng tới xã hội

Thứ hai, BHXH điều tiết các chính sách trong hệ thống ASXH BHXH, cứu trợ xã hội và ưu đãi xã hội là những bộ phận của chính sách ASXH, do đó đều là

Trang 37

những chính sách xã hội quan trọng của mỗi quốc gia Chúng có quan hệ chặt chẽ với nhau, hỗ trợ nhau, bổ sung cho nhau và tất cả đều góp phần ổn định cuộc sống cho mọi thành viên trong cộng đồng xã hội, từ đó góp phần ổn định xã hội Khi BHXH phát triển, số đối tượng tham gia và hưởng BHXH được mở rộng sẽ góp phần nâng cao đời sống của người lao động nói riêng và dân cư nói chung, từ đó sẽ góp phần làm giảm số đối tượng được hưởng các chính sách ASXH khác như ưu đãi

xã hội, cứu trợ xã hội và làm giảm gánh nặng cho ngân sách Nhà nước Như vậy, khi kinh tế - xã hội phát triển thì hệ thống BHXH sẽ được mở rộng, lúc này những hình thức trợ giúp khác của xã hội chỉ là lưới cuối cùng cung cấp các điều kiện tối thiểu cho những người gặp hoàn cảnh khó khăn, bất lợi trong cuộc sống

1.2 Bảo hiểm xã hội tự nguyện

1.2.1 Khái niệm và đặc điểm của bảo hiểm xã hội tự nguyện

1.2.1.1 Khái niệm

Bảo hiểm xã hội có thể được thực hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, tùy thuộc vào điều kiện phát triển kinh tế - xã hội, nhưng tựu chung lại có 2 hình thức: BHXH theo hình thức bắt buộc và BHXH theo hình thức tự nguyện Như vậy, BHXH tự nguyện cũng là một loại hình của BHXH nói chung, bởi vậy nó cũng có đầy đủ bản chất của BHXH

Bảo hiểm xã hội tự nguyện đã được thực hiện từ khá sớm ở nhiều nước trên thế giới, như: Ở Pháp, Phần Lan, Thổ Nhĩ Kỳ…nhưng cho đến nay vẫn chưa có một khái niệm thống nhất về BHXH tự nguyện, tùy từng góc độ tiếp cận mà BHXH tự nguyện được hiểu theo những cách khác nhau:

- Theo TS Nguyễn Tiến Phú và cộng sự, có thể hiểu: “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là một loại hình BHXH do Nhà nước ban hành và quản lý để vận động, khuyến khích người lao động và người sử dụng lao động tự nguyện tham gia, nhằm đảm bảo bù đắp một phần thu nhập cho chính bản thân người lao động và gia đình

họ bị giảm hoặc mất nguồn thu nhập do gặp phải những rủi ro xã hội như ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, tuổi già…Đồng thời góp phần đảm bảo công bằng và ASXH” [44]

Trang 38

- Theo Luật BHXH Việt Nam năm 2006: “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình BHXH mà người lao động tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình để hưởng BHXH” [53, tr.3]

- Theo Luật BHXH Việt Nam năm 2014:

Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH để người tham gia hưởng chế độ hưu trí và tử tuất [54, tr.2]

Như vậy, có nhiều khái niệm khác nhau về BHXH tự nguyện nhưng đều có những điểm chung giống nhau là: BHXH tự nguyện do Nhà nước tổ chức và quản lý; người lao động hoàn toàn tự nguyện tham gia, không bị pháp luật cưỡng chế Họ tự lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phí BHXH theo quy định của pháp luật, phù hợp với điều kiện và khả năng tài chính của mình để được hưởng các chế độ BHXH Có thể nói, BHXH tự nguyện là loại hình BHXH nhằm lấp đầy dần các khoảng trống chưa được tham gia loại hình BHXH bắt buộc của người lao động, là cầu nối, là bước quá độ tiến tới thực hiện BHXH cho mọi người lao động trong xã hội

Trên cơ sở kế thừa các khái niệm, tác giả cho rằng: “Bảo hiểm xã hội tự nguyện là loại hình BHXH do Nhà nước tổ chức mà người lao động tự nguyện tham gia, được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình và Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng BHXH nhằm góp phần ổn định cuộc sống cho người lao động và gia đình khi người lao động bị giảm hoặc bị mất thu nhập do gặp phải những rủi ro hoặc sự kiện bảo hiểm Đồng thời góp phần đảm bảo công bằng, tiến bộ, văn minh và ASXH”

Rủi ro hoặc sự kiện trong BHXH nói chung luôn được thể hiện ở các chế độ BHXH như ốm đau, tai nạn lao động và bệnh nghề nghiệp, hưu trí hoặc tử tuất…Tuy nhiên, khi ban hành và tổ chức triển khai chính sách BHXH tự nguyện, tùy theo điều kiện cụ thể của từng nước mà người ta chỉ lựa chọn những rủi ro hay

sự kiện nào đáp ứng được nhu cầu của đông đảo đối tượng tham gia và khả năng tài

Trang 39

chính của họ Chẳng hạn, ở Indonesia người ta triển khai 4 chế độ là chăm sóc y

tế, tử tuất, trợ cấp mất sức lao động, hưu trí Còn ở nước ta do lần đầu triển khai, hơn nữa đại đa số người lao động là nông dân hoặc lao động tự do có thu nhập thấp và bấp bênh nên chúng ta chỉ lựa chọn 2 chế độ (tức 2 loại rủi ro và sự kiện)

là hưu trí và tử tuất Hai chế độ này được lựa chọn triển khai còn đáp ứng được những nhu cầu cơ bản của người lao động nước ta sau khi nền kinh tế chuyển sang cơ chế thị trường

1.2.1.2 Đặc điểm của bảo hiểm xã hội tự nguyện

Bảo hiểm xã hội tự nguyện là một bộ phận của chính sách BHXH, do đó về cơ bản nó có những đặc điểm của BHXH nói chung Ngoài ra, BHXH tự nguyện còn

có những đặc điểm riêng:

- Việc tham gia hay không tham gia là hoàn toàn tự nguyện Người tham gia được lựa chọn mức đóng, phương thức đóng phù hợp với nhu cầu và khả năng tài chính của mình So với BHXH bắt buộc, cơ chế hoạt động của BHXH tự nguyện linh hoạt và mềm dẻo hơn

- Đối tượng tham gia BHXH tự nguyện thường không phải là người có quan

hệ lao động (làm việc trong khu vực chính thức), mà là những người lao động PCT, nông dân…Những người này thường chiếm tỷ trọng lớn trong LLLĐ xã hội, đặc biệt là đối với những nước đang phát triển (như ở Việt Nam hiện nay) Họ thường

có trình độ học vấn và năng lực chuyên môn thấp, việc làm bấp bênh, không ổn định, thu nhập thấp…Do vậy, để những đối tượng này tiếp cận được với chính sách BHXH tự nguyện, thì Nhà nước cần phải xây dựng chính sách phù hợp, đặc biệt cần

có sự hỗ trợ một phần phí BHXH cho các đối tượng tham gia, nhất là trong những giai đoạn đầu triển khai

- Nguồn tài chính để hình thành quỹ BHXH tự nguyện chủ yếu do người lao động đóng góp Những người này thường có thu nhập thấp và số người ban đầu tham gia chưa nhiều, cho nên quỹ thường bị hạn hẹp Để có nguồn quỹ đáp ứng được yêu cầu hoạt động, cần phải có nhiều biện pháp tích cực, như: Hình thức tuyên truyền phong phú, linh hoạt, giải thích cặn kẽ đầy đủ để vận động các tổ chức kinh

tế, xã hội, cá nhân hảo tâm ủng hộ quỹ, các nguồn tài trợ khác và sự đóng góp và bảo trợ của Nhà nước cho quỹ khi cần thiết

Trang 40

- Bảo hiểm xã hội tự nguyện thường chỉ được triển khai với một số chế độ nhất định nhằm đáp ứng nhu cầu thực tế và khả năng tài chính của các đối tượng tham gia Để lựa chọn những chế độ phù hợp khi triển khai, các nước đều tiến hành điều tra nhu cầu thực tế từ chính các đối tượng hướng tới và có tính đến khả năng

hỗ trợ của Nhà nước Đây là đặc điểm rất quan trọng, là cơ sở để xây dựng và ban

hành chính sách BHXH tự nguyện

- Bảo hiểm xã hội tự nguyện thường được triển khai sau BHXH bắt buộc Vì người lao động thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc thường là cán bộ, công nhân viên chức Nhà nước (những người làm công, hưởng lương) Những đối tượng này có trình độ học vấn và dân trí cao; công việc và thu nhập ổn định nên có điều kiện tham gia dễ dàng hơn Do đó, trong thời kỳ đầu triển khai BHXH các nước thường áp dụng cho những đối tượng này trước và dưới hình thức bắt buộc Sau đó mới mở rộng đối tượng tham gia cho các nhóm lao động khác trong xã hội dưới hình thức BHXH tự nguyện

1.2.2 Vai trò của bảo hiểm xã hội tự nguyện

1.2.2.1 Góp phần ổn định cuộc sống cho bản thân và gia đình mọi người lao động trong xã hội

Khi chuyển sang nền kinh tế thị trường, tình trạng bao cấp của Nhà nước đối với người dân nói chung và người lao động nói riêng sẽ dần dần được loại bỏ Mọi người phải tự mình xoay xở để đảm bảo ổn định cuộc sống Đặc biệt là khi gặp phải rủi ro như ốm đau, tai nạn…thu nhập bị giảm sút, chi phí khám chữa bệnh và điều trị sẽ có ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của mỗi gia đình Bởi vậy, tham gia BHXH sẽ giúp người lao động tiết kiệm được những khoản tiền nhỏ bé, đều đặn từ khi còn trẻ, khỏe để có nguồn lực tài chính cần thiết, tối thiểu khi về già hoặc khi bị

ốm đau, tai nạn do BHXH trợ cấp Hơn nữa, việc tham gia BHXH còn được Nhà nước hỗ trợ và bảo trợ, cho nên họ hoàn toàn an tâm và tự tin trong cuộc sống Đây chính là chỗ dựa tâm lý vững chắc để người lao động hăng hái tham gia lao động sản xuất, từ đó góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và hiệu quả lao động

Từ thực tế cho thấy, dù người lao động làm việc ở những ngành nghề, những lĩnh vực rất khác nhau, dù họ có quan hệ lao động hay không có quan hệ lao động,

Định dạng
Số trang	183
Dung lượng	1,52 MB