Không gian và thời gian nghệ thuật trong bướm trắng của nhất linh

phân tích, khám phá với một số công trình khoa học đáng ghi nhận songnghiên cứu không gian và thời gian nghệ thuật vẫn chưa khai thác sâu, đó làvấn đề cho người viết tiếp tục khám phá, t

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

ĐỖ LAM NGỌC

KHÔNG GIAN

VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

LINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

ĐỖ LAM NGỌC

KHÔNG GIAN

VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT

LINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS Thành Đức Bảo Thắng

LỜI CẢM ƠN

Khóa luận được hoàn thành bởi quá trình hướng dẫn tận tình của TS.Thành Đức Bảo Thắng Qua đây, tôi xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc cũngnhư sự biết ơn chân thành nhất tới Thầy - người luôn giúp đỡ, động viên vàhướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện khóa luận

Tôi cũng xin cảm ơn các Thầy cô trong tổ Văn học Việt Nam đã truyềngiảng những tri thức hữu ích về văn học và tạo mọi điều kiện để tôi hoànthành khóa luận

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Đỗ Lam Ngọc

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin được cam đoan khóa luận này là kết quả nghiên cứu của riêngtôi, với sự giúp đỡ và hỗ trợ của TS Thành Đức Bảo Thắng Toàn bộ nộidung nghiên cứu và kết quả của khóa luận là hoàn toàn trung thực

Mọi sao chép không hợp lệ hay gian lận, tôi xin hoàn toàn chịu tráchnhiệm!

Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Đỗ Lam Ngọc

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Đóng góp của khóa luận 6

8 Bố cục của khóa luận 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 GIỚI THUYẾT CHUNG 7

1.1 Những vấn đề lý luận về không gian và không gian nghệ thuật 7

1.1.1 Khái niệm không gian và không gian nghệ thuật 7

1.1.1.1 Khái niệm không gian 7

1.1.1.2 Khái niệm không gian nghệ thuật 7

1.1.2 Các dạng thức không gian nghệ thuật trong văn học 9

1.1.2.1 Không gian nghệ thuật trong văn học dân gian 9

1.1.2.2 Không gian nghệ thuật trong văn học viết trung đại 10

1.1.2.3 Không gian trong văn học cận đại, hiện đại 11

1.1.3 Vai trò của không gian nghệ thuật 11

1.2 Những vấn đề lý luận về thời gian và thời gian nghệ thuật 12

1.2.1 Khái niệm thời gian và thời gian nghệ thuật 12

1.2.1.1 Khái niệm thời gian 12

1.2.1.2 Khái niệm thời gian nghệ thuật 13

1.2.2 Cấu trúc và biểu hiện của thời gian nghệ thuật 14

1.2.2.1 Thời gian trần thuật 14

1.2.2.2 Thời gian được trần thuật 15

1.2.3 Vai trò của thời gian nghệ thuật 16

1.3 Nhất Linh và tác phẩm Bướm trắng 17

1.3.1 Cuộc đời và sự nghiệp văn học 17

1.3.1.1 Cuộc đời 17

1.3.1.2 Sự nghiệp văn học 19

1.3.2 Tác phẩm Bướm trắng 21

Tiểu kết 22

Chương 2 BIỂU HIỆN CỦA KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG BƯỚM TRẮNG 23

2.1 Biểu hiện của không gian nghệ thuật trong Bướm trắng 23

2.1.1 Không gian bối cảnh 23

2.1.1.1 Không gian khơi gợi cảm giác chán chường, ám ảnh bởi cái chết 24

2.1.1.2 Không gian khơi gợi cảm xúc của tình yêu 31

2.1.2 Không gian tâm tưởng 34

2.1.2.1 Không gian khắc họa tâm lí đối lập giữa cái chết và tình yêu 34

2.1.2.2 Không gian gợi lên cảm giác về sự hồi sinh 38

2.2 Biểu hiện của thời gian nghệ thuật trong Bướm trắng 40

2.2.1 Thời gian hiện thực 40

2.2.1.1 Thời gian khắc họa cuộc đời của nhân vật 41

2.2.1.2 Thời gian khắc họa tâm trạng nhân vật 43

2.2.2 Thời gian tâm lí 47

2.2.2.1 Thời gian tái hiện qua dòng nhật kí nhân vật 47

2.2.2.2 Thời gian diễn tả những mặt đối lập trong tâm hồn 50

Tiểu kết 53

KẾT LUẬN 54 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 đã đánh dấu bước ngoặt quantrọng trong tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc Đây là giai đoạn hoàn tấtquá trình hiện đại hóa với nhiều thành tựu lớn, thể hiện trên nhiều phươngdiện Chỉ trong một thời gian ngắn, văn học Việt Nam bước hẳn sang phạmtrù hiện đại với sự xuất hiện của nhiều trào lưu, trường phái và sự bùng nổ,phát triển của nhiều thể loại với nhiều tác giả tài năng và tác phẩm xuất sắc

Tạo nên dấu ấn này, không thể không nhắc tới vai trò to lớn của Tự lực văn

đoàn - một tổ chức văn học, văn hóa xã hội Được tiếp xúc và chịu ảnh hưởng

mạnh mẽ của văn minh, văn hóa phương Tây, các cây bút của tổ chức văn họcnày đã thể hiện thành công tư tưởng đổi mới theo hướng dân chủ, đấu tranhchống lại lễ giáo phong kiến hà khắc, lỗi thời đang kìm hãm cuộc đời conngười Với khát vọng xây dựng một nền văn học mới cho dân tộc trên tinh

thần học hỏi nghệ thuật viết văn phương Tây, Tự lực văn đoàn đã khẳng định

vai trò tiên phong của mình khi hướng tới đổi mới hình thức nghệ thuật, đặc

biệt là văn xuôi Tìm hiểu về thế giới nghệ thuật trong sáng tác của Tự lực văn

đoàn luôn là mong muốn của nhiều nhà nghiên cứu và thật sự cần thiết để

thấy được tài năng cũng như những đóng góp quan trọng của văn đoàn

Nhất Linh là người sáng lập, là trụ cột và là một tiểu thuyết gia tài hoa

của Tự lực văn đoàn Tiểu thuyết của ông không chỉ bộc lộ một cá tính sáng

tạo độc đáo mà thông qua đó người đọc còn cảm thức được hơi thở phậpphồng của hiện thực cuộc sống Văn phẩm của Nhất Linh phản ánh toàn diệnđường lối cũng như tôn chỉ sáng tác của tổ chức văn học này Trong sáng tác

của ông, tiểu thuyết Bướm trắng được coi là cuốn tiểu thuyết giàu chất nghệ

thuật, đặc biệt là nghệ thuật miêu tả tâm lí nhân vật Tác phẩm này đã được

phân tích, khám phá với một số công trình khoa học đáng ghi nhận songnghiên cứu không gian và thời gian nghệ thuật vẫn chưa khai thác sâu, đó làvấn đề cho người viết tiếp tục khám phá, thể hiện.

Tìm hiểu các yếu tố không gian và thời gian nghệ thuật trong tác phẩmtiêu biểu của Nhất Linh, một mặt người viết vừa hiểu sâu sắc hơn về tài năngqua sáng tạo nghệ thuật của ông Mặt khác, người viết sẽ rèn luyện ý thức tựchủ và khả năng xử lý kiến thức trong bước đầu tập làm khoa học Đây thực

sự là một công việc cần thiết với người bén duyên với nghiệp văn và một giáoviên tương lai

Với các lí do như trên, chúng tôi mạnh dạn lựa chọn đề tài: “Không

gian và thời gian nghệ thuật trong Bướm trắng của Nhất Linh”.

2 Lịch sử vấn đề

Nghệ thuật là lĩnh vực của sự độc đáo Người nghệ sĩ muốn chạm khắcdấu ấn khó phai trong lòng độc giả phải có văn phong nghệ thuật riêng biệt

Nhất Linh là như thế Ông được xem như là linh hồn của nhóm Tự lực văn

đoàn “Trong vòng tám năm 1932 - 1940, Tự lực văn đoàn chiếm ưu thế tuyệt

đối trên văn đoàn công khai sách báo, có ảnh hưởng nhất định trong giới trithức tư sản và tiểu tư sản thành thị Điều đó không ai có thể phủ nhận Đứngđầu là công sức của Nhất Linh” [5, tr.365] Các sáng tác của tác giả nóichung, đặc biệt là tiểu thuyết nói riêng luôn có một sức hút kì diệu với bạnđọc, khơi gợi được sự chú ý với các nhà phê bình và nghiên cứu

Bên cạnh sự ra đời của các tác phẩm văn học khẳng định tài năng NhấtLinh, độc giả có thể tìm thấy một số lượng không nhỏ những bài báo, côngtrình khảo sát về con người, cuộc đời và về tác phẩm của ông được trình bày

với nhiều cách thức khác nhau, đề cập qua nhiều khía cạnh Bướm trắng là

cuốn tiểu thuyết thành công về mặt hình thức nghệ thuật Nhiều năm qua, tácphẩm vẫn là mảnh đất màu mỡ để giới nghiên cứu tìm hiểu, khai thác

Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan đã có nhận xét hết sức chi tiết khi ông tìmhiểu về nghệ thuật viết tiểu thuyết của Nhất Linh: “Nếu đọc Nhất Linh từ tiểuthuyết Nho phong đến tiểu thuyết gần đây của ông, người ta thấy tiểu thuyếtcủa ông biến đổi rất mau Ông viết tiểu thuyết tình cảm, tiểu thuyết ái tình đếntiểu thuyết luận đề, đến tiểu thuyết tâm lý, sự tiến hóa ấy chứng tỏ rằng mỗingày ông càng muốn đi sâu vào tâm hồn con người ta” [18, tr.234].

Hà Minh Đức khẳng định đóng góp của Nhất Linh qua nghệ thuật miêu

tả tâm lí nhân vật trong lời giới thiệu Bướm trắng: “Bướm trắng là một tác

phẩm gây ấn tượng về mặt nghệ thuật của Nhất Linh, với nghệ thuật miêu tảtâm lí sắc sảo, tác giả đã xây dựng được một nhân vật có nội tâm phức tạp vàphù hợp góp phần hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam” [5, tr.191] Nhất Linh

đã vận dụng một cách đa dạng các hình thức nghệ thuật để khám phá chiềusâu tâm hồn nhân vật với những biến cố phức tạp, tinh vi: “Miêu tả nhân vậtTrương, Nhất Linh đã vận dụng nhiều hình thức miêu tả trực tiếp, gián tiếp,nhật ký, thư từ, đối thoại, độc thoại nội tâm Có thể nói Nhất Linh thành côngnhiều trong phân tích tâm lí nhân vật…” [3, tr.243]

Theo nhà nghiên cứu văn học Đỗ Đức Hiểu thì Bướm trắng chính là

đứa con tinh thần đánh dấu tài năng của Nhất Linh: “Nhất Linh là nhà tiểuthuyết đã góp phần vào công cuộc hiện đại hóa tiểu thuyết Việt Nam nửa đầu

thế kỉ XX Bướm trắng là một thành tựu mới trong sự nghiệp văn chương của

Nhất Linh” [8, tr.70]

Khi đề cập đến một thế giới tâm lí phức tạp của nhân vật trong Bướm

trắng, Phạm Thế Ngũ trong Việt Nam văn học sử giản ước Tân biên (tập 3)

nhận định: “Người ta tưởng thấy rõ ảnh hưởng của Doxtoiepxki, của Gide khiđọc những đoạn nhân vật Trương xem xét cái thiện, cái ác dưới con mắt hòađồng hay cúi xuống thăm dò cái hố sâu tội lỗi trong tâm hồn mình” [17, tr.404]

Trần Văn Nam cho rằng, tầng nghĩa ẩn sau lớp vỏ ngôn từ trong Bướm

trắng có thể là “sự nuối tiếc thời thanh xuân tươi đẹp, trong sáng, bởi vì có

lúc Nhất Linh miêu tả một bông hoa cẩm chướng trắng bị gió làm rung độngnhư một cánh bướm khiến Trương tưởng đến một ngày chủ nhật nắng, mộtngày đã xa lắm, chàng đứng nhìn những con bướm trắng bay trên một luốngcải lấm tấm vàng ” [16, tr.40 - 41].

Sau một thời gian tìm hiểu và cân nhắc quan điểm của các nhà nghiêncứu cũng như phê bình trên, chúng tôi thấy như sau:

Đầu tiên, các bài nghiên cứu, bài báo, tiểu luận phê bình, các công trình

phần lớn khai thác Bướm trắng dưới góc độ tác giả, nghiên cứu chủ yếu trên

phương diện nội dung văn bản và xoay quanh phân tích, đi sâu vào mọi ngócngách trong diễn biến tâm lí nhân vật Cho đến nay chưa có một công trình cụthể nào đề cập một cách chi tiết và tỉ mỉ về không gian và thời gian nghệ thuậttrong tác phẩm

Thứ hai, mọi nhận xét, những thành quả khảo sát của người đi trướcchính là nguồn dữ liệu hữu ích đối với tác giả khóa luận Trên cơ sở kế thừanhững thành tựu mà các nhà khoa học, nhà phê bình đã tìm hiểu, trong giớihạn cho phép, chúng tôi tập trung tìm hiểu một cách có hệ thống về phương

diện không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Bướm trắng của

Nhất Linh

3 Mục đích nghiên cứu

- Có sự hiểu biết kĩ lưỡng và đầy đủ về không gian và thời gian nghệ

thuật trong tiểu thuyết Bướm trắng của nhà văn Nhất Linh nói riêng và trong

tác phẩm văn học nói chung

- Thấy được nội dung then chốt, tầng sâu ý nghĩa của văn bản, làm rõđược tài năng của nhà văn qua việc tạo dựng các dạng thức không gian và

thời gian nghệ thuật qua Bướm trắng.

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu chung về thể loại tiểu thuyết, về không gian và thời giannghệ thuật trong tiểu thuyết

- Bám sát các vấn đề căn bản trên, khóa luận đi sâu nghiên cứu

không gian và thời gian nghệ thuật đặc trưng trong tiểu thuyết Bướm trắng của

nhà văn Nhất Linh

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu

thuyết Bướm trắng của Nhất Linh.

- Phạm vi nghiên cứu: Khóa luận sử dụng tư liệu chính trong tiểu

thuyết Bướm trắng của Nhất Linh Trong quá trình nghiên cứu, khi cần thiết chúng tôi sẽ so sánh đối chiếu với tiểu thuyết Đoạn tuyệt và Đôi bạn của Nhất Linh, tiểu thuyết Tắt đèn của Ngô Tất Tố, tùy bút Thương nhớ Mười Hai của

Vũ Bằng

6 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành đề tài, chúng tôi đã sử dụng và lồng ghép một sốphương pháp nghiên cứu nhằm phù hợp với mục đích nghiên cứu đã đề ra

6.1 Phương pháp tiếp cận hệ thống

Đây là phương pháp được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu, quan

trọng vì khi tìm hiểu, khai thác Bướm trắng cần đặt trong chuỗi tiểu thuyết của Nhất Linh nói riêng cũng như trong tôn chỉ sáng tác của Tự lực văn đoàn

nói chung nhằm phát hiện được nét riêng trong tiểu thuyết

6.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Vận dụng phương pháp phân tích, tổng hợp để đi sâu vào phân tích đặcđiểm thủ pháp nghệ thuật xây dựng không gian và thời gian nghệ thuật trongtác phẩm, qua đó khái quát, tổng hợp đưa ra kết luận chung nhất

6.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Tiến hành phương pháp này trong nghiên cứu đề tài nhằm chỉ ra điểmtương đồng và dị biệt trong việc biểu hiện không gian và thời gian nghệ thuật

của tiểu thuyết Bướm trắng với các sáng tác khác của Nhất Linh ở cùng đề tài,

cùng giai đoạn Đồng thời, khám phá được nét riêng, hấp dẫn của phươngpháp sáng tác lãng mạn so với các phương pháp sáng tác như hiện thực, hiệnthực xã hội chủ nghĩa

7 Đóng góp của khóa luận

Nghiên cứu đề tài này nhằm phát hiện và nêu bật lên những khía cạnh

cơ bản trong nghệ thuật xây dựng không gian và thời gian nghệ thuật của

Nhất Linh qua tiểu thuyết Bướm trắng Khóa luận góp phần khẳng định nỗ

lực, tinh thần xóa bỏ cái cũ hướng đến điều tốt đẹp hơn của Nhất Linh cho thểloại tiểu thuyết, cho văn xuôi Việt Nam hiện đại

8 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chínhcủa khóa luận gồm hai chương:

Chương 1 Giới thuyết chung

Chương 2 Biểu hiện của không gian và thời gian nghệ thuật trong tiểu

thuyết Bướm trắng

NỘI DUNG Chương 1 GIỚI THUYẾT CHUNG

1.1 Những vấn đề lý luận về không gian và không gian nghệ thuật

1.1.1 Khái niệm không gian và không gian nghệ thuật

1.1.1.1 Khái niệm không gian

Không gian từ xưa đến nay được coi như một khái niệm thuộc lĩnh vựctriết học, chỉ khả năng tồn tại của khách thể ở vị trí và kích thước nhất định.Hầu hết mọi sự vật và hiện tượng trong thế giới đều đi kèm với hệ tọa độkhông gian cụ thể, vì vậy những suy nghĩ của con người đều bắt nguồn từ sựthay đổi của không gian Quả thực, trong cuộc sống không gian và thời gian làhai phạm trù tồn tại tiêu biểu

Trong tập Từ điển Tiếng Việt, Hoàng Phê đã có những lý giải về không

gian: “Không gian là khoảng không bao la trùm lên tất cả sự vật hiện tượngxung quanh đời sống con người” [19, tr.633]

1.1.1.2 Khái niệm không gian nghệ thuật

Không gian nghệ thuật có thể được xem như một yếu tố quan trọngthuộc hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật, là hình thức nhưng ẩn chứatrong đó tính nội dung Nó là sự nhìn nhận trước thế giới xung quanh, là chiềusâu cảm nhận của chính tác giả Không gian nghệ thuật mang tính trừu tượnghóa, do vậy có rất nhiều quan niệm, ý kiến khác nhau nhằm tường minh hóa

và lí giải nó

Mọi vật quanh ta đều được định vị trong không gian ba chiều: chiềucao, chiều rộng và cuối cùng là chiều xa Hình tượng nghệ thuật cũng nhưvậy, không có một hình tượng nào lại không được đặt trong một khung cảnh,một không gian nào đó Dù ít hay nhiều thì bản thân tác giả đều có xu hướngkhám phá sự vật trong một biên độ, một góc nhìn nhất định, ấy là không gian

Bộ ba tác giả Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi cùng nhau đưa ra

khái niệm không gian nghệ thuật trong Từ điển thuật ngữ văn học: “Không

gian nghệ thuật là hình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tínhchỉnh thể của nó Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuấtphát từ một điểm nhìn, diễn ra trong trường nhìn nhất định, qua đó thế giớinghệ thuật hiện lên cụ thể, bộc lộ toàn bộ quảng tính của nó: cái này bên cạnhcái kia, liên tục, cách quãng, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần, rộng, dài, tạo thànhviễn cảnh nghệ thuật” [7, tr.160] Chính vì vậy, không gian nghệ thuật mangtính tương đối

Tác giả Trần Đình Sử trong Dẫn luận thi pháp học cho rằng: “Không

gian nghệ thuật là sản phẩm sáng tạo của nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người vàthể hiện một quan niệm nhất định về cuộc sống, do đó không thể quy nó về sựphản ánh giản đơn không gian địa lý hay không gian vật lý, vật chất” [23,

tr.108] Trong cuốn Một số vấn đề thi pháp học hiện đại, ông lí giải thêm:

“Nếu thế giới nghệ thuật là thế giới của cái nhìn và mang ý nghĩa thì khônggian nghệ thuật là trường nhìn mở ra từ trường nhìn, cách nhìn Không gian ấy

có thể rất mênh mang, có thể rất eo hẹp Không gian này cũng có viễn cảnh,giá trị tình cảm Tình cảm có thể làm cho không gian bao la thêm hay gò bóchật chội thêm” [22, tr.42]

Không gian nghệ thuật tựa như mô hình thế giới được biểu hiện bởi

ngôn ngữ của các biểu tượng không gian Trong giáo trình Lý luận văn học,

nhà nghiên cứu Hà Minh Đức cho rằng: “Không gian tồn tại với sự vận độngcủa cốt truyện và đường đời nhân vật Có không gian rộng và không gian hẹp,không gian vật thể, không gian tâm tưởng, không gian thấp và không gian tầmcao” [4, tr.252]

Tóm lại, không gian nghệ thuật và không gian hiện thực không đồngnhất và không trùng khít lên nhau, không gian nghệ thuật không là cũng như

hoàn toàn khác biệt với không gian vật lý Không gian nghệ thuật là hiệntượng mang tính nội cảm Không gian vật chất vốn dĩ tồn tại khách quan, sựtồn tại của nó không phụ thuộc vào ý thức của con người Không gian vật chấtchỉ trở thành không gian nghệ thuật khi được người nghệ sĩ cảm nhận và xâydựng qua lăng kính của nghệ thuật Chính sự nảy sinh của các hình thứckhông gian đã làm nên màu sắc loại hình cho không gian nghệ thuật.

1.1.2 Các dạng thức không gian nghệ thuật trong văn học

Không dễ để có thể phân biệt được không gian nghệ thuật trong vănhọc với không gian vật chất Ranh giới đó mong manh như một làn sương

mờ Bao trùm lên không gian nghệ thuật là ý nghĩ, là quan điểm của ngườicầm bút Đó mới là sợi chỉ đỏ để ta phân biệt không gian vật chất so vớikhông gian nghệ thuật Tuy nhiên, quan điểm của tác giả thường tịnh tiến, xêdịch và chịu tác động trực tiếp từ tình hình lịch sử, xu thế của xã hội, thời đại

và yếu tố thể loại Vì vậy trong mỗi giai đoạn văn học, không gian nghệ thuậtlại tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau và mang lại những giá trị nhất định

1.1.2.1 Không gian nghệ thuật trong văn học dân gian

Văn học dân gian là sản phẩm của người lao động bình dân Bởi vậykhông gian nghệ thuật mà họ xây dựng cho các sáng tác đa số đơn giản Ởnhững thể loại khác biệt thì không gian nghệ thuật trong mỗi thể loại mangnội hàm riêng

Không gian thần thoại: Không gian này có nét khu biệt quan trọng làtính hoang dã và nguyên sơ Vũ trụ có duy nhất một bối cảnh trở đi trở lại đó

là cõi hồng hoang lạnh lẽo, âm u lác đác có sự xuất hiện của con người Cóthể kể đến không gian thần thoại như những mẫu cổ về không gian như nhà tổmiếu trên tròn, dưới vuông hay Kim Tự Tháp chân vuông đỉnh nhọn, phảnánh quan niệm phương vị cổ sơ Không gian thần thoại hòa quyện vào ngônngữ, vào biểu tượng Tìm hiểu cặn kẽ yếu tố này sẽ giúp người đọc hiểu hơnnhững ẩn ý nghệ thuật đan cài trong từng câu chữ

Không gian sử thi: Không gian sử thi mang đặc điểm hư ảo, kì diệu, cótính địa vực Không gian được đổi thay, luân chuyển theo ý thức nơi các vịthần Trong một số tác phẩm mang màu sắc tôn giáo thì không gian có sựkhác biệt với không gian thần thoại ở chỗ chia làm ba tầng đó là thượng giới,trần gian và địa ngục, có hơi hướng tâm linh vào thế giới siêu hình.

Không gian trong truyện cổ tích: Không gian truyện cổ tích thường cótính không chống đối của môi trường hiện thực Không gian không hề gâykhó khăn, thách thức trong tiến trình thực hiện công việc có đích đến rõ ràngcủa con người Điều này đã nảy sinh hàng loạt các vật phù trợ giúp nhân vậtchính diện vượt qua trở ngại, thỏa mãn mọi ước mơ Không gian vô hạnnhưng luôn theo sát mọi bước đi của con người, giúp con người nhanh chóngtiến đến mục tiêu của mình

Không gian trong ca dao: Ca dao là cây đàn muôn điệu gảy nên baotâm tư, tình cảm của người dân lao động xưa Là người con đất Việt, trongmỗi chúng ta ai cũng từng được chìm đắm trong những câu hát ru ngọt ngàocủa bà và của mẹ Trong lời ru ấy, ta bắt gặp không gian làng quê thân thuộcvới hình ảnh con cò, hình ảnh dòng sông, con thuyền, bến nước Không giantrong ca dao ít dấu vết của yếu tố hư ảo mà thay vào đó là không gian sinhhoạt, không gian lao động hăng say Nhân vật trữ tình trong ca dao được đặtvào môi trường không gian phù hợp nhằm bộc lộ những phẩm chất tốt đẹpcủa họ như cần cù, thủy chung, nghĩa tình

1.1.2.2 Không gian nghệ thuật trong văn học viết trung đại

Văn học trung đại là một mốc son chói lọi trong tiến trình phát triểnvăn học Việt Nam với nhiều thành tựu cùng các tác gia kiệt xuất Điều đóthúc đẩy sự phong phú muôn mặt của không gian nghệ thuật Tuy nhiên vềmặt nhận thức thì thế giới quan của các tác gia thời kỳ này có nhiều điểmtương đồng Vì thế, không gian nghệ thuật có tính thống nhất Đó chính là

không gian vũ trụ và gắn liền với tính vĩnh hằng, mang đậm dấu ấn chủ quan.Không gian nghệ thuật có tính chất ước lệ, tượng trưng, phần nhiều thiên vềgợi Không gian cũng mang tính thoát tục, phản ánh cuộc sống vui thú điềnviên, không bon chen danh lợi Không gian ở văn học viết trung đại thể hiện

rõ cảm quan cuộc sống trong tâm thức của người trung đại

1.1.2.3 Không gian trong văn học cận đại, hiện đại

Không gian trong văn học cận đại, hiện đại có một số điểm khác biệt sovới văn học dân gian và văn học trung đại Không gian cho thấy bản chất conngười nhân vật và mỗi tác phẩm sẽ là biểu hiện chấm phá của không gian.Không gian nghệ thuật chủ đạo chính là không gian cuộc sống hàng ngày đãđược lãng mạn hóa nhưng còn có thêm kiểu không gian vũ trụ và không giantâm hồn hư ảo đối lập với thực tại Tất cả hòa vào nhau để làm nên tính đadạng cho không gian nghệ thuật thời kỳ văn học này

Có thể nói không gian nghệ thuật luôn tuần hoàn, đổi thay theo thờigian cả về bản chất lẫn quy mô Không gian nghệ thuật xứng đáng là phạm trùlớn của thi pháp học

1.1.3 Vai trò của không gian nghệ thuật

Một tác phẩm văn chương muốn chạm khắc trong tâm khảm bạn đọckhông chỉ bao gồm nội dung hấp dẫn mà yếu tố thuộc về nghệ thuật cũngđóng góp một vai trò khá quan trọng Những phương diện thuộc về hình thứcnhư cốt truyện, lời văn, nhân vật, kết cấu, không gian nghệ thuật, thời giannghệ thuật đã tạo nên vẻ hấp dẫn lạ kì cho mỗi cuốn tiểu thuyết Trong đóphải kể đến vai trò tích cực của yếu tố thi pháp không gian nghệ thuật

Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc

Phi đã có những nhận xét xác đáng về vai trò của không gian nghệ thuật:

“Không gian nghệ thuật trong tác phẩm văn học có tác dụng mô hình hóa cácmối liên hệ của bức tranh thế giới như thời gian, xã hội, đạo đức, tôn ti trật

tự Không gian

nghệ thuật có thể mang tính địa điểm, tính phân giới - dùng để mô hình hóa cácphạm trù thời gian như bước đường đời, con đường Cách mạng Không giannghệ thuật có thể mang tính cản trở để mô hình hóa các kiểu tính cách conngười Không gian nghệ thuật có thể là không có tính cản trở, như trong cổ tích,làm cho ước mơ, công lý được thực hiện dễ dàng” [7, tr.160] Không gian nghệthuật đa số gắn với một môi trường cụ thể, với trường nhìn nhất định.

Không gian nghệ thuật bên cạnh khả năng phơi trải kết cấu bên trongcủa văn bản mà nó còn nói lên cảm nhận về thế giới, tầng sâu nhận thức củatác giả Nó đem đến cơ sở khách quan để khám phá tính độc đáo cũng nhưnghiên cứu loại hình của các hình tượng nghệ thuật Không gian cũng mang ýnghĩa làm nên viễn cảnh cho nhân vật Thông qua không gian nghệ thuật,người đọc có thể khám phá rõ hơn hình tượng, thấy được mọi hành động,những rung động tâm lý thoáng qua trong tâm hồn nhân vật, góp phần định

hướng hành động nhân vật Trong cuốn Lý luận văn học tập 2, Trần Đình Sử

đã nhận xét “phân tích không gian nghệ thuật là cơ sở để đọc hiểu thế giới tácphẩm và nhân vật” [24, tr.85] Nhà văn khi sáng tác bao giờ cũng dựa trên yếu

tố nền là bối cảnh hiện thực, từ đó thi vị hóa nên những hình tượng khônggian và phản ánh nó theo một lối đi riêng

Tóm lại, nghiên cứu không gian nghệ thuật là khâu không thể thiếu khinghiên cứu vẻ đẹp của một tác phẩm ẩn sau từng lớp câu chữ Độc giả có thểnhận thức về bối cảnh, các hình thái xã hội giai đoạn thời bấy giờ đồng thờithêm trân trọng tinh thần vì nghệ thuật của người làm nên những áng vănchương ấy

1.2 Những vấn đề lý luận về thời gian và thời gian nghệ thuật

1.2.1 Khái niệm thời gian và thời gian nghệ thuật

1.2.1.1 Khái niệm thời gian

Thời gian được coi như một phạm trù của triết học Như không gian,thời gian là phương thức tồn tại của vật chất Thế giới vật chất được xác địnhkhi có thời gian là hệ quy chiếu

Trần Đình Sử trong Dẫn luận thi pháp học cho rằng thời gian là “hình

thức tồn tại có tính liên tục, độ dài, hướng, nhịp độ, có ba chiều quá khứ, hiệntại, tương lai và có tính chất không thể đảo ngược” [23, tr.77] Mỗi dạng tồntại của vật chất đều có một thời gian riêng đại diện và thể hiện cho chúng.Thời gian là đối tượng chính trong nhận thức của con người

1.2.1.2 Khái niệm thời gian nghệ thuật

Nghệ thuật là một dạng tồn tại đặc thù, nó cũng có thời gian riêng Conngười hầu hết muốn cảm nhận thực tại qua thời gian và trong thời gian Tácphẩm cần một lượng thời gian để có thể truyền tải thông điệp đến người đọc

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: thời gian nghệ thuật là “hình thức nội

tại của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Cũng như khônggian nghệ thuật, sự miêu tả, trần thuật trong văn học nghệ thuật bao giờ cũngxuất phát từ một điểm nhìn nhất định trong thời gian Và cái được trần thuậtbao giờ cũng diễn ra trong thời gian, được biết qua thời gian trần thuật Sựphối hợp của hai yếu tố thời gian này tạo thành thời gian nghệ thuật, một hiệntượng ước lệ chỉ có trong thế giới nghệ thuật” [7, tr.322]

Thời gian nghệ thuật không trùng khớp với thời gian vật chất Thờigian trong thế giới nghệ thuật có độ dài, tần suất, nhịp độ, có ba chiều với quákhứ, hiện tại, tương lai Nhà văn có thể lựa chọn hình thức thể hiện cũng như

độ dài cho thời gian phù hợp với dụng ý sáng tác và thể hiện được tài năngmới lạ Trần Đình Sử cho thấy “thời gian nghệ thuật là thời gian mà ta có thểthể nghiệm được trong tác phẩm nghệ thuật với tính liên tục và độ dài của nó,với nhịp độ nhanh hay chậm, với các chiều thời gian hiện tại, quá khứ haytương lai” [23, tr.77]

Tựu chung lại, thời gian nghệ thuật là sản phẩm của tác giả thông quacác phương tiện nghệ thuật làm cho người thưởng thức cảm nhận được: hoặc

lo âu, hoặc an nhiên Nếu không có sự tiếp nhận của người đọc thì không

xuất hiện thời gian nghệ thuật Khi tiếp nhận thời gian nghệ thuật người đọcnên tiếp nhận một cách có ý thức, không phải muốn cảm thụ nó như thế nàocũng được Tuy nhiên nếu một tác phẩm thực sự là những phát hiện và kiếntạo mới mẻ về thời gian nghệ thuật thì đối với bất kì ai, tiếp nhận vào lúc nàođều có thể nhận thấy được thời gian nghệ thuật trong tác phẩm.

1.2.2 Cấu trúc và biểu hiện của thời gian nghệ thuật

Thời gian nghệ thuật xuất hiện trong tác phẩm tựa như một hệ quychiếu Do miêu tả thời gian trong sự cảm thụ của con người nên thời giannghệ thuật có cấu trúc khá đa dạng Trong văn học, yếu tố nào cũng có biểuhiện thời gian đặc trưng Cơ bản, thời gian nghệ thuật có hai lớp thời gianchính sau đây:

1.2.2.1 Thời gian trần thuật

Thời gian trần thuật được sử dụng với mật độ liên tục trong văn học.Thời gian trần thuật là thời gian vận động theo dòng vận động một chiều,tuyến tính Mỗi tác phẩm văn chương đều diễn đạt hình tượng theo trật tự thờigian của lời nói liên tục, không ngắt quãng Khái niệm “trần thuật” không chỉdành riêng cho thể loại tự sự mà trong thơ trữ tình cũng có bóng dáng của yếu

tố trần thuật

Thời gian trần thuật có nội hàm phong phú Là đơn vị thời gian hữu hạnnên kiểu thời gian ấy có sự mở đầu và kết thúc hoàn chỉnh Do có nhịp độriêng biệt nên người kể có thể kể lướt qua hay chi tiết, chậm hay nhanh Thờigian trần thuật giúp người sáng tác có thể linh hoạt theo ý muốn trong khitường thuật

Thời gian trần thuật được nhận biết thông qua một vài căn cứ Cơ sởquan trọng nhất đó là yếu tố hình thức Thời gian trần thuật có bốn tiểu loại:

“tỉnh lược”, “lược thuật”, “cảnh tượng”, “dừng lại” Với “tỉnh lược” thời giantrần thuật hầu như bằng không Nhờ có “lược thuật”, một khoảng thời gian

dài vô tận có thể được tóm tắt lại bằng một vài câu văn ngắn mà không làmmất đi bản chất sự việc “Cảnh tượng” thì khác, đây là hình thức nói lại cáccuộc giao tiếp mà thời gian trần thuật kể những cuộc giao tiếp đó gần nhưbằng thời gian thực khi con người tương tác với nhau Cuối cùng nhà văn cóthể dùng hình thức “dừng lại” khi thực hiện giai đoạn miêu tả ngoại hình haymôi trường xung quanh trong tác phẩm.

Cuối cùng, thời gian trần thuật là yếu tố căn bản trong sáng tác nghệthuật Việc tổ chức thời gian trần thuật hợp lý sẽ phản ánh trình độ sáng táccủa người nghệ sĩ trong quá trình sử dụng và phân bố quỹ thời gian

1.2.2.2 Thời gian được trần thuật

Cấu thành nên một lời nói bao giờ cũng gồm hai thành phần: sự kiệnnói và sự kiện được nói tới Bên cạnh thời gian trần thuật là sự hiện diện củathời gian được trần thuật Thời gian được trần thuật là thời gian của những sựkiện được nhắc đến Thời gian được trần thuật bao gồm: “thời gian sự kiện”,

“thời gian nhân vật”, “thời gian thiên nhiên”, “thời gian sinh hoạt”, “thời gianphong tục” và “thời gian xã hội, lịch sử”

“Thời gian sự kiện” là một vòng tuần hoàn của mọi biến cố theo thứ tựtrước - sau, nguyên nhân - kết quả “Thời gian sự kiện” được tính bởi độ dàithời gian khi nó xảy ra Trong “thời gian sự kiện”, người ta chia ra hai tiểuloại thời gian: thời gian tích truyện và thời gian truyện

“Thời gian nhân vật” chứa đựng thời gian gắn với mọi sự kiệntrong cuộc đời nhân vật và thời gian tiểu sử Chỉ riêng nhân vật chính mới cóthời gian xuất hiện tương đương thời gian tích truyện và thời gian truyện, còncác nhân vật khác thì chỉ xuất hiện từng lúc, từng thời điểm nhất định trongtruyện

“Thời gian thiên nhiên” chính là vòng tuần hoàn của vũ trụ với mườihai tháng và các buổi sớm, trưa, chiều, tối “Thời gian thiên nhiên” có vị tríquan trọng trong đời sống tâm hồn con người

“Thời gian sinh hoạt” là khoảng thời gian mà mỗi cá nhân vận hànhquá trình sống của mình Con người làm việc, vui chơi, nghỉ ngơi theo lịchsinh hoạt riêng của bản thân Thông qua “thời gian sinh hoạt”, người đọc sẽnắm bắt được tình trạng sống của nhân vật.

“Thời gian phong tục” là thời gian đại diện cho các ngày cúng, giỗ, lễ,Tết trong năm, các phiên chợ Nó tạo thành nếp sinh hoạt của từng vùng, từngdân tộc, dòng họ, gia đình Không có bất cứ một cá nhân nào lại sống xa rờivới phong tục của quê hương mình

“Thời gian xã hội, lịch sử” là kiểu thời gian đo bằng sự đổi thay của đấtnước, quá trình phát triển hay sự suy tàn của một quốc gia Kiểu thời gian nàyđược xác định bằng các sự kiện như lên ngôi cai trị, nội chiến, ngày giảiphóng, ngày độc lập, những đổi thay trong chính sách của một quốc gia

Các dạng thức thời gian trong thời gian được trần thuật cho thấy thờigian trong cuộc sống con người là một phức hợp gồm nhiều yếu tố Sự phốihợp các yếu tố có nhịp độ và độ dài khác nhau ấy sẽ tạo nên nét độc đáo củathời gian nghệ thuật trong xuyên suốt lịch sử văn học

1.2.3 Vai trò của thời gian nghệ thuật

Thời gian nghệ thuật vừa là phương diện của đề tài vừa là một trongnhững nguyên tắc cốt yếu để xây dựng nên một văn bản nghệ thuật Thời giangóp phần bộc lộ nhân cách, phẩm chất của nhân vật Thông qua thời giannghệ thuật, nhân vật được thoải mái bày tỏ suy nghĩ, tâm tư trước hoàn cảnh

do thời gian đã được khúc xạ qua tâm lí con người Thời gian nghệ thuật tạo

ra con đường để độc giả bước vào thế giới văn học Thời gian nghệ thuật thểhiện mạch vận động của cuộc sống đang ngấm ngầm diễn ra trong tác phẩm

Thời gian nghệ thuật cũng thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời,

về sự sắp xếp trật tự của tác giả, Cuộc sống và cách đón nhận thời gian củamỗi tác giả biểu đạt trong sáng tác là hoàn toàn khác nhau Cuộc đời có thể là

chuỗi ngày đau khổ triền miên, cuộc đời có thể là sống chỉ để tồn tại, là hànhtrình gian nan để vươn tới ước mơ Có thể thấy thời gian nghệ thuật là phạmtrù có nội hàm triết lý Thời gian nghệ thuật thể hiện thực chất sáng tạo củangười nghệ sĩ Người nghệ sĩ có thể chọn lựa cho mình điểm bắt đầu hay kếtthúc, có thể kể theo mức độ nhanh hay chậm, yêu thích một khoảnh khắc hay

là cả một cuộc đời nhằm biểu đạt thời gian nghệ thuật Ấy là tinh thần sángtạo chủ động trong văn chương

Thời gian nghệ thuật là phạm trù đặc trưng của văn học Phạm trù ấy là

cơ sở để khám phá các loại hình, các hiện tượng nghệ thuật Thời gian nghệthuật là đối tượng, là chủ đề, là công cụ để miêu tả xuyên suốt toàn bộ vănhọc Thời gian trong văn học không còn giản đơn là cái dung chứa các sự kiệncủa đời sống mà là yếu tố nội dung tích cực, là một trong những phương tiệnhữu hiệu nhất để tổ chức nội dung của văn bản nghệ thuật

là Nguyễn Tường Chiếu làm Thông phán Từ nhỏ, bảy anh em nhà NguyễnTường đã có dịp tiếp xúc với tầng lớp nông dân nghèo khổ Điều ấy lí giải vìsao hình ảnh của họ cứ luôn trở đi trở lại trong các sáng tác của Nhất Linh vàThạch Lam sau này

Cuộc đời Nhất Linh trải qua nhiều biến động phức tạp Thuở nhỏ,Nguyễn Tường Tam theo học tiểu học ở Cẩm Giàng, học trung học tại trườngBưởi ở Hà Nội Vốn yêu thích văn chương và say mê nghiên cứu nên năm 16

tuổi ông đã có bài thơ đầu tiên đăng trên báo Trung Bắc Tân Văn Cuối năm

1923, ông thi đỗ bậc Thành Chung nhưng vì chưa đến tuổi vào trường Caođẳng nên ông làm thư ký ở sở tài chính Hà Nội Tại đây ông kết duyên vănchương với Tú Mỡ và kết hôn với bà Phạm Thị Nguyên

Năm 1927, Nguyễn Tường Tam quyết định sang Pháp du học Nhờ tríthông minh và tài năng thiên bẩm nên năm 1930 ông đậu bằng Cử nhân Khoahọc Giáo khoa và trở về nước trong năm đó Trở về nước, Nguyễn TườngTam dạy học tại trường tư thục Thăng Long Ở đó ông quen biết với thầy giáodạy Việt văn là Trần Khánh Dư (tức Khái Hưng)

Đầu năm 1932, Nhất Linh và các cộng sự như Khái Hưng và Hoàng

Đạo quyết định thành lập tổ chức Tự lực văn đoàn Tự lực văn đoàn đã có ảnh

hưởng nhất định đến sự mở đầu cho một giai đoạn văn học Cũng trong năm

1932, Nhất Linh nhận trọng trách quan trọng khi đứng ra làm chủ bút tờ

Phong hóa.

Năm 1938, Nguyễn Tường Tam thành lập Đảng Hưng Việt, sau đổi tên

là Đại Việt Dân chính Đảng Song song với việc hoạt động văn nghệ thì Tự

lực văn đoàn cũng góp sức cho công cuộc chống Pháp xâm lược Tháng 5

năm 1945, tại Trùng Khánh, Đại Việt Dân chính Đảng sáp nhập với Việt NamQuốc dân Đảng, Nguyễn Tường Tam làm Bí thư của Việt Nam Quốc dânĐảng Tháng 3 năm 1946, sau khi đàm phán với chính phủ, ông giữ chức Bộtrưởng Bộ Ngoại giao trong Chính phủ Liên hiệp Kháng chiến

Năm 1951, Nhất Linh về nước mở nhà xuất bản Phượng Giang, tái bản

sách của Tự lực văn đoàn, và tuyên bố không tham gia các hoạt động chính trị Năm 1958, ông về Sài Gòn cho ra mắt tờ báo Văn hóa ngày nay, tuy nhiên

phát hành được 11 số thì bị đình bản Năm 1960 ông về Sài Gòn thành lậpMặt trận Quốc dân Đoàn kết, ủng hộ cuộc đảo chính của Đại tá Nguyễn ChánhThi và Trung tá Vương Văn Đông Không may mắn cuộc đảo chính thất bại,ông bị

chính quyền Ngô Đình Diệm giam lỏng tại nhà riêng Đêm ngày mùng 7 tháng

7 khi nghe tin sẽ bị đưa ra tòa xét xử, Nguyễn Tường Tam đã dùng thuốc độcquyên sinh để phản đối chính quyền độc tài của Ngô Đình

Diệm

Cuộc đời của Nhất Linh là minh chứng cao đẹp cho tinh thần yêu nước,cho tấm lòng nhiệt thành với Cách mạng, cho sự cống hiến đối với văn họcnước nhà Ông đã dùng cái chết của mình để cảnh cáo những người cầmquyền bạo ngược, ngang nhiên chà đạp lên tự do và nhân phẩm con người.Lịch sử Việt Nam đẹp hơn khi có Nhất Linh - Nguyễn Tường Tam

1.3.1.2 Sự nghiệp văn học

Nhất Linh không chỉ là nhà hoạt động chính trị tích cực mà ông cònđược coi là ngôi sao sáng trên văn đàn giai đoạn 1930 - 1945 Ông và nhữngvăn nghệ sĩ đương thời cùng chí hướng luôn cố gắng nhằm đem đến cho vănhọc một diện mạo phong phú, mới mẻ Nhất Linh không hoàn toàn là nhà vănlãng mạn, những tác phẩm của ông luôn phản ánh nhiều mặt của đời sốnghiện thực nóng bỏng Có như thế mới hiểu tại sao những sáng tác của ông đãhấp dẫn được người đọc trong một thời gian khá dài và sau bao biến chuyển

họ vẫn giữ được một cảm tưởng tốt về những tác phẩm đó

Nhất Linh là người có công trong việc khởi xướng và nâng đỡ tổ chức

Tự lực văn đoàn trở thành nhóm cải cách đầu tiên của văn học Việt Nam

hiện đại Người nghệ sĩ tài năng này đã làm tròn vai trò chủ soái, nói nhưnhà nghiên cứu Bạch Năng Thi: “Các nhà văn nhóm này học hỏi nhiều ởphương Tây, họ chịu ảnh hưởng sâu sắc của Nhất Linh - người đứng đầu

nhóm cho nên có thể nói những ưu điểm của Tự lực văn đoàn về cách xây

dựng tác phẩm, sáng tạo nhân vật, hành văn đấy cũng là ưu điểm của NhấtLinh” [20, tr.505] Có thể nói, trước Cách mạng chưa có một tổ chức vănhọc nào có sự hoạt động chặt chẽ, có tôn chỉ sáng tác khoa học, chuyên

nghiệp như Tự lực văn đoàn.

Nhất Linh là nhà văn có tư tưởng riêng Trong quá trình tìm kiếm chấtliệu từ đời sống để tạo nên tác phẩm ông luôn lựa chọn những hiện tượng cótính chất luận đề hóa và giải quyết theo một hướng khác biệt Nhà văn đã trìnhbày hết sức thuyết phục quan điểm của mình trong một số vấn đề đấu tranhgiữa cái cũ và cái mới Xu hướng bình dân, đổi mới văn chương và góp phầncải cách xã hội là những vấn đề chủ đạo được Nhất Linh coi làm tôn chỉ sángtác Số phận con người cá nhân, quyền được tự do, quyền được sống, đượchưởng hạnh phúc, sự vươn tới ánh sáng của lý tưởng được nhà văn chú ý khắchọa trong suốt quá trình sáng tác của mình Vì vậy, các tác phẩm lớn của NhấtLinh đã tạo được bước ngoặt của tiểu thuyết Việt Nam đương thời Mỗi tácphẩm của ông ra đời là một mốc mới trong nghệ thuật viết tiểu thuyết.

Vẻ đẹp trong mỗi sáng tác của Nhất Linh còn được thể hiện ở phươngdiện hình thức Văn Nhất Linh mang tính chất triết lý nhưng không khô khan.Trần Thanh Mại khen ngợi cách viết của Nhất Linh: “Văn tài uyển chuyển,mạnh mẽ, không có chỗ nào đáng bỏ, không có mục nào phải thêm” [2, tr.82].Ngôn ngữ trong văn Nhất Linh nhẹ nhàng, giản dị, trong sáng có tính gợihình, gợi cảm cao Ông thành công trong việc miêu tả tâm lý nhân vật vớinhững mạch cảm xúc tinh vi Đặc biệt, phương diện không gian và thời giannghệ thuật cũng được Nhất Linh kì công xây dựng nhằm tạo nên sức nặng chomỗi công trình nghệ thuật của mình

Với mười bốn năm hoạt động văn chương, tám năm lãnh đạo Tự lực

văn đoàn, Nhất Linh đã để lại khối lượng tác phẩm có giá trị, giàu có cả về số

lượng lẫn chất lượng Ông có cả chục bộ tiểu thuyết dài và trên hai mươitruyện ngắn, sáng tác trên nhiều thể loại Ngoài ra ông còn làm thơ, viết báo,dịch thuật, phê bình, vẽ tranh Có thể kể đến những đóng góp của Nhất Linhqua một số tác phẩm tiêu biểu qua các lĩnh vực:

Tiểu thuyết: “Gánh hàng hoa” (viết chung với Khái Hưng, 1934), “Đờimưa gió” (viết chung với Khái Hưng, 1934), “Nắng thu” (1934), “Đoạn

tuyệt” (1934 - 1935), “Lạnh lùng” (1935 - 1936), “Đôi bạn” (1936 - 1937),

“Bướm trắng” (1938 - 1939), “Xóm cầu Tự” (1949 - 1957)

Truyện ngắn: “Nho phong” (1924), “Người quay tơ” (1926), “Anh phảisống” (viết với Khái Hưng), “Đi tây” (1934), “Hai buổi chiều vàng” (1934 -1937), “Thế rồi một buổi chiều” (1934 - 1937), “Thương chồng” (1961)

Tiểu luận: “Viết và đọc tiểu thuyết” (1952 - 1961)

Dịch phẩm: “Đỉnh gió hú” của Emily Bronte (đăng báo 1960, xuất bản 1974) Những tác phẩm của Nhất Linh luôn có sự vận động cả về tư tưởng lẫn

nghệ thuật Bằng nỗ lực phấn đấu cùng ước mong cải cách xã hội tiến bộ,Nhất Linh đã góp phần thúc đẩy nền văn học Việt Nam tiến sâu hơn vào quỹđạo của văn học Việt Nam hiện đại đồng thời tiếp cận gần hơn với vănchương thế giới

1.3.2 Tác phẩm Bướm trắng

Bướm trắng là cuốn tiểu thuyết tâm lý nổi bật trong chặng đường sáng

tác nghệ thuật của nhà văn Nhất Linh Tác phẩm được viết vào giai đoạn 1938

-1939 Có thể thấy, không chỉ riêng Bướm trắng mà các tác phẩm của

Nguyễn Tường Tam thời kì này đa số không chú trọng đến vấn đề nhânquyền, các giải pháp cải tạo xã hội mà có xu hướng khai thác con người trongtrạng thái bất lực khi bị tước hết mọi vũ khí về tư tưởng

Nhân vật chính trong Bướm trắng là Trương - chàng sinh viên trường

Luật phải gác lại sự nghiệp học hành của mình vì căn bệnh lao quái ác Quákhứ, người yêu của Trương là Liên cũng mất bởi lao nên giờ đây chàng vôcùng tuyệt vọng và chán nản Trên chuyến xe điện, anh vô tình gặp gỡ và cóthiện cảm với Thu - cô gái thoạt nhìn có nét giống Liên Vẻ đẹp trong sángcủa Thu đã đánh thức trái tim Trương nhưng khi nghe bác sĩ khẳng định bệnhtình của mình anh đã không cho phép bản thân hỏi Thu làm vợ Đau khổ khingọn lửa tình yêu bị kìm nén, Trương lao vào ăn chơi sa đọa với số tiền bán

gia sản cha mẹ để lại Lối sống trụy lạc khiến Trương nhận thức rằng bản thânmãi mãi không xứng đáng với tình yêu của Thu Anh chọn cách kết thúc mốitình ấy bằng việc nhận làm nhân viên trong một hãng buôn tại Hải Phòng Tạiđây Trương càng trượt dài hơn trong hố sâu của tội lỗi khi phạm tội biển thủ

và bị bốn tháng tù giam Sau khi ra khỏi tù, anh biết rằng mình đã khỏi bệnhlao và cố gắng xây dựng tình yêu với Thu Cuối cùng, Trương nhận ra tìnhcảm của Thu đối với mình chỉ là tình thương Trước khi gặp lại nàng trong lầngặp cuối cùng, Trương nảy ra ý muốn khao khát nhục dục với Thu hoặc làgiết nàng trước khi tự vẫn Nhưng đến giờ hẹn, Trương lại không đến Nhận

ra mình tha hóa đến độ cố vin vào tình yêu với Thu để vớt vát chút lạc thú ởđời, Trương rời Hà Nội dù hình bóng Thu vẫn còn lưu luyến trong tâm tríanh Trở về quê, Trương được đón tiếp trìu mến bởi cô em họ tên Nhan - một

cô gái có trái tim ấm áp và yêu thương anh Qua câu chuyện của Trương,Nhất Linh không chỉ miêu tả cảnh ngộ của một số con người trượt dốc, bấtmãn với cuộc đời và sống buông thả trước hoàn cảnh, không có ý chí vượtqua trở ngại mà ngòi bút tác giả còn biết đi sâu vào thế giới nội tâm nhân vật,diễn tả một cách chân thực dòng cảm xúc nhân vật trong từng trang viết

Một trong những phương diện nghệ thuật của Bướm trắng được Nhất

Linh chú ý thể hiện đó chính là không gian và thời gian nghệ thuật Tìm hiểu

không gian và thời gian nghệ thuật của Bướm trắng mới hiểu sức hấp dẫn của

nó và lí giải vì sao Nhất Linh lại là cây bút vững vàng nhất trong nhóm Tự lực

văn đoàn Tiểu kết

Với chương đầu tiên, người viết đã khái quát những kiến thức lý luận

cơ bản về không gian cũng như thời gian nghệ thuật Bên cạnh đó, việc tìm

hiểu một số nét chính về cuộc đời Nhất Linh cũng như tác phẩm Bướm trắng

là cơ sở cần thiết để chúng tôi tiến hành nghiên cứu chi tiết và sâu sắc đề tàikhóa luận

Chương 2 BIỂU HIỆN CỦA KHÔNG GIAN VÀ THỜI GIAN

NGHỆ THUẬT TRONG BƯỚM TRẮNG

2.1 Biểu hiện của không gian nghệ thuật trong Bướm trắng

2.1.1 Không gian bối cảnh

Bối cảnh cuộc sống luôn là đối tượng hướng đến để miêu tả của ngườinghệ sĩ Hiện thực đời sống với bao bộn bề chính là chất quặng vô giá giúpcác nhà văn viết nên trang Nhà nghiên cứu Nguyễn Thái Hòa trong cuốn

Những vấn đề thi pháp của truyện đã nhận định: “Không gian bối cảnh là môi

trường hoạt động của nhân vật, một địa điểm có tên riêng hay không có tênriêng, trong đó có đủ cả thiên nhiên, xã hội, con người Nó là điều kiện cầnthiết cho mọi sự kiện, mọi hoạt động, mọi phạm vi thế giới không thểthiếu…” [9, tr.88-89] Không gian bối cảnh trở thành một nguồn sinh khí tạođiều kiện cho nhân vật phát triển qua lực tác động của một chuỗi các sự kiện

đi theo quy luật nhân - quả

Các tác giả của Tự lực văn đoàn có xu hướng dành mối quan tâm của

mình với thể loại tiểu thuyết Nhất Linh cũng không ngoại lệ Thể loại nàyluôn được coi là hình thái cơ bản của nghệ thuật ngôn từ Với đặc trưng làmột hình thức tự sự cỡ lớn, tiểu thuyết có ưu thế tái hiện khung cảnh đời sống

vô cùng ở chiều rộng lẫn bề sâu Do vậy, không phải ngẫu nhiên mà hàng loạtnhững sáng tác có vị trí đặc biệt trong giai đoạn văn học 1930 - 1945 lại thuộcthể loại tiểu thuyết Khởi phát từ mối quan tâm về con người cá nhân thôngqua hoàn cảnh sống nên không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết lãng mạnthường tập trung khắc họa trong phạm vi không gian đời tư, không gian giađình Quá trình dịch chuyển không gian bối cảnh mang tính khái quát đếnkhông gian cụ thể nơi nhân vật sinh sống, hành động và nhận thức là khâuquan trọng giúp độc giả nhìn nhận được khả năng bao quát xã hội của NhấtLinh cũng như các tác giả thời bấy giờ

Tiểu thuyết là một thể loại có thể thích nghi với mọi yêu cầu phức tạphay đơn giản Ưu điểm vượt bậc của thể loại giúp tiểu thuyết vừa có khả năng

mở rộng nhân vật, sự kiện, không gian, thời gian lại vừa có thể dồn nén sựkiện cũng như nhân vật vào trong một khoảng không gian hẹp, đi sâu vàokhám phá tận cùng số phận, nỗi lòng riêng của nhân vật Không gian bối cảnh

trong Bướm trắng như một cầu nối đắc địa nhằm bộc lộ cảnh ngộ éo le cùng

những xúc cảm tâm lí phức tạp, đan xen khó tách bạch trong nhân vật Nócũng là môi trường ưu việt giúp Nhất Linh thể hiện những quan điểm về xãhội đồng thời làm nổi hình, nổi sắc chân dung con người trong tác phẩm

Không gian bối cảnh trong Bướm trắng không tồn tại các xung đột hay

mâu thuẫn gia đình gay gắt bởi sự đấu tranh giữa cái cũ và cái mới như trongcác sáng tác trước của Nhất Linh mà không gian trong tác phẩm này đã cókhuynh hướng kéo dài phạm vi phản ánh theo sự tịnh tiến của cuộc đời nhânvật Con người trong tác phẩm không những hoạt động trong một khoảngkhông gian sống nhất định mà tác giả còn lồng ghép cuộc đời họ qua nhiềukhông gian mới lạ nhằm khắc họa chân xác tính cách, tình cảm và số phậnnhân vật

2.1.1.1 Không gian khơi gợi cảm giác chán chường, ám ảnh bởi cái chết

Trong Bướm trắng, Nhất Linh đã khéo léo tạo dựng những viễn cảnh

không gian nhằm đan vào đó những biến đổi uyển chuyển trong tâm trạngnhân vật Nhân vật của ông được sống với những cảm xúc rất phức tạp

Nghiên cứu Bướm trắng, ta thấy rõ tâm trạng bi quan, chán nản của một

người bệnh luôn bị giày vò trong đống bi kịch tinh thần được đặt trongkhoảng không gian tương đồng với cảm xúc của nhân vật Không gian hòacùng tác phẩm góp phần làm nên dấu ấn sắc nét trong con đường văn học củaNhất Linh trước Cách mạng

Mở đầu tiểu thuyết Bướm trắng, Nhất Linh đã họa nên một khung cảnh

ảm đạm, phảng phất nỗi buồn qua lăng kính của Trương Không gian quạnh

hiu ấy được hiện lên với “Đường phố vắng, trời mờ xám như một ngày mùađông Hai bên toàn là những gian nhà tiều tụy của những người ít tiền phải ravùng trú ngụ Mấy rặng cây bồ kết dại đã trụi lá, còn trơ lại những chùm quảđen, héo quăn Trên đường một cơn gió thổi bay mấy chiếc lá khô và một ítbụi trắng, khiến Trương cảm thấy nỗi hiu quạnh của cuộc đời cô độc chàngsống mấy năm nay” [14, tr.2 - 3] Bầu trời u ám, những rặng bồ kết khô kiệtnhựa sống hay những chiếc lá khô giòn tan mà chỉ cần một lực tác động nhẹ là

vỡ vụn bất giác khiến Trương liên tưởng đến tình cảnh của mình Là một sinhviên trường Luật với bao dự định còn dang dở thì Trương phải bỏ học giữachừng vì tình nghi mắc lao Căn bệnh ấy đã biến Trương hoàn toàn mất đi sựphản kháng với hoàn cảnh Bất kể trong thời điểm nào Trương cũng chỉ nghĩđến khi khỏi bệnh, mong mỏi được sống để tận hưởng niềm lạc thú ở đờinhưng số phận lại quá trớ trêu đối với Trương Nguyễn Du xưa từng thươngcảm, xót xa cho số mệnh và tâm trạng của nàng Kiều khi buồn rầu thì cảnhvật cũng u ám tàn lụi theo: “Cảnh nào cảnh chẳng đeo sầu - Người buồn cảnh

có vui đâu bao giờ?” Thúy Kiều đau buồn bởi thân phận ba chìm bảy nổi, bởicái kiếp hồng nhan đa truân Còn Trương, anh luôn ám ảnh bởi sự sống ngắnngủi và những “ý nghĩ ấy làm vẩn đục cả nỗi vui thanh thản của chàng” [14,tr.5]

Nhất Linh dường như rất tâm đắc trong việc thiết kế nên những không

gian bối cảnh mà sự sống hiện lên mờ ảo, mong manh như trong Bướm trắng.

Không gian của buổi đi chơi chùa Thầy giữa Trương, Thu, Kim, Hợp cũngbuồn đến hiu hắt “Trời đã về chiều Không khí yên lặng buổi chiều vang lênnhững tiếng đập đá ở bên kia núi” [14, tr.123] Trước cái khoảnh khắc ấy,trong Trương dấy nên một nỗi buồn man mác Anh nhận ra rằng tình yêu củamình với Thu đã lên tới đỉnh điểm và từ đây trở đi chỉ là lúc phai nhạt dần.Trương cho rằng bệnh tật của mình sẽ khiến Thu mệt mỏi và không muốnThu gửi gắm cuộc đời ở một người không có tiền đồ Anh biết rõ “ánh sángcuộc đời rực rỡ đã tắt và buổi chiều buồn bắt đầu về trong lòng chàng, đời

chàng từ nay” [14, tr.123] Sau này, Trương thụt két và phải ngồi tù bốntháng Ra tù, sự sống đối với anh càng trở nên hoang mang đến vô định.

“Nằm trên cái giường nan đã tã, trong một gian nhà tồi tàn” [14, tr.181],Trương thấy mình bơ vơ lạc lõng giữa cuộc đời, không bạn bè thân thích.Trương tuyệt vọng đến mức cho rằng “kể làm gì một vết bẩn bôi thêm lên mộtchiếc áo đã đầy dầu mỡ” [14, tr.181] Không gian sống xung quanh Trươnglúc này chỉ có “Gió mát ở một cái ngõ con đưa lại Gió lạnh dần và trời bắtđầu đổ mưa Trời nhá nhem tối” [14, tr.174] Với Trương, cuộc sống bây giờchỉ là tồn tại chứ không còn là sự đấu tranh để vươn tới một cuộc đời có ýnghĩa Căn bệnh lao quái ác ngày ngày gặm nhấm tâm hồn Trương Với

Bướm trắng, ta không còn thấy những chàng trai, cô gái được hấp thu một nền

văn minh tiến bộ, được thấm nhuần tư tưởng nhân đạo, coi trọng quyền sống

và quyền tự do cá nhân, can đảm đứng lên xóa bỏ cái lạc hậu và chịu đựngnhững khó khăn trên con đường đi tìm chân lý Rõ ràng, qua không gian màNhất Linh tạo dựng, khó có thể đoán định con đường tương lai cho một ngườikhông có ý thức xây dựng tương lai và hạnh phúc của một nhân vật không cóhứa hẹn gì với cuộc sống thực tại của mình

Với Bướm trắng, không gian bối cảnh khơi gợi cảm giác buồn chán

không những được khắc họa qua thiên nhiên với quang cảnh, cỏ cây, hoa lá

mà nó còn được đặc tả qua tiếng kêu, hình ảnh của một số con vật vô cùnggần gũi: “Mấy tiếng chim kêu nhỏ và thanh khiến Trương ngửng đầu lên nhìncành xoan tây Đã năm sáu hôm nay, chiều nào cũng vậy, có một đàn chimkhuyên bay đến cây xoan tây, rối rít kêu gọi nhau một lúc rồi lại bay đi Nóđến đúng giờ lắm nên Trương chắc vẫn chỉ là một đàn chim và cái cây này làtrạm kiếm ăn cuối cùng trước khi nó về tổ” [14, tr.189] Từ sau khi ra tù, anh

có cảm giác những người xung quanh đều muốn xa lánh mình, ngay cả Thu.Đến Phương - một gái làng chơi mà trước đây Trương từng có thời gian qua