Thần đồng là một hiện tượng đặc biệt, là tài năng hiếm có tạo ra điều màkhông một quy tắc rõ ràng nào, hay sự bẩm sinh và cả kỹ năng có thể học đượchay bất kỳ quy luật nào khác có thể gi
Trang 1MỤC LỤC
Trang 21 Tổng quan cơ sở lý thuyết
Sự nhầm lẫn, bất đồng về khái niệm người tài hay nhân tài đã cản trở việcxác định và quản trị nhân tài của quốc gia Nhân tài hay người tài có nhiểu cáchđịnh nghĩa khác nhau phụ thuộc vào mỗi người và thời gian Từ những nội hàmkhác nhau, nhân tài có thể được xác định và lựa chọn theo nhiều cách khác nhau,tùy thuộc mục đích, chuyên ngành, lĩnh vực… Nếu ta coi tài năng là đối tượnghướng tới khi lựa chọn nhân tài thì ta có thể xem xét tài năng tự nhiên (naturalability), tài năng do tôi luyện (mastery), tài năng qua sự tận tụy, cam kết(commitment), và tài năng do phù hợp (fit) Các cách hiểu này không mâu thuẫnnhau mà có thể bù trừ hoặc kết hợp dựa trên mục đích sử dụng nhân tài Còn nếu tacoi con người là chủ thể hướng tới thì ta sẽ có hai cách tiếp cận là: tiếp cận theonhóm tiêu biểu, tức là tập trung vào nhóm những người có năng suất hoặc tiềmnăng cao; và tiếp cận theo đa số, tức là coi tổng số nhân lực hiện diện là tổng hợpnhiều tài năng khác nhau Như vậy, kết hợp một hay nhiều cách hiểu về nhân tàitrên, ta có thể có những cách thức xác định và lựa chọn nhân tài tương ứng Điềuquan trọng là dù hiểu nhân tài, tài năng theo nội hàm nào, ta phải xác định rõ mụctiêu và giá trị cần thỏa mãn khi xem xét nhân tài Tổng kết những cách định nghĩakhác nhau ấy, tác giả xem xét nội hàm người tài hay nhân tài theo hai cách nhìnnhận là theo đối tượng (tài năng) và chủ thể (nhân tài) như biểu đồ sau1:
1
https://www.researchgate.net/publication/258726540_What_is_the_meaning_of_'talent'_in_the_world_of _work ;
Trang 3Tài năng là khả năng tự nhiên Tài năng do tôi luyện
Tài năng qua sự tận tụy, cam kếtTài năng là sự phù hợp
Tài năng ở những người làm việc hiệu suất cao
(High performers)
Tài năng ở những người có tiềm năng
(High potentials)
Tài năng là toàn bộ nhân lực của một quốc gia
TIẾP CẬN THEO ĐỐI TƯỢNG
(Tài năng là đặc điểm của con người)
TIẾP CẬN THEO CHỦ THỂ
(Nhân tài, người tài)
Tiếp cận nhóm tiêu biểu
Tiếp cận đa số
Trang 4Thần đồng là một hiện tượng đặc biệt, là tài năng hiếm có tạo ra điều màkhông một quy tắc rõ ràng nào, hay sự bẩm sinh và cả kỹ năng có thể học đượchay bất kỳ quy luật nào khác có thể giải thích được2.
Đào tạo và bồi dưỡng nhân tài (thần đồng) chịu ảnh hưởng bởi bối cảnh kinhtế-chính trị-xã hội, đặc điểm phát triển dân số, và các chính sách gián tiếp và trựctiếp điều chỉnh Đồng thời, đặt trong bối cảnh hội nhập quan hệ quốc tế, mối quan
hệ giữa các quốc gia, giữa công dân một quốc gia với dân nhập cư, lao động nướcngoài, …Mặt khác, việc đào tạo và bồi dưỡng nhân tài là một quy trình quản trị3mang tính tuần hoàn và liên tục, gồm tìm kiếm, thu hút, xác định, đào tạo, bồidưỡng, sử dụng,và duy trì nhân tài4 Bài viết sau đây không loại trừ sự ảnh hưởngcủa những yếu tố trên và vẫn xem xét việc đào tạo, bồi dưỡng nhân tài thống nhấtvới mục tiêu chung trong quy trình quản trị nhân tài, nhưng trọng tâm bài viết sẽxem xét các chính sách thuộc các lĩnh vực: giáo dục và lao động, việc làm đối vớicông dân của mỗi quốc gia
Dựa trên tiêu chí bảng xếp hạng thế giới về tài năng năm 2017 (IMD WorldTalent Rankings 2017), đặc điểm địa lý5, sự tương đồng về xã hội và văn hóa, vànhững mục tiêu6 của Việt Nam về học hỏi kinh nghiệm các nước, bài viết sẽ tập
2 https://www.researchgate.net/post/What_is_the_Relation_between_Genius_and_Talent ;
3 Global talent management: Literature review, integrative framework, and suggestions for further
research, IbraizTarique, Randall S.Schuler, https://doi.org/10.1016/j.jwb.2009.09.019 ;
4 https://en.wikipedia.org/wiki/Talent_management ;
5 https://www.countries-ofthe-world.com/continents-of-the-world.html ;
6 Tạp chí Tổ chức Nhà nước, “Đào tạo, bồi dưỡng nhân tài”,
http://tcnn.vn/Plus.aspx/vi/News/125/0/1010070/0/5277/Dao_tao_boi_duong_nhan_tai ;
Trang 5trung xem xét chính sách đào tạo, bồi dưỡng nhân tài ở những quốc gia sau: TrungQuốc, Nhật Bản, Singapore, Úc, và Đức.
2 Chính sách đào tạo và bồi dưỡng nhân tài của một số quốc gia trên thế giới
2.1 Tổng quan chính sách đào tạo của các quốc gia
Chỉ số cạnh tranh tài năng7 (IMD) nghiên cứu dữ liệu của ba yếu tố, baogồm chỉ số đầu tư và phát triển (investment and development), chỉ số thu hút(appeal), và chỉ số sẵn sang (readiness) Trong đó, chỉ số đầu tư và phát triển đolường các nguồn lực được quốc gia sử dụng nhằm đào tạo nhân tài trong nước; chỉ
số thu hút đánh giá khả năng thu hút và duy trì nhân tài từ nước ngoài; và chỉ sốsẵn sang đo lượng chất lượng kỹ năng có sẵn trong tổng số nhân tài hiện có Bảngsau thể hiện vị trí của 5 quốc gia được lựa chọn để xem xét, bao gồm: Trung Quốc,Nhật Bản, Úc, Đức, và Canada
Quốc gia Tổng thể Đầu tư và phát
Trang 6Chú thích bản đồ:
Net importer of talent: Chỉ nhập khẩu nhân tài;
Mainly importer: Chủ yếu nhập khẩu nhân tài;
Balanced import/ export (below average): Mức độ nhập/ xuất cân bằng (dướitrung bình);
Balanced import/ export (above average): Mức độ nhập/ xuất cân bằng (trêntrung bình);
Mainly exporter: Chủ yếu xuất khẩu nhân tài;
Net exporter of talent: Chỉ xuất khẩu nhân tài;
Trang 8Thông qua các số liệu và bản đồ trên, ta có nhận xét tổng quát về các quốcgia ta tìm hiểu như sau:
Trung Quốc và Nhật Bản chủ yếu xuất khẩu nhân tài;
Úc và Singapore chủ yếu nhập khẩu nhân tài;
Đức có mức độ nhập/ xuất cân bằng (dưới trung bình);
Việc xem xét mức độ xuất/ nhập khẩu nhân tài và thứ hạng các quốc gia nhưtrên nhằm giúp người đọc phân biệt giữa quốc gia có nhiều chính sách thu hút nhântài và quốc gia chú trọng chính sách đào tạo và bồi dưỡng nhân tài trong nước Dĩnhiên điều này không có nghĩa là quốc gia chú trọng đào tạo và bồi dưỡng nhân tàitrong nước sẽ không làm tốt chính sách thu hút nhân tài và ngược lại Số liệu chothấy, các quốc gia nằm trong danh sách 10 nước dẫn đầu bảng xếp hạng chỉ sốcạnh tranh tài năng (bao gồm Thụy Sĩ, Đan Mạch, Bỉ, Áo, Phần Lan, Hà Lan, Na-
uy, Đức, Thụy Điển, Luxembourg, và Ireland) chia sẻ những đặc điểm chung sau:nền kinh tế nhỏ9, đầu tư nhiều vào giáo dục, hệ thống giáo dục tối ưu, chất lượngcuộc sống cao và nhiều cơ hội công việc Chính vì vậy, việc đánh giá chính sáchđào tạo và bồi dưỡng nhân tài của một quốc gia cần phải phân biệt với số lượngcũng như chất lượng lao động của quốc gia đó (tác động của chính sách thu hút),
và đặt trong bối cảnh cụ thể của mỗi quốc gia (quy mô kinh tế lớn hay nhỏ, cân đốigiữa các lĩnh vực cần chi)
i) Chính sách đào tạo và bồi dưỡng nhân tài của Trung Quốc
Trung Quốc xếp vị trí số 42 trên 63 nước về chỉ số đầu tư và phát triển đốivới đào tạo và bồi dưỡng nhân lực, được phân tích cụ thể qua bảng số liệu sau:
9 https://en.wikipedia.org/wiki/Small_open_economy ;
Trang 9Chỉ tiêu Nội dung Giá trị Xếp hạng năm
23
Hệ thống giáo dục Trung Quốc gồm 3 cấp, cấp quốc gia, cấp tỉnh và cấp địaphương10 Ở cấp quốc gia, Bộ Giáo dục đóng vai trò trung tâm thiết lập các chínhsách giáo dục vĩ mô Các cơ quan giáo dục cấp tỉnh quản lý chính sách phát triển
và thi hành theo hướng dẫn của luật và quy định liên quan, đồng thời giám sátchính cấp giáo dục cao đẳng, đại học Cơ quan chính quyền địa phương có nhiệm
vụ giám sát chủ yếu với giáo dục cấp tiểu học11 và trung học phổ thông Các trườngchủ yếu do chính phủ cung cấp tài chính:
10 https://www.oecd.org/china/Education-in-China-a-snapshot.pdf ;
11 HTTPS://WENR.WES.ORG/2016/03/EDUCATION-IN-CHINA-2 ;
Trang 10Trong năm 2017, Bộ Giáo dục đã xuất bản báo cáo thường niên trình bày 20thành tích đạt12 được vừa qua Là quốc gia có hệ thống giáo dục lớn nhất trên thếgiới (gần 260 triệu học sinh, 15 triệu giáo viên trong khoảng 514000 trường),những thành tựu Trung Quốc đạt được thể hiện sự hiệu quả và phù hợp các chínhsách Trung Quốc triển khai Điểm đáng lưu ý trong số 20 thành tích đạt được nêutrong Báo cáo trên là việc tập trung triển khai, giải quyết theo từng cấp giáo dục(mầm non, tiểu học, trung học phổ thông, đại học, dạy nghề), trong nước và ngoàinước (trao đổi với nhiều nước trên thế giới), giữa việc học tập kiến thức (sách giáokhoa) và đạo đức, song song với việc thu thập số liệu về các quy chuẩn an toàntrường học, tiêu chuẩn giáo viên nhằm đưa ra phương án thi hành pháp luật phùhợp nhất Mặt khác Trung Quốc cũng thể hiện rõ sự đầu tư đối với việc đào tạo conngười thông qua tổng ngân sách chi tang theo từng năm, cũng như là một trongnhững quốc gia ở Châu Á nắm giữ thứ hạng cao trên bảng xếp hạng chỉ số cạnh
12 http://en.moe.gov.cn/News/Top_News/201801/t20180130_326023.html;
Trang 11tranh tài năng Sự hỗ trợ về tài chính của chính phủ Trung Quốc có thể dễ dàngnhìn thấy qua sự hỗ trợ tài chính cho người học bao phủ tất cả các cấp độ giáo dục,hành chính và đa dạng về hình thức hỗ trợ Như vậy, Trung Quốc xây dựng nềngiáo dục hoàn thiện, phù hợp với yêu cầu đa dạng, tạo môi trường tốt nhất có thể
để mọi người, trong đó có nhân tài phát triển
Với ngàn năm văn hiến, được coi là một trong những cái nôi văn hóa lớn củathế giới, Trung Quốc liên tục thể hiện sự đầu tư về tìm và đào tạo nhân tài trongxuyên suốt lịch sử phát triển quốc gia
Kế hoạch Tài năng quốc gia (“National Talent Plan”)
Nhằm đáp ứng những biến đổi về kinh tế xã hội, Trung Quốc đã đề ra nhữngmục tiêu và chính sách nhằm phát triển nguồn nhân lực chất lượng nội địa Trong
kế hoạch Tài năng quốc gia, nhân tài được mô tả là những người có kiến thứcchuyên môn hoăc kỹ năng nhất định để tạo ra công việc mang tính “sang tạo” vàđóng góp cho xã hội Đặc biệt, tầm quan trọng của việc tuyển chọn và đào tạo chấtlượng cán bộ công chức Nhà nước được nhấn mạnh, và mỗi quyết định từ phía cơquan Nhà nước phải có sự cố vấn từ chuyên gia thích hợp Mặt khác, chính phủTrung Quốc kêu gọi trên 85% cán bộ công chức Nhà nước đạt trình độ cao đẳng,đại học hệ đào tạo 4 năm đến năm 2020
Nhân tài được phân thành 6 mục để đầu tư, đào tạo như sau13:
1/ Cán bộ công chức Nhà nước
2/ Nhà kinh doanh
3/ Chuyên gia kỹ thuật
4/ “Tinh hoa” kỹ thuật cao trong các lĩnh vực
5/ “Tinh hoa” lành nghề với các vùng nông thôn và nông nghiệp
6/ Nhân viên xã hội chuyên nghiệp
13 https://www.asiapacific.ca/sites/default/files/filefield/researchreportv7.pdf;
Trang 12Trong đó, nhân tài lĩnh vực xã hội và nông nghiệp là hai đề xuất mới đượcđưa vào.
Một trong những chính sách nổi bật gần đây nhất của Trung Quốc phải đềcập đến chương trình 1000 tài năng (“Thousand Talents Program14”) Chương trìnhchia thành 3 đề mục cụ thể với nhóm tinh hoa Trung Quốc dưới 55 tuổi, nhóm tinhhoa nước ngoài dưới 55 tuổi, nhóm tinh hoa dưới 40 tuổi Những ứng cử viên, chủyếu là các thành phần tinh hoa Trung Quốc tu học tại các quốc gia trên thế giới,được lựa chọn sẽ được đảm bảo về lương, vị trí làm việc, trợ cấp mua nhà, chi phísinh hoạt, chi trả các chi phí bảo hiểm xã hội, hỗ trợ tài chính cho con cái họ đi họchoàn toàn miễn thuế… Nhìn chung, chương trình 1000 tài năng được đánh giá caotrong việc thu hút và giúp đào tạo ra nhiều nhân tài trong nghiên cứu, đổi mới vàkinh doanh, nhưng số liệu cho thấy số lượng nhân tài sau khi đào tạo trở về TrungQuốc tương đối ít, mặt khác, việc những nhân tài này trở về và làm việc cho TrungQuốc cũng gặp nhiều tranh chấp về sở hữu trí tuệ với các quốc gia khác
Trung Quốc phân biệt tương đối rõ rang nội hàm ‘nhân tài’ và ‘thần đồng’.Tuy không thể hiện rõ rang tuyệt đối chính sách đào tạo và bồi dưỡng ‘nhân tài’ và
‘thần đồng’ nhưg xét theo các mục tiêu giáo dục, việc đào tạo thần đồng hầu hếthướng tới cấp mầm non, tiểu học và trung học phổ thông, trong khi đó, giáo dụcnhân tài xuyên suốt tất cả các cấp trong hệ thống giáo dục15
Từ những phân tích trên về giáo dục, có thể thấy Trung Quốc đào tạo ranhiều nhân tài, tuy nhiên lại trở thành quốc gia “xuất khẩu” nhân tài đi các quốcgia khác Chính vì vậy, Trung Quốc đã và đang có những điều chỉnh nhất định
14 https://robohub.org/wp-content/uploads/2013/07/Brookings_China_1000_talent_Plan.pdf ;
15 https://www.cogentoa.com/article/10.1080/2331186X.2017.1364881.pdf;
Trang 13trong chính sách lao động định hướng dài hạn nhằm duy trì, đảm bảo và bồi dưỡngnhân tài trong nước và thu hút bền vững nhân tài nước ngoài.
ii) Chính sách đào tạo và bồi dưỡng nhân tài của Nhật Bản
Là quốc gia xếp thứ 31 trên 63 nước tham gia khảo sát chỉ số cạnh tranh tàinăng, Nhật Bản là một trong những quốc gia có chỉ số cao so với cả thế giới và khuvực Châu Á
2017
Tổng đầu tư công
vào giáo dục
Phần tram trênGDP
Trang 14rộng thành người cố vấn trong nghề nghiệp và tâm lý Chất lượng giáo viên cũngđược đảm bảo và liên tục nâng cao Cụ thể, Nhật Bản là một trong số ít quốc gia có
“Chứng chỉ dạy học cấp lại”, yêu cầu giáo viên phải tham gia các kỳ sát hạch vàhoàn thành ít nhất 30 tiếng các chương trình phát triển chuyên nghiệp mỗi 10 nămmột lần để cải thiện kiến thức và kỹ năng của họ Tuy nhiên điều này gây áp lựccho nghề giáo bởi số giờ làm việc kéo dài mà không cân đối được với các hoạtđộng cá nhân khác17
Theo dữ liệu thu thập được từ PISA, hệ thống giáo dục của Nhật Bản đượcđánh giá chung là thống nhất nhưng có sự điều chỉnh tùy biến yêu cầu Nhật chophép các chương học tự do thiết kế chương trình học và chính sách đánh giá Cơquan cấp trung ương điều phối tài chính; cơ quan cấp quận chịu trách nhiệm tuyểnchọn và đánh giá giáo viên; cơ quan cấp thị trấn, thành phố chịu trách nhiệm sáchgiáo khoa; trường học là chủ thể đặt ra các phương pháp đánh giá học sinh; còngiáo viên có thể tự do sang tạo và đổi mới trong việc giảng dạy Quan sát hệ thốnggiáo dục của Nhật Bản, ta có thể thấy sự phân công trõ rang là một trong nhữngnhân tố quan trọng quyết định sự thành công của nền giáo dục Nhật Bản
Giáo dục Nhật Bản18 hướng tới giáo dục trọn vẹn, tức là tạo mọi điều kiện cóthể để tất cả người học được tham gia và phát triển, hay còn gọi là “cơ hội giáo dụcbình đẳng”19 Chính sách giáo dục của Nhật không xác định rõ rang nội hàm nhân
17 https://chapmancg.com/news/hr-networking/2015/09/the-evolution-of-the-talent-life-cycle-in-japan/ ;
18 http://www.flang.keio.ac.jp/webfile/AWC/AWC2009/09_UF_TY.pdf ;
19 https://www.theatlantic.com/business/archive/2017/08/japan-equal-education-school-cost/535611/ ;
Trang 15tài hay thần đồng, bởi lẽ, điều này được xem là có thể tạo ra sự phán xét đối vớikhả năng và sự phát triển của mỗi người học20
iii) Chính sách đào tạo và bồi dưỡng nhân tài của Singapore
Với diện tích 697 km2, xếp thứ 113 thế giới, Singapore là một trong nhữngquốc gia thu hút nhân tài từ các quốc gia khác, xếp thứ 13 trên tổng số 63 quốc giađược đánh giá trong bảng đánh giá sự canh tranh tài năng, có tiêu chí đầu tư vàphát triển đạt thứ 41 và được phân tích trong bảng sau:
2017
Tổng đầu tư công
vào giáo dục
Phần tram trênGDP
25
20
https://www.researchgate.net/publication/258150665_Emerging_Trends_in_Japan_in_Education_of_the_ Gifted_A_Focus_on_Science_Education ;
Trang 16Việc đào tạo và bồi dưỡng nhân tài đảm bảo tính linh hoạt và đa dạng, mởrộng và toàn diện, “Dạy ít hơn để học nhiều nhiều hơn” Việc đào tạo và bồi dưỡngnhân tài được đảm bảo qua việc chính phủ Singapore đặt tiêu chuẩn đối với toàn bộtrường học trong hệ thống giáo dục ở Singapore, đề cao vai trò của nghề giáo vàđẩy mạnh chính sách hỗ trợ tài chính Tính linh hoạt và đa dạng thể hiện ở việcChính phủ Singapore thành lập những loại hình trường học mới nhằm khuyếnkhích những tài năng đặc biệt có thể phát triển Các trường đã tồn tại trước đó sẽđược tự chủ hơn và cung cấp các nguồn lực để phát triển thế mạnh chuyên biệt vàtrên những lĩnh vực ưu thế Ví dụ, ở các trường trung học phổ thông, học sinh
21 https://www.moe.gov.sg/education/education-system/desired-outcomes-of-education ;