Nghệ thuật phóng sự trong tiểu thuyết lều chõng của ngô tất tố

được tính chất giao thời được thể hiện rõ nét trong tiểu thuyết Lều chõng.Lều chõng ra mắt độc giả lần đầu trên báo Thời vụ năm 1939, xuất bản thành sách năm 1941, được coi là một trong

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS THÀNH ĐỨC BẢO THẮNG

HÀ NỘI - 2018

LỜI CẢM ƠN

Để thực hiện được khóa luận này, tác giả khóa luận đã nhận được sựgiúp đỡ thường xuyên tận tình của các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn –Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, đặc biệt là các thầy cô giáo trong tổ Vănhọc Việt Nam và TS Thành Đức Bảo Thắng – người hướng dẫn trực tiếp

Tác giả xin được bày bỏ lòng biết ơn và gửi lời cám ơn trân trọng nhấttới các thầy cô!

Hà Nội, ngày 01 tháng 05 năm 2018

Tác giả khóa luận

Hà Thị Quỳnh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: khóa luận tốt nghiệp Nghệ thuật phóng sự trong tiểu

thuyết Lều chõng của Ngô Tất Tố là kết quả nghiên cứu của riêng tôi Các kết

quả nghiên cứu trong khóa luận là trung thực và chưa từng được công bốtrong bất cứ công trình nào

Hà Nội, ngày 01 tháng 05 năm 2018

Tác giả khóa luận

Hà Thị Quỳnh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng, pham vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của khóa luận 4

7 Bố cục khóa luận 4

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6

1.1 Khái niệm phóng sự 6

1.1.1 Sự ra đời của phóng sự 6

1.1.2 Quá trình phát triển của phóng sự Việt Nam 9

1.1.3 Một số quan niệm về phóng sự 11

1.1.4 Đặc trưng của phóng sự 13

1.1.4.1 Phóng sự luôn phản ánh sự thật 13

1.1.4.2 Phóng sự sử dụng bút pháp miêu tả, tường thuật kết hợp với nghị luận14 1.1.4.3 Ngôn ngữ phóng sự chính xác khách quan 16

1.2 Vị trí của phóng sự Lều Chõng trong sự nghiệp của Ngô Tất Tố 17

1.2.1 Khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Ngô Tất Tố 17

1.2.2 Tiểu thuyết Lều chõng của Ngô Tất Tố 20

CHƯƠNG 2 BIỂU HIỆN CỦA CHẤT PHÓNG SỰ TRONG TIỂU THUYẾT LỀU CHÕNG 25

2.1 Vấn đề phản ánh đậm chất thời sự 25

2.2 Nghệ thuật trình bày tư liệu 33

2.2.1 Ngôn ngữ mang “cái tôi” trần thuật của tác giả 34

2.2.2 Ngôn ngữ nhân vật 36

2.2.3 Ngôn ngữ giàu tính thời sự và tính chiến đấu 39

CHƯƠNG 3 GIÁ TRỊ CỦA NGHỆ THUẬT PHÓNG SỰ TRONG TIỂU THUYẾT LỀU CHÕNG 46

3.1 Những giá trị mang tính truyền thống 46

3.1.1 Giá trị văn hóa vật thể 46

3.1.2 Giá trị văn hóa phi vật thể 47

3.2 Những đóng góp về nội dung 49

3.2.1 Góp phần hoàn thiện bức tranh hiện thực về chế độ khoa cử phong kiến 50 3.2.2 Phê phán phong trào “phục cổ” của thực dân 53

3.2.3 Thể hiện tinh thần nhân đạo 55

KẾT LUẬN 57 TÀI LIỆU THAM KHẢO

được tính chất giao thời được thể hiện rõ nét trong tiểu thuyết Lều chõng.

Lều chõng ra mắt độc giả lần đầu trên báo Thời vụ năm 1939, xuất bản

thành sách năm 1941, được coi là một trong hai kiệt tác văn chương làm nêntên tuổi của ông trong dòng văn học hiện thực 1930 – 1945 Tiểu thuyết là câuchuyện kể về con đường tiến thân thông qua thi cử của kẻ sĩ sống dưới thờiphong kiến Tác phẩm đã cung cấp cho chúng ta một kho tài liệu vô cùng quýgiá, trung thực, tỉ mỉ về chế độ khoa cử đã lỗi thời Bên cạnh đó, tác giả cũngbộc lộ thái độ phê phán, quyết tâm từ bỏ song không phải không day dứt Táihiện được những mặt trái của hiện thực xã hội qua chế độ khoa cử cũ là sựthành công của Ngô Tất Tố khi kết hợp nhuần nhuyễn thể loại tiểu thuyết vớithể văn tư liệu - nghệ thuật phóng sự Chính vì vậy, nhiều nhà nghiên cứu gọi

Lều chõng là cuốn tiểu thuyết phóng sự với thái độ trân trọng tài năng, phẩm

chất của Ngô Tất Tố Đây cũng chính là đặc điểm của văn học Việt Nam giaiđoạn này: sự đan xen giữa các yếu tố thể loại trong một tác phẩm, tác giả

Đúng như M Bakhtin nhận định trong công trình nổi tiếng của mình (Lý luận

và thi pháp tiểu thuyết) khi đề cao vai trò của tiểu thuyết trong hệ thống thể

loại văn học thời hiện đại: “Tiểu thuyết là thể loại văn chương duy nhất luôn

luôn biến đổi, do đó nó phản ánh sâu sắc hơn sự biến chuyển của bản thânhiện thực Chỉ kẻ biến đổi mới hiểu được sự thay đổi Tiểu thuyết sở dĩ đã trởthành nhân vật chính trong tấm kịch phát triển văn học thời đại mới, bởi vì nó

là thể loại duy nhất do thế giới mới ấy nảy sinh và đồng chất với thế giới ấy

về mọi mặt Tiểu thuyết về nhiều phương diện đã và đang báo trước sự pháttriển tương lai của toàn bộ nền văn học Vì thế một khi đã có được vị trí thốngngự, nó xúc tác làm đổi mới tất cả các thể loại khác, nó làm chúng lây nhiễmtính biến đổi và tính không hoàn thành Nó lôi cuốn chúng một cách đầyquyền lực vào quỹ đạo của mình, chính bởi vì quỹ đạo ấy trùng hợp vớiphương hướng phát triển cơ bản của toàn bộ nền văn học” [1, 27 – 28]

Phóng sự xuất hiện ở Việt Nam trong những năm đầu thế kỉ XX vàđược biết tới là thể loại của báo chí Đặc trưng của thể loại này là tính chínhxác của hiện thực, tính thời sự cấp bách và có cả tính chính trị - xã hội Khi táihiện hiện thực cuộc sống, không ít các nhà văn đã vận dụng hài hòa, hiệu quảthể văn tư liệu này và tạo được những hiệu ứng tích cực: vừa giúp người đọcthấy được hiện thực khách quan một cách chân thực nhất, vừa bộc lộ tìnhcảm, thái độ trước cuộc sống, xã hội Đó là những yếu tố cần thiết để làm nên

sự thành công của tiểu thuyết Lều chõng khi tái hiện diện mạo của xã hội

đương thời qua chế độ khoa cử Ngô Tất Tố nắm bắt và kết hợp thành côngthể loại tiểu thuyết với nghệ thuật phóng sự, thể hiện tài năng, cái nhìn sắcbén và vô cùng nhạy cảm với thời cuộc

Việc chọn và thực hiện đề tài: Nghệ thuật phóng sự trong tiểu thuyết

Lều chõng của Ngô Tất Tố, tác giả khóa luận coi đó là một công việc nghiên

cứu khoa học thực sự và vô cùng cần thiết cho sinh viên năm cuối Từ đó,giúp cho tác giả trau dồi kiến thức bổ sung thông tin để phục vụ công việcgiảng dạy sau này

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Về tiểu thuyết của Ngô Tất Tố, qua việc tìm hiểu chúng tôi thấy rằngđến thời điểm hiện tại đã có không ít những bài viết đề cập đến những tácphẩm của ông Có thể kể đến các nhà phê bình như: Kiều Thanh Quế, VũNgọc Phan, Trần Văn Minh, Nguyễn Đăng Mạnh

Nhà nghiên cứu Kiều Thanh Quế trong bài phê bình tác phẩm “Lều

chõng của Ngô Tất Tố” đã xác định đặc trưng thể loại và đánh giá ý nghĩa nội

dung hiện thực: “Lều chõng của Ngô Tất Tố là một phong tục tiểu thuyết

nhưng lại có tính cách lịch sử - lịch sử khoa cử ngày xưa! Các nhân vật củalịch sử không có trong đó; nhưng cả một thời đại khoa cử của quá khứ trong

đó, được tiểu thuyết hóa bởi một nhân vật của lịch sử khoa cử Việt Nam: ông

đầu xứ Ngô Tất Tố Đọc Lều chõng, nhiều người chỉ để ý đến chỗ khả quan

của một chế độ khoa cử phiền phức ngày xưa thôi Chớ mặt trái chế độ cònchứa biết bao nhiêu là chi tiết đáng thương tâm: nào là phải đóng quyển vănviết bài thi cho hợp phép; nào là không được đồ, di, câu, cải, nếu không,phạm trường qui! Ngoài ra còn các ngoại hạn, ngoại hàm, khiếm trang, khiếm

tị, phạm húy Kể sao cho xiết những điều vô lý ấy? Nó chỉ tổ làm khổ, làm

mờ tối niên lực sáng tạo của sĩ phu thuở trước thôi!” [16, 10 – 11]

Trong bài phê bình tác phẩm “Lều chõng” nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan nhận xét: “Cho nên vào thời điểm Lều chõng ra đời, có người đã nhận định Lều chõng thuộc vào loại tiểu thuyết phóng sự Nghệ thuật phản ánh hiện

thực cũng có những chỗ tinh vi, đánh dấu hẳn một giai đoạn lịch sử: vào giữathế kỉ XIX” [5, 344]

Tóm lại, phân tích các bài viết về tiểu thuyết Lều chõng, chúng tôi nhân

xét, những lời phê bình về tác phẩm ở trên chỉ quan tâm tới đặc trưng về thểloại tiểu thuyết, còn nghệ thuật phóng sự, nghệ thuật mà chúng tôi cho là chủ

đạo làm nên diện mạo tiểu thuyết Lều chõng của Ngô Tất Tố thì không được

đề cập tới nhiều và đặt nó ở vị trí xứng đáng

3 Mục đích nghiên cứu

Từ việc khám phá và tìm hiểu chất phóng sự trong tiểu thuyết Lều

chõng của Ngô Tất Tố Chúng tôi rút ra những thành công của tác giả trong

nghệ thuật phóng sự Những sáng tạo đó đã góp phần tạo nên sức ảnh hưởngcủa nhà văn với nền văn học dân tộc

4 Đối tượng, pham vi nghiên cứu

Nghiên cứu nghệ thuật phóng sự trong tác phẩm Lều chõng của Ngô Tất

Tố

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp phân tích

Phương pháp thống kê

Phương pháp đối chiếu – so sánh

6 Đóng góp của khóa luận

Đề tài nghiên cứu đi sâu khám phá nghệ thuật phóng sự trong tiểu

thuyết Lều chõng nhằm tăng thêm nguồn tài liệu về nghệ thuật phóng sự trong

tác phẩm này; nêu bật đặc sắc nghệ thuật phóng sự được sử dụng trong cuốn

tiểu thuyết Từ đó, đã làm nên một kiệt tác văn chương – Lều chõng của Ngô

Chương 2: Biểu hiện của nghệ thuật phóng sự trong tiểu thuyết Lều

chõng.

Chương 3: Giá trị của nghệ thuật phóng sự trong tiểu thuyết Lều chõng

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Khái niệm phóng sự

1.1.1 Sự ra đời của phóng sự

Từ thế kỉ X đến cuối thế kỉ XIX – nền văn học viết Việt Nam hìnhthành và phát triển trong môi trường xã hội phong kiến trung đại, đã đạt đượcnhững thành tựu to lớn, nhưng ít có những giai đoạn diễn ra sự biến đổi mạnh

mẽ và mau lẹ Bước sang đầu thế kỉ XX, cơ cấu xã hội và môi trường văn hóa– tư tưởng có nhiều biến đổi quan trọng, nền văn học dân tộc đã chuyển dần

từ phạm trù văn học trung đại sang văn học hiện đại

Từ những năm 30 của thế kỷ XX, văn học Việt Nam được đánh giá làphát triển mau lẹ Sự phát triển mau lẹ ấy thể hiện ở cả sự tăng trưởng về sốlượng, cả về nhịp độ kết tinh và ở trên mọi thể loại, mọi khuynh hướng vănhọc Nói về tốc độ phát triển của văn học Việt Nam trong thời kỳ này, nhà phê

bình Vũ Ngọc Phan, trong bộ Nhà văn hiện đại đã nhận xét: “Một năm ở ta kể

như ba mươi năm của người” [12, 22] Nhiều thể loại mới lần lượt ra đời và

đã đóng góp cho sự phát triển của văn học Việt Nam với nhiều tác giả và tácphẩm tiêu biểu Trong những thể loại đó thì thể phóng sự chiếm một vị trí lớntrên diễn đàn văn học Có được vị trí đó là nhờ vào những ưu thế riêng, vôcùng hữu ích cho việc phục vụ nhu cầu cấp thiết của thời đại mà phóng sựmang lại: tính xác thực, tính thời sự, tính chính trị, xã hội Dưới ngòi bút vàlối viết của các tác giả có thực tài, phóng sự thể hiện thành công chức năngvốn có

Phóng sự từ khi xuất hiện đã làm chấn động dân chúng báo chí, còn cácnhà cầm quyền thì ra lệnh đóng cửa các tòa soạn báo, vì tính chất nguy hiểmcủa các bài phóng sự Leonard Ray Teel – Ron Tay đã viết: “Phóng sự có thể

là vị trí quyến rũ hơn cả trong nghề báo” [11, 7], còn GS, TS Karel Storkal(Tiệp Khắc) nhận định là: “Phóng sự là một trong những thể loại báo chí đượcngười đọc yêu thích nhất và cũng là một trong những thể loại khó nhất đối vớingười viết” [11, 7] Nhiều tài liệu nghiên cứu đã cho rằng thể phóng sự xuấthiện lần đầu ở Châu Âu vào cuối thế kỉ XIX, khi đó độc giả đã bắt đầu chánngấy sự hư cấu và khát khao những điều chân thực đang hoặc đã diễn ra trong

xã hội, về những hiện thực đen tối, thối nát của cả một hệ thống chính trị.Cùng với đó, sự tham gia tích cực của các nhà văn vào địa hạt báo chí đã thúcđẩy thể loại phóng sự xuất hiện trên thế giới vào cuối thế kỉ XIX

Ở Việt Nam, phóng sự ra đời khá muộn Có một số ý kiến cho rằngphóng sự bắt đầu manh nha từ những tác phẩm người thực, việc thực như:

Hoàng Lê nhất thống chí của Ngô Gia Văn Phái Trong công trình nghiên cứu Phóng sự báo chí của nhà xuất bản Lí luận chính trị lại cho rằng: Phóng sự đã

có mặt ở Việt Nam vào những năm 30 của thế kỉ XX, mặc dù báo chí ViệtNam có từ năm 1863, với nhiều dẫn chứng rất khách quan và thuyết phục nhưsau:

Thứ nhất: Sau Đại chiến thế giới lần thứ nhất, thực dân Pháp thực hiện

cuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai, chúng đã thay “chính sách đồng hóa”bằng “chính sách hợp tác”, chúng đã tung ra những khẩu hiệu mang tính chấtlừa bịp như “Pháp – Việt đều hều” Từ khẩu hiệu này của thực dân Pháp,chúng ta đã đưa rất nhiều thanh niên trí thức lên đường du học tại các nướcNhật, Pháp Trong đó có không ít những người làm nghề báo, sau một thờigian họ trở về nước và đem theo những ánh sáng mới của phương Tây về Cóthể kể đến một số tên tuổi là Tạ Đình Bích, Phùng Bảo Thạch, Đỗ Văn Họ

đã cùng nhau thực hiện một cuộc cải cách quan trọng trong nghề báo: áp dụngvào Việt Nam lối viết báo và cách trình bày báo hiện đại đã học được từ Châu

Âu, với lối hành văn gọn gàng, sáng sủa của người Pháp Tác phẩm Bản án

chế độ thực dân Pháp của Nguyễn Ái Quốc xuất bản ở Pari năm 1925 có thể

coi là một thiên phóng sự chính luận giàu tính chiến đấu và sôi nổi tinh thầnyêu nước Giai đoạn 1930 – 1945 phóng sự nở rộ với nhiều cây bút tài năngcùng với những tác phẩm xuất sắc và đã có được tiếng vang rộng rãi trong dư

luận Có thể kể tới phóng sự Tôi kéo xe của Tam Lang, được đăng trên tờ

Đông Tây vào tháng 8/1932, do Hoàng Tích Chu và Đỗ Văn, hai người cócông lớn trong việc thay đổi báo chí nước ta Cuộc thay cũ, đổi mới này đãtạo điều kiện cho các thể loại báo chí mang phong cách hiện đại du nhập dầnvào Việt Nam, trong đó có phóng sự Năm 1942, nhà nghiên cứu phê bình VũNgọc Phan viết: “Ở nước ta, nghề viết báo là một nghề mới có, nên nhữngthiên phóng sự xứng đáng với cái tên của nó, cũng chỉ mới ra đời trong vòngmươi năm trở lại đây” [15, 520] Nguyễn Đăng Mạnh có viết: “Vào đầunhững năm 30 của thế kỉ này (tức thế kỉ XX) cùng với sự phát triển mạnh mẽcủa báo chí, một thể văn mới ra đời; thể Phóng sự” [7, 63]

Thứ hai: Hoàn cảnh đất nước ta trong thời kỳ này, liện tục xảy ra hàng

loạt các sự kiện Trước tiên, có thể kể đến cơn bão khủng bố trắng 1930 –

1931 Xã hội Việt Nam thời kỳ này tồn tại những mâu thuẫn gay gắt Sự ápbức bóc lột của thực dân, những bất công của xã hội đã đẩy dân nhân vào tìnhtrạng vô cùng khổ cực Thực trạng xã hội với hình ảnh cùng quẫn của tầnglớp nghèo hèn dưới đáy xã hội; sự “phất” lên của những tên quan lại, địa chủtheo Pháp là mảng đề tài hiện thực nóng bỏng, được các nhà văn lựa chọn

để “mổ xẻ”, bằng “một lối tả thực như kí sự, trào phúng như văn châm biếm,cảm người ta như văn tiểu thuyết, mà lại bao gồm tất cả lối bút chiến về việc,nói tóm lại dùng cái lối tạo nên một thể linh hoạt và có hiệu lực vô cùng: thểPhóng sự” [15, 519]

Thứ ba: Vào đúng thời gian này, nền giáo dục của nước ta đã có những

khởi sắc đáng kể Hệ thống trường học ngày càng được mở rộng trên cả nước

Đó là điều kiện tốt để tạo ra một lượng độc giả lớn Độc giả đòi hỏi phải có

những tác phẩm báo chí vừa phản ánh cụ thể chính xác về hiện thực cuộcsống đa dạng, chân thực, vừa có thể gợi cảm xúc trong lòng người đọc Điều

đó thúc đẩy phóng sự ra đời và nhanh chóng chiếm lĩnh vị trí: là đứa con đầu

lòng của nghề viết báo.

Tóm lại, có thể khẳng định phóng sự bắt đầu manh nha xuất hiện ở ViệtNam từ khoảng những năm 30 của thế kỉ XX, do tình hình đất nước ta lúc bấygiờ kết hợp với các cây bút tài hoa vào địa hạt báo chí và do công chúng báochí đòi hỏi

1.1.2 Quá trình phát triển của phóng sự Việt Nam

Phóng sự là thể văn mới được du nhập vào nước ta, ngay khi ra đờiphóng sự đã tồn tại, và khẳng định vị trí của mình Nó đã làm đảo lộn, tạo nênnhững “cú sốc” trong công chúng báo chí Có thể xác định ba giai đoạn pháttriển của phóng sự như sau:

Giai đoạn 1: Từ đầu những năm 30 của thế kỷ XX đến cách mạng tháng Tám năm 1945

Ở giai đoạn này, phóng sự tuy mới bắt đầu manh nha xuất hiện ở ViệtNam nhưng cũng đã cho công chúng thấy rõ được vai trò quan trọng của thểtài này Phóng sự thời kỳ được đánh dấu bằng tác phẩm “Tôi kéo xe” củaTam Lang Vũ Đình Chí, đăng lần đầu trên tạp chí Đông Tây Với tác phẩmnày đã cho thấy phóng sự vừa ra đời đã đạt tới đỉnh cao về nội dung và hìnhthức thể loại phóng sự giai đoạn này được chia làm nhiều khuynh hướngkhác nhau Theo như sự tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy phóng sự giai đoạn này

đi theo một số khuynh hướng cơ bản dưới đây:

Khuynh hướng thứ nhất: Ở khuynh hướng này, các nhà báo đã dùng

ngòi bút của mình để ca ngợi chế độ thực dân bảo hộ, chính những lời lẽ cangợi được sử dụng trong lối viết này đã làm tan rã tinh thần chống ngoại xâmcủa một bộ phân công chúng Phóng sự “Tôi buôn lậu” đăng trên báo Dân

Nói, Sài Gòn, tháng 2/1938, của Đồng Phương, hoặc những phóng sự mangtính chất mua vui rẻ tiền, đã đầu độc tâm hồn của thanh niên đến nỗi khiếnNgô Tất Tố phải thốt lên: “Họ không cần thuốc mê, chỉ dùng những văn thơkhêu gợi để đầu độc những óc ngây thơ của phụ nữ” [15, 26].

Khuynh hướng thứ hai: Ở khuynh hướng này các tác giả lại tập trung đi

vào việc tái hiện lại cuộc sống bần cùng của con người, đề cập đến những đaukhổ của người dân, những bất công ngang trái hiện hữu trong xã hội Các tậpphóng sự ra đời cùng với những tên tuổi tài hoa, chúng ta có thể kể đến tácgiả Trọng Lang với những thiên phóng sự đã góp phần tái hiện lại tình trạngthanh niên với cuộc sống trụy lạc ở nơi thành thị; Vũ Trọng Phụng với hàng

loạt các thiên phóng sự: Cạm bẫy người (1933), Kĩ nghệ lấy Tây (1934); Ngô

Tất Tố với những thiên phóng sự về nạn cường hào, hủ tục hương thôn và chế

độ khoa cử thời phong kiến như: Lều chõng (1939), Việc làng (1940)

Những phóng sự này đã phần nào phản ánh được nỗi thống khổ của một dântộc thuộc địa, bên cạnh đó các tác giả cũng đã phần nào thể hiện được rõ quanđiểm, thái độ và tình cảm của cá nhân mình đối với những người dân nghèokhổ lam lũ – những con người sống ở dưới đáy xã hội

Khuynh hướng thứ ba: Là khuynh hướng của báo chí cách mạng Các

nhà phóng sự đi theo khuynh hướng này hoạt động bí mật, làm nhiệm vụchính là tuyên truyền chủ nghĩa Mác – Lênin và lí tưởng cách mạng nhằmkhợi gợi lòng yêu nước và kêu gọi nhân dân tham gia cách mạng Thể loạiphóng sự trên báo chí cách mạng đã bám sát cuộc chiến đấu chống kẻ thù củadân tộc ta Từ mục đích mà lối viết phóng sự này muốn hướng tới, chúng ta

có thể nhận định đây là một khuynh hướng tiến bộ, và vô cùng cần thiết chođất nước ta trong việc kêu gọi toàn bộ quần chúng nhân dân đi theo conđường chân chính – con đường cách mạng

Giai đoạn 2: Từ sau cách mạng tháng Tám đến trước đại hội Đảng lần thứ VI (1986)

Phóng sự thời điểm này được coi là một trong những thể tài đứng hàngđầu, nó tái hiện một cách chân thực hiện thực đương thời qua các dấu mốclịch sử trọng đại của dân tộc Phóng sự thời kỳ này tuy được đề cao và là thểbáo chí hàng đầu nhưng do sự chi phối của hiên thực xã hội đương thời lênkhông có sự thăng hoa nở rộ mà đã tạm thời lắng xuống Nhà nghiên cứu LãNguyên có viết: “Phóng sự - thể loại từng phát triển mạnh mẽ trước cáchmạng, nay bỗng thiếu vắng trên văn đàn” [9, 208]

Giai đoạn 3: Từ đầu những năm 1980 đến nay

Phóng sự giai đoạn này có nhiều khởi sắc Với chủ chương mở cửa vàchính sách đổi mới, dân chủ hóa đời sống chính trị Trong điều kiện thuận lợinhư vậy phóng sự đã thể hiện rõ vai trò xung kích của mình và luôn có vị trítrang trọng trên trang nhất của nhiều tờ báo Các thiên phóng sự nổi tiếng

như: Vua lốp của Trần Huy Quang (1987); Vẫn phải tin vào những giọt nước

măt (1996) của Xuân Ba Phóng sự giai đoạn này có một bước phát triểnvượt bậc vì nó mở rộng cả ở phạm vi đề tài trên cả tầm vĩ mô và vi mô Từ đềtài chiến tranh, kinh tế đến vấn đề an ninh chính trị

Như vậy, thể loại phóng sự mới xuất hiện ở nước ta khoảng hơn 70năm, thế nhưng thể tài này đã nhanh chóng khẳng định được vị trí của mình,không ngừng vận động và phát triển trước mọi sự đổi mới của lịch sử

1.1.3 Một số quan niệm về phóng sự

Nói đến phóng sự, các nhà nghiên cứu đã có rất nhiều sự phân tích và ýkiến cũng như quan điểm khác nhau Có thể kể tới hai quan niệm chính nhưsau:

Quan niệm thứ nhất: Họ khẳng định phóng sự là việc tái hiện lại một

vấn đề hoặc một sự việc có thật một cách súc tích, chuẩn xác, các tình tiết bêntrong nhằm cho người đọc hiểu: vấn đề gì? Diễn ra tại nơi nào? Diễn ra thế

nào? Vấn đề có ảnh hưởng đến ai không? Lý do mà sự việc đó lại diễn ra? Ởquan điểm này, các nhà nghiên cứu chỉ quan tâm tới thông tin trong ở bài viết.Một nhà báo Mỹ, Mark Twain khẳng định: “Phóng sự chỉ là một sự ghi chépmáy móc đơn thuần các sự việc chứ không phải là một công việc sáng tạo” Ởquan niệm này ta có thể nhận xét đây là một cái nhìn không chuẩn xác về thểphóng sự Từ chức năng vốn có của thể loại này ta thấy nó ngoài việc tái hiệnlại một cách chân thực hiện thực cuộc sống, mà còn cho người đọc thấy đượcnguồn cội của vấn đề, đôi khi nó còn đưa ra một hướng đi mới tiến bộ hơn.

Quan niệm thứ hai: Ở quan niệm này, các nhà nghiên cứu nhận định ở

phóng sự có sự hội tụ của khá nhiều thể loại như đàm thoại, tường thuật có

cả văn học ở trong đó Từ đó mà phóng sự có thể tái hiện lại mọi mặt củacuộc sống, từ những sự việc nhỏ lẻ nhất đến những vấn đề mang tầm vócquốc gia, đại sự Ở quan niệm này ta thấy người viết có quyền được bày tỏquan điểm của riêng cá nhân mình vào trong bài viết Người đọc có thể cảmnhận được những vấn đề mà bài phóng sự đề cập tới một cách chân thực hơn

Vũ Trọng Phụng, “ông vua phóng sự đất Bắc” đã viết: “Phóng sự là mộtthiên truyện kể với cơ sở mà nhà báo đã từng mắt thấy tai nghe, trừ khi là mộtthiên “Phóng sự trong buồn” nhà báo nghe người ta kể lại cái mà mình chưabiết bằng tai, bằng mắt Tôi hết sức trách cái kiểu viết Phóng sự như vậy” [11,33] Có nghĩa là Vũ Trọng Phụng đề cao tính chất hiện thực trong phóng sự.Cái hiện thực đó là do tự người viết khám phá hoặc tự mình phải nhập vàocuộc sống ấy đề mà tái hiện lại những gì chuẩn xác nhất

Giáo trình nghiệp vụ báo chí của trường tuyên huấn Trung ương – Tập

II, năm 1977, có viết: “Phóng sự là một trong những thể tài thông tin quantrọng của báo chí có ít nhiều đặc trưng văn học, phản ánh quá trình xảy ra cóquá trình diễn biến, bằng phương pháp miêu tả tự thuật, lại có thể kết hợpnghị luận, nhằm nêu lên phẩm chất và tinh thần của người và bộ mặt xã hộitheo một hệ thống quan điểm và đường lối chính trị nhất định”

Tóm lại có thể thấy, tuy góc độ tiếp cận phóng sự không giống nhau, vàcác quan niệm về phóng sự có phần khác nhau, nhưng ta thấy ở hai quan niệmđều có điểm tương đồng Đó là phóng sự đều cần có sự chuẩn xác, chân thật

và có liên quan trực tiếp đến cộng đồng người

1.1.4 Đặc trưng của phóng sự

Từ việc nghiên cứu thể loại phóng sự, các nhà nghiên cứu đã đưa ra khánhiều đặc trưng của thể tài này Dưới đây là một số đặc trưng mà chúng tôitìm hiểu được:

1.1.4.1 Phóng sự luôn phản ánh sự thật

Vấn đề mà phóng sự đề cập tới luôn luôn phải là những vấn đề có thực,

đã từng hoặc đang diễn ra trong đời sống xã hội Phóng sự ngoài việc tái hiệnlại hiện thực đương thời, nó còn đi vào phản ánh chân thực những số phận bất

hạnh, một cá nhân điển hình hoặc cả một lớp người trong xã hội Ở Lều chõng

Ngô Tất Tố đã tái hiện một cách thẳng thắn, chân thực việc giáo dục và chế

độ thi cử của xã hội phong kiến vào lúc suy tàn Và sự ra đời của cuốn tiểuthuyết đã hoàn thiện cái nhìn đầy đủ, toàn diện của Ngô Tất Tố và xã hội

Ngoài việc tái hiện lại một cách chân thực, hiện thực cuộc sống ngườiviết phóng sự còn phải tự mình khảo sát hiện thực, đôi khi còn phải đưa ranhững định hướng nhất định để giải quyết vấn đề một cách đúng đắn hợp lý.Phóng sự ngoài việc đưa ra những thông tin chuẩn xác mà còn đi vào mổ xẻ

từ ngọn ngành đến nguồn gốc của vấn đề Người viết lấy “con người” là đốitượng phản ánh chính thì “việc” chỉ được coi là tình tiết nhỏ nhặt được chắpghép lại để tái hiện lại những biến cố trong cuộc đời của nhân vật Nhân vậtnhư một hình tượng mang tính khái quát và đại diện cho một lớp người hoặc

cả cộng đồng người, hay chứng minh cho một phong tục tập quán, hoặc nốisuy nghĩ, hay một truyền thống lịch sử nào đó

Vũ Ngọc Phan cũng từng nhận xét như sau: “Lều chõng là một tiểu

thuyết miêu tả một bi kịch của những người trí thức thời phong kiến mà VânHạc, nhân vật chính trong truyện là người tiêu biểu Vân Hạc là một anh họctrò thông minh, có lương tri và học giỏi Về mặt tư tưởng, anh không có cái gìđặc biệt, anh cũng “đi học đi hiệc, đi thi đi thiếc” như trăm nghìn người khác.Anh hơn các bạn ở chỗ qua sách vở của thánh hiền, qua những lề lối phức tạpcủa thi cử và thái độ của quan trường về lựa chọn nhân tài, anh đã có một sốnhận thức về học tập, về thi cử không giống các bạn của anh Những trước sự

mơ ước “làm bà nghè, bà thám” của vợ anh, anh đã bị cuốn vào thi cử, chođến khi bị cầm tù vì “phạm húy” và bị cách tuột thủ khoa, anh mới thật vỡmộng” [5, 341 – 342] Như vậy, có thể thấy bức chân dung về nhân vật VânHạc và những tình huống xảy ra với Vân Hạc đã nói lên toàn bộ hiện thực củamột chế độ thi cử đầy ngang trái, bất công

Không những thế khi viết phóng sự người viết còn phải sắp xếp các

sự kiện, sự việc theo tiến trình lịch sử, quá trình phát sinh phát triển giúp chongười đọc dễ dàng theo dõi và nắm bắt được vấn đề mà phóng sự đang đề cậptới

1.1.4.2 Phóng sự sử dụng bút pháp miêu tả, tường thuật kết hợp với nghị luận

Việc sử dụng bút pháp miêu tả và tường thuật vẫn luôn đứng vị trí trọngyếu trong phóng sự Sự kết hợp này giúp cho người đọc dễ dàng cảm nhậncũng như có thể hình dung được các sự kiện hay con người ở trong phóng sựnhư đang diễn ra trước mắt họ

Miêu tả là dùng lời, hình ảnh để mô tả không gian, thời gian, hình dángcon người, diễn biến của câu chuyện, các xung đột trong hành động Miêu tảgiúp cho các thông tin trong phóng sự được chuyển tải một cách mềm mại,uyển chuyển dễ đi vào lòng người

Ở chương II, cuốn tiểu thuyết, nhà văn đã miêu tả một cách tỉ mỉ đám

tổng ai nấy sắc mặt đỏ gay, mồ hôi thấm ra ngoài áo Chừng đã khó chịu với

sự nóng nực, mấy người đi đầu se sẽ giục nhau bước rảo cho chóng đến nhà.Nhưng ông thủ hiệu trống cố muốn kéo cho công việc của mình thêm dài,chốc chốc lại tiến ngũ bộ, thoái ngũ bộ, giạng tay múa dùi, nháy trống, đểdiễn một trận “tùng hứ”, làm cho cả đám đều phải dừng lại.” [7, 37] Trongđoạn văn trên, qua phương thưc miêu tả của Ngô Tất Tố, người đọc khôngthấy sự nghiêm túc hay đúng đắn của việc cả làng, cả tổng phải đi rước ngườiđăng khoa thi đỗ về làng Từng câu từng từ của tác giả như đang thể hiện sựchâm biếm, mỉa mai hủ tục đương thời

Tường thuật là việc kể lại câu chuyện có thật, các sự việc ở trong đóphải chính xác, và có luận điệu riêng của người viết Người viết có thể thuậtlại nhanh gọn sự việc hoặc cũng có thể diễn tả tỉ mỉ từng chi tiết Để phóng sự

có sức hấp dẫn người viết thường kết hợp hài hòa giữa việc tả thực với tườngthuật và nghị luận Người viết còn tự mình bày tỏ những quan điểm cá nhânđúng lúc và đúng với từng sự việc xảy ra trong phóng sự

Như trong Cỗ oản tuần sóc của Ngô Tất Tố, ta thấy bọn cho vay nặng

lãi, bọn địa chủ, bọn cường hào, cùng nhau xúm vào bóc lột người nông dânlao động đến tận sương tủy Vợ chồng ông Phúc chịu thương chịu khó làm ăn,nhưng từ ngày bà Phúc bị bệnh chết, những món tiền tiêu tốn cho ma chay đãlàm ông Phúc lâm nợ Ông suốt ngày phải đi gánh thuê để nuôi con ÔngPhúc tâm sự về cái nghề gánh mướn: “Hồi tôi còn đi cày ruộng, hai vai cũngvẫn nhẵn nhụi như vai các ông Từ khi bắt đầu xoay sang cái nghề gánhmướn, vì chiếc đòn gánh đè xuống nặng quá, thớ thịt đều phải dập nát và sưng

u lên, lúc ấy đặt chiếc đòn gánh lên vai, người tôi thấy buốt từ đầu đến gót,tưởng như chết điếng đi được ” [1, 352]

Một trong những yếu tố làm nên thành công cho các nhà văn là khảnăng quan sát cuộc sống, nhờ khả năng đó mà nhà văn đi sâu vào từng ngõ

ngách của cuộc sống, để tái hiện lại chân thực hiện thực cuộc sống Trong Lều

chõng, tác giả cũng chú tâm vào miêu tả cảnh trường thi một cách sâu sắc, có

khi đoạn miêu tả kéo dài vài trang sách, việc tác giả thuật lại sự việc như vậy

đã giúp cho người đọc hình dung và cảm nhận về những mảng hiện thực cuộcsống rõ nét hơn

1.1.4.3 Ngôn ngữ phóng sự chính xác khách quan

Chức năng chính của những thiên phóng sự là tái hiện lại hiện thực mộtcách chính xác, khách quan, từ đó mà phương tiện ngôn ngữ trong phóng sựthường chân thực và khách quan Ngôn ngữ trong phóng sự được biểu hiện ởtính chính xác, tính hàm xúc và biểu cảm cao

Thứ nhất là tính chính xác: Ngôn ngữ phóng sự phải biểu đạt đúng bảnchất của vấn đề, từng sự việc phải được tái hiện trong thời gian và không gian

cụ thể chính xác, để người đọc có thể dễ dàng nắm bắt được nội dung của bàiviết

Thứ hai tính hàm xúc: Đó là sự nảy sinh từ mục đích của phóng sự làphải đưa ra một lượng thông tin nhất định về người và sự việc ở bài viết, từ đóyêu cầu người viết phải sử dụng từ ngữ sao cho đắt nhất, có giá trị biểu đạtcao, thực hiện được chức năng giao tiếp lí trí có hiệu quả cao nhất

“Cái mạnh, cái sắc của Ngô Tất Tố ở chỗ dám nhìn thẳng vào sự thật,

căm giận, chửi rủa và phá bỏ Trong Lều chõng, cuốn tiểu thuyết dày đặc của

Ngô Tất Tố, sự ngay thẳng của một ngòi bút đã dõng dạc cất tiếng chửi vàonhững cái “hay”, cái “đẹp” mà bọn thống trị đưa ra và cổ vũ” [3, NguyênHồng, Tạp chí Văn nghệ Số 54, 8 – 1954] GS, Nguyễn Đăng Mạnh viết:

“Giá trị căn bản của Lều chõng là chỗ tác giả dùng ngòi bút châm biếm sắc

sảo, bóc trần thực chất thối nát của chế độ giáo dục và tổ chức khoa cử thời

phong kiến Thành công của Lều chõng dĩ nhiên phụ thuộc vào kinh nghiệm

sống của tác giả, nhưng đó còn là sản phẩm của một ngòi bút tài hoa, một tâm

Ngay ở đầu cuốn tiểu thuyết, có đoạn: “Gần nửa tháng rồi, trong làngVăn Khoa, lúc nào cũng náo nức, rộn rịp như sắp kéo hội Đình Trung, điếm

sở cũng như quán nước hàng quà, chỉ làm chỗ hội họp của các ông già, bà già

và những cây gậy trúc mũi sắt, những gói trầu cau lớn bằng cái đầu Chuyệnlớn, chuyện cũ, luôn luôn theo những bãi cốt trầu, những làn khói thuốc đồngthời tuân ra và nổ như bỏng rang” [1, 15] Chỉ cần một đoạn văn ngắn tác giả

đã vẽ ra một khung cảnh hết sức bình dị quen thuộc của làng quê Việt Namxưa

Tóm lại, có thể nói để cho ra đời một thiên phóng sự đắt giá thì tác giảphải kết hợp rất nhiều yếu tố khác nhau như: Phóng sự phải phản ánh đúng sựthật; thường sử dụng bút pháp miêu tả và tường thuật kết hợp với nghị luận;ngôn ngữ phải luôn chính xác và thể hiện tính khách quan từ người viết

1.2 Vị trí của phóng sự Lều Chõng trong sự nghiệp của Ngô Tất Tố

1.2.1 Khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của Ngô Tất Tố

Ngô Tất Tố được đánh giá là cây bút ưu việt tính từ năm 1945 đổ vềtrước Hai ông Nguyễn Đức Đàn và Phan Cự Đệ đã viết: “ Ở Ngô Tất Tố,chúng ta thấy trong việc phản ánh trung thành hiện thực xã hội, nhà văn đãbiểu thị một thái độ rõ rệt, thái độ căm ghét những cái bất công, căm ghét bọnchuyên sống bằng áp bức bóc lột” [19, 181] Ngô Tất Tố là một cây bút giàutâm huyết, đầy bản lĩnh và nổi tiếng ở nhiều lĩnh vực; ông vừa là làm văn, làmbáo, cả khảo cứu và triết hoc Ông được coi là một cây bút có bản lĩnh trongtrào lưu văn học hiện thực giai đoạn 1930 – 1945

Ngô Tất Tố, quê ở làng Lộc Hà, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay là

xã Mai Lâm, huyện Đông Anh, Hà Nội) Ông sinh năm 1894, thuộc một giađình nhà nho nghèo Đây là vùng đất của những làn điệu dân ca quan họ, củanhững câu chuyện từ thời khai thiên lập địa nổi tiếng, chính điều này đã nuôidưỡng tâm hồn văn chương của Ngô Tất Tố từ nhỏ Gia đình mấy đời longđong về nghề cử nghiệp, đến đời Ngô Tất Tố cũng vậy Như vậy gia đình Ngô

Tất Tố có truyền thống Nho học, đó cũng là điều kiện để Ngô Tất Tố có mộtvốn Hán học sâu rộng nó đã giúp ích rất nhiều cho sự nghiệp sáng tác của ôngsau này.

Nhà Ngô Tất Tố thuộc loại nghèo phải lĩnh thêm ruộng làng để làm.Chính cuộc sống ấy, ông đã có cơ hội tiếp cận với nông thôn đã tạo cho ôngvốn sống vốn hiểu biết sâu săc về người dân quê, từ đó hiểu được bản chất tốtđẹp của họ và ông luôn tỏ thái độ đồng cảm với họ ở từng trang văn ông viết

về họ Tác giả thuộc thế hệ những nhà nho cuối cùng như Nguyễn TrọngThuật, Phạm Quế Lâm, Nguyễn Khác Hiếu những người đã chứng kiếncảnh chợ chiều của các nhà nho cũng như cảnh tượng tiều tụy, sa sút của mộtnền Hán học đã hơn nghìn năm rực rỡ Thật kỳ lạ khi ta thấy từ điểm xuấtphát đó, ông đã phấn đấu và vượt xa các nhà văn cùng thời với mình Nhàvăn, nhà báo Ngô Tất Tố đã thâm nhập vào từng ngõ ngách của cuộc đời và

thực sự trở thành người bạn đường tin cậy của nông dân Điểm xuất phát của

tác giả khác biệt với các nhà văn cùng thời, Ngô Tất Tố không phải là nhà vănTây học và không phải cây bút trẻ so với phong trào nhưng Ngô Tất Tố đã đitiên phong trên nhiều hoạt động tư tưởng như báo chí, văn học, triết học Ông luôn giữ cho mình cốt cách của một nhà Nho, không lung lay trước uylực của quyền thế, không bán rẻ văn chương trước vòng danh lợi

Năm 1912 ông thi hỏng ở kỳ thi đệ nhất, năm 1915 ông đỗ đầu trong

kỳ thi khảo hạch ở Bắc Ninh Tuy là một nhà nho thật sự có tài và thôngminh nhưng ông vẫn không qua kì thi đệ nhị, nghĩa là vẫn không vào đượctam trường

Vào thời gian đó, thực dân Pháp ra lệnh bãi bỏ chế độ thi cử bằng chữHán, nhường chỗ cho nền giáo dục thi bằng chữ quốc ngữ và chữ Pháp Từđây vận mệnh một nền Hán học đã tồn tại hơn 1.000 năm, nay đã đến hồi kết

thúc Ngô Tất Tố lao vào làm nghề báo, viết sách như một số nhà nho đươngthời đã làm như: Nguyễn Bá Học, Mai Đăng Đệ

Năm 1923 tác phẩm đầu tay của Ngô Tất Tố được nhà xuất bản Tản Đà

thư cục in, đó là một bản dịch từ sách Trung Quốc có tên Cẩm Hương Đình.

Tiếp theo là các bản dịch Hoàng Lê nhất thống chí, Đường thi được đánh giá

đạt đến trình độ “tin, đạt, nhã” Năm 1926, Tản Đà mời Ngô Tất Tố tham giacộng tác Từ đây, Ngô Tất Tố rời quê nhà lên Hà Nội làm báo với Tản Đà

Một thời gian sau Ngô Tất Tố vào Sài Gòn viết bài cho báo Đông pháp thời

báo

Năm 1030, Tác giả về Hà Nội và viết bài cho tờ: Phổ thông (1930 –1931), Đông phương (1931), Công dân (1935) ông kí nhiều bút danh khácnhau như: Thiêt Khẩu Nhi, Phó Chi, Tuệ Nhỡn

Sự nghiệp trước tác của ông khá phong phú, Ông thành công trên nhiềulĩnh vực như: khảo cứu, dịch thuật, viết báo, viết văn

Xuất thân là một nhà nho nhưng ông không phải là người bảo thủ, ông

luôn cố gắng vươn tới những ánh sáng của thời đại Như trong cuốn Mặc Tử

(1942), Ngô Tất Tố đề cao những yếu tố duy vật, tiến bộ trong học thuyết củaMặc Định

Ở giai đoạn trước năm 1945 ông có khá nhiều tác phẩm để đời đã làm

nên tên tuổi của nhà văn: Tắt đèn (1939), Lều chõng (đăng lần đầu trên báo Thời vụ, 1939), Việc làng (đăng trên báo Hà Nội tân văn 1940)

Vì Ngô Tất Tố luôn nhìn thẳng vào sự thật để viết mà ông đã trở thành

“cái gai trước mắt” bọn thực dân phong kiến Năm 1935, ông bị thực dânPháp cấm không cho viết bài trên một số tờ báo và bị trục xuất khỏi các thànhphố lớn Nhưng tất cả việc làm của chúng không làm ông chùn bước, khôngnhững thế ngòi bút của ông ngày càng tỏ ra sắc sảo và đả kích tấn công chúngmãnh liệt hơn

Từ năm 1945, Tác giả tỏ thái độ vui mừng và hết lòng đi theo cáchmạng, dùng ngòi bút để phục vụ chiến đấu Ngô Tất Tố gia nhập Hội văn hóacứu quốc, trong những năm chiến tranh xảy ra tác giả đã ra sức phục vụ nhândân: ông làm báo, làm thơ truyện ngắn

Năm 1948 ông chính thức đứng trong hàng ngũ của Đảng cộng sảnĐông Dương Tại Đại hội Văn nghệ toàn quốc lần thứ nhất, Ngô Tất Tố được

bổ nhiệm vào Ban Chấp hành Hội Văn nghệ Việt Nam, làm công tác LiênViệt, thông tin văn nghệ và viết tác phẩm “Nữ chiến sĩ Bùi Thị Phác” vềchiễn sĩ thi đua Quách Thị Tước, đây là tác phẩm cuối cùng của trong sựnghiệp làm văn của tác giả

Ông mất vào tháng 4 năm 1954 tại Yên Thế, Bắc Giang

Ngô Tất Tố từng được đào tạo theo chế độ khoa cử phong kiến, đượctiếp xúc và tiếp thu văn hóa Tây học, ông có tri thức Hán học uyên bác, amhiểu cuộc sống của người dân, với vốn kiến thức sâu rộng và trực tiếp chứngkiến một giai đoạn lịch sử có nhiều biến động, vì vậy ông đã tận mắt thấy mọi

sự biến đổi của thời cuộc Vũ Ngọc Phan nói đến con đường văn nghiệp củaông như sau: “ông vào số những nhà Hán học đã chịu ảnh hưởng văn học ÂuTây và được người ta kể vào hạng nhà có óc phê bình, có trí xét đoán có tưtưởng mới” (Nhà văn hiện đại) Tóm lại, ta có thể thấy cả cuộc đời ông đãsống, làm việc và cống hiến nhất định cho nền văn học nước nhà nói chung vànền văn học giai đoạn trước năm 1945 nói riêng Các tác phẩm của ông sẽ còntrường tồn mãi với thời gian

1.2.2 Tiểu thuyết Lều chõng của Ngô Tất Tố

Ở ngay đầu tác phẩm, Ngô Tất Tố có viết: “Ngày nay nghe đến hai

tiếng “Lều”, “Chõng” có lẽ nhiều người sẽ lấy làm lạ vì những vậy ấy từ biệtchúng ta mà đi đến chỗ mất tích đã gần ba chục năm nay Nhưng mà trướchơn hai chục năm đi ngược trở lên, cho đến hơn một nghìn năm, “Lều”,

“Chõng” vẫn làm chủ vận mệnh của giang sơn cũ kỹ mà người ta vẫn khoe là

“bốn nghìn năm văn hiến” Những ông ngồi trong miếu đường làm rường làmcột cho nước nhà, những ông ở nơi tuyền thạch, làm khuân mẫu cho đạo đứcphong hóa, đều ở trong đám lều chõng mà ra Lều Chõng ở nước Việt Namkhông khác một ông tạo vật, đã chế tạo đủ các hạng người hữu dụng hoặc vôdụng Chính nó đã làm cho nước Việt Nam trở nên một nước có văn hóa, rồilại chính nó đưa Việt Nam đến chỗ diệt vong Vì nó, nước Việt Nam trongmột thời kỳ rất dài đã phát hiện ra một cảnh tượng kỳ quái, có thể khiến cho

người ta phải cười, phải khóc, phải rùng rợn hồi hộp” [18, Ngô Tất Tố, Thời

vụ số 109, 10 – 3 – 1939]

Ngô Tất Tố vốn xuất thân từ nhà nho, ông thấu hiểu nền văn hóa cũ.Nhưng không phải vì thế mà ông trở thành một người chỉ biết hướng vềnhững cái xưa cũ, mà ở các sáng tác của mình ông luôn cố gắng hướng tớinhững gì tiến bộ nhất và phê phán những gì lạc hậu lỗi thời Vương Trí Nhàntừng viết về Ngô Tất Tố như sau: “Trong khi về mặt tính cách, người ta thấyNgô Tất Tố gắn liền với lớp trưởng thành từ đầu thế kỷ XX như Phan KếBính, Nguyễn Trọng Thuật thì tác phẩm của ông lại thường được xếp cạnhtác phẩm của Nguyễn Công Hoan, Thạch Lam, Vũ Trọng Phụng - có nghĩa làthuộc về một giai đoạn chín đẹp của thế kỷ này, những năm 30 huy hoàng”

Ở Lều chõng tác giả có tái hiện kĩ lưỡng sự khuân phép trong thi cử và

là một cái gì đó cực kì có lí Nhưng trong cái khuân phép eo hẹp đó, ta thấynhân vật Đoàn Vân Hạc lại toát lên vẻ thanh thoát tự do trong cách sống, chothấy cái nhìn lưu luyến về quá khứ của Ngô Tất Tố

Nội dung tiểu thuyết Lều chõng

Lều chõng đã đề cập đến việc ngày xưa, khi đi thi, thí sinh phải mang

theo lều, chõng, thức ăn, lặn lội xa xôi lên kinh thành Câu chuyện kể về ĐoànVân Hạc là anh học trò thông minh, có lương tri và học giỏi Anh cũng “đi

học đi hiệc, đi thi đi thiếc” như trăm nghìn người khác Anh hơn các bạn ởchỗ qua sách vở của thánh hiền, qua những lề lối phức tạp của thi cử và thái

độ của quan trường về lựa chọn nhân tài, anh đã có một số nhận thức về họctập, về thi cử không giống với các bạn của mình Nhưng trước sự mơ ươcđược làm bà Nghè bà Thám của vợ anh mà anh đã bị cuốn vào thi cử ĐoànVân Hạc đã đỗ Giải nguyên sau kì thi trước vì bị coi là tuổi trẻ, văn chươngkhông khỏi có chỗ ngông nghênh, nếu cho đỗ lại sợ anh kiêu ngạo, vì vậyVân Hạc đã vị cho hỏng tuột và hứa khoa sau sẽ cho đậu Giải nguyên VânHạc đỗ Hội nguyên nhưng vì “phạm húy” trong kì thi Đình nên bị cầm tù và

bị cách tuột thủ khoa, lúc này anh mới thật sự vỡ mộng Cùng lúc ấy, thấynghè Long bị cách chức tri phủ và phải đi “tiền quân hiệu lực” thì cô Ngọc,

vợ Vân Hạc mới yên tâm làm một “chị đồ”

Tác phẩm này viết về việc học hành, thi cử, về những nho sĩ suốt đờilấy con đường khoa cử làm con đường tiến thân nhưng họ lại hoàn toàn thấtvọng sau bao cố gắng cực nhọc

Vũ Trọng Phụng đã giới thiệu về ông như sau: “Ngô Tất Tố là một nhàbáo về phái Nho học, và là một tay ngôn luận xuất sắc, trong đám nhà nho.Làng báo bắc Kì, Trung Kì, Nam Kì, cũng như độc giả, hẳn không ai màkhông biết đến danh tiếng người ra đời từ khi thi sĩ Nguyễn Khắc Hiếu chủtrương An Nam tạp chí và đã viết nhiều bài đại luận, khảo cứu, bút chiến, phêbình, nhiều truyện lịch sử rất có giá trị, trong nhiều tuần báo và tạp chí cảNam lẫn Bắc Với cái sự được đời hoan nghênh ấy Ngô Tất Tố chẳng cần aigiới thiệu nữa ” [20, 36] Qua lời giới thiệu trên, ta thấy Ngô Tất Tố hiện lên

là một con người có hoạt động rộng Ở đây chúng ta chú ý đến thể phóng sự,

ở thể loại này ông đã tham gia một cách nhiệt tình và gặt hái được nhiềuthành công

Văn học của cả giai đoạn 1900 – 1930 có tính chất giao thời Tính chấtgiao thời đó biểu hiện ở sự tồn tại song song của hai nền văn học cũ và mớivới hai lực lượng sáng tác, hai công chúng, hai loại ngôn từ văn học ở hai địabàn khác nhau Trong thời kỳ biến động của những năm này, trong những họctrò của Khổng Tử, nhiều người ngơ ngác tụt lại phía sau, với Ngô Tất Tốkhông ông đã cố gắng vươn lên phía trước, đuổi kịp thế hệ tuổi trẻ và trởthành một cây bút tiêu biểu đứng trong hàng ngũ của những nhà văn tiến bộnhất của lớp người thuộc giới nho học cuối cùng Điều đó đã làm cho TrầnMinh Tước phải viết: “Ngọn bút của ông đồ nho Ngô Tất Tố đáng lẽ là ngọnbút của cái thế hệ sản xuất những câu “điền viên vui thú vị” hoặc có muốnthiên về dân quê một cách thiết tha hơn thì bất quá và đáng lẽ ngọn bút ấy chỉviết những bài có cái tiêu đề “cải lương hương chính” mà 15 năm trước đâychúng ta đã được đọc trên các báo Không, nhà nho ấy đã vượt khỏi cái thế hệcủa mình Người môn đệ của Khổng, Mạnh này đã thở hút cái không khí xãhội của K Marx như tất cả các thiếu niên văn sĩ ở hàng tranh đấu” [13, 390].

Ngô Tất Tố là một nhà văn có bản lĩnh, một cây bút có khuynh hướng

tư tưởng độc lập và luôn có tinh thần sẵn sàng vươn lên mọi khó khăn, bỏ xanhững thứ ông cho là lạc hậu, lỗi thời để đi tới cái tiến bộ, hợp với thời đại.Ông được nhắc tới là một “nhà văn giao thời”, bởi cái tính chất giao thời đã

xuất hiện trong sáng tác của ông, qua tác phẩm Lều chõng Tác phẩm được ra

đời trong hoàn cảnh đất nước đang chịu ách nô lệ của thực dân Pháp, kêu gọitrở lại với nền văn hóa giáo dục cũ, với những giáo lý cổ hủ lạc hậu đã tồn tại

ở nước ta hàng 1.000 năm Tác phẩm đã tái hiện lại mọi mặt bất công ngangtrái của một chế độ khoa cử ở xã hội cũ, nó như tiếng nói bênh vực cho các sĩ

tử thông minh học giỏi nhưng luôn lận đận trên con đường cử nghiệp

Viết tác phẩm này tác giả muốn người đọc nhận thức được những mặttrái của chế độ khoa cử Nhà phê bình Phan Cự Đệ có nhận xét: “Dưới ngòi

bút châm biếm săc sảo của Ngô Tất Tố, trường thi được miêu tả “như sânkhấu rạp tuồng”, trên đó các quan giám khảo múa may “giống hệt những quanphường chèo”! Còn cái ông tiến sĩ cờ biển vinh quy về làng lại “giống nhưnhững ông nghè bằng giấy mà hằng năm đến rằm tháng tám, người ta vẫn

trông thấy ở cỗ “trông trăng” [13, 393 – 394] Trong lời giới thiệu về Lều

chõng (nhà xuất bản văn học, 2002), có đoạn: “Tác phẩm của Ngô Tất Tố như

một lời cải chính, hơn thế, một bản tố cáo chế độ khoa cử lỗi thời và thấpthoáng sau mỗi chương, mỗi hàng chữ là một nụ cười chế giễu, có khi là tiếngcười ra nước mắt.” Tác phẩm chủ yếu là một tấn bi kịch của những nhà nhotrí thức dưới chế độ phong kiến Đó là sự sụp đổ thảm hại về mặt tinh thầncủa những người trí thức suốt đời lấy khoa cử làm con đường tiến thân

Tác phẩm Lều chõng là sự chứng minh cho sự thích ứng với thời cuộc

của Ngô Tất Tố đã mang đến những thành công, đáng được ghi nhận trong sựnghiệp làm văn của ông Ngô Tất Tố xứng đáng là đại diện tiêu biểu cho sựthích ứng với thời cuộc của một bộ phận nhà văn trong thời kỳ giao thời, đó làbiểu hiện của sự tiến bộ và luôn đi theo hướng phát triển chung của thời đại

Như vậy, khi nhắc đến Ngô Tất Tố - Nhà văn giao thời, người ta nghĩ

ngay đến tác phẩm để đời của ông trong thời kỳ này đó là phóng sự Lều

chõng Từ đó, ta thấy tác phẩm này là tác phẩm có vị trí không nhỏ trong cuộc

đời hành văn của Ngô Tất Tố

CHƯƠNG 2 BIỂU HIỆN CỦA CHẤT PHÓNG SỰ TRONG TIỂU THUYẾT LỀU CHÕNG

2.1 Vấn đề phản ánh đậm chất thời sự

Trước hết cần hiểu phóng sự văn học là gì? Từ đó đi tìm hiểu về chất

“phóng sự” ở tác phẩm văn chương Phóng sự văn học có thể hiểu đơn giản làmột thể phóng sự luôn hướng đến sử dụng một số hình thức biểu đạt của vănchương nhằm tạo ra sự năng động cho tác phẩm văn chương và cuốn hút bạnđọc Ngoài chức năng thông tin sự kiện như một bài phóng sự báo chí thìphóng sự văn chương còn đảm nhiệm chức năng thông tin thẩm mỹ cao.Phóng sự văn học là một thể tài có cấu trúc mở, có thể kết hợp nhiều yếu tốkhác nhau để có thể tái hiện lại cuộc sống

Cao Đắc Điểm và Ngô Thị Thanh Lịch có viết: “ Là “tiểu thuyết

phóng sự”, chất “tiểu thuyết” trong “Lều chõng” thể hiện từ cốt truyện đến hệ

thống các nhân vật có tâm lý, tính cách cụ thể, được xây dựng thành các hình

tượng có chân dung điển hình Chất “phóng sự” trong “Lều chõng” biểu

hiện bằng nghệ thuật xử lý tinh tế, có tính “thời sự” cao, phản ánh chân thành,

cụ thể các “sự việc có thực” diễn ra phong phú trong hệ thống “thi cử” thờixưa.” [1, 5]

Đi lùi về lịch sử từ thế kỷ XV, Nho học được tôn lên là quốc học Chiếutheo những luân lý đạo đức của Nho gia, như: nhân, lễ, nghĩa, chí, tín ThờiHậu Lê mặc dù binh quyền thay đổi nhiều lần, nhưng triều đại này đã để lạirất nhiều điều tốt đẹp trong lịch sử dân tộc Đây cũng được coi là triều đạiphong kiến mà Nho giáo phát triển hưng thịnh nhất trong lịch sử “Nho giáoHậu Lê hưng thịnh, đã giành lấy vị trí độc tôn, trở thành tư tưởng chính thốngchi phối toàn xã hội Cho đến đầu và giữa triều Nguyễn, Nho học vẫn giữa vịtrí hưng thịnh Từ thế kỷ XV đến giữa thế kỷ XIX, Tam cương ngũ thườngcủa Nho gia đã trở thành kim chỉ nam, sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong xã hội

phong kiến Việt Nam” [6, 269] Đến nửa cuối thế kỷ XIX, sau khi Việt Nam

bị thực dân Pháp xâm lược, thực dân Pháp đã cho xây dựng hàng loạt cáctrường học Pháp – Việt ở các trung tâm thành phố lớn, phát triển hệ thốngtiếng Pháp và chữ quốc ngữ, Nho học dần bị đẩy lùi

Đến những năm đầu của thế kỷ XX, trong hàng ngũ các môn đệ củaKhổng Tử cũng đã có sự phân hóa rõ rệt Ngô Tất Tố đã vạch ra mặt trái củaphong trào “bảo tồn quốc túy” mà thực dân Pháp đang dấy lên ở đất nước ta.Túy có thể hiểu là cái đặc biệt, vị tất đã hay, được ví như cục thịt thừa trênmặt cũng đặc biệt đấy, có cần phải bảo tồn hay không? Cái khoa “quỳnh rượuhát hãm”, môn học “xe pháo mã tốt” thì có gì hay mà lại gọi là quốc hồn quốc

túy? Qua các bài như: Mười năm nữa báo chí Bắc Kỳ sẽ cổ động đến “thò

lò”, “quay đất”, Hỡi đồng bào Việt Nam, chúng ta nên vẽ mình cho con cái chúng ta Ở đây Ngô Tất Tố đã công kích bọn nhà báo vô lương tâm, lũ bồi

bút của thực dân đang nấp dưới chiêu bài “bảo tồn quốc túy” để hàng ngàycông khai đầu độc quần chúng Mặt khác, với âm mưu biến nước ta mãi mãichịu ách nô lệ, chúng tiến hành tuyên truyền sâu rộng những mê tín hủ tụctrong dân gian, đặc biệt là phong trào “phục cổ” là sự hồi tưởng, ngợi canhững thứ màu mè vàng son giả tạo thời phong kiến Nhà xuất bản

Alecxanden de Rhodes đã tặng giải nhất cho cuốn Nho giáo của Trần Trọng

Kim, một cuốn sách chạy theo khuynh hướng phục cổ, tôn Khổng, sùng Nho

của giai cấp phong kiến Ngô Tất Tố đã phê phán cuốn sách đó, Nho giáo biến

thành “Trần Trọng Kim giáo”, không còn là đạo giáo của Khổng Tử

Điểm xuất phát của các sáng tác của ông là cuộc sống Ông đã có mặt,quan sát, lắng nghe và chọn lựa những sự kiện tiêu biểu để khai thác và phântích Hiện thực như được phơi bày trên những sáng tác của ông Những giá trị

căn bản của Lều chõng là ở chỗ tác giả đã phản ánh chân thực hiện thực và đã

bóc trần thực chất thối nát của chế độ giáo dục và tổ chức khoa cử thời xưa

Với tính chiến đấu rõ rệt của thiên phóng sự, nhà văn được đánh giá là “Mộtcây bút chiến đấu xuất sắc trong văn học nghệ thuật Việt Nam”.

Lều chõng là tiểu thuyết phóng sự tái hiện lại sự thật Những sự việc

diễn ra trong tác phẩm này được khẳng định là ở khoảng giữa thế kỷ XIX(Minh Mạng thứ 12 (1831) cho đến ngày thực dân Pháp đặt ách đô hộ lên đấtnước ta” Xã hội phong kiến nước ta lâm vào tình trạng khủng hoảng trầmtrọng, nạn ngoại xâm đe dọa đất nước, thế nhưng triều đình nhà Nguyễn vẫnduy trì chế độ giáo dục nhồi sọ, giáo điều Việc tuyển chọn nhân tài cho đấtnước như vậy trong hoàn cảnh này đã không còn phù hợp, vì trước hoàn cảnhđất nước sắp lâm nguy mà thí sinh đi thi vẫn chỉ nhai đi nhai lại các giáo lý vàtuân thủ nguyên tắc “tôn Khổng, sùng Nho, chuyên kinh, phục cổ” [17, 274]

Tác phẩm không chỉ là chuyện văn chương, chữ nghĩa Tác phẩm cònthể hiện mọi mặt của chế độ khoa cử, những mặt trái của chế độ khoa cử ấyảnh hưởng trực tiếp đến sự hưng thịnh hay lụi tàn của một dân tộc Khônggiống các tác giải khác khi viết về giáo dục Hán học trong những năm từ 1937đến 1945, cũng có phần sa đà vào việc suy tôn một chiều Nho giáo, ngợi cacuộc sống vinh danh của kẻ sĩ, nhưng cây bút chân thực, sắc sảo và châmbiếm của Ngô Tất Tố đã có cái nhìn và thủ pháp nghệ thuật sáng tạo khác hẳn,như vậy là tác giả đã tự tạo cho mình một lối đi riêng

Trong Lều chõng, Ngô Tất Tố miêu tả từ lớp sơ học đến lớp đại học và

những cảnh thi hương, thi hội, thi đình thời phong kiến Theo sự tìm hiểu vềlịch sử thì: “Năm Minh Mạng thứ 6 (1825) khoa Ất Dậu là năm bắt đầu có cửnhân và tú tài Năm Minh Mạng thứ 12 khoa Giáp Ngọ, chuẩn định ở Bắc kỳđặt hai trường: I – Trường Hà Nội thì hợp thi các tỉnh: Hà Nội, Sơn Tây, BắcNinh, Thanh Hóa, Ninh Bình, Cao Bằng, Tuyên Quang, Hưng Hóa, TháiNguyên, Lạng Sơn, cộng là mười tỉnh” [2, 19] Trong tác phẩm, tác giả cónhắc tới cử nhân, tú tài và trường thi Hà Nội Như vậy, ta thấy đề tài mà tác