Thời xa vắng từ văn học đến điện ảnh nhìn từ phượng diện cốt truyện và nhân vật

“Tác phẩm điện ảnh chuyển thể từ văn học: Cần sự cổng hưởng” Mai Hoàng Khi tác phẩm Thời xa vắng được chuyển thể thành phim truyện nhựa vào năm 2003 do đạo diễn Việt kiều QuangHồ Minh qu

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

HÀ NỘI, 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

TS Nguyễn Thị Kiều Anh

HÀ NỘI, 2018

LỜI CẢM ƠN

Trước tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy, cô giáo khoa Ngữvăn trường Đại học sư phạm Hà Nội 2, những người luôn tận tình chỉ bảo tôi trongsuốt thời gian tôi học tập và nghiên cứu tại trường

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Thị Kiều Anhngười đã hướng dẫn, góp ý trao đổi về phương pháp luận, nội dung nghiên cứu vàcác hướng dẫn khoa học khác để tôi có thể hoàn thành tốt khóa luận tốt nghiệp.Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đối với gia đình, bạn bè đã luôn độngviên, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và thựchiện khóa luận

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Đặng Thu Lệ

LỜI CAM ĐOAN

Bài báo cáo tốt nghiệp này được hoàn thành dưới sự hướng dẫn của Tiến sĩNguyễn Thị Kiều Anh Tôi xin cam đoan rằng:

Đây là kết quả nghiên cứu của riêng tôi

Kết quả này không trùng khớp với kết quả của bất kì tác giả nào đã được công

bố Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Đặng Thu Lệ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của khóa luận 5

7 Bố cục của khóa luận 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ VĂN HỌC VÀ ĐIỆN ẢNH 7

1.1 Giới thiệu về văn học và điện ảnh 7

1.1.1 Đặc trưng của văn học 7

1.1.2 Nhìn chung về điện ảnh 8

1.2 Khái niệm, đặc trưng và vai trò của cốt truyện trong tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh 9

1.2.1 Khái niệm, đặc trưng và vai trò của cốt truyện trong tác phẩm văn học 9

1.2.1.1 Khái niệm của cốt truyện trong tác phẩm văn học 9

1.2.1.2 Đặc trưng và vai trò của cốt truyện trong tác phẩm văn học 10

1.2.2 Khái niệm và đặc trưng của cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh 11

1.2.2.1 Khái niệm cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh 11

1.2.2.2 Đặc trưng và vai trò của cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh 12

1.3 Khái niệm, đặc trưng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh 13

1.3.1 Khái niệm, đặc trưng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học 13

1.3.1.1 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm văn học 13

1.3.1.2 Đặc trưng và vai trò của nhân vật trong văn học 14

1.3.2 Khái niệm, đặc trưng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm điện ảnh 16

1.3.2.1 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm điện ảnh 16

1.3.2.2 Đặc trưng và vai trò của nhân vật trong phim 17

1.4 Giới thiệu Thời xa vắng trên bình diện tác phẩm văn học và điện ảnh 17

Chương 2 THỜI XA VẮNG TỪ VĂN HỌC ĐẾN ĐIỆN ẢNH NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN CỐT TRUYỆN 20

2.1 Những tiếp thu, bổ sung và cải biên cốt truyện chính của tiểu thuyết 20

Thời xa vắng 20

2.2 Nghệ thuật chuyển thể qua tổ chức không gian và thời gian 26

2.3 Nghệ thuật chuyển thể qua mở đầu và kết thúc 30

Chương 3 THỜI XA VẮNG TỪ VĂN HỌC ĐẾN ĐIỆN ẢNH NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NHÂN VẬT 35

3.1 Nghệ thuật chuyển thể qua hệ thống nhân vật 35

3.2 Nghệ thuật chuyển thể nhân vật qua hành động và tính cách 40

3.3 Nghệ thuật chuyển thể nhân vật qua ngôn ngữ 48

3.3.1 Nghệ thuật chuyển thể qua ngôn ngữ trần thuật 49

3.3.2 Nghệ thuật chuyển thể nhân vật qua ngôn ngữ độc thoại nội tâm 50

3.3.3 Nghệ thuật chuyển thể nhân vật qua ngôn ngữ đối thoại 52

KẾT LUẬN 56

TÀI LIỆU THAM KHẢO

trong Thời xa vắng của ông đã góp phần đổi mới tư duy tiểu thuyết nước ta.

Sự trình làng của tiểu thuyết Thời xa vắng năm 1986 đã khuấy động bầu

không khí văn học nước nhà Tác phẩm này được coi là “một hiện tượng văn học”làm tốn không ít giấy mực của giới phê bình, những người yêu văn học và đượcnhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1986 Sự ra đời của tiểu thuyết

Thời xa vắng đã gây tiếng vang lớn trong xã hội, không chỉ bởi tính nhân đạo sâu

sắc mà còn ở tính thời sự nhạy bén và đến nay vẫn còn nguyên giá trị Đây là tácphẩm ôm chứa dung lượng lớn của chặng đường lịch sử 30 năm oai hùng của dântộc Tác phẩm có ý nghĩa bước ngoặt không chỉ trong văn nghiệp của Lê Lựu, màcòn có ý nghĩa dấu mốc quan trọng trong tiến trình vận động và phát triển của văn

xuôi Việt Nam sau 1975 Với những giá trị mà mình mang lại, tiểu thuyết Thời xa

vắng đã gây được sức hút mạnh mẽ tới các ngành nghệ thuật khác, đặc biệt là với bộ

môn nghệ thuật thứ bảy

Lâu nay, văn học đã có mối quan hệ mật thiết với điện ảnh Văn học là mảnhđất màu mỡ cho điện ảnh khai thác và cũng chính văn học đã nâng bước cho điện

ảnh đến những thành công lớn về sau Thời xa vắng của Lê Lựu ngay từ khi ra đời

đã được bạn đọc nồng nhiệt đón nhận và giới phê bình chú ý không phải chỉ vì nó

có giá trị nhân đạo sâu sắc, tính thời sự nóng bỏng mà nó còn mang trong mình chấtđiện ảnh ngồn ngộn Đó cũng là lí do khiến đạo diễn Hồ Quang Minh chú ý đến tác

phẩm này Năm 1987, một năm sau khi tiểu thuyết Thời xa vắng đến với bạn đọc thì

đạo diễn Việt kiều Hồ Quang Minh đã mua tác quyền tiểu thuyết này để chuyển thểthành phim, theo ông đây là tác phẩm hay nhất về thân phận con người trong những

năm kháng chiến chống Mỹ Đạo diễn Hồ Quang Minh đã tự cải biên và viết thànhkịch bản phim truyện nhựa đưa lên màn ảnh và vì nhiều lí do mà bộ phim mãi đếnnăm 2003 mới ra đời sau 16 năm thai nghén Bộ phim được xem là một trong nhữngtác phẩm được giới làm phim ở nước ta đánh giá cao, khán giả yêu mến Phim đãnhận được giải quay phim xuất sắc nhất, giải âm nhạc LHP Thượng Hải, giải Diễnviên nữ LHP Singapo và giải Cánh diều bạc (không có Cánh diều vàng) của Hộiđiện ảnh Việt Nam năm 2005.

Nói về cuốn tiểu thuyết Thời xa vắng của mình, Lê Lựu viết: “cả một thời kì

dài từ những năm đầu chiến tranh đến những năm đầu 80, người ta không nói đến cái bi kịch riêng Tôi muốn viết về một cá nhân, một cuộc đời cụ thể với niềm hạnh phúc và nỗi khổ đau, có cái được cái mất” Và bộ phim Thời xa vắng đã làm được

điều ấy, có thể nói qua điện ảnh tiểu thuyết Thời xa vắng một lần nữa được thăng

hoa Tuy nhiên sự bắt rễ của điện ảnh với văn học cũng tạo nên một mối quan hệhữu cơ mới khi so sánh tự sự văn học với tự sự điện ảnh Chúng tuy có nhiều điểmchung nhưng cũng không ít những khác biệt bởi chất liệu và phương thức của hai

loại hình nghệ thuật là khác nhau Bởi vậy, phim chuyển thể không bao giờ là bản

sao của tác phẩm văn học gốc Tác phẩm văn học khi đi vào môi trường điện ảnh

không thể sống trọn vẹn đời sống của nó mà luôn có những cải biên nhất định đểphù hợp với ngôn ngữ, phương thức tự sự của điện ảnh Những nét khác biệt đó đã

tạo cho bộ phim Thời xa vắng “vừa gần vừa xa” so với tiểu thuyết gốc Cho nên

việc vận dụng lí thuyết tự sự mà đặc biệt là cốt truyện và nhân vật để nghiên cứuvấn đề từ văn học đến điện ảnh là cần thiết khi muốn nhìn nhận lại giá trị của tácphẩm này một cách đầy đủ và công bằng nhất

Mặt khác, người viết mong muốn đưa tới khán giả, những ai quan tâm, yêumến văn học và điện ảnh có hiểu biết thêm, khám phá sâu hơn vào địa hạt của hailĩnh vực này, đặc biệt là các phim truyện được chuyển thể từ tác phẩm văn học Từ

những lí do trên, chúng tôi chọn đề tài “Thời xa vắng từ văn học đến điện ảnh nhìn

từ phương diện cốt truyện và nhân vật” cho khóa luận của mình

2 Lịch sử vấn đề

Lê Lựu là cái tên quen thuộc với độc giả yêu mến văn học bởi văn phong giản

dị, dễ hiểu và thường đề cập đến những vấn đề gần gũi, bức thiết của xã hội ViệtNam Lê Lựu cũng như các tác phẩm của ông là một hiện tượng văn học đặc sắcgây nhiều tranh luận đối với giới nghiên cứu trong và ngoài nước Hiện nay, ở nước

ta có rất nhiều ý kiến, bài viết, công trình nghiên cứu, luận văn, phê bình xoayquanh tiểu thuyết của Lê lựu đăng trên các báo, tạp chí, hay các báo cáo, diễn đàntrên Internet như: Tạp chí văn học, Văn hóa nghệ thuật,…

“Thời xa vắng của Lê Lựu và tiến trình đổi mới văn xuôi Việt Nam sau 1975”

(Thái Thị Mỹ Bình)

“Đặc sắc lời trần thuật trong tiểu thuyết Thời xa vắng của Lê Lựu” (Hoàng Thị

Lan Hương)

“Thân phận con người trong Thời xa vắng của Lê Lựu” ( Lê Thị Ánh Linh)

“Tiểu thuyết Thời xa vắng nhìn từ góc độ thể loại” (Nguyễn Thanh Sang)

“Lê Lựu và giọng điệu trần thuật trong Thời xa vắng” (Nguyễn Như Trang

-Ngô Thu Thủy)

Những năm gần đây, hiện tượng chuyển thể tác phẩm văn học sang điện ảnhđược nhiều người trong giới nghệ thuật chú trọng và đạt được nhiều bước tiến nổibật Qua mỗi giai đoạn lịch sử của dân tộc, văn học đã cung cấp cho điện ảnhnhững mẫu hình tượng nhân vật đa dạng, phong phú từ diện mạo lẫn tính cách.Nhiều công trình nghiên cứu, bài viết đi sâu tìm hiểu con người Việt Nam qua cácnhân vật trong văn học và điện ảnh ở nhiều phương diện, gắn bó với từng giai đoạnthăng trầm của lịch sử như:

“Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh” (Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, số 2năm 2001, Hương Nguyên)

“Từ văn học đến điện ảnh” (Tạp chí Văn hóa nghệ thuật, số 6, năm 1999,Phạm Vũ Dũng)

“Chuyển thể tác phẩm văn học_ nguyên liệu quý cho điện ảnh” (Quỳnh Phạm)

“Chuyển thể văn học sang điện ảnh” (Lê Đình Tiến)

“Tác phẩm điện ảnh chuyển thể từ văn học: Cần sự cổng hưởng” (Mai Hoàng)

Khi tác phẩm Thời xa vắng được chuyển thể thành phim truyện nhựa vào năm

2003 do đạo diễn Việt kiều QuangHồ Minh qu ay và bắt đầu công chiếu thì đã cónhiều bài báo đưa ra những quan điểm khác nhau về bộ phim này như:

“Thời xa vắng - từ văn học đến điện ảnh (Dưới góc nhìn tự sự)” (Phạm Thị

Thu Hương)

“Thời xa vắng_ hành trình từ văn học đến điện ảnh” (Tạp chí Văn ghệ Quân

đội, năm 2017, Nguyễn Thị Bích)

“Phim Thời xa vắng - Bức tranh hoài niệm về một thời đã qua” (Xuân Thành)

“Thời xa vắng sẽ thu hút người xem” (Thể thao và Văn hóa)

“Thời xa vắng- bộ phim đã chắp cánh cho văn học thăng hoa” (Hồng Phong

Bùi)

“Thời xa vắng đoạt giải nhạc phim LHP Thượng Hải” (Lăng kính Văn

Hóa-Điện ảnh)

Các bài báo trên chủ yếu chỉ ra những nét khái quát về mối quan hệ giữa văn

học và điện ảnh, và những đánh giá có giá trị cho bộ phim Thời xa vắng Nhưng

chưa có bài báo nào thực sự đưa ra những vấn đề chính của tác phẩm chuyển thể vànhững giá trị của cả hai loại hình nghệ thuật này đạt được Vì vậy, để có một cái

nhìn tương đối đầy đủ về Thời xa vắng - chuyển thể từ tác phẩm văn học sang điện

ảnh là một điều tương đối khó khăn với chúng tôi khi thực hiện đề tài này Nhưngnhìn ở một góc độ khác thì các bài báo và công trình nghiên cứu của các tác giả đitrước cũng là những tư liệu quý báu để chúng tôi có cách nhìn tổng quan và toàndiện, sâu sắc hơn về vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Khóa luận hướng tới khái quát những đặc điểm cơ bản của văn học và điệnảnh, mối quan hệ giữa chúng và những vấn đề của một tác phẩm chuyển thể Qua

đó tìm ra những điểm mới mẻ và độc đáo của hai loại hình nghệ thuật văn học và

điện ảnh trong tác phẩm Thời xa vắng.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng

Truyện ngắn Thời xa vắng của Lê Lựu và bộ phim cùng tên được chuyển thể

từ tác phẩm văn học cùng tên của đạo diễn Việt kiều Hồ Quang Minh

4.2 Phạm vi

Tìm hiểu về phương diện cốt truyện và nhân vật của cả hai thể loại văn học vàđiện ảnh Qua đó thấy được những điểm tương đồng và khác biệt của tiểu thuyết

Thời xa vắng khi chuyển thành bộ phim điện ảnh cùng tên.

5 Phương pháp nghiên cứu

Nhằm chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa tác phẩm văn học vàtác phẩm điện ảnh, người viết đã lựa chọn và kết hợp các phương pháp nghiêncứu chính:

- Phương pháp liên ngành

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp khảo sát - so sánh

6 Đóng góp của khóa luận

Từ việc đi sâu phân tích phương diện cốt truyện và nhân vật chúng tôi chỉ ranhững nhân tố chính tạo nên một bộ phim chuyển thể có giá trị, đồng thời chỉ ramối liên hệ, tác động qua lại của hai loại hình nghệ thuật này Hơn nữa, người viếttìm hiểu sự biến thể của văn học khi đi vào điện ảnh qua việc chuyển thể tiểu thuyết

sang phim điện ảnh ở tác phẩm Thời xa vắng.

Khóa luận chỉ ra được những đặc điểm cơ bản của văn học và điện ảnh, mốiquan hệ của hai loại hình nghệ thuật này, từ đây chỉ ra sự tương đồng và khác biệtcủa tác phẩm văn học (đại diện là tiểu thuyết) và tác phẩm điện ảnh (đại diện làphim truyện) Đặc biệt, chúng tôi lí giải hiện tượng thành công của một tác phẩmchuyển thể và tác động ngược trở lại của nó với văn học, cũng như thấy được sựkhông trùng khít của phim điện ảnh so với tiểu thuyết văn học nhằm giúp các nhàvăn có những cách xây dựng nhân vật, cốt truyện,… của mình mới lạ hơn, đem lạinhiều tác phẩm có giá trị hơn

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết thúc và tài liệu tham khảo nội dung luận văn gồm bachương:

Chương 1: Khái lược chung về văn học và điện ảnh

Chương 2: Thời xa vắng từ văn học đến điện ảnh nhìn từ phương diện cốt

truyện

Chương 3: Thời xa vắng từ văn học đến điện ảnh nhìn từ phương diện nhân vật.

NỘI DUNG Chương 1 KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ VĂN HỌC VÀ ĐIỆN ẢNH

1.1 Giới thiệu về văn học và điện ảnh

1.1.1 Đặc trưng của văn học

Văn học là một hình thái ý thức xã hội, một môn nghệ thuật nhưng khác với

các loại hình nghệ thuật khác bởi đặc trưng về chất liệu sáng tác của văn học làngôn từ Nếu chất liệu của hội họa là màu sắc, đường nét, hình khối; của âm nhạc là

âm thanh, tiết tấu, nhịp điệu… thì chất liệu của văn học là ngôn từ hay văn học làloại hình nghệ thuật sáng tạo bằng ngôn từ Ngôn ngữ văn học có tính hình tượng,văn học lấy ngôn từ làm chất liệu để phản ánh hiện thực xã hội, thể hiện sự nhậnthức và sáng tạo của con người

Văn học nhận thức con người và thế giới trong tính tổng thể, sống động trongcác mối quan hệ đời sống phong phú và phức tạp của nó trên các phương diện thẩm

mĩ Tác phẩm văn học là bức tranh sinh động về đời sống và con người Qua bứctranh đó, người viết luôn muốn gửi gắm những tình cảm, tư tưởng và thể hiện thái

độ của mình trước cuộc sống Trong các tác phẩm văn học, nhà văn không chỉ thểhiện những tư tưởng, tình cảm khách quan mà còn thể hiện những tâm tư, tình cảmriêng và cả ước mơ, khát vọng đối với con người và cuộc sống Bởi vậy, tác phẩmvăn học là sự kết hợp giữa khách quan (hiện thực đời sống ) và chủ quan (tình cảmngười viết ) Nhà văn không chỉ tái hiện lại những chi tiết của đời sống mà mìnhmắt thấy tai nghe, mà qua đó còn muốn nói một điều gì mới mẻ, lớn lao hơn Dùvăn học phản ánh hiện thực nhưng nó không phải là bản sao chép nguyên xi hiện

thực Trong truyện ngắn Đời thừa, Nam Cao từng viết: "Văn chương không cần đến

những người thợ khéo tay làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho Văn chương chỉ dung nạp được những người biết đào sâu, biết tìm tòi, khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những cái gì chưa có” Đúng vậy, mọi nghệ sĩ chân chính đều khao khát

sáng tạo ra được những tác phẩm sâu sắc và có giá trị cao Nhà văn phải là người cócái nhìn tinh tế, nhạy bén và sâu sắc để phát hiện những khía cạnh sâu kín ở bề sâu

của đời sống để đem đến cho người đọc những cái nhìn mới mẻ hơn đầy bất ngờ,thú vị, có khả năng đánh thức vào trí tuệ trái tim, thậm chí có thể làm thay đổinhững thói quen, những nếp nghĩ thông thường trong mỗi độc giả.

Cái độc giả cần không phải là hiện thực được phản ánh một cách xuôi chiều,khách quan mà từ tác phẩm của nhà văn, họ muốn hiểu thêm bản chất của thời đại

mà họ đang sống và những tư tưởng, triết lý được nhà văn đúc rút được và tổng hợpnên từ cuộc sống này Từ đó, mỗi độc giả có cơ hội để nhìn nhận lại chính mình,cuộc sống xung quanh mình để có thái độ sống tích cực và tự nhận thức hoàn thiệnbản thân mình, hướng tới những giá trị cao đẹp Hơn cả trách nhiệm nhà văn, họcòn mang trách nhiệm cứu rỗi tính cách, tâm hồn mỗi con người Chính những điều

họ viết sẽ đưa con người đến với những chân trời mới, bầu trời của chân thiện

-mỹ, để cho độc giả biết đúng sai, phải trái, có ước mơ, biết khao khát, cảm thông…

từ đó sống cao đẹp hơn

1.1.2 Nhìn chung về điện ảnh

Lịch sử điện ảnh là quá trình ra đời và phát triển của điện ả nh từ cuối thế kỉXIX cho đến nay Ngày 28/12/ 1895, bộ phim đầu tiên được công chiếu tại thủ đôPari và cũng chính ngày đó nhân loại đã ghi nhận sự khai sinh của bộ môn nghệthuật thứ bảy

Tính đến nay, loại hình nghệ thuật độc đáo này đã có 123 năm tuổi Sự khaisinh ra một loại hình nghệ thuật mới đã làm cho nghệ thuật có nhiều biến động vàkhởi sắc, nó tác động lớn đến mọi mặt của đời sống tinh thần của nhân loại

Trong Đại từ điển tiếng Việt điện ảnh được định nghĩa là: “1- kĩ thuật thu vào

phim những hình cử động liên tục và chiếu lại trên màn ảnh 2- Ngành nghệ thuật dung kĩ thuật để thu phóng kịch bản được dàn dựng, đạo diễn công phu” [19, tr

634] Còn trong Từ điển tiếng Việt tường giải và liên tưởng thì lại định nghĩa: “Điện

ảnh là nghệ thuật phản ánh hiện thực bằng những hình ảnh, hoạt động liên tục, thu vào phim (nhựa, video) để chiếu các cử động lên màn ảnh”… [5, tr 905] Như vậy,

“Có nhiều quan niệm khác nhau về đặc trưng điện ảnh, song hiện nay quan niệm phổ biến nhất cho rằng điện ảnh có tám thuộc tính cơ bản: điện ảnh là một nghệ thuật

tổng hợp, có tính chất truyền thống, tính dân tộc và tính quốc tế, tính giá trị, tính kinh tế thương mại và mang giá trị tư tưởng nhân sinh sâu sắc Điện ảnh là con đẻ của khoa học kĩ thuật - công nghệ và nằm trong cấu trúc văn hóa, truyền thông đại chúng” [ 6, tr 16 ].

1.2 Khái niệm, đặc trưng vfa vai trò của cốt truyện trong tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh

1.2.1 Khái niệm, đặc trưng và vai trò của cốt truyện trong tác phẩm văn học

1.2.1.1 Khái niệm của cốt truyện trong tác phẩm văn học

Khái niệm cốt truyện được sử dụng chủ yếu trong các loại hình văn họcthuộc phương thức tự sự hay kịch Cốt truyện hiểu đơn giản là hệ thống các sự kiện,hành động, diễn biến trong đời sống của nhân vật trong tác phẩm cụ thể nhằm làmnổi bật chủ đề tư tưởng của tác phẩm Cốt truyện là yếu tố cơ bản nhất để tìm ra cấutrúc và kết cấu của một tác phẩm văn xuôi Trong giới nghiên cứu văn học có rấtnhiều các quan niệm khác nhau về cốt truyện

Lịch sử nghiên cứu cốt truyện được bắt đầu từ rất sớm, theo Aristos ngườiđược coi là người đầu tiên đặt nền móng cho lí thuyết nghiên cứu cốt truyện, trong

công trình Nghệ thuật thi ca cho rằng: “Cốt truyện là cơ sở, là linh hồn của bi kịch,

sau đó mới đến tính cách” [ 12, tr 13] Còn trong Lí luận văn học do Hà Minh Đức

chủ biên định nghĩa: “cốt truyện là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn

biến của cuộc sống, và nhất là những xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó, các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm sáng tỏ chủ đề, tư tưởng của tác phẩm” [7, tr 29] Trong Từ điểm thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán nêu rõ: “Cốt truyện là hệ thống sự kiện cụ thể được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc loại tự sự và kịch Cốt truyện không phải là một yếu tố tất yếu của mọi tác phẩm văn học Trong tác phẩm trữ tình, cốt truyện (với ý nghĩa chặt chẽ nhất của khái niệm này) không tồn tại vì ở đây tác giả biểu hiện sự diễn biến của tình cảm, tâm trạng” [8, tr 586] Không

đồng tình với quan điểm này, có một định nghĩa về cốt truyện khác trong giáo trình

Lí luận văn học do Trần Đình Sử chủ biên, tập 2, phần “Tác phẩm và thể loại văn

học” định nghĩa: “Cốt truyện là một chuỗi các sự kiện được tạo dựng trong các tác

phẩm tự sự, kịch Một số văn bản trữ tình có yếu tố cốt truyện Khái niệm cốt truyện nhằm tách truyện thành hia phần: một là chuỗi các sự kiện được tạo dựng trong tác phẩm tự sự, kịch, và một phần khác quan trọng không kém là các yếu tố miêu tả, lời

kể, lời bình Thiếu các yếu tố này thì truyện không thể thành truyện” [17, tr 56].

Còn Lại Nguyên Ân trong cuốn 150 thuật ngữ văn học lại đề cao vai trò của cốt truyện: “Cốt truyện trỏ lớp biến cố của hình thức tác phẩm chính hệ thống biến cố

đã tạo ra sự vận động của nội dung cuộc sống được miêu tả trong tác phẩm Tính truyện (có cốt truyện) là phẩm chất có giá trị quan trọng của văn học, sân khấu, điện ảnh và các nghệ thuật cùng loại” [1, tr 99].

Nhìn chung, cốt truyện là tổng hoà các sự kiện, biến cố có ý nghĩa quan trọngđối với nhân vật và có tính nhân quả làm nên cơ sở của truyện, nó là chất liệu đờisống để nhà văn dựng nên truyện Cốt truyện này có thể tóm tắt, có thể vay mượn,chuyển di từ tác phẩm này sang tác phẩm khác, bản thân nó chưa phải là sản phẩmnghệ thuật, chưa phải là thành phần của tác phẩm tự sự

1.2.1.2 Đặc trưng và vai trò của cốt truyện trong tác phẩm văn học

Trong văn xuôi tự sự truyền thống cốt truyện luôn giữ một vị trí và vai trò rấtquan trọng, nó được coi là nòng cốt của văn xuôi tự sự đặc biệt là truyện ngắn vàtiểu thuyết Cốt truyện là yếu tố quan tâm hàng đầu của nhà văn và cũng là yếu tốquan trọng nhất tạo nên cái hay, cái dở, sự hấp dẫn hay nhàm chán của một tác

phẩm văn xuôi tự sự Nói về vai trò của cốt truyện, thi hào Goeth cho rằng: “Còn gì

quan trọng hơn cốt truyện và nếu thiếu nó thì cả nền lí luận nghệ thuật còn ra gì nữa? Nếu cốt truyện không dùng được thì tài năng ta sẽ lãng phí vô ích” Còn nhà

nghiên cứu, nhà văn người Anh Maugham khẳng định: “Nhà văn sống bằng cốt

truyện, y như họa sĩ sống bằng màu và bút vẽ vậy” Cốt truyện đảm nhiệm nhiều

chức năng quan trọng như: bộc lộ tính cách của các nhân vật, thể hiện xung đột conngười và xã hội, bộc lộ tư tửng tình cảm và phong cách cũng như tài năng của nhàvăn Như vậy, cốt truyện càng li kì, độc đáo thì càng làm nên sức lôi cuốn cho tác

phẩm tự sự Chức năng chủ yếu của cốt truyện trong văn bản tự sự giống như những

mắt xích tạo nên sự vận hành nhịp nhàng cho các sự kiện, “một mặt, cốt truyện là

một phương diện bộc lộ nhân vật, nhờ cốt truyện nhà văn thể hiện sự tác động qua lại giữa các tính cách nhân vật, mặt khác, cốt truyện còn là phương diện để nhà văn tái hiện các xung đột xã hội” (Theo Từ điển Wiki).

Ngày nay, trong các tác phẩm văn xuôi hiện đại các tác giả không phủ địnhtính cần thiết của cốt truyện nhưng nó không còn giữ vị trí độc tôn nữa, không còn

là yếu tố mang tính quyết định Những quan niệm mới mẻ về cốt truyện và vai tròcủa cốt truyện trong văn xuôi tự sự hiện nay đã phần nào lí giải sự ra đời của cáctruyện tâm lí, truyện không có cốt truyện, tiểu thuyết dòng ý thức… trong văn họchiện đại Kiểu truyện không có cốt truyện được coi là một cách tân độc đáo của vănxuôi hiện đại

Đặc biệt, đến văn xuôi hậu hiện đại thì vai trò của cốt truyện ngày một mờ nhạthơn Nó bị xóa bỏ đi các mối quan hệ nhân quả, tính hiện thực… những yếu tố

không thể thiếu trong cốt truyện truyền thống Trịnh Bá Dĩnh quan niệm rằng: “Thay

vì duy trì tính thống nhất trong trình tự thời gian và nhân quả của chuỗi sự kiện gắn với hành động của nhân vật chính, tự sự tan vỡ thành một chuỗi lắp ghép các phân đoạn, các mảnh vỡ của cuộc đời nhân vật chính Thay vì triển khai, tự sự bám vào cuộc phiêu lưu của nhân vật, nhà văn lại biến tự sự thành cuộc phiêu lưu của cái viết - sự lắp ghép ngẫu nhiên các mảnh vỡ - những sự kiện phân tán rời rạc” Và

ngày nay, bạn đọc cũng không hề ngần ngại đón nhận kiểu cốt truyện tâm lí bêncạnh cốt truyện hành động truyền thống và kiểu văn xuôi mang đậm tính chất trữtình

Như vậy, cùng với thời gian theo tiến trình phát triển không ngừng của lịch sử

và văn học, quan niệm về cốt truyện đã có nhiều thay đổi, cải biên tiến bộ, mới mẻhơn… Trong vấn đề chuyển thể, để có một bộ phim hay thì cốt truyện là yếu tốquan trọng hàng thu hút những nhà làm phim khi họ có ý định chuyển thể tác phẩmvăn học sang điện ảnh

1.2.2 Khái niệm và đặc trưng của cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh

1.2.2.1 Khái niệm cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh

Nghệ thuật điện ảnh sinh sau đẻ muộn hơn so với các loại hình nghệ thuật

khác nhưng chính điều này nó lại trở thành cơ hội để loại hình nghệ thuật thứ bảynày hấp thụ được những tinh hoa của các loại hình nghệ thuật ra đời trước nó đặcbiệt là văn học Nhờ vậy, mà nghệ thuật điện ảnh phát triển nhanh chóng và trongđiện ảnh người ta dễ dàng nhận ra dấu ấn của âm nhạc, hội họa, mà đặc biệt nhấtvẫn là văn học Chính vì thế hầu hết các khái niệm về hình thức tự sự trong điện ảnhđều được lấy ra từ trong văn học Khái niệm cốt truyện trong tác phẩm điện ảnhcũng rất gần gũi với cốt truyện trong các tác phẩm văn học.

Cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh bao gồm tất cả các tình tiết, sự kiện củanhững câu chuyện được mô tả một cách cụ thể, trực tiếp qua màn ảnh và được sắp

xếp một cách có tổ chức, nói theo cách khác thì “một chuỗi những sự kiện trong

một mối liên hệ nhân quả xảy ra trong không gian và thời gian” [2, tr 95] Đạo diễn

Lê Dân nhận định: “Cốt truyện là hình thức trong đó sự sáng tạo nghệ thuật đã xuất

hiện dưới dạng sắp đặt, bố trí thứ tự các sự kiện, tổ chức các mối quan hệ của các nhân vật trước những sự kiện một cách chi tiết, nhằm đạt tới hiệu quả tối đa đối với người thưởng thức” Nhìn chung, về cơ bản thì cốt truyện trong phim là hệ thống

các sự kiện được sắp xếp, tổ chức nhằm bộc lộ xung đột, mâu thuẫn… phát triểntính cách nhân vật, bộ lộ tính cách nhân vật trong mối quan hệ với các nhân vậtkhác trong điện ảnh

1.2.2.2 Đặc trưng và vai trò của cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh

Tác phẩm văn xuôi tự sự đặc biệt là tiểu thuyết thì không bị giới hạn độ dài tácphẩm vì vậy tác phẩm văn học có thể xây dựng cốt truyện phức tạp với nhiều tuyếntruyện đan xen, với nhiều tuyến nhân vật, nhiều tình tiết, sự kiện… trong truyện.Còn cốt truyện trong phim điện ảnh vừa bao gồm nội dung sự kiện lại vừa bao gồm

cả phần tư liệu bên ngoài lại bị giới hạn cả về dụng lượng trình chiếu nên cốt truyệntrong tác phẩm điện ảnh có những đặc trưng riêng không giống với cốt truyện trongtác phẩm văn học Mặt khác, do dung lượng quy định của điện ảnh nên bộ phimphải có cốt truyện hài hòa giữa thời gian câu chuyện xảy ra và thời gian chiếu phim.Tuy nhiên, bị giới hạn bởi thời gian chiếu phim thì không có nghĩa là tác phẩm điệnảnh bị giới hạn bởi thời gian câu chuyện hay bị co thắt lại cốt truyện Phim điện ảnh

vẫn có thể truyền tải được hết nội dung cốt truyện, thể hiện bao trùm được nhữngkhông gian và thời gian rộng lớn theo suốt cả cuộc đời của nhân vật hay cả số phậncủa nhân vật qua nhiều thế hệ…

Muốn có một cốt truyện thành công thì các nhà làm phim luôn chú ý quan tâmđến phần mở đầu và phần kết thúc phim Phần mở đầu luôn tạo cho khán giả sự tò

mò, hứng thú và là cơ sở để nhận biết sự phát triển của đường dây cốt truyện chínhthông qua nhân vật, không gian, thời gian… Có ý kiến cho rằng, để biết một bộphim hay dở thì chỉ cần xem mười năm phút mở đầu vì đó là thời gian bộ phim đặt

ra được vấn đề gây tò mò cho khán giả và níu chân người xem trước màn hình Tuynhiên, cũng không thể phủ định rằng có rất nhiều bộ phim xem đến cuối cùng tamới thấy vỡ òa trong cảm xúc Vì vậy, phần kết phim cũng đóng vai trò rất quantrọng, bởi thành công của bộ phim là do tài năng của đạo diễn có thể giải quyết

được vấn đề đặt ra không “Đoạn kết của bộ phim đa số có nhiệm vụ thỏa mãn hoặc

đánh lừa những mong đợi mà cả bộ phim đã mang lại Đoạn kết cũng có thể kích hoạt trí nhớ bằng việc nhắc nhở người xem điểm lại những sự kiện trước đó, và có thể xem xét, đánh giá chúng dưới ánh sáng mới” [2, tr 95] Nói khác đi, bộ phim

không dừng lại một cách vô nghĩa mà sự kết thúc phải mang một ý nghĩa nhất địnhnhằm đọng lại trong tâm tưởng người xem hoặc có thể là một bài học vô giá trongđời sống của mỗi người Thường thì kết thúc phim sẽ khép lại dòng tự sự bằng mộtcao trào hay một kết thúc mở để cho người xem tự cảm nhận

Tóm lại, những điểm khác biệt giữa cốt truyện văn học và cốt truyện điện ảnh

sẽ là cơ sở để nhà làm phim xây dựng, sáng tạo nên một tác phẩm, một bộ phim mớicủa riêng mình chứ không đơn thuần là sự sao chép nguyên xi nguyên tác văn học

Và đó không chỉ là cơ sở để người viết khám phá ra sự khác biệt, độc đáo của mộttác phẩm chuyển thể thành phim mà còn là cơ sở để khán giả có cái nhìn kháchquan hơn khi so sánh một bộ phim chuyển thể với một tác phẩm văn học

1.3 Khái niệm, đặc trưng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh

1.3.1 Khái niệm, đặc trưng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học

1.3.1.1 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm văn học

Ðối tượng chung của văn học là cuộc đời nhưng trong đó con người luôn giữ

vị trí trung tâm Những sự kiện kinh tế, chính trị, xã hội, những bức tranh thiênnhiên, những lời bình luận đều góp phần tạo nên cho cốt truyện và nhân vật sựphong phú, sinh động Nhưng cái quyết định chất lượng tác phẩm văn học chính lànhân vật Nhân vật chính là cái hồn cốt của tác phẩm văn học, mọi sự miêu tả, diễnbiễn cốt truyện, không gian, thời gian đều xoay quanh nhân vật Nhân vật trong tácphẩm văn học chính là hình mẫu lí tưởng để nhà văn gửi gắm thông điệp và quanhân vật người đọc cũng khám phá được vấn đề mà nhà văn đặt ra trong tác phẩmcủa mình Ðọc một tác phẩm, cái đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn người đọcthường là số phận, tình cảm, cảm xúc… của những con người được nhà văn thể

hiện Vì vậy, Tô Hoài đã cho rằng "Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải

quyết hết thảy trong một sáng tác"

Văn học không thể thiếu nhân vật, bởi nó là hình thức cơ bản để qua đó vănhọc miêu tả thế giới hình tượng Văn học là sự phản ánh lại đời sống thực tế lêntrang sách, vì vậy văn học luôn có mối quan hệ chặt chẽ với đời sống, tái hiện đờisống qua những chủ thể nhất định, là tấm gương của cuộc đời Nhân vật văn họcchính là con người cụ thể được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng chất liệu ngôn

từ Nhân vật có thể có tên riêng hoặc không, có thể miêu tả ngoại hình kỹ lưỡnghoặc cũng chỉ sơ lược Nhân vật có thể được miêu tả sinh động hay không rõ nét,xuất hiện một hay nhiều lần, thường xuyên hay từng lúc, giữ vai trò quan trọngnhiều, ít hoặc không ảnh hưởng nhiều lắm đối với tác phẩm… Nhân vật văn học chỉmang tính ước lệ, không thể đồng nhất nhân vật văn học với con người thật trongcuộc sống

Nhân vật văn học là sự phản chiếu con người nên được miêu tả: ngoại hình,hành động, nội tâm… đặc biệt là ở nội tâm, cho nên nhân vật luôn gắn với cốttruyện Nhờ chất liệu văn học là ngôn từ nên nhân vật được miêu tả trong sự vậnđộng của cốt truyện, không gian, thời gian… nên nhân vật mang tính chất quá trình.Văn học hiện đại đều tập trung miêu tả số phận của con người, dù nhà văn miêu tảthần linh, ma qủy, đồ vật nhưng đều gán cho nó những phẩm chất của con người

1.3.1.2 Đặc trưng và vai trò của nhân vật trong văn học

Nhân vật văn học có chức năng khái quát những tính cách, hiện thực cuộc

sống và thể hiện quan niệm của nhà văn về cuộc đời, con người Nhà văn sáng tạo

ra nhân vật để thể hiện những cá nhân xã hội nhất định và quan niệm về các nhânvật đó Tuy nhiên, nhân vật trong văn học là những con người tiêu biểu nhất mangđặc trưng tính cách hay hành động khác biệt do chính nhà văn nhào nặn Các nhânvật đều được các nhà văn chắt lọc và nhào nặn để tạo nên những hình tượng nhân

vật điển hình Biêlinxki từng nhận định: “Cần phải làm cho nhân vật vừa làm

những biểu hiện của cả một thế giới gồm nhiều người lại vừa là một người, một chỉnh thể, một cá biệt Chỉ với điều kiện đó, chỉ có thong qua sự điều hòa giữa các mặt đối lập ấy với nhau, thì nhân vật đó mới có thể là một người điển hình”.

Khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục đích gắn nó với những vấn đề mà nhàvăn muốn đề cập đến trong tác phẩm Vì vậy, tìm hiểu nhân vật trong tác phẩm, bêncạnh việc xác định những nét tính cách của nó, cần nhận ra những vấn đề của hiệnthực và quan niệm của nhà văn mà nhân vật muốn thể hiện Betông Brecht cho

rằng: "Các nhân vật của tác phẩm nghệ thuật không phải giản đơn là những bản

dập của những con người sống mà là những hình tượng được khắc họa phù hợp với

ý đồ tư tưởng của tác giả".

Đặc trưng tiêu biểu khác biệt của nhân vật trong tác phẩm văn học khác hẳnvới các loại hình nghệ thuật khác là nhân vật luôn có xu hướng biến thiên, vận độngkhông ngừng theo diễn biến của cốt truyện làm kích thích đến trí tưởng tượng củangười đọc Hơn nữa, trong văn học luôn luôn tồn tại nguyên lí “tảng băng trôi”nghĩa là người đọc sẽ phải tự mình khám phá ra những ẩn ý đằng sau lớp vỏ ngôn

từ Với ngôn ngữ là chất liệu nghệ thuật, văn học cho phép độc giả là người đồngsáng tạo, mỗi người đọc lại có sự liên tưởng và cảm nhận riêng Điều đó làm nên sựphong phú, sáng tạo trong thế giới nhân vật của hàng ngàn độc giả Mà quá trìnhtiếp nhận văn học là một quá trình mở cho nên văn học khác hẳn với các loại hìnhnghệ thuật khác, văn học thực sự có một đời sống vô cùng đa dạng, phong phú, nóđược tồn tại trong trí tưởng tưởng của mỗi các nhân bạn đọc Chính vì lẽ đó, nhânvật được coi như người truyền tin quyền lực nhất của nhà văn để thể hiện nhữngthông điệp nhất định Điều mà các loại hình nghệ thuật khác khó lòng chạm đến.Tóm lại, từ những cái nhìn về nhân vật trong văn học ở trên sẽ giúp cho nhà

làm phim có những quyết định đúng đắn khi chuyển thể một tác phẩm văn học sangđiện ảnh Tuy văn học và điện ảnh cũng có những điểm tương đồng nhất địnhnhưng nhân vật trong tác phẩm văn học và điện ảnh vẫn tồn tại những khoảng cách,chính điều này đã tạo nên nhiều thách thức cho nhà làm phim Các nhà làm phimvừa phải tạo dựng một nhân vật đã có sẵn trong văn học để làm sao không mất đihồn của cốt truyện và nhân vật đó vừa phải sáng tạo thêm độ sâu lắng khắc sâu vàotâm tưởng của mỗi khán giả.

1.3.2 Khái niệm, đặc trưng và vai trò của nhân vật trong tác phẩm điện ảnh

1.3.2.1 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm điện ảnh

Nếu như văn học mượn chất liệu chính là ngôn từ và người đọc văn học nhìn

thấy nhân vật qua những ngôn ngữ của tác giả và nhận thức nhân vật bằng hình

dung, trí tưởng tượng Thì trong điện ảnh khán giả yêu thích sân khấu nhìn thấy vànhận thức nhân vật của vở diễn từ con người thật bằng tai, bằng mắt nhưng lại trên

một không gian ước lệ với những hành động diễn ước lệ của diễn viên Nhân vật

trong điện ảnh luôn luôn vận động và thể hiện tính cách từ việc đối mặt với các sựkiện diễn ra trong không gian, thời gian thật làm cho khán giả có cái nhìn cụ thể vàsinh động hơn Và chính hành động cũng như các mối quan hệ của nhân vật sẽ làmnên đường dây chính của cốt truyện và qua đó chủ đề tư tưởng của bộ phim cũng rõràng hơn Đây là điểm mạnh hơn hẳn của nhân vật điện ảnh so với nhân vật của cácloại hình nghệ thuật khác bởi người xem có thể trực tiếp cảm nhận nhân vật bằngmọi giác quan như khi họ đối diện với những con người thật trong cuộc sống hàngngày Trong bối cảnh thật đó, nhân vật điện ảnh xuất hiện với những hành vi, cửchỉ, hoạt động tác động ngay vào các giác quan của người xem và họ có thể hiểuhoặc ít nhất là cảm nhận thấy nhân vật trong phim như thế nào

Như vậy, việc xây dựng nhân vật trong phim một cách xuất sắc là cả một sự cố

gắng nỗ lực sáng tạo của nhà làm phim Cho nên Trần Luân Kim trong Phương

pháp phê bình điện ảnh cho rằng: “Khắc họa nhân vật là lao động sáng tạo quan trọng bặc nhất và cũng khó khăn, tinh tế bậc nhất đối với tác giả điện ảnh Nhân vật trong phim vừa là hạt nhân thuật kể, là động lực triển khai cốt truyện vừa là hạt

nhân của xung đột kịch tính, là cơ sở tạo hình của tác phẩm”.

1.3.2.2 Đặc trưng và vai trò của nhân vật trong phim

Nhân vật trong tác phẩm điện ảnh giữ vai trò làm trung tâm bởi chủ đề tưtưởng của tác phẩm được thể hiện qua nhân vật và cốt truyện mà sự phát triển củacốt truyện lại do tính cách các nhân vật thúc đẩy Hơn nữa, dù nhân vật có là conngười hay đồ vật, cây cối… thì cũng đều mang hơi thở của con người, nỗi niềm củacon người nhằm truyền đi chủ đề tương tưởng và thông điệp muốn gửi gắm

Nhân vật điện ảnh luôn hiện ra sống động hơn nhân vật văn học bởi đặc trưngcủa điện ảnh là sự kết hợp của cả âm thanh, hình ảnh Nhân vật hiện ra là những conngười cụ thể chứ không phải chunh chung, nhân vật trở thành một con người của tựnhiên, con người xã hội với đầy đủ các cung bậc cảm xúc Và nhân vật trong phimluôn phải vận động không ngừng,vận động để tự bộc lộ và phát triển tính cách tâm

lý Nhân vật phải có những biến cố thăng trầm ở cuộc sống bên ngoài và xoayquanh các mối quan hệ xã hội khác như: quan hệ với người thân, bạn bè, xã hội…

và cả mối quan hệ với cuộc sống bên trong như: tính cách, tâm lý Theo Trần Luân

Kim trong Phương pháp phê bình điện ảnh thì “Nhân vật trong phim chính là chủ

đề của câu chuyện phim, là nhân tố phát động và gánh vác vai trò làm nổi bật chủ

đề phim, kết cấu và làm sáng tỏ hệ thống tình tiết chủ yếu của phim, tạo ra tư tưởng

và hình tượng tác phẩm”.

Tuy nhiên, nhân vật trong điện ảnh cũng gặp phải những hạn chế nhất định khithể hiện do thời lượng phim hạn chế Lời thoại trong phim cũng vô cùng quan trọngtrong việc bộc lộ tính cách nhân vật Để có một bộ phim thành công, đọng lại lâubền trong tâm trí của người xem thì nhà làm phim cần phải dụng công để xây dựngđược các nhân vật mang dấu ấn riêng Và để có bước lột xác, hồi sinh cho nhân vậtcủa mình bước từ trang văn ra màn ảnh các nhà làm phim đã phải trải qua một quátrình lao động gian khổ Có thể các nhân vật khi được sống một cuộc sống mới sẽ

có nhiều sự thay đổi hóa trang khác đi cho phù hợp hơn với loại hình mà nó thể hiệnnhưng nó thì vẫn vẹn nguyên giá trị mà nó vốn có

1.4 Giới thiệu Thời xa vắng trên bình diện tác phẩm văn học và điện ảnh

Tiểu thuyết Thời xa vắng là tác phẩm gây được tiếng vang lớn, nhận được sự

yêu mến của nhiều độc giả Rất khó để lí giải cụ thể rõ ràng sức hút của tác phẩmnày, có thể là do đề tài tình yêu gắn liền với tư tưởng xã hội trong một giai đoạn lịch

sử mới, cái vấn đề mà nhiều người nhìn nhận nhưng lại không dám nói ra Thời xa

vắng là tác phẩm có ý nghĩa như một dấu mốc quan trọng trong tiến trình vận động

và phát triển của văn xuôi nước nhà từ sau 1975

Tiểu thuyết Thời xa vắng của nhà văn Lê Lựu viết về một thời kỳ dài từ những

năm đầu chiến tranh chống Mỹ đến những năm 1980, các nhà nghiên cứu nhận thấytrong tác phẩm này có “cách nhìn hiện thực mới” Giáo sư Phong Lê cho rằng:

“Thời xa vắng là sự đón nhận trước cái yêu cầu nhìn thẳng vào sự thật và nhận thức lại lịch sử được đề ra với đại hội VI, cuối năm 1986” Thời xa vắng viết về

hậu phương miền Bắc trong cuộc kháng chiễn chống Mỹ cứu nước với tất cả nhữngcung bậc cảm xúc vui buồn, nồng nhiệt, có những nụ cười và cả những giọt nướcmắt… Nhân vật trung tâm là anh nông dân Giang Minh Sài, từ khi còn nhỏ (12 tuổi)đến trưởng thành từ những khổ đau và hạnh phúc mà Sài đã trải qua Tác phẩm dài

442 trang có 12 chương được chia làm ba phần (tính cả phần kết) Phần I: từ

chương I đến chương VI: Kể về cuộc sống của cậu bé Sài, từ khi mười hai tuổi bị

gia đình ép lấy vợ Phần II: Từ chương VII đến chương XII: Tiếp tục kể về cuộc

sống của Sài sau 11 năm ở chiến trường ra Cuốn tiểu thuyết được chia làm hai phần

rõ rệt mà sự kiện chính để làm nền cho hai phần này là hai khỏang đời Sài sống vớihai người vợ Nhà văn đã viết thêm cái kết cho tác phẩm, sau khi li dị với Châu, Sài

đã về quê sống và đem sức để đóng góp cho làng Hạ Vị, được mọi người quý trọng,ngưỡng mộ

Kết thúc câu chuyện là sự bế tắc của Giang Minh Sài cũng là sự bế tắc của tácgiả, anh đã bỏ cuộc sống và công việc ở thành phố để về quê hương Đoạn kết cógiá trị bổ sung, khẳng định chủ đề của tác phẩm: con người hạnh phúc chỉ khi biếtsống theo hành động và ý muốn cá nhân của mình, cái “thời xa vắng” như một bàihọc đắt giá để mọi người không lặp lại

Cuốn sách khép lại nhưng cuộc đời của nhân vật Sài vẫn ám ảnh trong lòng

người đọc đầy những bi hài, con người cá nhân bị đè nén, bị giết chết Qua đó nhàvăn muốn con người hướng tới một cuộc sống bình thường, một xã hội nhân văntôn trọng cá nhân, cá tính; và ở đó, con người cũng phải có ý thức sâu sắc hơn nữa

về vị trí của mình trong các mối quan hệ, thống nhất với gia đình, tập thể… Với ý

nghĩa này, Thời xa vắng của Lê Lựu thực sự hòa tiếng nói riêng của mình vào tiếng

nói nhân bản chung của văn học nhân loại

Khi chuyển thể tác phẩm thành bộ phim nhựa năm 2003, Thời xa vắng đã có

sự thay đổi đáng kể Chủ đề của Thời xa vắng đã thay đổi, đạo diễn Việt kiều Quang

Minh cùng biên kịch muốn nhấn mạnh đến bi kịch của những con người khôngđược sống là chính mình Đạo diễn Hồ Quang Minh chia sẻ rằng lúc đầu anh địnhlàm phim tới 180 phút, chuyển thể trọn vẹn cuốn tiểu thuyết, tuy nhiên trong quátrình thai nghén bộ phim suốt 16 năm, cảm nhận của ông về cuốn tiểu thuyết cóthay đổi nên ông đã quyết định chỉ chuyển thể phần đầu Bi kịch trong phim khôngphải là bi kịch của riêng Sài mà còn là bi kịch của Tuyết và Hương, đặc biệt làTuyết rất bất hạnh, đáng thương Ngoài Sài, Tuyết, Hương cũng ít nhiều phải chịu

bi kịch không được sống là chính mình, không tự quyết định được số phận của mình

do bị lấn át, do phải chịu sự ép buộc của gia đình, tổ chức xã hội…

Khi chuyển thể thành phim, đạo diễn Hồ Quang Minh chỉ sử dụng phần đầucủa tiểu thuyết và đã thay đổi một số chi tiết để làm rõ ràng hơn tư tưởng mà ôngmuốn truyền đến khán giả Cảnh Hà Nội thời tem phiếu và cuộc sống ở thành thịcủa Sài trong phần hai hoàn toàn vắng bóng trên màn ảnh So với nguyên bản tácphẩm văn học gốc thì bản chuyển thể đã có sự thay đổi rất lớn, tuy nhiên bộ phim

đã khắc họa thành công đời sống nội tâm và bi kịch tình yêu, hôn nhân của các nhânvật trong tác phẩm Mở rộng hơn thế là đạo diễn cũng đã khắc họa được đời sống xãhội Việt Nam của một giai đoạn lịch sử lớn của dân tộc

Chương 2

THỜI XA VẮNG TỪ VĂN HỌC ĐẾN ĐIỆN ẢNH

NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN CỐT TRUYỆN 2.1 Những tiếp thu, bổ sung và cải biên cốt truyện chính của tiểu thuyết

Thời xa vắng

Đối với những bộ phim chuyển thể từ tác phẩm văn học và nhất là tiểu thuyếtthì cốt truyện giữ vai trò quan trọng và là nhân tố hàng đầu để nhà làm phim quyếtđịnh chuyển thể tác phẩm văn học nên màn ảnh Tác phẩm văn học lọt được vào

“mắt xanh” của nhà làm phim phần lớn là các tác phẩm có cốt truyện hay, hấp dẫn,giàu sức rung cảm và có giá trị nghệ thuật cao Tuy nhiên, cốt truyện phim và cốttruyện văn học có đặc trưng và yêu cầu khác nhau Vì vậy, tùy thuộc vào đặc trưng

và yêu cầu của mỗi loại hình nghệ thuật để có sự thay đổi phù hợp với đặc trưng vàyêu cầu cụ thể của loại hình đó, cũng như nhà làm phim không thể sao chép nguyên

xi cốt truyện trong tác phẩm văn học vào tác phẩm điện ảnh mà họ phải dày côngnhào nặn lại để tạo ra câu chuyện của riêng mình và phù hợp hơn với đặc điểm loạihình, phương thức biểu hiện Diễn biến câu chuyện và cốt truyện sẽ thay đổi để phùhợp và tạo nên tính hấp dẫn, mới mẻ cho tác phẩm điện ảnh Như vậy công việc củanhà làm phim chuyển thể không chỉ đơn giản là đọc - hiểu và truyền tải nội dungngôn từ của tác phẩm văn học sang ngôn từ của tác phẩm điện ảnh Mà ngay khixây dựng cốt truyện phim nhà văn đã phải tiếp thu, bổ sung, và cải biên đường dâycốt truyện để phù hợp với đặc điểm về cách thức tiếp nhận của nghệ thuật điện ảnh.Trong sự đa dạng của các nhân tố tham gia vào quá trình chuyển thể như: nhan

đề, nhân vật, không gian, thời gian… thì nhà làm phim chuyển thể luôn quan tâmđến việc lựa chọn và xây dựng đường dây chính của cốt truyện Đường dây chínhcủa cốt truyện văn học bao gồm tất cả những mối quan hệ của nhân vật chính vớinhân vật khác và với xã hội; những xung đột trong đời sống; những biến cố lớn thúcđẩy nhân vật chính hành động… qua đó bộc lộ tính cách của nhân vật đồng thời thểhiện chủ đề tư tưởng tác phẩm cũng như tình cảm, thái độ của tác giả Tất cả nhữngyếu tố đó sẽ được nhà làm phim tiếp thu, cải biên để đưa vào cốt truyện trong tác

phẩm điện ảnh Tuy nhiên, không phải đường dây chính của cốt truyện nào trongtác phẩm văn học nào cũng sáng rõ, cụ thể, có sức hút… và đáp ứng được với yêucầu của cốt truyện phim điện ảnh Trong tiểu thuyết - thể loại văn xuôi tự sự cỡ lớn,không bị giới hạn về dung lượng tác phẩm nên thường có cốt truyện phức tạp vớinhiều tuyến nhân vật với những mối quan hệ phức tạp, tình huống hấp dẫn, lôicuốn Trong cốt truyện tiểu thuyết thì không chỉ có đường dây chính của cốttruyện mà các đường dây phụ cũng cùng đan xen vào nhau, thậm chí có những bộtiểu thuyết lớn lại xuất hiện nhiều đường dây chính của cốt truyện cùng song songphát triển Tùy vào cốt truyện của từng tác phẩm văn học mà người viết kịch bảnchuyển thể quyết định bổ sung, lược bỏ bớt hay thêm vào đường dây chính của cốttruyện một tình huống hay một đường dây cốt truyện phụ vào cốt truyện tác phẩmvăn học gốc để phù hợp với tư tưởng và ý đồ của nhà làm phim Thông thường, đốivới chuyển thể tiểu thuyết thành phim, nhà biên kịch phải lược bỏ bớt một số chitiết, sự kiện nhất định Chúng ta có thể thấy rõ những cách thức khác nhau trongviệc thêm bớt, cải biên mà các nhà làm phim chuyển thể thực hiện đối với cốt

truyện văn học gốc qua bộ phim nhựa Thời xa vắng.

Tiểu thuyết Thời xa vắng của nhà văn Lê Lựu là tác phẩm ôm chứa một dung

lượng hiện thực khá lớn của cả dân tộc Việt Nam với chặng đường hơn 30 năm lịch

sử từ năm 1945 đến năm 1975 khi đất nước thoát khỏi vòng nô lệ và thực sự đượcthống nhất, hòa bình được lặp lại Lịch sử đất nước, dân tộc, hiện thực và xã hộimới… được phản ánh thông qua số phận bất hạnh của nhân vật chính đó là GiangMinh Sài Tiểu thuyết gồm ba phần tính cả phần phần kết thúc Đọc tác phẩm chúng

ta dễ dàng nhận thấy phần một, tác giả chú trọng khắc họa nhân vật Giang Minh Sàitrong mối quan hệ với gia đình, vợ con và đặc biệt là khắc họa con người bi kịch, bikịch không có quyền quyết định hạnh phúc cá nhân, bi kịch sống hộ ý định củangười khác Toàn bộ cuốn tiểu thuyết kể về số phận nhân vật Sài từ khi anh mớicòn là một đứa trẻ con bị gia đình bắt lấy vợ khi mới mười hai tuổi theo phong tụclạc hậu của nông thôn miền Bắc xưa hơn nữa cậu lại lấy một người con gái hơnmình ba tuổi Hôn nhân bị ép buộc, không có tình yêu nên Sài có một cuộc sống

hôn nhân không được hạnh phúc Đến khi trưởng thành, Sài đem lòng yêu Hương

cô bạn gái xinh đẹp, thông minh, học cùng lớp nhưng do sức mạnh vô hình từ quanniệm cổ hủ, ấu trĩ của gia đình, làng xóm và của cả xã hội trong một giai đoạn lịch

sử đặc biệt, Sài phải trốn tránh tình cảm và nhường Hương xuất học của mình bằngcách đi bộ đội Bước ra khỏi cuộc chiến với rất nhiều chiến công, Sài được “giảiphóng” tâm hồn và thể xác, được ly dị vợ nhưng anh lóa mắt trước những hấp dẫncủa thành thị, của cuộc sống mới và anh lại bị rơi vào bi kịch mới đó là bi kịch củaanh nhà quê lấy vợ thành thị Và một lần nữa anh lại chọn cách giải thoát là li hôn.Sau khi li dị Châu, Sài trở về quê hương và đóng góp toàn bộ sức lực của mình vào

sự “thay da đổi thịt” của làng Hạ Vị Sài được mọi người ngưỡng mộ và đặc biệt làtình cảm của Hương dành cho Sài vẫn như ngày nào, nhưng họ vẫn không đến đượcvới nhau vì một kết thúc quá muộn màng Kết thúc câu chuyện là sự bế tắc củaGiang Minh Sài và cũng chính là sự bế tắc của tác giả trong thời điểm lịch sử, xãhội lúc bấy giờ

Tác phẩm không chỉ phản ánh những xung đột, biến cố trong suốt cuộc đờinhân vật chính Giang Minh Sài mà còn có nhiều tuyến truyện phụ về các nhân vậtkhác xung quanh nhân vật chính: Tuyết, Hương, Châu,… Khi chuyển thể tiểu

thuyết Thời xa vắng thành phim, đạo diễn Hồ Quang Minh và nhà văn Lê Lựu đã

cắt bỏ hoàn toàn phần 2 của cuốn tiểu thuyết là phần kể về quãng đời của Sài saukhi chiến tranh kết thúc: Sài được giải thoát khỏi cuộc hôn nhân ép buộc, ly dịTuyết, sau đó lấy Châu - một thiếu nữ Hà Nội xinh đẹp, sắc sảo và lại một lần nữa

rơi vào bi kịch của tình yêu, hôn nhân bởi yêu cái người khác yêu và yêu cái mình

không có.

Khi chuyển thể thành phim, các nhà làm phim xây dựng nên các phân cảnhnhằm thể hiện những dụng ý nghệ thuật nhất định Ngay từ phân cảnh mở đầu phim,hình ảnh thằng cu Sài đang bơi tự do trên sông và đi đánh trận giả với đám trẻ controng làng rồi bị mẹ gọi bắt về thay quần áo làm chú rể đã giúp khán giả ngầm hiểuđược về bi kịch tự do, bi kịch về hôn nhân gia đình Kết thúc phim là hình ảnh congái Sài đến đón Sài ở bến sông về để tham dự đám cưới Mở đầu phim là hình ảnh

bến sông, kết thúc phim bến sông lại được hiện ra lần nữa Đặc biệt là hình ảnh cảgia đình chụp chung một bức ảnh và khoảnh khắc ấy Tuyết khóc đã đọng lại cảm

xúc trong lòng độc giả Trong Thời xa vắng cốt truyện phim đã được nhà làm phim

thay đổi đáng kể, đạo diễn chỉ chuyển thể phần đầu của tiểu thuyết và cắt bỏ hoàntoàn phần hai Việc cắt bỏ phần hai của cuốn tiểu thuyết không phải bởi nó kém hấpdẫn mà bởi với dung lượng 120 phút của một phim truyện nhựa đạo diễn không thể

để cho quá nhiều sự kiện, xung đột, biến cố,… trong câu chuyện của mình Ngayđối với phần một của cuốn tiểu thuyết, đạo diễn cũng chỉ giữ lại đường dây cốttruyện chính về bi kịch của nhân vật Sài trong tình yêu, hôn nhân đó là sai lầm phải

yêu cái người khác yêu, phải sống theo suy nghĩ của người khác và lược bỏ bớt các

đường dây phụ của cốt truyện tiểu thuyết như: chuyện về cuộc sống gia đình riêngcủa Hương, chuyện về chính uỷ Đỗ Mạnh…; hay cũng phải lược bỏ bớt một số chitiết, sự kiện không thực sự gắn bó chặt chẽ với đường dây chính của cốt truyện

Người viết kịch bản chuyển thể phim Thời xa vắng chính là nhà văn Lê Lựu tác giả của tiểu thuyết Thời xa vắng, có thể nói ông đã vượt lên trên những tình cảm chủ

quan của nhà văn đối với đứa con tinh thần của mình để thực hiện việc chuyển thểngôn ngữ văn chương thành ngôn ngữ điện ảnh trên quan điểm của một nhà biên

kịch thực thụ Nhờ vậy, bộ phim Thời xa vắng có được cốt truyện thật sự hấp dẫn,

dồn nén, giàu sức rung cảm và thu hút khán giả… Đó là yếu tố không thể thiếu gópphần vào thành công của bộ phim

Tiếp thu, bổ sung và cải biên về chi tiết nghệ thuật

Trong tác phẩm văn xuôi tự sự, chi tiết nghệ thuật chính là vật liệu làm tiền đềcho cốt truyện, nó là nguồn nguyên liệu phong phú và vô cùng quan trọng đối vớingười viết kịch bản chuyển thể Một tác phẩm tự sự hay không thể thiếu những chitiết nghệ thuật hay, những chi tiết hay, những chi tiết mang ánh hào quang trong tácphẩm văn học luôn được nhà làm phim quan tâm và sử dụng tối đa giá trị nghệ thuậtcủa nó Một chi tiết nghệ thuật văn học hay là một chi tiết là chi tiết thể hiện mộtcách chân thực và sinh động về đời sống, xã hội và nó còn thể hiện được chủ đề củatác phẩm, và tư tưởng tình cảm của tác giả, tức đó phải là chi tiết mang tính tượng

trưng, hàm xúc cao Nói về nghệ thuật viết kịch bản phim truyện, nhà biên kịchPhạm Thùy Nhân cũng khẳng định: “Điện ảnh - đó là chi tiết” Có thể nói, chi tiết làyếu tố không thể thiếu để làm nên đời sống của một tác phẩm văn học cũng như mộttác phẩm điện ảnh Giá trị biểu đạt mạnh mẽ của những chi tiết nghệ thuật là khobáu vô giá, đáp ứng yêu cầu về tính cụ thể, sinh động và đủ sức dồn nén của cốttruyện phim Trong các tác phẩm phim thì hầu hết những chi tiết đắt giá của tácphẩm văn học gốc sẽ trở thành điểm nhấn tạo nên cao trào, sức hấp dẫn của phimchuyển thể Tuy nhiên,không phải chi tiết nghệ thuật đặc sắc nào trong tác phẩmvăn học cũng được nhà làm phim sử dụng để chuyển thể, bởi có những chi tiết thực

sự đắt giá nhưng lại không thực sự gắn bó với đường dây cốt truyện chính của câuchuyện hoặc không mang tính chất điện ảnh Và có những chi tiết không phù hợp,không đáp ứng được yêu cầu của một tác phẩm chuyển thể vì vậy nhà làm phim baogiờ cũng phải dụng công lựa chọn, bổ sung và cải biên những chi tiết trong tácphẩm văn học để chuyển thể sang tác phẩm điện ảnh nhằm mang lại hiệu quả caonhất và chiếm được tình cảm của độc giả

Cốt truyện Thời xa vắng được đan dệt bằng một hệ thống các chi tiết nghệ

thuật độc đáo, hấp dẫn các chi tiết dù nhỏ nhưng lại mang một sức chứa lớn về cảmxúc và tư tưởng, góp phần làm cho hình tượng mang tính cụ thể và sức biểu cảmcao Các chi tiết này đóng vai trò vật liệu xây dựng, làm tiền đề cho cốt truyện pháttriển thuận lợi và hợp lý như: chi tiết về cuộc họp của dân làng Hạ Vị; chi tiết chú

Hà quàng khăn đỏ cho Sài, chi tiết cái chết đầy ám ảnh của Thêm… là những chitiết tiêu biểu, gợi cảm và hàm chứa rất nhiều ý nghĩa Trong tác phẩm còn nhiều chitiết thú vị khác nữa: chi tiết Sài theo mẹ đi làm thuê rồi cay đắng nhận ra nỗi tủinhục của kẻ đi làm thuê kiếm miếng ăn; chi tiết Hương đi tìm Sài sau đó Sài vàHương gặp nhau trên chiếc vó bè của ông kiên và tỏ tình với nhau giữa cánh đồngmênh mông nước lũ; chi tiết ông Hà triệu tập cán bộ xã để làm rõ chuyện đồn đại vềquan hệ Sài - Hương… Mỗi chi tiết đều được tác giả dựng lên với ý đồ nghệ thuậtriêng Nó góp phần giải thích hoặc báo hiệu cho những gì sẽ xảy ra sau đó hoặc góp

phần vào khắc họa tính cách nhân vật Đây chính là điểm hấp dẫn của Thời xa vắng

trong nghệ thuật xây dựng cốt truyện Trong tác phẩm Thời xa vắng, kỉ niệm về lần

đầu Sài đi rừng lấy rau với một chiến sĩ liên lạc tên Thêm và chi tiết về cái chết đầy

ám ảnh của Thêm đã đọng lại những dư vị khó quên trong tâm trí mỗi độc giảnhưng khi chuyển thể sang tác phẩm điện ảnh thì lại không được nhà văn chọn lựacho vào phim Hay chi tiết cuối của tác phẩm cũng có sự thay đổi, đó là chi tiết đứacon của Tuyết và Sài, trong tác phẩm văn học thì Tuyết sinh con trai nhưng khichuyển thể thành phim đạo diễn lại đổi thành con gái Đây là sự thay đổi mang ýnghĩa rất lớn, có lẽ con gái sẽ gắn bó chặt chẽ với người cha hơn, sẽ dễ dàng cóđược tình yêu thương từ cha Vì vậy để Sài yêu thương con gái là để anh nhìn rahình ảnh vợ mình trong đó và từ đó thương vợ hơn

Như vậy, ta thấy chi tiết nào trong truyện cũng hay cũng mang một ý nghĩanhất định nhưng không phải chi tiết nào cũng phù hợp để chuyển thể và đưa lênmàn ảnh Bởi, ngôn ngữ điện ảnh khác với ngôn ngữ văn chương và phương thứcthể hiện của cả hai loại hình này đều khác nhau nên các nhà làm phim phải chọn lựarất kĩ càng, chắt lọc nội dung để phù hợp với câu chuyện của mình Chính vì lẽ đó,

mà việc chuyển thể mang tính nghệ thuật cao, chuyển thể nhưng cũng phải đảm bảocái hồn của câu chuyện và đem đến cho người xem những hình ảnh chân thực nhấtcủa đời sống qua phim

Những tiếp thu, bổ sung, cải biên đường dây chính của cốt truyện và chi tiết

nghệ thuật từ tiểu thuyết Thời xa vắng đã đem lại những hiệu quả nghệ thuật riêng

biệt cho bộ phim Qua tác phẩm văn học, các nhà làm phim, nhà biên kịch đã tạo racho nó một đời sống mới, tác phẩm được tái sinh và thổi hồn thành phim nhằmtruyền đạt trọn vẹn hơn, cụ thể hơn tư tưởng nghệ thuật cũng như thông điệp nhânvăn của cuộc sống đến với đông đảo bạn đọc và khán giả Bên cạnh đời sống nộitâm nhân vật thì cuộc sống thực tại được phản ánh rõ nét, mỗi người xem khi xemmột bộ phim đều có những cảm nhận riêng và thậm chí là thấy hình ảnh của mìnhqua những câu chuyện trong phim Một bộ phim chuyển thể muốn có tính nghệthuật cao và và đạt được thành công nhất định thì phải có sự tiếp thu, bổ sung và cảibiên cốt truyện nghệ thuật

2.2 Nghệ thuật chuyển thể qua tổ chức không gian và thời gian

Không gian chính là môi trường tồn tại của con người: dòng sông, cánh đồng,ngọn núi, biển cả Không gian là nơi nhà văn triển khai sự kiện, biến cố, là địa điểm

cụ thể cho nhân vật hành động Không gian trong văn học là không gian nghệ

thuật Không gian đó không phải ngẫu nhiên như trong đời sống mà do nghệ sĩ chọn

lựa để thể hiện ý đồ nghệ thuật nhất định, không gian ứng với một cách sống riêngbiệt của con người Từ điểm nhìn không gian ta có thể thấy số phận, tầm vóc củanhân vật Như nhân vật được miêu tả trong không gian rộng lớn thường là người có

chí lớn, khát vọng đạp đổ mọi khó khăn để tiến đến thành công như trong Ông già và

biển Còn khi nhân vật được miêu tả trong không gian nhỏ hẹp thì diễn tả sự tù túng,

ngột ngạt, ứng với mẫu người với thế giới tâm hồn nghèo nàn, không có ước mơ,không muốn thay đổi… Mỗi hành động, sự kiện đều phải xảy ra ở một thời điểm nào

đó Vì vậy, đi liền với không gian nghệ thuật là thời gian nghệ thuật Thời gian nghệ

thuật là thời gian mang tính quan niệm và cá nhân Mỗi tác giả có một cách cảmnhận khác nhau về thời gian để thể hiện ý đồ nghệ thuật của mình

Các loại hình nghệ thuật chiếm lĩnh hiện thực trong các chiều không gian vàthời gian của nó một cách khác nhau Nếu như hội họa, điêu khắc tái hiện sự vậtmột cách tĩnh tại, chớp lấy khoảnh khắc nhất định của đối tượng và biểu hiện nótrong sự tương quan về không gian thì văn học chủ yếu tái hiện quá trình đời sốngdiễn ra trong thời gian Bởi, sự vận động của thời gian trong văn bản phản ánh nhịp

độ vận động của đời sống Như vậy, trong văn học không gian nghệ thuật có nhữngnét đặc thù và văn học có khả năng tái hiện không gian trong tính vận động vàkhông gian mang tính quan niệm của con người Với chất liệu là ngôn từ nhà văn cóthể dễ dàng chuyển từ không gian này tới không gian khác mà không gây sự hụthẫng trong tâm trí người đọc Nhờ vào các nhân vật, sự kiện mà nhà văn có thể kếtdính nhiều mảng không gian và thời gian khác nhau

“Lấy ngôn từ làm chất liệu, văn học mang tính cực đại về không gian, cực lâu

và cực nhanh về thời gian” Văn học có khả năng to lớn trong việc miêu tả đối

tượng trong tính vận động, tái tạo dòng thời gian với những nhịp độ khác nhau Vì