Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết lolita của v nabokov

Ba nhóm công trình trên tựu trung nghiên cứu 4 phương diện trong di sản nghệ thuật của V.Nabokov: tiểu sử sáng tác; đặc điểm sáng tác nói chung của từng tác phẩm cụ thể nói riêng; V.Nabo

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

KHOA NGỮ VĂN

======

NGUYỄN THỊ HÀO

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT

LOLITA CỦA V.NABOKOV

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

NGUYỄN THỊ HÀO

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT

LOLITA CỦA V.NABOKOV

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

PGS.TS Phùng Gia Thế

LỜI CẢM ƠN

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo đángkính, PGS.TS Phùng Gia Thế - người trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo giúp em hoànthành khóa luận này

Em xin gửi lời cảm ơn đến quý thầy cô trong khoa Ngữ văn: trong văn phòngkhoa cùng toàn thể quý thầy cô giảng dạy các học phần Trong suốt thời gian bốnnăm vừa qua, đã tận tình giảng dạy và giúp đỡ em Đến hôm nay, em đã trang bịđược những kiến thức vững chắc để bồi dưỡng thêm chuyên môn của mình

Con xin được cảm ơn bố mẹ, gia đình và bạn bè đã luôn yêu thương, giúp đỡ controng quá trình làm khóa luận cũng như trong cuộc sống Những tình cảm yêu quýcủa mọi người là niềm khích lệ tinh thần, nguồn động viên quý giá cho con trênnhững bước đường đời còn nhiều gian nan phía trước

Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2018

Người thực hiện

Nguyễn Th Hào

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của PGS.TS Phùng GiaThế, tôi xin cam đoan rằng:

- Khóa luận là kết quả nghiên cứu, tìm tòi của riêng tôi

- Những tư liệu được trích dẫn trong khóa luận là trung thực

- Kết quả nghiên cứu này không hề trùng khít với bất kì công trình nghiêncứu nào từng công bố

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2018

Người thực hiện

Nguyễn Th Hào

3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu 5

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Nhiệm vụ, mục tiêu của khóa

2.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học

27

2.5 Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Lolita của Vladimir

Nabokov 31

2.5.1 Xây dựng nhân vật qua điểm nhìn trần thuật .31

2.5.2 Xây dựng nội tâm nhân vật bằng thủ pháp dòng ý thức 33

CHƯƠNG 3 KHÔNG GIAN, THỜI GIAN NGHỆ THUẬT VÀ NGÔN NGỮ TRONG TIỂU THUYẾT LOLITA .36

3.1 Không gian nghệ thuật .36

3.1.1 Vài nét về không gian nghệ thuật 36

3.1.2 Không gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Lolita .36

3.1.2.1 Không gian tâm tưởng 37

3.1.2.2 Không gian bối cảnh .39

3.2 Thời gian nghệ thuật .42

3.2.1 Vài nét về thời gian nghệ thuật 42

3.2.2 Thời gian nghệ thuật trong tiểu thuyết Lolita 42

3.2.2.1 Thời gian trần thuật 42

3.2.2.2 Thời gian được trần thuật 45

3.3 Ngôn ngữ 47

3.3.1 Vài nét về ngôn ngữ .47

3.3.2.1 Ngôn ngữ thông tục .48

3.3.2.2 Ngôn ngữ nhiều ám gợi và giàu chất thơ 50

KẾT LUẬN 54

1 Lý do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

1.1 "Thế giới nghệ thuật" là vấn đề có ý nghĩa lí luận và thực tiễn đặc biệt quan

trọng trong nghiên cứu văn học Khi đọc văn bản ngôn từ hay xem phim trên mànảnh, xem biểu diễn trên sân khấu, chúng ta bước vào thế giới nghệ thuật của tác giả,một thế giới sống động đầy ắp xung đột, buồn vui, hạnh phúc, đau đớn

Một thế giới nghệ thuật nhất định, với tư cách là hệ thống không chỉ đặc trưngcho tác phẩm đó mà còn đặc trưng cho cả nhà văn nói chung Likhachev cho biết:Văn học diễn tấu lại bản đàn của hiện thực, nhưng diễn tấu lại theo các khuynhhướng "tạo phong cách" tiêu biểu đối với sáng tác của nhà văn nào đó hay "phongcách thời đại" nào đó Các khuynh hướng, phong cách ấy làm cho tác phẩm văn học

đa dạng hơn, phong phú hơn về phương diện nào đấy so với thế giới hiện thực, mặc

dù nó là tỉ lệ rút gọn một cách ước lệ Nghiên cứu cấu trúc thế giới nghệ thuật vừacho ta hiểu hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm, quan niệm của tác giả về thế giớivừa có thể khám phá thế giới bên trong ẩn kín của nhà văn, cái thế giới chi phối sựhình thành phong cách nghệ thuật

1.2 Vladimir Vladimirovich Nabokov (1899 – 1977) là nhà văn, nhà

thơ, dịch giả Nga, sáng tác bằng tiếng Nga và tiếng Anh Sở hữu nhiều tác phẩm nôi

tiếng nhưng thành công nhất phải kể đến là tiểu thuyết Lolita Sau khi ra đời,

Lolita trở thành tâm điểm của những cuộc tranh luận kéo dài, từng bị từ chối,

bị hắt hủi, bị chỉ trích, bị cấm đoán Nhưng cũng chính Lolita đó đã được dịch

và xuất bản tại gần 40 quốc gia, đứng trong Top 100 tác phẩm xuất sắc nhấtmọi thời đại, Top 100 tiểu thuyết vĩ đại nhất thế kỉ XX, Top 10 tác phẩm gâynhiều tranh cãi nhất thế giới Tác phẩm có thể coi là tiêu biểu, mang đậmcảm quan sáng tác hậu hiện đại – hình thành từ khoảng cuối thế chiến thứnhất, được thừa nhận như hiện tượng thẩm mỹ chung của văn hóa phươngTây ở đầu những năm 80 và ảnh hưởng sâu rộng tới quá trình sáng tác, phêbình và tiếp nhận văn học trên toàn thế giới tới ngày nay

1.3 Theo nhiều nhà nghiên cứu, về niên đại và lộ trình, Lolita ra đời

vào thời điểm xuất hiện và tồn tại của chủ nghĩa hậu hiện đại Đó là thời kỳ

mà thế giới có nhiều biến động về lịch sử, chính trị, văn hóa, khoa học kỹthuật… làm thay đổi sâu sắc nền tảng tư duy của con người Trong hành trình sáng

tạo Lolita, V.Nabokov đã có những tìm tòi thể nghiệm riêng và đã xây dựng nên

một thế giới nghệ thuật độc đáo Thế giới ấy là sự tổng hòa mối quan hệ của các yếu

tố như: Nhân vật, thời gian, không gian, ngôn ngữ, giọng điệu Và chúng tạo nênmột chỉnh thể thống nhất Nghiên cứu về Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết

Lolita, chúng tôi muốn tìm hiểu sâu hơn về cảm quan đời sống, những thể nghiệm

sáng tạo mang tính cách tân nghệ thuật, kĩ thuật biểu hiện trong từng trang viết Đâycũng là con đường để bạn đọc Việt đến gần hơn với tác phẩm được coi là kiệt táccủa thời đại này

2 L ch sử nghiên cứu vấn đề

Ngay từ khi ra đời, trong hơn nửa thế kỷ qua, Lolita nhận được nhiều

sự quan tâm của giới phê bình với nhiều thái độ, cách tiếp cận khác nhau thậm chí trái chiều nhau Số lượng các công trình nghiên cứu bằng tiếng Anh

và tiếng Nga về tác phẩm này đến nay khó có thể thống kê được Trên thế giới, phân ngành V.Nabokov học (tiếng Nga: Набоковедение, tiếng Anh: Nabokov Studies) đã và đang tồn tại với 3 nhóm lớn: những công trình

do Nga kiều viết riêng về Nabokov-Sirin; những công trình của các tác giả nước ngoài; những công trình của các học giả trong nước Nga, chủ yếu xuất hiện thời kỳ cải tổ và hậu Xô Viết Ba nhóm công trình trên tựu trung nghiên cứu 4 phương diện trong di sản nghệ thuật của V.Nabokov: tiểu sử sáng tác; đặc điểm sáng tác nói chung của từng tác phẩm cụ thể nói riêng; V.Nabokov – người tường giải văn hóa Nga, hoạt động dịch thuật của nhà văn; V.Nabokov nói về bản thân mình Trên thế giới, danh tiếng của cuốn tiểu thuyết này đã rộng khắp từ mấy chục năm nay nhưng mãi đến tháng 3/2012 bản tiếng Việt mới đến

được Việt Nam Chỉ hơn một tháng phát hành, tiểu thuyết Lolita đã trở

thành “bestseller” trên thị trường sách, gây được tiếng vang và sự chú ý của

giới truyền thông và bạn đọc Hàng loạt bài viết về tác phẩm xuất hiện khá dày trên

mạng internet Hiệu ứng này là tất yếu bởi Lolita vốn là tác phẩm kinh điển nổi

tiếng toàn thế giới và có sức ảnh hưởng lớn trong văn học và đời sống như đã phân

tích ở trên nên độc giả trong nước rất hào hứng khi Lolita được dịch sang tiếng

Việt Mặt khác, bản dịch tiếng Việt của dịch giả Dương Tường cũng chịu số phậngây tranh cãi giống như nguyên gốc tác phẩm bởi việc chuyển ngữ và dẫn nguồnchú giải Về vấn đề dịch thuật, một số bài viết tranh luận về những lỗi dịch sai từ,dịch chưa thoát ý, chưa đúng văn cảnh của bản dịch Có thể nói, cuốn sách gây ranhiều tranh luận về vấn đề dịch cũng bởi nhiều lẽ Thứ nhất, nhiều người phải thừa

nhận rằng, dịch Lolita khó, vì V.Nabokov chơi chữ quá nhiều, quá phức tạp, quá hay; người dịch Lolita vất vả vì phải nghĩ ra cách chuyển tải linh hồn câu chữ Dịch

giả Dương Tường cũng lý giải, tác giả V.Nabokov là người rất uyên bác, đọc rấtnhiều, biết nhiều kiến thức Đông Tây kim cổ và chơi chữ rất ghê, hiểu hết được ông

ấy cũng không dễ Nhà văn Mỹ gốc Nga này vốn khét tiếng thế giới như một phù

thủy về ngôn ngữ Tiểu thuyết Lolita của ông trùng điệp những ẩn dụ, những trò

chơi ngôn từ, những cấu trúc câu, những liên văn bản và xuyên văn bản bất tận.Theo nghĩa nào đó, Lolita là một mê cung ngôn ngữ Vì vậy, trong một bản dịchdày 431 trang sách khổ lớn mười sáu nhân hai tư centimet quả là không dễ dàngvới Dương Tường Bản thân dịch giả có vốn văn hóa sâu rộng, sự am hiểu cảtiếng Anh, Pháp và tiếng Việt này cũng từng cho biết: khi nhận dịch cuốnsách tức là chấp nhận vào một cuộc phiêu lưu không dễ dàng mà vì lòng yêuông mới nhận làm Điểm thứ hai là, trong dịch thuật có thể nói yếu tố cảmquan, văn phong, phong cách của người dịch ghi dấu ấn đậm và chính sự khác biệtvăn phong gây ra nhiều tranh luận trái chiều nhau đối với tác phẩm.Chủ tịch Hội đồng Văn học dịch Hội Nhà văn Việt Nam Nguyễn VănDân không đồng tình khi một bộ phận dư luận nóng vội quy kết “thảm họadịch thuật” hay “dịch loạn” cho các tác phẩm dịch văn học trong thời gianqua Trong cuộc trò chuyện với Báo Thể thao Văn hóa, ông Dân nêu ý kiến: “đánh

giá chung thì bản dịch Lolita của Dương Tường không có những lỗi nghiêm

trọng về văn phạm, mà những sai sót chủ yếu là thuộc về ngữ nghĩa của các từ

ngữ, thành ngữ và biểu ngữ” Tổng quan mà nói, Lolita bản dịch tiếng Việt vẫn

được nhiều dịch giả kỳ cựu có tên tuổi đánh giá là một bản dịch chất lượng và không thể phủ nhận ấn tượng thẩm mỹ mà bản dịch trao cho người đọc một cách tổng thể Tuy nhiên, ở Việt Nam, bàn về Lolita, các bài viết chủ yếu mới dừng

lại ở giới thiệu sơ qua về tác phẩm, tác giả, về bản dịch hay tóm tắt đơn giản về nội dung của tác phẩm Một bài viết đáng chú ý là Lolita có thể lấy ý tưởng từ nhiều

tác phẩm khác được đăng trên báo điện tử VnExpress ngày 19/11/2012 Bài viết

được Đỗ Thị Hường trích dịch từ Tiếp cận vấn đề về cội nguồn tiểu thuyết Lolita

Ở đó, tác giả đã cung cấp cho bạn đọc những thông tin hữu ích về các giả thuyết xoay quanh nguồn gốc của tác phẩm gây tranh cãi nhất thế kỷ XX Đi

sâu hơn về phân tích học thuật của tác phẩm có bài viết Tại sao dồn sự chú ý

vào chương đầu của bản dịch “Lolita”? của tác giả Nguyễn Đình Đăng trên

trang http://n g u y endi n hdang.wo r dpress co m Tuy nhiên, bài viết đầu tiên đánh dấu

việc nghiên cứu chuyên sâu mang tính khoa học về tác phẩm chính là Sự tiếp nhận

tiểu thuyết “Lolita” của V.Nabokov trên những khía cạnh văn hóa của Phạm Gia

Lâm đăng trên Tạp chí Văn học số tháng 3/2012 V.Nabokov sinh ra và lớn lên ở Nga nhưng sau đó lại định cư ở Mỹ Có thể nói hai nền văn hóa Nga, Mỹ đã tác động nhiều tới ông và phần nào đó đã ánh xạ trong chính những sáng tác của

V.Nabokov Trong bài viết, Phạm Gia Lâm đã đưa ra hướng tiếp cận Lolita từ góc

nhìn văn hóa của độc giả văn hóa đại chúng Mỹ với văn hóa đọc của Nga Tiểu

thuyết Lolita ra đời trong bối cảnh văn hóa đại chúng Mỹ đã phát triển mạnh Có thể nói nhân vật Lolita chính là sản phẩm của nền văn hóa này Cô bé thích đọc những cuốn tạp chí người lớn, thích đóng kịch, thích nhạc pop Lolita đã trở thành

biểu tượng và là nguồn cảm hứng trong văn hóa đại chúng

Và mới đây, nhà nghiên cứu Phạm Gia Lâm tiếp tục nghiên cứu sâu

hơn sự tương tác văn hóa trong sáng tác của V.Nabokov nói chung, Lolita nói riêng qua bài viết Tương tác văn hóa trong sáng tác của Nabokov đăng trên

Tạp chí Văn học tháng 12/2013 Phạm Gia Lâm đã đưa ra cái nhìn định tínhđối với sáng tác của V.Nabokov dưới góc độ tương tác và đối thoại văn hóa.Ông đi vào tóm lược một số nét tiêu sử cuộc đời của V.Nabokov như: đượcsinh ra trong một gia đình dòng dõi quý tộc sử dụng cả ba thứ tiếng Anh, Nga, Pháptrong sinh hoạt hàng ngày; những đam mê thuở nhỏ của Nabokov như văn học, cờvua và nghiên cứu côn trùng và sự dịch chuyển qua nhiều không gian văn hóa củaV.Nabokov Từ đây, tác giả đưa ra kết luận: “Vladimir Nabokov được mệnh danh là

“nhà văn – nhân sư”, ngoài lý do ông sáng tác bằng cả tiếng Anh lẫn tiếng Nga với

số lượng tác phẩm hầu như ngang nhau còn bởi tính chất thông tuệ của một nhà văn– nhà khoa học” Nhà nghiên cứu đã đi sâu phân loại các sáng tác của V.Nabokov

để chứng minh cho cái “chất đạo của Nga” và “chất đời của phương Tây” trong cácsáng tác của nhà văn vĩ đại này Một số công trình nghiên cứu chuyên sâu khác về

tác phẩm này chúng tôi có thể kể tới như khóa luận Hệ thống ám chỉ trong tiểu

thuyết Lolita của Vladimir Nabokov của Nguyễn Thị Khuyên Khóa luận đã chỉ ra

tính ám chỉ trong Lolita qua các phương diện: Hệ thống nhân vật, cốt truyện và tác giả- người kể chuyện Nguyễn Thị Bích lại bàn tới vấn đề chuyển thể Lolita sang điện ảnh thông qua luận văn Chuyển thể điện ảnh tiểu thuyết Lolita của

V.Nabokov

Như vậy, bản dịch của tác phẩm có thể nói đã tạo nên hiệu ứng tiếpnhận khá mạnh Tuy nhiên, sự mới mẻ của nó khiến cho việc đi sâu tìm hiểutác phẩm chưa nhiều Và có thể khẳng định, đề tài Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết

Lolita của V.Nabokov mà chúng tôi đang theo đuổi chưa từng trùng

với bất cứ khảo cứu nào trước đó

3 Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Thế giới nghệ thuật là một phạm vi rộng thể hiện qua nhiều phương diện như:Nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu, không gian, thời gian, quan niệm nghệ thuật… Cácyếu tố này thể hiện đan xen vào nhau trong tác phẩm và phụ thuộc vào tư duy của

nhà văn, góp phần làm nên tính sinh động của cái được miêu tả Tuy nhiên, trongkhuôn khổ của khóa luận và qua thực tiễn khảo sát tác phẩm, người viết chỉ khaithác một số biểu hiện rõ nhất của thế giới nghệ thuật, đó là: Thế giới nhân vật,không gian và thời gian và ngôn ngữ.

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Khóa luận khảo cứu trên bản dịch Lolita tiếng Việt do Dương Tường

chuyển ngữ, Nhà xuất bản Hội Nhà văn, in lần thứ 3 năm 2012 có sửa chữa Với đề

tài đã chọn, chúng tôi sẽ tiến hành tìm hiểu thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Lolita.

Trong quá trình nghiên cứu những biểu hiện đặc trưng cơ bản của nó, người viết cóliên hệ với một số tác phẩm văn xuôi của các nhà văn khác để thấy rõ hơn nét độcđáo trong tiểu thuyết

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện khóa luân này, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp phân tích đối tượng theo quan điểm hệ thống

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Liên văn bản và văn hóa học

- Phương pháp xác định lịch sử phát sinh

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

5 Nhiệm vụ, mục tiêu của khóa luận

5.1 Nhiệm vụ của khóa luận

- Xác lập một cách hiểu thống nhất về thế giới nghệ thuật và những yếu tốnằm trong cấu trúc của nó

- Chỉ ra được điểm độc đáo, mới mẻ của thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết

Lolita.

5.2 Mục tiêu của khóa luận

Khóa luận hướng tới mục tiêu tìm ra những điểm độc đáo, đặc sắc của thế giới

nghệ thuật trong tiểu thuyết Lolita Trên cơ sở đó, khóa luận nêu lên những đánh giá

về tài năng và những đóng góp cũng như vị trí của Nabokov trong nền văn học Mĩ nói riêng và văn học thế giới nói chung.

6 Đóng góp của khóa luận

- Khái quát lý thuyết về thế giới nghệ thuật, vận dụng để tìm hiểu thế giới nghệ

thuật trong tiểu thuyết Lolita.

- Chỉ ra và phân tích những khía cạnh mới mẻ, đặc sắc của thế giới nghệ thuật

trong tiểu thuyết Lolita trong tương quan với các tiểu thuyết thời kì trước và một số

tiểu thuyết đương thời Qua đó, thêm một lần nữa khẳng định vị trí của Nabokovtrên văn đàn thế giới và đưa ông đến gần hơn với độc giả Việt Nam

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và tài liệu tham khảo, phần nội dung đượcchúng tôi triển khai thành ba chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về thế giới nghệ thuật và tiểu thuyết Lolita Chương 2: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Lolita

Chương 3: Không gian, thời gian nghệ thuật và ngôn ngữ trong tiểu thuyết Lolita

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT VÀ

TIỂU THUYẾT LOLITA

1.1 Quan niệm về thế giới nghệ thuật

1.1.1 Khái niệm thế giới nghệ thuật

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “thế giới nghệ thuật là khái niệm chỉ tính

chỉnh thể của sáng tác nghệ thuật (một tác phẩm, một loại hình tác phẩm, sáng táccủa tác giả, một trào lưu) Thế giới nghệ thuật nhấn mạnh rằng sáng tác nghệ thuật

là một thế giới riêng được sáng tạo ra theo các nguyên tắc tư tưởng, khác với thếgiới thực tại vật chất hay tâm lí con người, mặc dù nó phản ánh các thế giới ấy Thếgiới nghệ thuật có không gian riêng, có quan hệ xã hội riêng, quan niệm đạo đức,thang bậc giá trị riêng… xuất hiện một cách ước lệ trong sáng tác nghệ thuật” [7,

Tr 302] Chẳng hạn, trong thế giới truyện cổ tích, con người và loài vật, cây cối,thần phật đều có thể nói chung một thứ tiếng người, xương cá có thể hóa quần áo,con người trẻ mãi không già… Trong văn học lãng mạn, quan hệ nhân vật thườngxây dựng trên cơ sở cảm hóa Trong văn học cách mạng, nhân vật thường chiathành hai tuyến địch – ta Từ đó ta thấy, mỗi thế giới nghệ thuật có một mô hìnhnghệ thuật trong việc phản ánh thế giới Sự hiện diện của thế giới nghệ thuật khôngcho phép đánh giá và lí giải tác phẩm văn học theo lối đối chiếu đơn giản giữa cácyếu tố hình tượng với các sự thực đời sống riêng lẻ, xem có “giống” hay “ không”,

“thật” hay “không”, mà phải đánh giá trong chỉnh thể tác phẩm, xem xét tính chânthật của tư tưởng chỉnh thể của tác phẩm so với chỉnh thể hiện thực Các yếu tố hìnhtượng chỉ có ý nghĩa trong thế giới nghệ thuật của nó

Theo giáo trình Lý luận văn học (Trần Đình Sử chủ biên), “ thế giới nghệ thuật

là một thế giới kép: Thế giới được miêu tả và thế giới miêu tả Thế giới được miêu

tả gồm nhân vật, sự kiện, cảnh vật… Thế giới miêu tả là thế giới của người kểchuyện, người trữ tình Hai thế giới này gắn kết không tách rời như hai mặt của một

tờ giấy Không có thế giới miêu tả thì không có thế giới được miêu tả và ngược lại

Tuy nhiên chúng không thể liên thông Người kể chuyện không thể trực tiếp thamgia vào sự kiện trong thế giới được miêu tả như một nhân vật” [20, Tr 82] Thế giớiđược miêu tả trong tác phẩm có các bình diện của nó Đó là con người riêng (nhânvật), không gian, thời gian riêng, đồ vật, âm thanh, màu sắc có ý nghĩa tượng trưngriêng không đồng nhất với thực tại Các bình diện trên đều là yếu tố của thế giớinghệ thuật, mỗi yếu tố có một vị trí nhất định và không thể thiếu đối với hệ thống.Không nên đánh giá tác phẩm chỉ trong một bình diện, cũng như không nên xem xétcác bình diện trên một cách tách rời, bỏ qua mối quan hệ và liên hệ qua lại củachúng Chỉ có nghiên cứu đồng bộ các bình diện mới đem lại bức tranh đầy đặn vềthế giới mà nhà văn sáng tạo ra.

Như vậy, thế giới nghệ thuật là một phạm trù rất rộng Thuật ngữ này chỉ dùngtrong văn học, trong sáng tác nghệ thuật Có nhiều định nghĩa, quan niệm khác nhau

về thế giới nghệ thuật Qua các định nghĩa trên, chúng ta có thể rút ra cách hiểu:Thế giới nghệ thuật là thế giới riêng mà nhà văn sáng tạo trong tác phẩm của mình.Thế giới ấy là sự phản chiếu của thế giới vật chất nhưng không hoàn toàn là thế giớivật chất Bước vào thế giới nghệ thuật, người đọc đã tự nguyện cùng nhà văn bắtđầu hành trình khám phá bản chất của cuộc sống và bản thể con người Đó là mộtcuộc chơi thú vị, hấp dẫn nhưng cũng không ít những đắng cay, ngang trái cần sựtrải nghiệm Thế giới nghệ thuật bao gồm tất cả các yếu tố trong tác phẩm văn học

Có bao nhiêu yếu tố cấu thành nên tác phẩm văn học sẽ có bấy nhiêu yếu tố thuộcthế giới nghệ thuật

1.1.2 Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết

Đây là khái niệm chưa được cắt nghĩa rành mạch và trọn vẹn trong bất cứ mộtcông trình lí luận văn học nào Theo suy nghĩ còn hạn hẹp của chúng tôi: “thế giớinghệ thuật trong tiểu thuyết vừa mang những đặc điểm chung của thế giới nghệthuật trong sáng tác văn học vừa có những đặc điểm riêng gắn với đặc trưng thể loạicủa nó Đặc điểm riêng của nó là “chất văn xuôi” vừa mang chất trữ tình, bay bổnglại vừa thô nhám xù xì như lạo ra từ một “ảo giác nghệ thuật” nhằm thuyết phụcngười đọc, là khả năng mở rộng biên độ không gian- thời gian nghệ thuật mà không

một thể loại văn học nào có thể sánh kịp, là sự quan tâm đặc biệt tới số phận conngười đa đoan và phức tạp trong dòng chảy lịch sử Trong phạm vi một khóa luậntốt nghiệp, chúng tôi sẽ đi tìm hiểu những yếu tố cấu trúc cơ bản của thế giới nghệ

thuật mang đặc trưng của tiểu thuyết được biểu hiện cụ thể qua tiểu thuyết Lolita.

1.2 Tiểu thuyết Lolita của Vladimir Nabokov

1.2.1 Đôi nét về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Vladimir Nabokov

Vladimir Vladimirovich Nabokov (tiế n g Ng a : ади и ади и ови Набоков; 22 tháng 4 năm 1899 – 2 tháng 7 năm 1977) là một nhà v ă n,nhà thơ N ga,

sáng tác bằng t i ế ng Nga vàt i ếng Anh Vladimir Nabokov sinh ở k t-San Peterburg trong một gia đình quý tộc giàu có và lâu đời Ông nội từng là Bộ trưởng

Bộ Tư pháp trong chính phủ Nga hoàng A le ksandr II vàAleksa n dr II I Bố là một nhà chính trị nổi tiếng, sau cách m ạng tháng Hai làm Bộ trưởng Bộ Tư pháp trong chính phủ lâm thời Nga Mẹ cũng là con gái của một nhà có dòng dõi quý tộc Mặc

dù vậy, Vladimir Nabokov là người hờ hững với chính trị Tuổi nhỏ Nabokov thích sưu tập tem và nghiên cứu cuộc sống các loài bướm Từ năm 19 1 1 –1916 h ọc ở trường trung học Tenishevsky, nơi trước đấy O s ip Mandels t am từng học Năm 1916 in tập thơ đầu tiên Стихи (Thơ) SauCách m ạng th á ng M ư ời, Nabokov chuyển xuống vùng r y m,K nơi bố làm Bộ trưởng Tư pháp của cộng hoà Krym Sau khi Hồng q uân chiếm Krym, cả gia đình đi ra nước ngoài (tháng 4 năm 191 9 )

Những năm 1919 –1 9 22 Nabokov học văn h ọc Nga và văn học Pháp ởĐ ạ i học C

a m bridg e ; sau khi tốt nghiệp ông trở về Be r lin cùng với gia đình Năm 1927 ông

cưới vợ và viết cuốn tiểu thuyết đầu tiên: Машенька Thời gian từ năm 1 927 đếnnăm 1937 ông viết 8 tiểu thuyết bằng tiếng Ng a Cuối t hập niên 1 930 Đ ứ c quốcxã

nắm chính quyền ở Đức, gia đình Nabokov chuyển sang Paris; khi Chiến tr a nhthế

giới thứ hai xảy ra, cả gia đình sang M ỹ Vì không còn cộng đồng người Nga

ở châu Âu nên không còn bạn đọc bằng tiếng Nga, kể từ đây Nabokov chuyển sangsáng tác bằng tiếng A n h

Cuốn tiểu thuyết bằng tiếng Anh đầu tiên The Real Life of Sebastian

Knight (Cuộc đời thực của Sebastian Knight, 1941), tiếp đến là nhiều tiểu thuyết

bằng tiếng Anh mà nổi tiếng nhất là Lolita, in ở á p nPh ăm 1955, ở ỹ nM ăm 1958,

ở Anh năm 1959 Năm 1960 Nabokov trở về sống ở Montreux, Th u ỵ S ĩ và tiếp tục

viết một số tiểu thuyết, đáng kể nhất có Pаle Fire (Lửa nhạt, 1962), Ada, or

Ardor(Ada hay Ardor, 1969) Ngoài sáng tác, Nabokov còn là một dịch giả thiên

tài, ông là tác giả của các bản dịch Слово о походе Игоревом (Câu ch u y ện về cuộchành binh Igo r ), Евгений Онегин (Evgeny Onegin), hay bản dịch thơ trữ tình

của Pushk i n,Le r mont o v ,T y utche v sang bằng tiếng Anh; Alice's Adventures in

Wonderland từ tiếng A nh sang t iếng Nga cũng như nhiều tiểu thuyết của mình.Vladimir Nabokov nói về mình: "Tôi là nhà v ăn M ỹ , sinh ở nước g a ,N học văn họcPháp ởA nh trước khi chuyển về Đ ứ c ở 15 năm… Đầu tôi nói chuyện bằng tiếngAnh, tim tôi – bằng tiếng Nga, tai tôi – bằng t iếng Phá p "

Vladimir Nabokov mất tại Montreux, T h u ỵ Sĩ để lại cuốn tiểu thuyết The

Original of Laura (Nguyên mẫu của Laura) đang viết dở.

1.2.2 Giới thiệu về tiểu thuyết Lolita

Lolita (1955) là một tiểu th u y ế t của l adV i m ir Vlad i mirovich Naboko v Tiểuthuyết được viết bằng tiếng Anh v à được xuất bản vào năm 1955 ở Paris, sau đóđược chính tác giả dịch ra tiếng Nga v à được xuất bản vào năm 1 9 6 7 ở New Y o r k

Tiểu thuyết nổi tiếng cả ở phong cách mới lạ lẫn nội dung gây ra các tranh cãi donhân vật chính của tiểu thuyết tên Humbert Humbert, một người khá nhiều tuổi có

sự ám ảnh về tình dục với một cô gái mười hai tuổi tên Dolores Haze (tức Lolita)

- Nội dung chính:

Humbert, nhân vật tôi, là giáo sư văn chương ở Paris, trạc 35 tuổi, đẹp trai Tuysống cùng với vợ nhưng Humbert không hề có hứng thú tình dục với vợ mà luônthầm tơ tưởng đến những cô gái 12, 13 tuổi để mong tìm lại thiên đường đã mất khingười yêu thời nhỏ của mình là Annabel đã chết vì bệnh hiểm nghèo Ông ta không

hề thấy buồn khi vợ mình bỏ theo một người đàn ông khác, thậm chí còn ngạc nhiênkhi vợ mình lại có sức hấp dẫn tới kẻ khác Sau đó vài năm ông được mờisang Mĩ giảng dạy văn học trong một trường đại học ở N e w Eng l an d

Bà chủ nhà trọ chỗ Humbert ở là Charlotte Haze yêu ông ta nhưng ông ta chẳng

hề thấy hứng thú gì nơi người đàn bà góa phụ này, ngược lại Humbert lại yêu côcon gái tên là Dolores Haze (mà ông ta gọi là Lolita) mới 12 tuổi của bà ta.Humbert chấp nhận lấy bà chủ nhà để được gần gũi với Lolita Hàng ngày ông ghivào nhật ký những cảm xúc dạt dào với đứa con riêng của vợ đang tuổi d ậ y thì Rồi

có ngày vợ ông lục tủ và phát hiện ra bí mật khủng khiếp trong tâm hồn của chồngđược ghi trong cuốn nhật ký Trong trạng thái hoang mang tột độ, bà vợ bị xe cánchết trên đường ra b ư u điện gửi thư cho con gái đang ở trại hè

An táng vợ xong, Humbert đến chỗ Lolita sinh hoạt trại hè để đưa cô đi hếtthành phố này đến thành phố khác, tối đến con gái và cha dượng cùng nhau mâymưa trong các motel Rồi một hôm Lolita bỏ Humbert để theo một người đàn ônggià khác là Clare Quilty Ông gần như phát điên, tìm Lolita khắp nơi nhưng mấynăm sau ông mới tìm thấy Lolita đang mang thai với người chồng hơn cô vài tuổi.Mặc dù đang 17 tuổi nhưng Lolita trông xuống sắc kinh khủng Humbert quá đauđớn vì hình ảnh nữ thần trong tim ông nay đã chết Ông đưa cho Lolita toàn bộ sốtiền của mình và tìm giết Clare Quilty, người đã quyến rũ nàng mấy năm trước.Humbert vào tù và kể lại câu chuyện của đời mình Sau đó ông chết vì tắc độngmạch vành Lolita cũng chết khi sinh con vào đúng ngày Lễ giá n g si n h năm 1952Trong phần đầu cuốn sách, Nabokov đã tự nhận xét về cuốn sách của mình thôngqua lời bình của tiến sĩ John Ray như sau:

“ Với tư cách là một hồ sơ bệnh án, “Lolita” chắc sẽ trở thành một tư liệu kinhđiển trong giới y học tâm thần Với tư cách là một tác phẩm nghệ thuật, nó siêu việttrên khía cạnh chuộc tội của nó; và đối với chúng tôi, điều còn quan trọng hơn cả ýnghĩa khoa học và giá trị văn học, là tác động đạo lý mà cuốn sách sẽ tạo nên đốivới độc giả nghiêm túc; vì trong nghiên cứu cá nhân xót xa này, ẩn chứa một bàihọc phổ quát; đứa trẻ ngang ngạnh, người mẹ ích kỉ, gã quỷ ám hổn hển, không phảichỉ là những nhân vật sống động trong một câu chuyện duy nhất; họ cảnh báo ta vềcác khuynh hướng nguy hiểm; họ chỉ ra những cái xấu đầy cường lực “Lolita”khiến tất cả chúng ta - những người làm cha mẹ, những nhà hoạt động xã hội,

những nhà giáo dục - phải dốc sức, với tinh thần cảnh giác cao hơn nữa và sáng suốthơn nữa, vào nhiệm vụ nuôi dạy một thế hệ tốt hơn trong một thế giới an toàn hơn.”Tóm lại, V.Nabokov là một cây bút tài năng trên nhiều thể loại, đặc biệt trên địahạt tiểu thuyết Tên tuổi của ông đã được khẳng định trên văn đàn thế giới và vangdanh với nhiều tác phẩm nổi tiếng, trong đó có Lolita là được biết đến nhiều nhấtkhông chỉ bởi nội dung gây tranh cãi bởi độ lệch chuẩn quá lớn mà còn bởi một thứvăn phong chói lóa, tinh tế đến ngỡ ngàng Bởi thế chẳng có gì đáng ngạc nhiên khiđây là 1 trong 100 tiểu thuyết hay nhất mọi thời đại Cùng bước vào thế giới nghệ

thuật của Lolita để chiêm nghiệm, lý giải và thưởng thức kiệt tác này một cách trọn

vẹn nhất

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT LOLITA CỦA

VLADIMIR NABOKOV

2.1 Khái niệm nhân vật

Nhìn một cách rộng nhất, nhân vật là khái niệm không chỉ được dùng trong văn

chương mà còn ở nhiều lĩnh vực khác Theo bộ Từ điển tiếng Việt của viện Ngôn

ngữ học do Hoàng Phê chủ biên thì nhân vật là khái niệm mang hai nghĩa: Thứnhất, “đó là đối tượng (thường là con người) được miêu tả, thể hiện trong tác phẩmvăn học” Thứ hai, đó là “người có vai trò nhất định trong xã hội” Tức là, thuật ngữnhân vật được dùng phổ biến ở nhiều mặt cả ở đời sống nghệ thuật, đời sống xã hội

- chính trị lẫn đời sống sinh hoạt hằng ngày… Nhưng trong phạm vi nghiên cứu củakhóa luận này, chúng tôi chỉ đề cập đến khái niệm nhân vật theo nghĩa thứ nhất mà

bộ Từ điển tiếng Việt định nghĩa, đó là nhân vật trong tác phẩm văn chương.

Trong cuốn Lý luận văn học do tác giả Phương Lựu chủ biên định nghĩa về nhân

vật văn học như sau: “Nói đến nhân vật văn học là nói đến con người được miêu tảthể hiện trong tác phẩm, bằng phương tiện văn học” [16,Tr.227] Đó là nhân vật

không tên như thằng bán tơ trong Truyện Kiều… Đó là những con vật trong truyện

cổ tích, thần thoại, đồng thoại, bao gồm cả quái vật lẫn thần linh, ma quỷ, nhữngcon vật mang nội dung và ý nghĩa như con người… Khái niệm nhân vật đôi khiđược sử dụng một cách ẩn dụ, không chỉ con người cụ thể nào mà chỉ một hiệntượng nổi bật trong tác phẩm nhưng chủ yếu bằng hình tượng con người Nhân vậtvăn học là một hiện tượng nghệ thuật ước lệ, có những dấu hiệu để nhận ra

Trong cuốn giáo trình Lý luận văn học do giáo sư Hà Minh Đức chủ biên, các tác

giả cuốn này cho rằng: “Nhân vật văn học là một hình tượng mang tính ước lệ, đókhông phải là sự sao chụp đầy đủ mọi chi tiết biểu hiện của con người mà chỉ là sựthể hiện con người qua những đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tínhcách… Và cần chú ý thêm một điều: Thực ra khái niệm nhân vật thường được quanniệm với một phạm vi rộng hơn nhiều, đó không chỉ là con người, những con người

có tên hoặc không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong

tác phẩm, mà còn có thể là sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cáchcon người…Cũng có khi đó không phải là những con người, sự vật cụ thể mà chỉ làmột hình tượng con người về con người hoặc có liên quan tới con người, được thểhiện nổi bật trong tác phẩm” [6,Tr.126].

Như vậy, các nhà nghiên cứu lí luận văn học, bằng cách này hay cách khác, khiđịnh nghĩa về nhân vật văn học vẫn cơ bản gặp nhau ở những nội hàm không thểthiếu được của khái niệm này: Thứ nhất, đó phải là đối tượng mà văn học miêu tả,thể hiện bằng những phương tiện văn học Thứ hai, đó là những con người, hoặcnhững con vật, đồ vật, sự vật, hiện tượng mang linh hồn con người là ẩn dụ của conngười Thứ ba, đó là đối tượng mang tính ước lệ và có cách điệu so với đời sốnghiện thực bởi nó đã được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà văn

2.2 Vai trò của nhân vật trong tác phẩm văn học

Là một trong những yếu tố cơ bản cấu thành nên mỗi tác phẩm văn học, nhânvật có một vai trò, vị trí hết sức quan trọng

Trước tiên, nhân vật văn học là đơn vị cơ bản, là phương tiện tất yếu và quantrọng nhất giúp nhà văn phản ánh một cách chân thực đời sống Bằng sự suy ngẫm,chiêm nghiệm, bằng những tìm tòi, khám phá, nhà văn xây dựng nên nhân vật và hệthống nhân vật trong tác phẩm để từ đó khái quát các tính cách xã hội và mảng đờisống gắn liền với nó

Bên cạnh việc phản ánh, khái quát hóa hiện thực cuộc sống với những mảng đờisống xã hội gắn liền với nó, nhân vật còn có chức năng thể hiện quan niệm nghệthuật và lý tưởng thẩm mỹ của nhà văn về con người, về cuộc đời Văn học phảnánh thế giới bằng hình tượng Song, điều đó không có nghĩa là nhà văn sao chépnguyên xi hiện thực cuộc sống vào trong tác phẩm Nhà văn phải là người sáng tạotrên cơ sở trải nghiệm, sự suy ngẫm theo sự cảm thụ của bản thân mình

2.3 Cách phân loại nhân vật văn học

Nhân vật văn học là một hiện tượng đa dạng về mặt kiểu loại Có rất nhiều cáchphân chia nhân vật văn học:

Xét về cấu trúc tác phẩm: Dựa vào vị trí của nhân vật đối với nội dung cụ thể

và với cốt truyện trong tác phẩm, nhân vật văn học được chia thành nhân vật chính,nhân vật phụ và nhân vật trung tâm Nhân vật chính là nhân vật đóng vai trò chủchốt, xuất hiện nhiều, giữu vị trí then chốt của cốt truyện hoặc tuyến cốt truyện Đó

là con người liên quan đến các sự kiện chủ yếu của tác phẩm, là cơ sở để tác giảtriển khai đề tài cơ bản của mình Trong các nhân vật chính của tác phẩm lại có thểnhận thấy nổi lên những nhân vật trung tâm xuyên suốt tác phẩm từ đầu đến cuối vềmặt ý nghĩa Đó là nơi quy tụ các mâu thuẫn của tác phẩm, là nơi thể hiện vấn đềtrung tâm của tác phẩm Ngoài nhân vật trung tâm và nhân vật chính, còn lại là cácnhân vật phụ Nhân vật phụ mang các tình tiết, sự kiện, tư tưởng có tính chất phụtrợ bổ sung Nó góp phần làm đầy đủ phương diện cấu trúc của nhân vật văn học

Xét về ý thức hệ: Dựa vào đặc điểm của tính cách, mối quan hệ với tư tưởng tác

giả và lý tưởng của thời đại, có thể chia ra thành nhân vật chính diện, nhân vật phảndiện Sự phân biệt nhân vật chính diện và nhân vật phản diện gắn liền với nhữngmâu thuẫn đối kháng trong đời sống xã hội, hình thành trên cơ sở đối lập về quanđiểm tư tưởng và lý tưởng sống Nhân vật chính diện và phản diện là những phạmtrù lịch sử Nhân vật chính diện mang lý tưởng, quan điểm tư tưởng, đạo đức tốt đẹpcủa tác giả và của thời đại Ngược lại, nhân vật phản diện lại mang những phẩmchất xấu xa, trái với đạo lý và lý tưởng, đang lên án và phủ định Như vậy, hai loạinhân vật này luôn ở vị trí đối kháng nhau

Dựa vào cấu trúc hình tượng: Theo tiêu chí này, người ta chia nhân vật thành

nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách và nhân vật tư tưởng.Nhân vật chức năng xuất hiện trong văn học cổ đại và trung đại Đó là loại nhân vậtthường không được khăc họa đời sống nội tâm, các phẩm chất, đặc điểm nhân vật

cố định, không thay đổi từ đầu đến cuối Hơn nữa, sự tồn tại và hoạt động của nóchỉ nhằm thực hiện một số chức năng nhất định, đóng một số vai trò nhất định.Nhân vật loại hình là nhân vật thể hiện tập trung các phẩm chất xã hội, phẩm chấtcủa một loại người nhất định của một thời Đó là nhân vật nhằm khái quát cái chung

về loại của các tính cách và nhờ vậy mà được gọi là điển hình Nhân vật tính cách

là một kiểu nhân vật phức tạp Ở trên đã nói, tính cách như là đối tượng chủ yếu củanhận thức văn học Đó là tính cách trong nghĩa rộng Nhưng không phải mọi nhânvật văn học đều phản ánh cấu trúc của tính cách Do đó, trong nghĩa hẹp, nhân vậttính cách là một loại nhân vật được mô tả như một nhân cách, một cá nhân có tínhcách nổi bật Trong nhân vật tính cách, cái quan trọng không phải chỉ là cái đặcđiểm, thuộc tính xã hội nào đó mà người ta có thể liệt kê ra được.Tính cách còn thểhiện ở tương quan của các thuộc tính đó với nhau, tương quan giữa các thuộc tính

đó với môi trường, tình huống Nhân vật tính các thường có những mâu thuẫn nộitại, những nghịch lý, những chuyển hóa Vì vậy, tính cách có một quá trình tự pháttriển, và nhân vật không đồng nhất giản đơn vào chính nó Trong văn học có nhữngnhân vật mà hạt nhân cấu trúc của nó không phải là cá tính, cũng không phải là cácphẩm chất loại hình, mà là một tư tưởng, một ý thức Đó là kiểu nhân vật tư tưởng.Chẳng hạn, các nhân vật “quỷ sứ” như Malfret, Cain, Luifer, Jean Valiean, Javaiscủa Huygo; Andray của L.Tolstoi; Laconnicov của Dostoevski Trong sáng tác, loạinhân vật này dễ rơi vào công thức, minh họa, trở thành cái loa tư tưởng của tác giả

và loại nhân vật “dẹt” thiếu sức sống

Trên đây là những loại nhân vật thường gặp Sự phân biệt này chỉ mang tínhchất tương đối Nó chỉ nhằm nhấn mạnh nét trội, nét đặc trưng cơ bản của một loạinhân vật nào đó

2.4 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Lolita

2.4.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong tiểu thuyết Lolita

Quan niệm nghệ thuật về con người là khái niệm trung tâm của thi pháp học, nóphản ánh một cách sâu sắc và toàn diện bản chất nhân học của văn học Ở mộtphương diện nào đó, thuật ngữ quan niệm nghệ thuật về con người có giá trị tươngđương với khái niệm "tính tư tưởng” trong tác phẩm văn học Nếu tư tưởng là linhhồn của tác phẩm (Korolenco) thì quan niệm nghệ thuật về con người là cốt lõi tưtưởng, chiều sâu nhân bản của tác phẩm đó, đồng thời là thước đo sự tiến bộ củanhà văn Quan niệm nghệ thuật về con người là cái giới hạn tối đa trong cách hiểu,cách cảm, cách nhìn và cách lý giải về con người của nhà văn được hóa thân thành

các nguyên tắc , các phương tiện, biện pháp, hình thức thể hiện con người trong vănhọc, tạo nên giá trị thẩm mĩ cho các hình tượng nhân vật đó Quan niệm nghệ thuật

về con người gắn liền với vốn sống, vốn văn hóa, tài năng, cá tính sáng tạo của nhàvăn và ý thức hệ của cộng đồng xã hội Nói ngắn gọn thì quan niệm nghệ thuật vềcon người chính là cách cắt nghĩa của văn học về con người thông qua các phươngtiện nghệ thuật đặc thù Mỗi nhà văn đều có quan niệm nghệ thuật riêng và luônchịu sự chi phối của các quan niệm đó Có tác phẩm văn học tức là đã tồn tại mộtquan niệm nghệ thuật nhất định về con người và cuộc đời

Trong Lolita của V.Nabokov, nhà văn đã khắc họa lên bức chân dung trung

thực những con người mang trong mình những tính chất phức tạp của cuộc sống đôthị nước Mĩ Đó là những con người ta có thể bắt gặp xung quanh hay bắt gặp ngaytrong chính mình Mỗi người là một “nhân vị” riêng, những cá tính khác nhaunhững bi kịch không giống nhau Đó là những con người trần thế với tất cả bản chấtngười tự nhiên của nó Đó không phải là những con người “đơn trị”, “dễ hiểu” mà làcon người đa chiều, đa diện Con người không chỉ được nhìn một cách phiến diện:đơn thuần tốt đẹp hay xấu xa, ngây thơ hay lém lỉnh, đạo mạo hay hèn hạ, trongsáng hay lọc lõi,… Tất cả còn tùy thuộc vào cách cảm, cách nghĩ, quan niệm đạođức của mỗi người Chúng đan xen, hòa quện với nhau tạo nên đặc tính đa dạng củacon người

Tiểu thuyết viết về cô bé Lolita với những nét đẹp về ngoại hình và tính cách,thông qua lăng kính là con mắt của gã đàn ông trung niên vốn đã mang trong mình

sự ám ảnh, khao khát tình dục đối với những bé gái vị thành niên mà ông ta luôn gọivới cái tên “tiểu nữ thần” Nhưng tất cả có thực sự đơn giản chỉ là những khao kháttình dục được người đời cho là “bệnh hoạn”, loạn luân, đáng lên án?

V.Nabokov đã xây dựng nên hình tượng con người lưỡng diện rất thành côngkhiến cho người đọc có lúc đã đồng cảm, thương xót cho tình yêu tội lỗi củaHumbert đối với Lolita, có lúc phải ghê tởm vì những thủ đoạn mà ông ta nghĩtrong đầu hay những ảo tưởng với cô bé

Lolita rất táo bạo trong việc đề cập đến một đề tài nóng, đó là hiện tượng tâm lí

không bình thường trong xã hội- bệnh ấu dâm (ái nhi) Nhân vật chính Humbert chỉyêu thích cũng như có hứng thú tình dục với những đứa trẻ trong độ tuổi từ 9-14, độtuổi mà hắn gọi với cái tên rất hoa mĩ- tiểu nữ thần Để thỏa mãn tâm lý quái gở củamình, bề ngoài hắn trang bị cho mình một vỏ bọc đạo mạo như bao người đàn ôngtrí thức bình thường khác Humbert vẫn có quan hệ tình cảm trên danh nghĩa vớinhiều phụ nữ mà hắn coi là “trần tục vú to như quả bầu hay trái lê”, hắn vẫn lấy vợmặc dù chẳng có chút tình cảm gì với người vợ của mình Sau khi ly hôn với vợ vàrời đến Mĩ, vì phải lòng cô bé (Lolita) khi đó mới 11 tuổi, mà hắn đồng ý kết hônvới bà Haze- chủ nhà trọ, cũng là mẹ của Lolita Để đạt được mục đích hắn lợi dụngnhững người phụ nữ có tình cảm với mình, hành động thật sự đê hèn Hơn thế, khi

vợ còn sống hắn luôn tìm cách để thỏa mãn ham muốn với con gái của vợ, ngườigọi mình là cha dượng Sau khi vợ qua đời hắn tìm mọi cách để đưa “con gái” vàocái bẫy mà hắn ngày đêm suy tính hòng chiếm hữu Lolita làm của riêng Khi đã đạtđược mục đích Humbert vẫn không yên tâm, hắn kiểm soát các mối quan hệ bạn bèkhác giới của cô bé, khiến em sống với cuộc sống bị kìm kẹp như trong trại giam.Tội ác đỉnh điểm của tên đàn ông trung niên bệnh hoạn đó là hắn thẳng tay bắn chếtQuilty, một tên già khác đã đưa Lolita bỏ trốn khỏi vòng tay hắn khiến cô bé trở nêntiều tụy và khổ sở

Thế nhưng sâu bên trong tâm hồn của Humbert là những mặc cảm tội lỗi, sự tựtrách một cách day dứt Trước khi có hành vi đáng lên án với Lolita, hắn đã nỗ lực

để tôn trọng những bé gái, “không, không đời nào hắn đụng tới sự ngây thơ củanhững bé gái, nếu thấy có nguy cơ dù là nhỏ nhất, xảy ra tai tiếng” [31, tr.30] Khi ởbên Lolita, hắn yêu chiều nâng niu cô bé hết mực với những sở thích vật chất,những thú vui tinh thần (tất nhiên không bao gồm việc giao lưu với bạn khác giới).Hắn yêu Lolita điên cuồng, thứ tình yêu không thể lí giải nổi, và hắn có thể hi sinhtất cả vì tình yêu của mình dành cho cô bé Khi Lolita bỏ trốn hắn cũng ngày đêm lolắng, kiếm tìm Hắn không hề trách móc vì cô bé bỏ đi theo người khác, xót xa vì sự

tiều tụy của em và quyết trả thù người đã hủy hoại cuộc đời em dù phải trả bất cứgiá nào.

Còn về phía cô bé Lolita, đây cũng là nhân vật mang tính hai mặt Vừa ngâythơ, tinh nghịch lại vừa lọc lõi, khôn ngoan Lolita trong con mắt nhân vật Humbertđẹp một cách trác tuyệt về cả ngoại hình lẫn tính cách Em được miêu tả thật tuyệtvời trong lần đầu tiên Humbert nhìn thấy: “Vẫn bé gái ấy – đôi vai mảnh màu mậtong ấy, tấm lung trần mềm mượt như lụa ấy, mái tóc màu hạt dẻ ấy” [31, tr.56] V.Nabokov đã dành đến hàng trang giấy để nói đến vẻ đẹp của em, đầy thanh tân vàthuần khiết của một tiểu nữ thần mới lớn Dù sống trong gia đình không hạnh phúcnhưng Lolita không hề tỏ ra không vui hay khép mình tự ti mà cô bé luôn hồn nhiênchơi đùa cùng các bạn cùng trang lứa Em luôn khao khát sự tự do và đấu tranh chođiều đó Dưới sự kìm cặp của mẹ mình, bé Lo nghĩ ra đủ trò để có thể tận hưởng tự

do, những trò chơi mà ở độ tuổi của em cực kì yêu thích nhưng luôn bị cấm đoán.Đến cả sau này, khi mẹ qua đời, em đã cùng Humbert rong ruổi khắp nước Mĩ, sốngphụ thuộc vào tiền của hắn, bị sự quản lý chặt chẽ nhưng em vẫn luôn muốn “xổlồng” để đi theo tiếng gọi mà em cho là tình yêu

Trong con mắt của Humbert, em bao giờ cũng ranh mãnh, láu cá một cách đángyêu Bề ngoài ta lầm tưởng rằng Humbert đã lợi dụng, khống chế Lolita nhưng thựcchất cô bé này mới là người dụ dỗ, điều khiển Humbert Lolita khiến cho mẹ cô bé,Charlotte Haze, phải lo ngại và ghen tị, đến mức bà ta phải cố tìm cách đấy cô bétránh xa Humbert: lập kế hoạch cho Lo đi trại hè sau đó đi thẳng từ trại hè vềtrường nội trú Em ngây thơ nhưng có lúc hệt như một người đàn bà sành sỏi chủđộng quyến rũ Humbert Có lúc hắn gọi em là: “cái con điếm rẻ mạt, yêu dấu ấy”[31, tr.321], có khi hắn viết trong nhật kí về sự lả lơi, gợi tình của em: “ngón chânhơi châu vào nhau Một kiểu uốn éo dưới đầu gối kéo dài đến hết mỗi bước chân

Tợ như lê gót, rất chi trẻ con, vô cùng đàng điếm”[31, tr.59] Sự quyến rũ của Lolita

đã có lúc khiến Humbert vật vã vì ghen tuông Vì quá yêu Lolita mà nhiều lúcHumbert bị điều khiển, trở thành nạn nhân trong chính trò chơi tình ái mà mình bày

ra Nhiều lúc Humbert phải thừa nhận rằng: “Bé Lo điều khiển cuộc đời tôi một

cách mạnh mẽ, phàm tục như thể nó là thứ dụng cụ vô tri tách rời ra khỏi tôi vậy”[31, tr.179]

Thông qua lời nói, suy nghĩ và hành động của các nhân vật trong tiểu thuyết,nhà văn đã đặt ra một vấn đề xã hội mang ý nghĩa sâu sắc : mối quan hệ giữa conngười với vẻ đẹp trong cuộc sống Thứ nhất cái đẹp là thứ mà không có một chuẩnmực nào có thể đong đếm được bởi nó vượt ra ngoài mọi chuẩn mực thông thường,hiện thân chân thực nhất của vè đẹp nằm trong chính con người Và con người chỉ

có thể chiêm ngưỡng chứ không thể chiếm hữu được vẻ đẹp đó Giống như Lolita,

cô bé đẹp theo một cách rất riêng mà không có bất cứ khuôn mẫu nào trùng lặp (banđầu Humbert như tìm thấy hình bóng Annabel- cô người yêu bé nhỏ đã mất ở tuổi

13 của mình trong cô bé nhưng càng về sau thì hắn phát hiện ra Lolita khác hoàntoàn, cô bé chỉ là riêng cô bé thôi), đó là sự pha trộn của rất nhiều đặc tính, nókhông thuần khiết mà mang nét trần tục tự nhiên nhất, khiến cho vẻ đẹp đó rực rỡ,thu hút hơn bao giờ hết Hơn nữa, cái đẹp thường mong manh, khó nắm bắt,nó thayđổi theo thời gian Những tiểu nữ thần thường chỉ đẹp khi ở độ từ 9-14 tuổi, trướchoặc qua ngưỡng đó vẻ đẹp không thể vẹn nguyên, toàn bích được

Thứ hai, cái đẹp có sức mạnh rất lớn trong việc cảm hóa con người, nó đưacảm xúc thăng hoa, xóa nhòa ranh giới giữa thiện và ác, giữa dục vọng và tình yêu.Đưa con người ta thoát ra khỏi những định kiến xã hội, những ám ảnh tội lỗi.Nhưng nó cũng là nguồn cơn của tội lỗi Cái đẹp luôn song hành với cạm bẫy Vẻđẹp của cô bé Lolita trong tiểu thuyết khiến cho Humbert đam mê cuồng khấu,không chỉ là niềm đam mê với những tiểu nữ thần mà là với riêng Lolita Đó khôngcòn là niềm vui thú bệnh hoạn của một kẻ mắc chứng ấu dâm mà nó là tình yêu.Một tình yêu mãnh liệt không chỉ có dục vọng mà là sự ngưỡng vọng, tôn thờ và cả

hi sinh Khi yêu Humbert biến cả những thứ không mấy tốt đẹp của cô bé thành sựđáng yêu khó cưỡng, như nó phải thế Vì yêu hắn chấp nhận trở thành “nô lệ” trongcái nhà giam do mình tạo ra Vì yêu hắn hi sinh mọi thứ kể cả tính mạng, một kẻluôn muốn tỏ ra trí thức đạo mạo và rất sợ ánh mắt của thiên hạ nhưng lại dám giết

kẻ đã hại đời người mình yêu

Có thể nói, tiểu thuyết đã đưa chúng ta vào một thế giới của cái đẹp Con ngườichính là hiện thân chân thực nhất của vẻ đẹp trần thế Không thể mang bất kì mộtchuẩn mực đạo đức hay thẩm mĩ nào ra để phân định Mỗi người có một cách nhìnnhận khác nhau, nên dùng nhiều góc để đánh giá một hiện tượng chứ không nênmang định kiến xã hội ra để phán xét đúng sai Bởi vì cái xã hội loài người nàyngay từ lúc bắt đầu đã là hỗn loạn, chính con người đã gắn cho nó quá nhiều nguyêntắc để rồi mất đi cái giá trị của vẻ đẹp thực sự Đúng như tác giả đã khẳng định, giátrị lớn nhất của tác phẩm chính là “ân phước thẩm mỹ” mà nó mang lại, tức là “mộtcảm giác” về hiện hữu được kết nối ở điểm nào đó, bằng cách nào đó với các trạngthái hiện hữu khác ở nơi mà nghệ thuật (sự hiếu kì, lòng yêu thương, nhân hậu,trạng thái mê li ngây ngất) là chuẩn mực”.

2.4.2 Các dạng thức nhân vật tiêu biểu trong tiểu thuyết Lolita

Từ khi mới ra đời cho đến hàng chục năm sau, tiểu thuyết này vẫn gây nhiềutranh cãi Người ta cố tìm ra trong đó những bài học đạo đức, những triết lí nhânsinh sâu sắc Tuy nhiên chính V.Nabokov, tác giả của nó khẳng định ông viết nó rakhông nhằm vào bất cứ bài học đạo đức hay giáo dục con người nào cả Nó thiên vềviệc hướng đến những vẻ đẹp thẩm mỹ của con người và mỗi quan hệ của họ Nên

nhìn nhận Lolita như là một “thế giới chơi”, vì bản thân Nabokov trước khi viết tác

phẩm đã dành tận 40 năm nghiên cứu về "Lý thuyết trò chơi", chịu ảnh hưởng củacác bậc tiền bối, như Kant và Kafka, Nabokov đã có lần phát biểu: "everythinggood in life – love, nature, the arts and domestic puns – is play” Tạm dịch là: " Mọithứ tốt đẹp trên đời - như tình yêu, thiên nhiên, các lĩnh vực nghệ thuật và nội tạicác trò chơi chữ - đều là sự chơi"

Chính vì vậy, tiếp cận với Lolita là tiếp cận với một bàn chơi rộng lớn, một

"Disney Land" của văn chương, với những thức như trò chơi ngôn từ, trò chơi ngữnghĩa, một món nộm trò chơi đạo đức và trò chơi khiêu dâm Ngay cả nội tại mốiquan hệ giữa các nhân vật, Humbert Humbert, Charlotte Haze, Dolores Haze,Quilty, Valeria Tuy hệ thống nhân vật giản đơn, nhưng Nabokov đã giăng mộtnhúm trò chơi quan hệ giữa các nhân vật, và thậm chí, ngay cả mỗi nhân vật khác

đều là một con rối trong trò chơi của chính nhân vật Humbert Humbert Thông qua

đó, chúng ta có thể xác định thế giới nhân vật theo đặc trưng tính cách và chức năngkết cấu, gồm các dạng thức nhân vật chính đó là: Nhân vật đam mê, nhân vật nổiloạn Tất cả có sự tương quan, chi phối lẫn nhau tạo nên một mối quan hệ phức tạpnhư một trò chơi kịch tính, người này giượt đuổi người kia tạo ra sức hấp dẫn chokiệt tác văn chương này

2.4.2.1 Nhân vật đam mê

Đam mê là một trạng thái tình cảm của con người Có thể hiểu đơn giản là sayđắm cái gì đó, có thể là một trong “tam độc” Tham-Sân-Si, vì đam mê cũng có loạitốt và loại xấu Nhưng khi nói về niềm đam mê, người ta thường chú ý khía cạnhxấu hơn là tốt Có nhiều loại đam mê, đam mê danh vọng, đam mê tiền bạc và mộttrong các loại đam mê nguy hiểm là đam mê dục tính– dâm dục chỉ là một “góc”của niềm đam mê xác thịt (nhục dục) Kiểu nhân vật đam mê, nhân vật mang bản

năng tính dục cùng thời với Lolita chưa được xây dựng nhiều nhưng sau này đã

xuất hiện trong các tác phẩm của các nhà văn hiện thực ở nước ngoài và cả trongvăn học đương đại Việt Nam Như trong tiểu thuyết của nhà văn Mĩ G Marquezhay của một số cây bút Việt Nam có thể kể đến Nguyễn Đình Tú, Đỗ Hoàng Diệu, Thông thường nhân vật mang đặc điểm đam mê tính dục thường đi kèm với sự thahóa và kết cục thường là lâm vào bi kịch, cái chết

Trong Lolita nhân vật mang đặc điểm đam mê nguy hiểm đó là Humbert Một

trí thức trung niên, một người chuyên nghiên cứu phê bình văn học, sinh ra ở Pháp sau đó bỏ người vợ đầu và chuyển đến Mĩ sống Như đã nói ở trên Humbert

Paris-có một niềm đam mê cuồng khấu với cô con gái của người vợ thứ hai, Lolita khi emmới bước vào độ tuổi 12 Điều đó đã trở thành sự ám ảnh, ám ảnh về sự thèm khátnhục dục Câu chuyện được kể với ngôi thứ nhất thông qua lời của nhân vậtHumbert, để từ đó hắn có thể bộ lộ được những suy nghĩ, những sự rung cảm củamình với Lolita, thậm chí là những toan tính đáng ghê tởm

Niềm đam mê của Humbert với những bé gái chưa thành niên nói chung và vớiLolita nói riêng bắt nguồn từ chấn thương tâm lí trong quá khứ Nó bắt đầu từ mối

tình dang dở với cô bạn gái tên Anabel đã chết vì bệnh khi chưa đầy 14 tuổi Cả hai

đã có những trải nghiệm tính dục đầu đời đầy ngây ngô, sợ sệt trong sự vụng trộm

vì kiêng dè ánh mắt của người lớn Điều này đã để lại nỗi đau rất lớn với nhân vật

để từ đó Humbert luôn đi tìm hình bóng người tình bé nhỏ trong những cô bé tiểu

nữ thần (có nghĩa là quỉ quái) chưa thành niên Những cô bé mà hắn gọi với cái têntiểu nữ thần không chỉ nằm trong độ tuổi 9 đến 14 mà phải mang những đặc tínhnhất định mà chỉ có những kẻ như Humbert và “đồng loại” của hắn ta mới nhận ra.Hắn luôn dõi theo những bé gái ấy với con mắt thèm khát Hắn đã có những dòng tựthú vừa hoa mĩ nhưng cũng đáng thương để nói về việc này: “Bạn phải là một nghệ

sĩ kiêm một gã khùng, một con người sầu muộn vô biên mang một bọc kịch độctrong thận và một ngọn lửa siêu khoái lạc luôn hừng hực cháy trong tủy sống (ôibạn phải co mình che đậy khốn khổ như thế nào!) mới có thể nhận ra ngay, bằngnhững dấu hiệu khó tả- nét lượn mềm mại, phảng phất dáng mèo, của một gò má,cái thon thả của một bắp chân mơn mởn lông tơ.” [31, tr.26] Ban đầu Humbertđược khắc họa như là một kẻ mắc chứng ấu dâm với khao khát tình dục với trẻ gái Cho đến khi hắn gặp được Lolita, độc giả có cái nhìn khác về Humbert

Humbert say mê Lolita không chỉ là niềm say mê xác thịt thông thường mà còn

là sự tìm kiếm về quá khứ, về những điều tốt đẹp đã mất nơi người con gái hắn yêu

Ở Lolita, hắn như thấy lại Anabel thuở trước ngay lần gặp đầu tiên Cô bé đã khiếncho hắn sống lại những cảm xúc mà từ rất lâu rồi không tìm lại được Có lẽ đây làtâm lí chung của con người, khi đột ngột mất đi một thứ quý giá hay người mìnhyêu thích thì con người ta hay có xu hướng tìm kiếm một người thay thế Nhưngcàng gần Lolita, hắn không ngừng tìm kiếm hình bóng cũ trong em thì lại càng nhận

ra rằng em khác hoàn toàn so với Anabel Hắn hoàn toàn bị cuốn vào sự quyến rũvừa ngây thơ nhưng cũng vô cùng ma mãnh đó

Nhân vật đam mê trong tiểu thuyết mang trong mình nhiều mâu thuẫn, luônmuốn thỏa mãn sự khao khát dục vọng của mình bằng mọi cách nhưng lại luôn e sợtrước những định kiến xã hội và phạm trù đạo đức nên luôn phải sống trong nỗi sợhãi dằn vặt và mặc cảm tội lỗi Humbert ban đầu luôn dõi theo Lolita trong sự đơn