Hiện thực và con người trong trường ca đường tới thành phố của hữu thỉnh

TRỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2KHOA NGỮ VĂN === === NGUYỄN THỊ ÁNH CÚC HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI TRONG TRƯỜNG CA ĐƯỜNG TỚI THÀNH PHỐ CỦA HỮU THỈNH KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngàn

TRỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

=== ===

NGUYỄN THỊ ÁNH CÚC

HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI TRONG

TRƯỜNG CA ĐƯỜNG TỚI THÀNH PHỐ

CỦA HỮU THỈNH KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

=== ===

NGUYỄN THỊ ÁNH CÚC

HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI TRONG

TRƯỜNG CA ĐƯỜNG TỚI THÀNH PHỐ

CỦA HỮU THỈNH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS LA NGUYỆT ANH

HÀ NỘI, 2018

LỜI CẢM ƠN

Trước hết em xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất củamình tới cô giáo TS La Nguyệt Anh, người đã hướng dẫn tận tình và luônđộng viên em Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ Văn họcViệt Nam, khoa Ngữ Văn đã tạo điều kiện và đóng góp ý khiến để em hoànthành tốt khóa luận tốt nghiệp

Do thời gian không cho phép nên đề tài khóa luận của em không tránhkhỏi những thiếu sót Em rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến của quýthầy cô và các bạn để đề tài em được hoàn thiện hơn

Hà Nội, ngày 02 tháng 05 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thị Ánh Cúc

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới sựhướng dẫn tận tình của cô giáo TS La Nguyệt Anh

Khóa luận chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào khác, nếusai tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 02 tháng 05 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thị Ánh Cúc

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 1

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của khóa luận 4

7 Cấu trúc khóa luận 4

NỘI DUNG 5

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TRƯỜNG CA VÀ TRƯỜNG CA HỮU THỈNH 5

1.1 Những vấn đề lí luận về trường ca 5

1.1.1 Khái niệm và đặc trưng của thể loại trường ca 5

1.1.2 Trường ca hiện đại Việt Nam trong tiến trình văn học dân tộc 10

1.2 Cuộc đời và quá trình sáng tác của nhà thơ Hữu Thỉnh 11

1.2.1 Cuộc đời Hữu Thỉnh 11

1.2.2 Quá trình sáng tác và phong cách sáng tác của Hữu Thỉnh 12

Chương 2 HIỆN THỰC CUỘC SỐNG TRONG TRƯỜNG CA ĐƯỜNG TỚI THÀNH PHỐ CỦA HỮU THỈNH 17

2.1 Hiện thực chiến trường 17

2.1.1 Sự khốc liệt nơi chiến hào 17

2.1.2 Sự gian khổ, hi sinh 19

2.2 Hiện thực cuộc sống đời thường 23

2.2.1 Đời sống cộng đồng 23

2.2.2 Đời sống cá nhân 26

Chương 3 CON NGƯỜI TRONG TRƯỜNG CA ĐƯỜNG TỚI THÀNH

PHỐ CỦA HỮU THỈNH 30

3.1 Người lính 30

3.1.1 Người lính nơi chiến trường 30

3.1.2 Người lính trong cuộc sống đời thường 34

3.2 Người phụ nữ 35

3.2.1 Người phụ nữ trong chiến tranh 35

3.2.2 Người phụ nữ trong cuộc sống đời thường 40

KẾT LUẬN 45 TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lí do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Hữu Thỉnh là nhà thơ trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mỹcứu nước Ông sáng tác nhiều thể loại nhưng thành công nhất là thể loạitrường ca Trong quá trình sáng tác hơn 30 năm Hữu Thỉnh có nhiều đónggóp đáng kể cho nền thơ ca dân tộc Với 5 tập thơ và 3 trường ca trong đó tiêu

biểu trường ca Đường tới thành phố, Hữu Thỉnh đã khẳng định vị thế của

mình trong văn học nước nhà

Hữu Thỉnh là một trong số ít nhà thơ viết về trường ca và đạt được nhiềuthành công nhất định Nguồn cảm hứng từ truyền thống dân tộc và thời đạianh hùng cùng với vốn sống thực tế nơi chiến trường đã tạo tiền đề cho thểloại trường ca phát triển Trường ca của ông được ghi nhận là một trongnhững gương mặt tiêu biểu và đóng góp một tiếng nói quan trọng trong thểloại trường ca kháng chiến nói chung và thơ kháng chiến chống Mỹ nói riêng.Trường ca của ông có sức chứa nhiều vấn đề có khả năng khát quát được hiệnthực và con người của thời đại lúc bấy giờ Qua thời gian, và sự mến yêu củađộc giả trường ca Hữu Thỉnh vẫn được bạn đọc đón đợi và mong muốn chiếmlĩnh và khám phá

Lựa chọn vấn đề: “Hiện thực và con người trong trường ca Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh”, chúng tôi hi vọng sẽ có đóng góp thiết

thực vào tìm hiểu thơ Hữu Thỉnh nói chung và trường ca Đường tới thành phố nói riêng.

2 Lịch sử vấn đề

Ngay từ khi xuất hiện, trường ca Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh đã

thu hút được sự quan tâm của độc giả và các nhà nghiên cứu

Tác giả Mai Hương khi đọc Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh đã nhận xét: “Đường tới thành phố cũng lại hàm nghĩa một cuộc hành trình -

cuộc hành trình của cả dân tộc trên đường tới chiến thắng cuối cùng trong chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử Đây quả là một cuộc hành trình vĩ đại nhưng cực kì gian nan” Theo tác giả Mai Hương sức thuyết phục trong ngòi bút của Hữu Thỉnh chính là ở sự chân thực: “Song ngòi bút của Hữu Thỉnh thật tỉnh táo, khỏe khoắn, không một chút cường điệu, dễ dãi khi viết về bước đường gian nan ấy” [22].

Trong bài viết Hữu Thỉnh trên đường tới thành phố, đăng trên báo Văn nghệ Quân đội (số 3 - 1980), nhà phê bình Thiếu Mai cho rằng “chỗ mạnh” của Hữu Thỉnh chính là phương diện cảm xúc: “Cảm xúc dạt dào, phong phú

và mạnh mẽ là chỗ mạnh của Hữu Thỉnh trong lòng cuộc chiến đấu chống

Mĩ vĩ đại của nhân dân, Hữu Thỉnh thường nghĩ đến vấn đề lớn lao của đất nước, của thời đại Anh khao khát thơ của mình phản ánh và lí giải được những điều đó Thành công chủ yếu nhất của Hữu Thỉnh cũng chính là thể hiện vừa sâu vừa tinh, vừa khái quát, vừa tỉ mỉ chi li những tình cảm những suy ngẫn của người chiến sĩ trong cuộc chiến đấu chống Mĩ”[23].

Nhà thơ Thế Hanh nhận ra chất hiện thực Từ những người đi tới biển tới Đường tới thành phố Tế Hanh cho rằng đó là “Thơ từ cuộc đời chiến đấu mà ra là máu thịt chứ không phải giấy mực”[21].

Lưu Khánh Thơ khi đánh giá về Hữu Thỉnh đã khẳng định đó là một

phong cách thơ sáng tạo bởi: “Đường tới thành phố đã hội tụ và kết tinh những điểm mạnh của ngòi bút Hữu Thỉnh, anh đã dồn vào trong trường ca này những tình cảm lớn lao, những câu thơ tài hoa xúc động nhất”[24].

Trong bài viết “Hữu Thỉnh với thể loại trường ca” Tác giả Hoàng

Điệp đã khẳng định những đóng góp của Hữu Thỉnh qua thể loại trường

ca nói chung nhất là trường ca Đường tới thành phố: “Hữu Thỉnh là một trong những người có đóng góp nhiều và chiếm vị trí quan trọng với thể loại

Nhiều tác giả đã khẳng định thể loại trường ca của Hữu Thỉnh chính làđánh dấu mốc quan trọng trong sự nghiệp sáng tác của ông Khi đề cập đếnHữu Thỉnh với tư cách là một tác giả có phong cách nghệ thuật riêng và độc

đáo, bằng cái nhìn tin tưởng, tác giả Mai Hương đã nhận xét: “Đây quả là một cuộc hành trình vĩ đại nhưng cực kì gian nan Song ngòi bút của Hữu Thỉnh thật tỉnh táo, khỏe khoắn, không một chút cường điệu, dễ dãi khi viết về bước đường gian nan ấy Người chiến sĩ là hình ảnh trung tâm và xuyên suốt của trường ca Sự từng trải của người viết đã giúp anh nhận chân dung người chiến sĩ chân thực và sống Những trang viết của Hữu Thỉnh do đó có sức chinh phục”[22] Để tiếp tục những công trình nghiên cứu, tôi xin được nghiên cứu và tìm hiểu về “Hiện thực và con người trong trường ca Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh” để có cái nhìn tổng quát về phương diện nội dung

của Hữu Thỉnh Cùng với đó tôi cũng muốn đóng góp những ý kiến, quanđiểm riêng của mình cùng với các bài viết, các bài nghiên cứu để khẳng định

sự nghiệp thơ ca của Hữu Thỉnh trong thi đàn văn học Việt Nam

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

Đề tài khóa luận nghiên cứu yếu tố “Hiện thực và con người trong

trường ca Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh” nhằm bám sát hiện thực cuộc

sống và con người qua những năm kháng chiến chống Mĩ qua đó phản ánhtinh thần đoàn kết chiến đấu của toàn dân tộc vì sự nghiệp giải phóng dân tộcnước nhà

3.2 Nhiệm vụ

Dựa vào cơ sở lí thuyết nội dung học về hiện thực và con người trong

trường ca Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh để tìm hiểu những phương

diện sáng tạo tinh tế và vai trò của yếu tố hiện thực và con người trong trường

ca Hữu Thỉnh nói chung và trường ca Đường tới thành phố nói riêng.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng

Trong khóa luận này, chúng tôi tập trung nghiên cứu sâu về nội dung của

trường ca Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh Đặc biệt, chúng tôi tập trung

tìm hiểu về hiện thực cuộc sống và con người trong cuộc kháng chiến chốngMĩ

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khóa luận này, chúng tôi nghiên cứu tác phẩm trường ca Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh đã được xuất bản.

5 Phương pháp nghiên cứu

Khi thực hiện đề tài khóa luận này, chúng tôi phối hợp sử dụng cácphương pháp sau:

Phương pháp hệ thống

Phương pháp phân tích

Phương pháp so sánh, đối chiếu

Phương pháp tổng hợp

6 Đóng góp của khóa luận

Với đề tài khóa luận này, chúng tôi sẽ tìm hiểu những yếu tố về hiệnthực và con người trong sáng tác của Hữu Thỉnh đưa ra những quan điểmriêng của mình về thể loại trường ca Từ đó, hi vọng khóa luận có đóng gópcho thơ ca của Hữu Thỉnh một cách tổng quát nhất

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung chính củakhóa luận gồm 3 chương như sau:

Chương 1 Những vấn đề chung về trường ca và trường ca Hữu Thỉnh

Chương 2 Hiện thực cuộc sống trong trường ca Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh

Chương 3 Hình tượng con người trong trường ca Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh

NỘI DUNG Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TRƯỜNG CA

VÀ TRƯỜNG CA HỮU THỈNH 1.1 Những vấn đề lí luận về trường ca

1.1.1 Khái niệm và đặc trưng của thể loại trường ca

1.1.1.1 Khái niệm trường ca

Khái niệm trường ca xuất hiện trong văn học phương Tây “trường ca là

thuật ngữ văn học dịch từ chữ pòeme của Liên Xô” [20] Từ những năm 50

của thế kỉ XX trường ca đã bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam, nó có tên gọi khác

là sáng tác dân gian có tính chất sử thi và có chiều dài như Đam San, Xinh Nhã Chúng ta có thể gọi trường ca tương đồng với sử thi, anh hùng ca (Iliats, Ôđixê, Ramyana, Mahabharata ) Đồng thời, trường ca còn chỉ các

tác phẩm thơ phản ánh những sự kiện lớn trong lịch sử đất nước và nó có

dung lượng lớn: Sông núi trên vai của Anh Ngọc (1977), Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh (1979)…

Để phân biệt ranh giới và sự ra đời một khái niệm thể loại trường ca còngặp nhiều khó khăn Các nhà nghiên cứu lí luận phê bình văn học, thậm chíchính các tác giả trường ca nhiều năm qua đã rất chú ý đi tìm một bản chấtđịnh nghĩa cũng như những thuộc tính căn bản nhất để phân định trường cavới các loại thơ khác

Theo từ điển thuật ngữ văn học đưa ra khái niệm: “Trường ca là tác

phẩm thơ có dung lượng lớn, thường có cốt truyện tự sự hoặc trữ tình Trường

ca cũng được dùng để gọi các tác phẩm sử thi thời cổ và trung đại, khuyết

danh hoặc có tác giả” [20] Lại Nguyên Ân trong 150 thuật ngữ văn học cho rằng: “Trường ca có dung lượng lớn, thường có cốt truyện tự sự hoặc sườn truyện trữ tình Chúng được soạn bằng cách xâu chuỗi các bài hát sử thi và truyện kể hoặc bằng một vài truyền thuyết dân gian (Ahoyler) hoặc bằng cách

cải biên các cốt truyện cổ xưa trong tiến trình tồn tại của sáng tác dân gian Trường ca với tư cách một thể loại tổng hợp, trữ tình - tự sự, hoành tráng cho phép kết hợp những chấn động lớn, những cảm xúc trầm sâu và những quan niệm về lịch sử vẫn là một thể loại hiệu năng của thơ ca thế giới” [4].

Khái niệm trường ca có sự khác nhau trong việc xác định ranh giới, nộihàm của thể loại, nhưng chúng ta có thể thấy các nhà phê bình văn học và các

tác giả trường ca đều có điểm chung đó là: “Trường ca là những tác phẩm có tầm cỡ, tầm vóc lớn lao cả về hình thức lẫn nội dung Nó có sức ôm chứa nhiều vấn đề lớn, về nhiều chủ đề tư tưởng, về độ rộng của không gian và độ dài của tời gian Trường ca có tính tự sự, tính trữ tình, yếu tố suy nghĩ chính luận” Theo như kết quả của người đi trước đã nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy trường ca của Đào Thị Bình (“Thể trường ca trong văn học Việt Nam từ

1945 đến cuối thế kỉ XX” - LATS, 2008) dường như đã thuyết phục người đọc:“Trường ca thường là các tác phẩm trữ tình có dung lượng lớn hoặc vừa,

có khả năng tổng hợp và phát huy những ưu thế nổi trội của cả ba loại hình: trữ tình, tự sự và kịch Với kiểu kết cấu và phát triển theo hướng đan xen nhiều kiểu kết cấu hoặc kết cấu phức hợp, trường ca có thể bao quát và miêu

tả những mảng hiện thực lớn ở cả bề rộng lẫn chiều sâu Ngôn ngữ, giọng điệu phong phú, đa dạng, giàu chất trí tuệ, vừa mang âm hưởng hào hùng của

sử thi vừa thấm đẫm hơi thở của cuộc sống”[7].

1.1.1.2 Đặc trưng thể loại của trường ca Việt Nam hiện đại

1.1.1.2.1 Về nội dung:

Đầu tiên, đặc trưng thể loại trường ca về phương diện nội dung màtruờng ca Việt Nam hiện đại đề cập đến là hiện thực chiến tranh khốc liệt vàngười lính anh dũng, hi sinh quyết tâm bảo vệ tổ quốc Chiến tranh đã hủyhoại biết bao ước mơ của con người để lại những mất mát không hề nhỏ đốivới dân tộc Việt Văn học là tấm gương phản chiếu hiện thực cuộc sống, là

nơi tái diễn một cách chân thực nhất, tâm thức ấy Trong trường ca hiện đạiViệt Nam, chiến tranh luôn là đề tài chính, là mấu chốt cho những trải nghiệmđược tự sự Trường ca hiện đại tái hiện cuộc đấu tranh của dân tộc ta đối với

kẻ xâm lược để dành độc lập tự do cho nhân dân theo lí tưởng cách mạng vàcảm hứng chủ đạo yêu nước và chủ nghĩa anh hùng

Ta có thể khẳng định, thơ ca kháng chiến chống Mỹ cứu nước và trường

ca hiện đại Việt Nam đều miêu tả người lính bằng những nét vẽ tinh tế rất đỗibình thường nhưng không chút tầm thường Đây cũng là đặc trưng của trường

ca hiện đại lúc bấy giờ

Những tác giả của trường ca thời chống Mỹ cứu nước đã khắc họa lênhình tượng người lính hiện thực nơi chiến trường đó là :Người lính lạc quanchiến đấu hết lòng vì nước vì dân, biết hy sinh tình cảm riêng tư của chínhmình để kiên cường đánh giặc quyết tâm giành thắng lợi vẻ vang cho dân tộc.Trường ca nói về sự đoàn kết toàn dân tộc trong kháng chiến chống Mĩ chứkhông riêng một cá nhân nào đó Đây cũng là sự tự nhận thức của con ngườiđạt đến độ sâu trong thơ ca chống Mĩ

Nội dung quan trọng tiếp theo mà trường ca phản ánh là đất nước và sốphận con người Trong lịch sử văn học, chủ đề về đất nước vẫn luôn là chủ đềlớn nhất của mỗi giai đoạn Và trường ca hiện đại cũng đã thể hiện rất rõ nộidung ấy Đất nước trong đời thường và đất nước trong văn học được kết tinh

từ tất cả những mảnh ghép cuộc sống Các tác giả trường ca chống kẻ thù xâmlược - Mỹ từ sự thôi thúc của trái tim mình đều dồn mọi tâm lực cho sự miêu

tả, ngợi ca và dựng nên hình tượng đất nước:

“Dân tộc tôi khi đứng dậy làm người

Mồ hôi vã một trời sao trên đất”

(Những người đi tới biển- Thanh Thảo)

Dân tộc ta có truyền thống yêu nước đã tạo nên những anh hùng, tạo nênsức mạnh tiềm tàng mà quật cường để dân tộc có thể chiến thắng giặc ngoại

xâm Đó là đất nước của những người con gái, con trai chưa bao giờ biết sốnglùi bước:

“Đất nước của những người con gái, con trai Đẹp như hoa hồng cứng hơn sắt thép”

(Chúng con chiến đấu cho người sống mãi Việt Nam ơi- Nam Hà)

Gắn với đất nước là số phận con người Dường như, trường ca hiện đạixoáy sâu vào mối tương quan với hoàn cảnh, thời gian và không gian tồn tại

và số phận của con người Trước 1975 trường ca chủ yếu đề cập đến nhữngcon người mang tính tập thể, sống bằng lí tưởng mà ít đời sống nội tâm Songmột điểm nhấn trong trường ca hiện đại sau 1975 là đã đề cập đến những sốphận riêng mà những số phận ấy chịu ảnh hưởng chiến tranh Các số phận conngười đời tư nhiều đau khổ, trái ngang đã được các trường ca sau 1975 đề cậpđến như đã tố cáo tội ác của kẻ xâm lược

Biết bao người đã không tìm được hạnh phúc vì chiến tranh, để sự nuốitiếc khổ đau cho cả cuộc đời:

“Chết - hy sinh cho tổ quốc - Hùng ơi Máu thấm cỏ, lời ca bay vào đất

Hy sinh lớn cũng là hạnh phúc Một cây xuân thành biển khắc tên Hùng”

(Nấm mộ và cây trầm - Nguyễn Đức Mậu)

Và nỗi lòng se sắt một người mẹ trong trường ca Đất nước hình tia chớp

của Trần Mạnh Hảo:

“Mỗi bận chiến trường tin báo tử

Mẹ lại hoài thai bằng nỗi đau dài”

(Đất nước hình tia chớp - Trần Mạnh Hảo)

Con người đã gánh chịu tổn thất rất lớn của chiến tranh nhưng đồng thờitrong mưa bom bão đạn đó con người cũng đã thể hiện sức mạnh kì diệu Họ

không chỉ vượt lên hoàn cảnh khắc nghiệt đau thương của đất nước mà cònchiến thắng chính cá nhân mình, chiến thắng số phận nhiều lúc không tránhkhỏi hẩm hiu Song, dù phải chịu những mất mát lớn lao, con người vẫn chịuđựng vì sự vĩnh hằng của Tổ quốc.

1.1.1.2.2 Về hình thức

Về phương diện thi pháp thể loại, các tác phẩm trường ca hiện đại có yếu

tố tự sự trong kết cấu tác phẩm đó là quá trình thơ trữ tình mở rộng với chứcnăng xã hội - thẩm mĩ Những năm đầu cuộc kháng chiến chống Mĩ, mô hìnhquen thuộc là có cốt truyện cho các nhà thơ khi đến thể loại trường ca Có thể

kể tên các tác phẩm như: Bài ca chim chơ rao (Thu Bồn); Theo chân bác của (Tố Hữu); Con đường của những vì sao (Nguyễn Trọng Tạo) yếu tố tự sự,

nhân vật đồng thời có cả tính lịch tính trong các trường ca Cuối những nămkháng chiến chống Mĩ, vào những năm tháng tiếp theo, trường ca phát triểnmạnh mẽ và không còn yếu tố tự sự là chính Trường ca giai đoạn này rất đa

dạng và phong phú về các yếu tố: tự sự, trữ tình và chính luận “Các trường

ca dạng này thường được chia thành nhiều chương, khúc mà mỗi chương có thể được đặt tên Mạch liên kết của các chương là mạch triển khi của chủ đề mang tính chính luận trữ tình” Các trường ca giai đoạn này chúng ta không thể không kể tên trường ca Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh; Ngày đang

mở sáng của Trần Anh Thái

Vào những năm sau 1975, quá trình vân động của thể loại kết cấu trường

ca càng lỏng lẻo; kết cấu lấy tư tưởng - cảm xúc trữ tình làm chỗ dựa ngàycàng được các nhà thơ vận dụng và phát huy

Vô hình chung các tác giả có những cách sáng tạo riêng của mình để lựachọn những sự kiện, kết cấu phối hợp đan xen nhiều hình thức khác nhautrong một tác phẩm từ đó đem lại hiệu quả nghệ thuật cao ở mỗi tác phẩm.Sau này các tác giả sử dụng đan xen nhiều kiểu kết cấu, nhiều giọng điệu,

nhiều phương thức thể hiện trong một tác phẩm đã tạo nên khối lượng đồ sộ,nội dung hoành tráng cho trường ca, đồng thời đây cũng là đặc trưng củatrường ca Nhờ sự đa dạng phong phú về hình thức kết cấu đã đem lại chotrường ca sự phát triển vượt trội so với kết cấu của các tác phẩm thơ ca khác.

1.1.2 Trường ca hiện đại Việt Nam trong tiến trình văn học dân tộc

Trường ca hiện đại Việt Nam có thể chia làm 3 giai đoạn:

Giai đoạn đầu từ 1900 cho đến 1945, với tác phẩm trường ca Tiếng địch sông Ô của Phạm Huy Thông trường ca đã xuất hiện trong phong trào thơ

Mới (1932 - 1945) Đó là một khúc anh hùng ca về tiếng địch Trương Lươnglàm xao lòng khách anh hùng Ở thời kì này trường ca Việt nam đã ảnh hưởngkhông ít trường ca của Phương Tây Có những bài ca dài bất hủ hay cả âm

nhạc đều lấy đề tài kháng chiến như: Trường ca Người Hà Nội (Nguyễn Đình Thi), Du kích sông Thao (Đỗ Nhuận) Lúc này trường ca ra đời phục vụ

nhiệm vụ chính trị nhưng nó cũng tiếp nối nguồn gốc sử thi anh hùng ca cổ

điển của các dân tộc Việt như sử thi Mường (Đẻ đất đẻ nước), các truyện thơ Tày - Nùng - Thái (Chàng Lú nàng Ủa)

Giai đoạn thứ hai, từ 1945 đến 1975 thời kì kháng chiến chống Mĩ, mấynăm đầu trường ca hiện đại không có mấy tác giả sáng tác đồng thời số lượngtác phẩm không nhiều, sự xác định giữa trường ca với thơ dài cũng chưa rõ

ràng Các tác giả tiêu biểu như: Xuân Diệu với Ngọn Quốc kì, Thu Bồn với Bài ca chim chơ-rao (1963) Giang Nam với Người anh hùng Đồng Tháp

(1968) Nhìn chung, các tác phẩm trường ca trên đã cho thấy được một số sựviệc tiêu biểu, nhân vật tiêu biểu trong giai đoạn chống giặc ngoại xâm Pháp,

Mĩ Phải chăng, trường ca giai đoạn này chưa có tầm bao quát và chất lượngnghệ thuật chưa cao

Giai đoạn thứ ba, từ sau 1975 đến nay trường ca lúc này đang phát triểnmạnh và có những thành tựu đáng kể Đề tài chính của trường ca giai đoạn

này là đề tài chiến tranh với cảm hứng của thời đại và vốn sống phong phúcủa các tác giả tích lũy những năm tháng nơi chiến trường Chúng ta không

thể không thể kể đến một số trường ca tiêu biểu như: Những người đi tới biển của Thanh Thảo (1976), Đường tới thành phố của Hữu Thỉnh (1977), Sông núi trên vai của Anh Ngọc (1977), Trường ca Biển của Hữu Thỉnh (1994)

Sau chiến tranh những bản trường ca có những bước tiến rõ rệt về cảchất lượng và số lượng Nhìn chung các bản trường ca là sự trải nghiệm củachính cá nhân sáng tác đã có cái nhìn toàn diện về cuộc chiến tranh Khi đấtnước hòa bình, các tác phẩm trường ca có nội dung phong phú hình thức đadạng Khuynh hướng triết lí, với giọng điệu cắt nghĩa, biện giải và xây dựngcác biểu tượng mang tính biểu trưng … là những đặc điểm của trường ca giaiđoạn này

Trường ca Việt Nam hiện đại đã có con đường phát triển riêng và trảiqua các giai đoạn mà trường ca tự hoàn thiện và đạt độ hoàn chỉnh của nócùng với các thể loại khác trong nền văn học dân tộc

1.2 Cuộc đời và quá trình sáng tác của nhà thơ Hữu Thỉnh

1.2.1 Cuộc đời Hữu Thỉnh

Hữu Thỉnh (sinh 15/2/1942), tên thật là Nguyễn Hữu Thỉnh, bút danh VũHữu, là một nhà thơ Việt Nam Là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm

1976, Hữu Thỉnh hiện là chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam (3 nhiệm kỳ liêntiếp) đồng thời kiêm nhiệm Tổng biên tập Báo Văn Nghệ

Ông sinh ra tại và lớn lên trong một gia đình có truyền thống Nho học,tuổi thơ ấu ông đã trải qua không ít những khó khăn: 6 năm với bác ruột, 10tuổi phải đi phu, làm đủ mọi thứ lao dịch cho các đồn binh Pháp

Năm 1954, hòa bình lập lại ông mới được đến trường

Năm 1963 ông tốt nghiệp phổ thông và nhập ngũ, trở thành một ngườilính thuộc Trung đoàn 202 Từ đây Hữu Thỉnh đã tham gia một số hoạt động

như học lái xe tăng, làm cán bộ tiểu đội, dạy bổ túc văn hoá, viết báo và làmcán bộ tuyên huấn Ông tham gia chiến đấu tại miền Bắc, đã trải qua hầu khắpcác chiến trường máu lửa như Đường 9

Sau 1975, Hữu Thỉnh học trường Viết văn Nguyễn Du và là một trong

số những học sinh khóa đầu tiên của trường

Từ 1982, ông lần lượt đảm nhiệm các chức vụ cán bộ biên tập, Trưởngban Thơ, Phó Tổng Biên tập của Tạp chí Văn nghệ Quân đội

Từ 1990 đến nay, Hữu Thỉnh chuyển sang công tác tại Hội Nhà văn Việt

Nam, trở thành Tổng Biên tập Tuần báo Văn nghệ, tham gia Ban chấp hành

Hội Nhà văn các khoá 3, 4, 5, Ủy viên Ban Thư ký khoá 3

Hữu Thỉnh đã lần lượt đảm nhiệm chức trách cao Phó Tổng Thư kýThường trực Hội Nhà văn Việt Nam (nay là chức Phó Chủ tịch Hội nhà vănViệt Nam) Từ năm 2000, Hữu Thỉnh là Tổng Thứ ký Hội Nhà văn Việt Nam.Tháng 5 năm 2016, ông được trung ương giới thiệu ứng cử đại biểuQuốc Hội Việt Nam khóa XIV (2016-2021) ở đơn vị bầu cử số 3 thànhphố Hà Nội gồm các quận Hà Đông, Thanh Xuân và Cầu Giấy nhưng khôngtrúng cử

1.2.2 Quá trình sáng tác và phong cách sáng tác của Hữu Thỉnh

1.2.2.1 Quá trình sáng tác của Hữu Thỉnh

Ông là nhà thơ viết về cuộc kháng chiến chống Mĩ, đề tài chủ yếu củaông đề tài chiến tranh, người lính và cuộc sống thôn quê Sáng tác của ôngchia làm hai giai đoạn :

a, Giai đoạn trước 1975

Thơ của ông gieo trong lòng người đọc, một tiếng thơ trong sáng và độcđáo Có được đóng góp đó Hữu Thỉnh tìm cho bản thân phong cách riêngkhông nhà thơ nào có được Ở giai đoạn này ông đã khai thác và tiếp cận hiệnthực theo tình cảm của chính mình Thơ ông nghiêng về những suy tư và triết

lí, không những thế Hữu Thỉnh còn có cái nhìn chiêm nghiệm về cuộc đời.Phải chăng, sự từng trải của cuộc đấu gian khổ mà ông đã từng trải nên nhữngtrang thơ của ông là sự thăng hoa của kinh nghiệm sống là tiếng ngân vangcủa một thời bom đạn Với hình tượng người lính ông đã ghi nhận và cho tathấy được cái hiện thực khốc liệt nơi chiến trường bằng những vần thơ giàunhiệt huyết và trẻ trung Các tác phẩm trong giai đoạn này :

Tiếng hát trong rừng (1974) Sau trận đánh (1972)

Đêm chuẩn bị (1974) Tắm mưa (1969) Giấc ngủ trên đường ra trận (1965)

b, Giai đoạn sau 1975

Thời kì sau chiến tranh, Hữu Thỉnh viết dưới lăng kính chủ quan của conngười ông đi qua những năm tháng nơi chiến trường khốc liệt và ông có cáinhìn nhận, hiện thực cuộc chiến một cách toàn diện Ông đã gửi gắm vàonhững trang thơ đầy suy tư và trăn trở về số phận con người đầy giông tố củacuộc đời Như vậy, Hữu Thỉnh tìm được tiếng nói riêng của mình trên văn đànvăn học nước nhà Các tác phẩm trong giai đoạn này:

Sang thu (thơ 1977)

Âm vang chiến hào (thơ, in chung 1975);

Đường tới thành phố (trường ca, 1979);

Từ chiến hào đến thành phố (trường ca, thơ ngắn, 1985);

Khi bé Hoa ra đời (thơ thiếu nhi, in chung, 1985);

Thư mùa đông (thơ, 1994) Trường ca biển (trường ca, 1994) Thơ Hữu Thỉnh (thơ tuyển, 1998) Sức bền của đất (trường ca, 2004)

Thương lượng với thời gian.(thơ, 2005) Mùa xuân trên tháp pháo(bút kí, truyện ngắn, 2009)

Lí do của hi vọng (tiểu luận, phê bình, 2010)

Ngoài ra Hữu Thỉnh còn viết nhiều bút kí văn học, viết báo

Nhìn vào chặng đường sáng tác của Hữu Thỉnh, điều dễ dàng chúngtôi nhận ra ở ông là sức sáng tạo bền bỉ không mệt mỏi Điều đáng khâmphục, kính lể, của tác giả đối với nhà thơ Hữu Thỉnh là ông đạt được nhiểu giải thưởng cao trong nền văn học nước nhà

1.2.2.2 Phong cách thơ của Hữu Thỉnh.

Mỗi người cầm bút đều có những phong cách sáng tác riêng tạo ra nhữngnét độc đáo mà không có nhà thơ nào có được Hữu Thỉnh cho rằng làm thơ

trước hết là ghi chép những gì đang xảy ra trong cuộc đời mình “chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình” Trên đường hành quân đầy gian nan, thử

thách người chiến sĩ - nhà thơ Hữu Thỉnh đã không quên ghi lại những giâyphút, “những khoảnh khắc một đi không trở lại” nơi chiến trường khốc liệt

Ông cho rằng: “chiến tranh là một hiện tượng xã hội đột xuất, ở đó lịch sử chảy xiết hơn Phản ánh cuộc chiến tranh đó vừa là trách nhiệm vừa là say

mê của chúng tôi Chiến tranh ra bài thi nhập môn cũng là nơi thử sức lâu dài của mỗi người Sự gắn bó tự thân với cuộc chiến đấu sống hết mình trong thử thách hi sinh là cử chỉ đầu tiên của một người cầm bút trung thực Thơ ca của thế hệ chống Mĩ là tiếng nói sống động và tự tin của những người trong cuộc Người ta bắt gặp rất nhiều trường hợp nhân danh, nhưng mọi sự nhân danh đều là sự cảm thông của người đọc vì nó đảm bảo bằng chỗ đứng của người viết Thơ ở đây được đảm bảo bằng máu” [16] Dường như, những vần

thơ, trang thơ của Hữu Thỉnh là trang nhật kí vừa đầy đủ, vừa chân thực hơncủa chính người chiến sĩ khỏe khắn, hiên ngang trực tiếp cầm súng ra chiếntrường đồng thời cầm bút ghi lại những khoảnh khắc diễn ra trong cuộc đờimình ở thời điểm rất đặc biệt ấy:

“Gạo chỉ đem mười ngày còn dành mang súng Còn mang thuốc

Còn mang nhau Mang bao nhiêu tai biến dọc đường Mỗi quyển sách nặng bằng năm viên đạn Chúng tôi dành mang đạn trước tiên Không có sách chúng tôi làm ra sách Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình.”

(Đường tới thành phố)

Qua thơ ca của Vũ Hữu, cuộc sống ở chiến trường đã hiện lên với dáng

vẻ sinh động và chân thật nhất Không phải nhà thơ là người đứng ngoàitưởng tượng ra chiến tranh mà thực sự tác giả đang đứng chiến đấu ở giữachiến trường Hiện thực cuộc sống kháng chiến đã nuôi dưỡng tâm hồn thơcủa Hữu Thỉnh để cho ra đời những hình ảnh thơ trong sáng, phong phú,mang đậm tính dân tộc

Thơ ca sẽ là đôi cánh giúp cho người lính quên đi những nghiệt ngãtrước mắt, hướng đến ngày mai tương sáng hơn Là nhà thơ cầm súng HữuThỉnh đã thấm thía câu thơ đó một phần nào đó, nhất là thơ ca kháng chiến.Phải chăng, thơ ca cũng là món ăn tinh thần của mỗi chúng ta, là “ngọnlửa sưởi ấm trái tim mình”, “Thơ là bữa tiệc của tâm hồn” Hiện thực chiếntrường thật là khốc liệt người lính sẽ gục ngã trước hiện thực nếu không có

“tiếng hát át tiếng bom”, và dù không có tiếng hát thì thơ chính là nơi chiến sĩtrẻ gửi gắm một niềm tin, một tâm sự hay đôi khi chỉ là một cảm xúc rất đỗibình thường nhưng cũng rất tinh tế:

“Chúng tôi sưởi những câu thơ ấy

Cứ thế đi qua nhiều mùa mưa”.

(Đường tới thành phố).

Không chỉ vậy, Hữu Thỉnh còn cho rằng thơ là sự “nhập cuộc, dấn thân”

“chắt lọc kinh nghiệm” Điều đó, bạn đọc dễ dàng nhận thấy thơ ông “ngồnngộn cuộc sống” Làm thơ chính là cách tốt nhất để tác giả Hữu Thỉnh “ghilại” khoảnh khắc, âm thanh, sắc màu đa dạng của cuộc sống giản dị đờithường Đó cũng làm nên phong cách thơ Hữu Thỉnh Thơ ông ảnh hưởng củavăn học dân gian đã giúp thơ ông có nét gần gũi độc đáo so với các nhà thơcùng trang lứa Đối với ông cội nguồn là truyền thống, luôn là nơi ông tìm về,

là nguồn sống tạo nên bản sắc thơ ca của ông Tìm cái lớn lao trong cái nhỏ

bé tầm thường, mộc mạc đơn sơ trong cái kì diệu Đây cũng nét riêng nổibật chỉ có Hữu Thỉnh mới có đồng thời cũng là phong cách sáng tác thơ cacủa ông

Chương 2 HIỆN THỰC CUỘC SỐNG TRONG TRƯỜNG CA

ĐƯỜNG TỚI THÀNH PHỐ CỦA HỮU THỈNH

2.1 Hiện thực chiến trường

2.1.1 Sự khốc liệt nơi chiến hào

Trường ca Đường tới thành phố của nhà thơ Hữu Thỉnh được ra đời năm

1977 Tác phẩm tái hiện lại cuộc kháng chiến chống đế quốc Mĩ, cứu nướccủa dân tộc ta ở thế kỉ XX

Từ trong chiều sâu tác phẩm, những giá trị nhân văn, triết lí đánh giặc vàthắng giặc mang đậm nét truyền thống Việt Nam, phản ánh sức mạnh tổnghợp Việt Nam

Một giai đoạn văn học, một thời đại văn học, một nền văn học có thể sảnsinh ra hàng trăm hàng nghìn nhà thơ, nhưng định hình được một giọng điệuriêng, khẳng định được một thi pháp nổi trội, đặc trưng thì không nhiều

Đường tới thành phố in dấu “vân chữ” Hữu Thỉnh, minh triết Hữu Thỉnh.

Ông sáng tạo ra một loại thơ tích hợp “vi ngữ và vĩ ngữ” Gorky nói, cái dằnvặt lớn nhất ở trên đời là dằn vặt về ngôn ngữ Nhiều câu thơ của Hữu Thỉnhđạt đến độ tinh tế:

“ Cứ ngày ngày ra khẩu lệnh cho tôi Dòng Nậm Khìn từ bên Việt chảy sang Thèm vỏ sắn lật mình trôi dưới đáy

Đã trở về từng hạt muối ngoài khơi Từng đọt măng trên rừng, từng đám mây lưu lạc”

“ Có người chỉ huy từ lứa chúng tôi lên Góp cho đất nước nhiều vầng trán

Một buổi sáng chẳng có gì to tát Con ve kêu úp mặt vào cây.”

“Anh lớn lên đâu biết trước một ngày

Ngồi nhặt sấu dưới vòm cây sốt rét Nắng kí ninh rải rác dọc rừng thưa Thèm trăm thứ nhưng đồng bằng thèm nhất.”

(Đường tới thành phố)

Ngôn ngữ ấy là ngôn ngữ được ông tích hợp rồi chắt lọc ra từ trảinghiệm văn hoá, lịch sử, bản thân, đồng đội, dân tộc, xương máu, tình yêu,hạnh phúc Người viết thả lỏng bút pháp Người đọc bị cái tinh tế của ngônngữ dẫn đi, bị cái nhuần nhuyễn của ngôn ngữ mê dụ

Tác phẩm Đường tới thành phố của ông hiện lên rõ những người lính

chiến đấu anh dũng, giành lại từng gang đất trong tay kẻ xâm lược Bởi chúng

ta có tinh thần yêu nước nồng nàn từ ngàn năm để lại thế nên một dân tộc nhỏ

bé, thua kém về mọi mặt: kinh tế, trình độ khoa học kĩ thuật Nhưng chúng tavẫn đánh thắng được một kẻ hùng mạnh nhất thế giới lúc bấy giờ - Đế quốc

Mĩ Chẳng phải ngẫu nhiên Hữu Thỉnh viết cuộc chiến tranh -giai đoạn cuối

“thần tốc” Trong những thời khắc quan trọng ấy, tinh thần cao độ, sức mạnhViệt Nam được tác giả khắc họa rõ nhất trong trường ca của mình Hiện thực

mà tác giả khắc họa ở chiến trường chính là con đường mà những người línhphải hành quân - nó trở thành biểu tượng trong tác phẩm trường ca Conđường đi vào văn chương không chỉ ý nghĩa là con đường tự nhiên - lối điđược tạo ra để nối liền với các địa điểm Với thơ cách mạng đó là cuộc hànhtrình gian khổ của người lính, dân tộc là con đường về nhà đồng thời cũng làcon đường đến với cách mạng Dường như hình ảnh con đường được tác giảnhắc nhiều nhất trong tác phẩm Dĩ nhiên, nó có cơ sở hiện thực Bởi trongchiến tranh, con đường gắn với cuộc hành quân, gắn với đường ra mặt trậnnối liền giữa tiền tuyến và hậu phương Như vậy, con đường chính là nơigặp gỡ ghi lại những gian khổ thấm bao nhiêu nước mắt và máu của đồng đội.Nếu trường ca Nguyễn Đức Mậu là hình ảnh con đường gắn với dấu

chân: “Dấu chân đi đủ khép một vòng đời” đó là hành trình gian khổ thử

thách của người lính, hành trình hiện thực nhất từ chiến trường này sang chiếntrường khác bằng những đôi chân, những trận sốt rét đói khổ Thì trongtrường ca của Hữu Thỉnh hình ảnh con đường chạm nét hiện thực, chân thựcnhất Trong chiến tranh con đường Trường Sơn là con đường huyết mạch củacuộc chiến đấu dân tộc, con đường đó phải gánh chịu không biết bao nhiêumưa bom bão đạn của kẻ thù Con đường ấy đã đi vào trong thơ ca khángchiến của các nhà thơ giai đoạn đó Đối với Hữu Thỉnh hình ảnh đó khôngnằm ngoài thơ của ông mà nó hiện ra một cách chân thực nhất với bao nhiêu

gập ghềnh khúc khủy, ngổn ngang mùi bốc cháy bởi bom đạn của kẻ thù:

“Đường ngổn ngang đường đất còn khét cháy” (Tiếng hát trong rừng).

Chúng ta có thể bắt gặp hình ảnh con đường 30/4 và con đường mang tên Bác

- Đường Hồ Chí Minh trong trường ca Đường tới thành phố Những con

đường đi vào trang sử của dân tộc, đó là mốc con, bước ngoặt đánh dấu vữngvàng của dân tộc Song, thiêng liêng và cao cả hơn trong trường ca nói riêng

và trong văn học nói chung hình ảnh con đường là con đường cứu nước, conđường tìm lí tưởng cách mạng, con đường cao cả mà dân tộc ta đã lựa chọn

2.1.2 Sự gian khổ, hi sinh

Hữu Thỉnh là một nhà thơ nhạy bén và sắc sảo với súng đạn, khói lửacủa chiến tranh Ông đã kịp ghi lại những gì cần cho thế hệ mai sau Nhữngbản trường ca của ông như hành khúc của đoàn quân Nam Tiến một thời Ông

có Đường tới thành phố với rầm rập những binh đoàn ra chiến trận người

lính, những người mẹ, người vợ đó là nhân dân Để rồi còn lại gì khi ta đúcrút một giá trị khi cảm nhận thể loại trường ca của Hữu Thỉnh Đọc trường caHữu Thỉnh, ta thấy được một thế giới những hình ảnh rất thực Đó là hình ảnhthật của chiến tranh nơi chiến trường khốc liệt, là hình ảnh nhân dân ta vớinhững sự hi sinh đầy gian khổ nhưng cũng hết sức anh dũng Hiện thực của

sự mất mát, hi sinh đó là gì? Đó là sự hi sinh gian khổ gian khổ tột cùng màngười trong cuộc mới hiểu được hết:

“ Đường chúng tôi ra trận lại dài thêm

Có chiến đài bốn bin, có đôi dài cao cổ Mỗi tuổi quân chịu sáu tháng mưa rừng.”

(Đường tới thành phố) Người chiến sĩ đã trải biết bao cuộc hành quân trên rừng núi: “Mưa trơn quá chân tuột ra khỏi dép” và còn biết bao nỗi đau theo họ suốt cuộc đời “hai vết thương vì rừng, ba vết thương vì pháo” cùng những cơn sốt rét

Đồng thời những người lính phải đối diện trận mưa bom, bão đạn của kẻthù mà phải gồng mình chịu đau thương:

“Xạ thủ trung liên Nốt ruồi đen chìm xuống Lưỡng quyền cao khói sáng cao lên Sau loạt bom vùi

Anh gặp toàn lính mới.”

(Đường tới thành phố)

Câu thơ đem đến cho người đọc một cảm giác ớn lạnh và gai người Mọingười hãy tưởng tượng xem, sau một trận chiến đồng đội đều hi sinh, chỉ còn