Với cái tôi Ngông độc đáo và tài hoa, ông đã tìm về một thời vàng son còn vang bóng của dân tộc, để chiêm nghiệm những nét đẹp thanh tao một thời.. Một trong những nét đẹp đó chính là ng
Trang 1CHỮ NGƯỜI TỬ TÙ
Nguyễn Tuân
A MỤC TIÊU:
* Chuẩn:
1 Kiến thức: - Cảm nhận được vẻ đẹp của hình tượng nhân vật Huấn
Cao; quan điểm thẩm mĩ và tình cảm yêu nước kín đáo của nhà văn Nguyễn Tuân
- Thấy được những đặc sắc nghệ thuật của thiên truyện
2 Kỹ năng: - Đọc - hiểu một truyện ngắn hiện đại
- Phân tích nhân vật trong tác phẩm tự sự
3 Thái độ:- Giáo dục cho học sinh lòng yêu cái đẹp và nhân cách làm
người
* Nâng cao, mở rộng
B PHƯƠNG PHÁP & KTDH:
1 PHƯƠNG PHÁP: đàm thoại – gợi mở, nêu vấn đề, phát vấn, hoạt
động nhóm, đọc phân vai, diễn giảng
2 KTDH: động não, trình bày nhanh, khăn trải bàn, hỏi –trả lời, dạy học
theo dự án
C CHUẨN BỊ CỦA GV VÀ HS:
1 Chuẩn bị của GV: sgk, sgv, giáo án, thiết kế bài giảng, "Vang bóng
một thời" (NG Tuân)
2 Chuẩn bị của HS: sgk, vở ghi, vở soạn, tìm hiểu về nghệ thuật thư
pháp Việt, tranh thư pháp
D TIẾN TRÌNH BÀI DẠY:
1 Kiểm tra bài cũ: Phân tích hình ảnh nhân vật Liên trong tác phẩm “hai
đứa trẻ” của Thạch Lam Ý nghĩa của hình ảnh đoàn tàu
2 Triển khai bài mới: Nguyễn Tuân là một nhà văn tài năng, trước cách
mạng ông là nhà văn lãng mạn Với cái tôi Ngông độc đáo và tài hoa, ông
đã tìm về một thời vàng son còn vang bóng của dân tộc, để chiêm nghiệm những nét đẹp thanh tao một thời Một trong những nét đẹp đó chính là
nghệ thuật chơi chữ độc đáo của những con người tài hoa, tài tử Chữ người tử tù ra đời trong nguồn cảm hứng đó.
b) Sự nghiệp
* Trước Cách mạng 1945
- Đi tìm cái đẹp trong sự đối lập với cuộc đời (Vang bóng một thời, Thiếu quê hương, Chiếc lư đồng mắt cua )
* Sau cách mạng 1945
Trang 2- Hòa mình vào cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ với các tùy
bút: Đường vui, Tình chiến dịch, Tùy bút kháng chiến, Sông Đà, Hà Nội
ta đánh Mĩ giỏi (đi tìm cái đẹp trong những điều bình dị của cuộc sống.)
* Phong cách nghệ thuật : “ngông”
- Là người nghệ sĩ suốt đời đi tìm cái đẹp, có tri thức uyên bác và cách sử
dụng ngôn từ độc đáo, sáng tạo
- Yêu chuộng sự phóng túng, tự do
- Nguyễn Tuân thường quan sát sự vật ở góc độ thẩm mĩ và miêu tả
con người ở phương diện tài hoa nghệ sĩ
Tiết 2
HOẠT ĐỘNG 3: TÌM HIỂU NHÂN VẬT HUẤN CAO
? Nhân vật HC xuất hiện trong cảnh ngộ nào?
- HS trả lời
- Vẻ đẹp của HC được thể hiện ở những
phương diện nào? Nhân vật này được lấy từ
nguyên mẫu nào trong lịch sử?
- HS suy nghĩ cá nhân, phát hiện những phương
diện trong vẻ đẹp của Huấn Cao Liên hệ đến
nhà thơ Cao Bá Quát qua bài Sa hành đoản ca:
Văn hay chữ tốt, khí phách hiên ngang, thiên
lương trong sạch
- Gv chốt ý cơ bản, giới thiệu thêm về nhân vật
Cao Bá Quát trong lịch sử và trong văn học
Con người từng lãnh đạo khởi nghĩa chống nhà
Nguyễn, có nhân cách cao đẹp, quan niệm sống
“Nhất sinh đê thủ bái mai hoa”
- Gv hướng dẫn hs tìm hiểu từng phương diện
vẻ đẹp của Huấn Cao
- Hs hoạt động theo nhóm, điền vào phiếu
học tập: 4 hs/ nhóm nhỏ
PHƯƠNG
DIỆN
BIỂU HIỆN
Tài hoa
Khí phách
b Nhân vật Huấn Cao
* Cảnh ngộ: Thủ lĩnh nhóm phiến
loạn, bị triều đình bắt, kết án tử hình Tuy bị sa cơ nhưng Huấn Cao vẫn anh hùng, phẩm chất tỏa sáng cho đến lúc chết
- Nguyên mẫu: Nhà thơ Cao Bá Quát
“Nhất sinh đê thủ bái mai hoa”.
* Người anh hùng hiên ngang bất khuất
- Cầm đầu nhóm phiến loạn chống lại triều đình
- Có tài bẻ khóa vượt ngục
- Lạnh lùng, khinh bạc đến điều; thản nhiên nhận rượu thịt
- Đuổi Quản ngục ra khỏi nhà lao
→ Dũng khí phá bỏ xiềng gông khiến người giữ xiềng gông phải nể phục
* Người nghệ sĩ tài hoa chân chính
- Tài viết chữ nhanh, đẹp - vẻ đẹp mang tính tài hoa nghệ sĩ
→ Phải là trí thức có hoài bão có chí lớn mới tu dưỡng và rèn luyện được
Trang 3Thiên lương
Nhận xét chung
- Các nhóm thảo luận, điền nhanh vào phiếu
học tập, gv gọi trình bày, bổ sung, chốt ý cơ bản
- Gv cho hs nhóm 3 trình bày về nghệ thuật thư
pháp nói chung và nghệ thuật thư pháp Việt nói
riêng qua phần chuẩn bị ở nhà
- Hs trình bày, Gv có thể giới thiệu thêm, nhấn
mạnh ở khía cạnh vẻ đẹp tâm hồn: Thư pháp là
bộ môn nghệ thuật viết chữ đẹp, thể hiện tâm,
ý, khí, lực của người cầm bút Người viết thư
pháp là một nghệ sĩ Chơi chữ không chỉ đơn
thuần là chuyện chữ nghĩa, mà còn là chuyện
nhân cách, chuyện cách sống có văn hóa
? Từ nét đẹp văn hóa cổ truyền, em có nhận xét
gì về vài trò của chữ và tình hình chữ viết của
học sinh hiện nay
- Hs phát biểu: Vẫn còn rất nhiều người lưu giữ
nét chữ đẹp để thể hiện nét người Tuy nhiên
ngày càng nhiều học sinh không có ý thức giữ
gìn nét chữ: viết chữ rất xấu, sai lỗi chính tả,
viết tắt, dùng kí hiệu, dùng từ nước
ngoài Những hiện tượng ấy đã báo động cho
việc bảo tồn nét chữ, chữ viết Tiếng Việt
- Gv khẳng định lạo vấn đề, định hướng hs
luyện chữ bởi nét chữ là nhân cách, là tính nết
của một trò ngoan Cho hs xem một số hình ảnh
về những nét chữ đẹp và chưa đẹp
? Từ vẻ đẹp nhân vật Huấn Cao, hãy rút ra nhận
xét
- Hs nêu nhận xét, đánh giá về nhân vật
- Gv lưu ý: HC là kiểu người mang vẻ đẹp lí
tưởng trong trang viết NT, đó là đặc trưng của
vì “ chữ chứa hoài bão tung hoành của 1 đời người”
- Chữ như 1 báu vật - tài năng HC lan truyền như 1 huyền thoại với khả năng cảm hóa lớn như bản chất vốn
có của cái đẹp
* Thiên lương trong sáng
+ “Ta nhất sinh không vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình viết câu đối bao giờ”
+ Khi hiểu được viên quản ngục: xúc
động vui mừng cho chữ “Ta cảm cái tấm lòng biệt nhỡn liên tài ”
+ Khuyên viên quản ngục về quê để giữ gìn nhân cách
Nhận xét:
=> Vẻ đẹp lí tưởng của người anh hùng: Tài – Tâm – Dũng Vẻ đẹp của nhân cách, khí phách, tài hoa của HC
có sức cảm hóa, thổi bùng lên đốm sáng thiên lương; tăng cường độ thanh âm trong trẻo; biến người đối nghịch thành kẻ tri âm, tri kỉ
=> NT gửi gắm niềm cảm phục đối với Huấn Cao, đồng thời kín đáo gửi gắm lòng yêu nước ( Sự trân trọng những con người tài hoa và nét đẹp văn hóa cổ truyền của dân tộc)
=> Quan điểm nghệ thuật: cái đẹp
luôn luôn đi với cái thiện, cái tâm luôn đi với cái tài
Trang 4chủ nghĩa lãng mạn Giữa ba phẩm chất ấy, cái
tâm là yếu tố quyết định, chi phối vẻ đẹp nhân
vật
? Qua HC, NT muốn bày tỏ quan gì về nghệ
thuật?
- HS trả lời, GV nhận xét và rút ý chính: Cái
đẹp luôn đi với cá thiện, cái tài phải có sự soi
chiếu của cái tâm mới trở nên hoàn thiện, hoàn
mĩ
? Thông qua nhân vật Huấn Cao, Nhà văn muốn
bày tỏ điều gì?
- Hs nhận xét: Lòng yêu nước thầm kín: sự trân
trọng những giá trị văn hóa cổ truyền và người
tài hoa trong lịch sử một thời còn vang bóng
- Gv liên hệ đến bài khái quát văn học, bộ phận
văn học công khai để thấy dù không lên tiếng
chống thực dân trực tiếp như những nhà văn,
nhà thơ Cách mạng nhưng Nguyễn Tuân và các
tác giả bộ phận văn học công khai luôn thể hiện
tinh thần dân tộc Ví dụ: Thạch Lam bày tỏ sự
thương xót với những kiếp người nghèo khổ,
Nguyễn Tuân tìm về giá trị văn hóa dân tộc,
Xuân Diệu, Huy Cận gửi tình yêu nước vào tình
yêu tiếng Việt, Nam Cao đau xót trước tình
cảnh bi đát của người nông dân nghèo
HOẠT ĐỘNG 3: TÌM HIỂU QUẢN NGỤC
HOẠT ĐỘNG CỦA THẦY & TRÒ NỘI DUNG KIẾN THỨC
Hướng dẫn tìm hiểu nhân vật Quản ngục
? Nhân vật viên quản ngục xuất hiện với
cảnh ngộ ntn?
- HS trả lời
? Vẻ đẹp của nhân vật được thể hiện qua
II ĐỌC – HIỂU VĂN BẢN:
1 Đọc – Tóm tắt:
2 Tìm hiểu văn bản:
c Nhân vật quản ngục
* Cảnh ngộ: Sống giữa xiềng gông tội ác, chứng
kiến những điều tàn nhẫn song nhân vật không bị hoàn cảnh làm hoen ố thiên lương.
* Nhân cách
Trang 5những phương diện nào?
- GV gợi ý (Thái độ với HC, Khát vọng
sống, Đam mê nghệ thuật)
- Gv chốt ý cơ bản, hướng dẫn hs tìm hiểu
từng phương diện vẻ đẹp của Quản ngục
- Hs hoạt động theo nhóm, điền vào
phiếu học tập: 4 hs/ nhóm nhỏ
Ngoại hình
Sở thích
Thái độ với Huấn
Cao
- Trước khi cho chữ
- Sau khi cho chữ
Khát vọng sống
Nhận xét chung
- Các nhóm thảo luận, điền nhanh vào
phiếu học tập, gv gọi trình bày, bổ
sung, chốt ý cơ bản
? Qua quản ngục, NT muốn bày tỏ quan
điểm gì về nghệ thuật?
- HS trả lời, GV nhận xét và rút ý chính
- Gv giới thiệu thêm một số nhân vật khác
trong Vang bóng một thời của Nguyễn
Tuân
- Gv liên hệ: Không nên đánh giá con
người qua vẻ bề ngoài mà phải có sự kiểm
chứng lâu dài Con người luôn có những
mặt tốt và mặt chưa tốt, do đó cần loại bỏ
cái xấu để hướng về những điều tốt đẹp
trong cuộc sống Ví dụ nhân vật Chí Phèo
của Nam Cao, những con người sa ngã làm
lại cuộc đời trong cuộc sống…
- Con người: Đầu điểm hoa râm, râu đã ngả màu,
bộ mặt tư lự → Sống kín đáo thiên về nội tâm, sâu sắc cẩn trọng - phong thái của nhà nho một thời vang bóng.
- Xót xa, nuối tiếc khi nghe tin Huấn Cao bị tử hình
- Kính nể tài hoa khí phách của người tử tù, chăm sóc chu đáo cẩn thận.
- Luôn mặc cảm mình là kẻ tiểu lại giữ tù trước Huấn Cao (cúi đầu, khúm núm, vái lạy, khóc)
- Khao khát hướng thiện, quyết định hướng về ánh
sáng “ ngấc đầu .bấc”
- Không thuộc về thế giới mình đang sống
thanh âm trong trẻo xô bồ”
→ Dũng cảm, khí tiết thanh sạch, một tâm hồn đẹp.
=> Quan niệm của nhà văn: Cái đẹp luôn tồn tại
trong mỗi con người, Cái đẹp chân chính trong hoàn cảnh nào cũng giữ được phẩm chất, nhân cách.
HOẠT ĐỘNG 4: TÌM HIỂU CẢNH CHO CHỮ
Trang 6Hướng dẫn tìm hiểu cảnh cho chữ
? Tác giả đã tái hiện cảnh tượng chưa
nay chưa từng có như thế nào?
- GV gợi ý hs phân tích các chi tiết về
thời gian, không gian, không khí,
người cho, người nhận
- Hs làm việc theo nhóm: 2 hs/ nhóm
- Để miêu tả cảnh cho chữ, tác giả đã
sử dụng biện pháp nghệ thuật gì? Ý
nghĩa của cảnh cho chữ?
- Hs phát hiện nghệ thuật
- Gv nhấn mạnh nghệ thuật tương
phản, so sánh với Hai đứa trẻ của
Thạch Lam để thấy sự giao tranh của
bóng tối và ánh sáng Yêu cầu hs chỉ ra
sự giống nhau và khác nhau trong cách
miêu tả ánh sáng và bóng tối của hai
tác giả
? Nhận xét lời khuyên của Huấn Cao
và chi tiết Huấn Cao đỡ Quản ngục
dậy, từ đó rút ra quan niệm của
Nguyễn Tuân về môi trường sống và
sức mạnh của cái Đẹp
- Hs liên hệ đến bài ca dao Hoa
sen để nhận thấy sức mạnh của
cái Đẹp đối với cái xấu xa
- Gv dẫn dắt thêm: Môi trường có
ảnh hưởng đến tính cách con
người, do đó, muốn sống đẹp, có
d Cảnh cho chữ:
- Thời gian: đêm hôm ấy
- Không gian ngục tù (chật hẹp, ẩm ướt; tường đầy mạng nhện; phân chuột, phân gián)
- Không khí trang nghiêm, cổ kính, có phần bí ẩn:
khói toả như đám cháy nhà, ánh sáng đỏ rực từ một bó đuốc tẩm dầu
- Người cho chữ: tử tù, cổ đeo gông, chân vướng xiềng tô nét chữ trên tấm lụa trắng tinh
- Người nhận chữ: viên quản ngục (khúm núm), thầy thơ lại (run run)
- Nghệ thuật đối lập: ánh sáng >< bóng tối.
màu trắng tấm lụa >< nhà giam bẩn thỉu.
Người cho >< người nhận.
Cảnh tượng xưa nay chưa từng có.
* Huấn Cao: ung dung, đĩnh đạc, đẹp trong tư thế
người nghệ sĩ; trật tự ngôi thứ đảo lộn bởi vẻ đẹp của nhân cách Huấn Cao đã toả sáng giữa đêm đen của xã hội tù ngục vô nhân đạo
* Huấn Cao đỡ Quản ngục dậy: Nghệ thuật (cái đẹp) tạo ra sự đồng cảm giữa những tâm hồn đồng điệu, xoá nhoà ranh giới giúp con người sống gần nhau hơn và đẹp hơn
* Lời khuyên của Huấn Cao: hài hoà thiện- mỹ,
tâm- tài
* Cái lĩnh ý của Quản ngục: Sức mạnh cảm hóa của cái đẹp đối với tâm hồn con người
=>Ý nghĩa:
+ Không thể cầm tù nổi cái đẹp, dù bất cứ đâu, cái đẹp cũng toả sáng Cái đẹp được sáng tạo trên mảnh đất chết (nhà tù) bởi một người sắp chết (HC)
+ Đây là sự chiến thắng của ánh sáng đối với bóng tối; của cái đẹp, cái cao cả, cái cao thượng đối với
sự phàm tục, nhơ bẩn; của tinh thần bất khuất trước thái độ cam chịu
Trang 7ích cần chọn môi trường sống
lành vững
- HS rút ra được mối liên hệ giữa
cái đẹp và đạo đức, tâm hồn
Nói như Nguyễn Minh Châu
“Bản thân cái đẹp là đạo đức”
+ Cái đẹp có thể sản sinh từ nơi độc ác ngự trị nhưng không thể sống cùng tội ác Con người chỉ
có thể thưởng thức được cái đẹp khi giữ được thiên lương
HOẠT ĐỘNG 5: TỔNG KẾT – LUYỆN TẬP
Hướng dẫn hs tổng kết
- GV gọi HS rút nội dung tp?
- HS trả lời, GV nhấn mạnh nội dung
- Nêu những đặc sắc nghệ thuật qua tác phẩm?
- HS trả lời
Hướng dẫn hs luyện tập:
1 Vai trò của nhân vật “Chữ” xuất hiện
trong tác phẩm?
2 Từ tác phẩm, em rút ra cho mình những
bài học gì về cách sống, cách ứng xử trong
cuộc sống?
3 Viết đoạn văn ngắn bình giảng cảnh cho
chữ trong đoạn trích.
- Gợi ý: - Cảnh người tử tù cho chữ nơi ngục thất
khiến cả 3 con người đều thăng hoa thành những
hình tượng kỳ vĩ, phi thường bởi sự tôn vinh cái
đẹp, cái thiện.
→ Trật tự xã hội bị đảo lộn, ranh giới tội phạm và
cai tù bị xoá bỏ Cái đẹp đã lên ngôi, chinh phục và
cảm hoá con người, ngọn lửa chính nghĩa bùng
III TỔNG KẾT:
a Nghệ thuật:
- Tạo dựng tình huống truyện độc đáo, đặc sắc: Cuộc gặp gỡ éo le và trớ trêu của 2 nhân vật.
- Sử dụng thành công thủ pháp đối lập, tương phản.
- Xây dựng nhân vật thành công trên nhiều phương diện.
- Ngôn ngữ góc cạnh, giàu hình ảnh, vừa cổ kính, vừa hiện đại.
b Nội dung:
- Khắc hoạ thành công hình tượng HC - một người tài hoa, có cái tâm trong sáng và khí phách hiên ngang, bất khuất
- Khẳng định và tôn vinh sự chiến thắng của ánh sáng, cái đẹp, cái thiện và nhân cách con người.
- Bộc lộ lòng yêu nước thầm kín của tác giả.
c Luyện tập:
1 Vai trò của nhân vật chữ:
* Chữ HC: Phương tiện gắn kết những tấm
lòng trong thiên hạ; Là sự hiện diện, chiến thắng của cái đẹp, ánh sáng, tài năng, thiên lương với bóng tối, sự nhơ nhuốc, bóng tối, cái ác.
2 Bài học:
- Sống có tâm, luôn trau dồi và giữ gìn thiên
lương lành vững “Sống trong đời cần có một tấm lòng” bởi “người yêu người sống để yêu nhau”
Trang 8cháy, thiên lương cao cả xuất hiện trong môi
trường của tội ác
=> Cuộc tương ngộ này trở thành cuộc chuyển
giao nhân cách, tự do; tôn vinh, đăng quang cái
đẹp - Cuộc tương ngộ giữa những tấm lòng khao
khát sống đẹp để giữ gìn cái đẹp Cái đẹp có thể
sản sinh từ cái ác và cái xấu nhưng không thể sống
cùng cái ác, cái xấu.
=> Chủ nghĩa nhân văn trong sáng tác của Nguyễn
Tuân.
- Luôn có thái độ và cách ứng xử đúng đắn trước các hiện tượng, con người trong cuộc sống.
- Có thái độ trân trọng người tài, luôn biết
“hướng thiện, tìm mỹ, sống chân”
- Chỉ ra một số tấm gương về lối sống đẹp
trong cuộc sống: Hồ Chí Minh “Chẳng yên lòng khi ngắm một nhành hoa”, Tố Hữu
“Người yêu người sống để yêu nhau”, ca sĩ Phi Nhung xây chùa cho trẻ mồ côi Đó là những cái đẹp đáng trân trọng trong cuộc sống.
- Phê phán những lối sống không đẹp.
3.Củng cố phần KT - KN:
- Nắm được vẻ đẹp nhân vật Quản ngục, Huấn Cao, cảnh cho chữ và
quan niệm nghệ thuật mà Nguyễn Tuân chuyển tải
- Thấy được thành công trong bút pháp nghệ thuật của nhà văn
- Hiểu được nghệ thuật viết thư pháp và có sự định hướng xây dựng tâm
hồn đẹp cho bản thân
- Câu hỏi củng cố:
CÂU 1: Nguyễn Tuân là :
a Nhà văn nổi tiếng của nền văn xuôi VN hiện đại, đặc biệt là tuỳ bút và
truyện ngắn, là đại diện xuất sắc cho khuynh hướng VH lãng mạn
b Nhà thơ nổi tiếng có viết một số truỵện ngắn như : Nắng trong vườn,
Anh phải sống, Người hàng xóm
c Đại diện xuất sắc cho khuynh hướng văn học hiện thực
d Đại diện xuất sắc cho khuynh hướng văn học Cách mạng
CÂU 2 : Tìm ý không đúng : Đây là những nhà thư pháp nổi tiếng đã
được lưu danh :
a Vương Huy Chi
b Vương Duy
c Nguyễn Công Trứ
d Cao Bá Quát
CÂU 3: Nghệ thuật thư pháp là:
a Viết chữ đẹp để khoe tài và bán như một kế sinh nhai.Vẽ những bức
tranh thiên nhiên đẹp như Xuân hạ thu đông, Tùng cúc trúc mai
b Thứ nghệ thuật tinh diệu bậc nhất Vì thế người viết thư pháp phải có
tài năng thiên phú, phải có một nhân cách cao cả và một nền học vấn
Trang 9uyên thâm
c Thứ nghệ thuật tạo phần hồn giá trị cho những bức hoạ, cho những đền chùa, công trình kiến trúc
d Ý kiến khác
CÂU 4: Tìm ý sai: Khái niệm bức châm trong sáng tạo cuối cùng của Huấn Cao:
a Một bức thư pháp đẹp về hình thức, lối chữ
b Gửi gắn một lời khuyên, một châm ngôn sống
c Yếu tố nội dung quyết định cho tác phẩm
d Có thể coi là lời di huấn, là chân lý sống của Huấn Cao
CÂU 5: Cao Bá Quát có câu thơ nổi tiếng: Nhất sinh đê thủ bái mai hoa Câu này có thể dùng cho:
a Quan hệ qua lại giữa Huấn Cao với Quản ngục
b Huấn Cao với thầy thơ lại
c Quản ngục với thầy thơ lại
d Thơ lại với Huấn Cao
- Luyện tập viết chữ thư pháp
4 Hướng dẫn tự học và chuẩn bị bài học:
- Phân tích cảnh cho chữ - cảnh tượng xưa nay chưa từng có
- Tại sao Nguyễn Tuân lại gọi viên quản ngục là một thanh âm trong trẻo xen vào bản nhạc luật đã hỗn độn xô bồ
- GV dặn dò HS nắm bài cũ và chuẩn bị bài mới: Hạnh phúc của một tang gia:
Nhóm 1: Giới thiệu về tác giả: cuộc đời, tác phâm, phong cách
Nhóm 2: Tác phẩm Số đỏ: hoàn cảnh, tóm tắt
Đọc và tìm hiểu một số nhân vật, cảnh đám tang và canh đưa đám trong đoạn trích
V RÚT KINH NGHIỆM: