Diễn ngôn về người mẹ cách mạng trong hai tác phẩm người mẹ cầm súng của nguyễn thi và người mẹ của m gorki

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2KHOA NGỮ VĂN TRẦN THỊ MỸ LINH DIỄN NGÔN VỀ NGƯỜI MẸ CÁCH MẠNG TRONG TÁC PHẨM NGƯỜI MẸ CẦM SÚNG CỦA NGUYỄN THI VÀ NGƯỜI MẸ CỦA M.GORKI KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

TRẦN THỊ MỸ LINH

DIỄN NGÔN VỀ NGƯỜI MẸ

CÁCH MẠNG TRONG TÁC PHẨM NGƯỜI

MẸ CẦM SÚNG CỦA NGUYỄN THI VÀ

NGƯỜI MẸ CỦA M.GORKI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

HÀ NỘI - 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN -

TRẦN THỊ MỸ LINH

DIỄN NGÔN VỀ NGƯỜI MẸ

CÁCH MẠNG TRONG TÁC PHẨM NGƯỜI

MẸ CẦM SÚNG CỦA NGUYỄN THI VÀ

NGƯỜI MẸ CỦA M.GORKI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ VÂN ANH

HÀ NỘI, 2018

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2,

đã tạo điều kiện để em thực hiện khóa luận tốt nghiệp

Em xin gửi lòng biết ơn đến TS Nguyễn Thị Vân Anh đã tận tình hướngdẫn em để hoàn thành tốt khóa luận tốt nghiệp

Trong quá trình làm khóa luận, khó tránh khỏi sai sót, em rất mongThầy, Cô bỏ qua Bên cạnh đó trình độ lí luận cũng như kinh nghiệm thực tiễncủa bản thân còn hạn chế nên khóa luận không khỏi những thiếu sót, emmong được nhận những sự góp ý quý báu của quý Thầy, Cô Đó là hành trangquý báu giúp em tự hoàn thiện bản thân mình sau này

Em xin cảm ơn gia đình và bạn bè đã luôn đồng hành, tạo động lực để

em hoàn thành tốt khóa luận

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 10 tháng 5 năm 2018.

Sinh viên

Trần Thị Mỹ Linh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi.Các dẫn chứng và kết quả trong đề tài nghiên cứu đều chính xác Đề tàinghiên cứu này chưa được công bố trong bất kì một công trình nghiên cứunào Tôi xin chịu trách nhiệm về lời cam đoan của mình

Sinh viên

Trần Thị Mỹ Linh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Mục đích nghiên cứu 5

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

6 Phương pháp nghiên cứu 6

7 Bố cục khóa luận 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ DIỄN NGÔN VÀ SO SÁNH DIỄN NGÔN 7 1.1 Khái quát về diễn ngôn 7

1.1.1 Khái niệm diễn ngôn 7

1.1.2 Mục đích diễn ngôn 10

1.1.3 Chiến lược diễn ngôn 11

1.2 So sánh diễn ngôn - một chủ đề của văn học so sánh 12

Chương 2 NHỮNG ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG TRONG PHƯƠNG THỨC KIẾN TẠO DIỄN NGÔN VỀ NGƯỜI MẸ CÁCH MẠNG 15

2.1 Sự tương đồng về đặc điểm của đối tượng miêu tả 15

2.1.1 Người phụ nữ bất hạnh được cách mạng cứu rỗi 15

2.1.2 Người mẹ “anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang” 24

2.2 Sự tương đồng về mục đích diễn ngôn: kiến tạo những tấm gương nhằm mục đích tuyên truyền và giác ngộ bài học cách mạng 31

2.3 Sự tương đồng về chiến lược diễn ngôn: tạo dựng những bức tượng đài hoành tráng bằng thủ pháp huyền thoại hóa 34

Chương 3 NHỮNG ĐIỂM KHÁC BIỆT TRONG LỐI KIẾN TẠO DIỄN

NGÔN VỀ NGƯỜI MẸ CÁCH MẠNG 38

3.1 Thân thế và vai trò trong sự nghiệp cách mạng 38

3.1.1 Về thân thế 38

3.1.2 Về vai trò trong sự nghiệp cách mạng 40

3.2 Sự khác biệt về tâm hồn, tính cách 43

3.2.1 Mỗi người là một cá tính riêng biệt 43

3.2.2 Sự khác nhau trong cách thể hiện tình mẫu tử 46

3.3 Sự khác biệt trong phương thức kiến tạo nhân vật 49

KẾT LUẬN 53

TÀI LIỆU THAM KHẢO 55

tiểu thuyết Người mẹ của M.Gorki ra đời năm 1906 Sau này phương pháp

này đã trở thành một trào lưu văn học rầm rộ đóng vai trò chủ chốt cho nềnvăn học của các nước xã hội chủ nghĩa một thời Dòng văn học này tập trungmiêu tả hiện thực chiến đấu và xây dựng chế độ mới, xây dựng những conngười có phẩm chất tích cực, hình tượng những con người tầm vóc có khảnăng cải tạo cuộc sống, những người chiến sĩ chiến đấu hết mình cho lí tưởngcách mạng, diễn đạt đường lối chính trị của đảng cộng sản cầm quyền đâyđược xem là nội dung chủ yếu nó Liên Xô và Việt Nam là hai nước có nhiềuthành công trong dòng văn học này Ở nước Nga một đất nước đứng đầu cácnước theo xã hội chủ nghĩa cũng có nhiều đóng góp lớn trong việc xây dựngnền văn học này và chúng ta không thể không kể đến đại diện tiêu biểu:M.Gorki Ông đã cho ra đời một loạt tác phẩm tiêu biểu nhất là tác phẩm

Người mẹ (1906) được đánh giá là một trong những cái mốc khởi đầu và mẫu

mực đầu tiên của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Đây là một tác phẩmkinh điển của văn học cách mạng Liên Xô thời bây giờ Đồng thời tác phẩmcũng được V.I.Lenin đánh giá rất cao trong công cuộc cách mạng ở nước này.

Nó tái hiện xã hội Nga trong những năm đầu của thế kỉ XX, khi giai cấp vôsản Nga chuẩn bị cho cuộc cách mạng lần thứ nhất Ở Việt Nam dòng văn họcnày một thời cũng rất phát triển và có nhiều đóng góp với nhiều tác phẩm tiêubiểu Nguyễn Thi là một nhà văn tiêu biểu của văn học cách mạng với nhiềusáng tác theo phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa Trong đó tác

phẩm Người mẹ cầm súng là một tác phẩm tiêu biểu trong giai đoạn chống Mĩ

cứu nước Tác phẩm tái hiện một thời kì con người Việt Nam phải gồng mìnhlên để bảo vệ sự sống còn của đất nước qua hình tượng Út Tịch Cả hai tác

phẩm Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi và Người mẹ của M.Gorki đều ca

ngợi hình tượng người phụ nữ sống và chiến đấu vì sự nghiệp cách mạng Họ

là những người phụ nữ họ tượng trưng cho cái đẹp, là người sinh ra dành chogia đình, người bà, người vợ, người mẹ… Trong gian khó họ đã đứng lênchống chọi với số phận nghiệt ngã, hướng về lí tưởng của mình, sẵn sàng hi

sinh hạnh phúc cá nhân để vì cộng đồng Với hai tác phẩm Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi và Người Mẹ của Maxim Gorki là hai tác phẩm ca ngợi

hai người mẹ dũng cảm không chỉ với vai trò là những người hậu phương màcòn trực tiếp tham gia cách mạng Hai bà mẹ là hai tượng đài về sự hi sinh và

quả cảm Người mẹ của M.Gorki là tác phẩm đặt nền móng đầu tiên cho phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa Người mẹ cầm súng của

Nguyễn Thi là một trong những tác phẩm tiêu biểu của văn học cách mạng.Tuy ra đời trong hai bối cảnh xã hội, văn hóa, nhưng hai tác phẩm có nhữngđiểm chung và điểm riêng khá thú vị dưới sự chi phối của diễn ngôn văn họchiện thực xã hội chủ nghĩa Cả hai tác phẩm đều làm tốt sứ mệnh lịch sử vànghệ thuật của mình

Tất cả những lí do đó thôi thúc chúng tôi lựa chọn đề tài: “Diễn ngôn về

người mẹ cách mạng trong hai tác phẩm Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi

và Người mẹ của M Gorki”.

2 Lịch sử vấn đề

Người mẹ-M.Gorki và Người mẹ cầm súng- Nguyễn Thi là hai tác phẩm

rất đặc sắc về nội dung và tư tưởng Nó lôi cuốn người đọc đương thời khôngchỉ ở tính nghệ thuật mà còn cả ở tính chiến đấu rất cao Ngay khi vừa ra đời

cả hai tác phẩm đều được bạn đọc đón nhận, vì vậy đã có rất nhiều công trình

nghiên cứu về hai tác phẩm này Người mẹ được các nước mến mộ đặt mua

với số lượng hơn 30 vạn bản nhân dịp kỉ niệm 100 năm ngày sinh củaM.Gorki Ở Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về tác phẩm này củacác giáo sư, tiến sĩ, giảng viên… các trường Đại học như:

Nguyễn Hải Hà và Đỗ Xuân Hà với công trình Văn học Xô viết - NXBGiáo dục - năm 1987; Nguyễn Kim Đính, Hoàng Ngọc Hiển, Huy Liên vớilịch sử văn học Xô Viết, NXB Đại học và trung học chuyên nghiệp, năm1982

Các tác giả Đỗ Hồng Chung, Nguyễn Kim Đính, Nguyễn Hải Hà,

Hoàng Ngọc Hiến, Nguyễn Trường Lịch, Huy Liên trong công trình, Lịch sử văn học Nga- NXB Giáo dục - năm 1997 đã có nhận xét về tiểu thuyết Người

mẹ như sau: “…đặc điểm sử thi của thời đại cách mạng xã hội chủ nghĩa cùng

cảm hứng khẳng định cái mới đã được biểu hiện sinh động trong kết cấu của

tiểu thuyết Người mẹ Chương mở đầu đưa chúng ta vào cảnh xóm thợ chìm

ngập trong cuộc sống tăm tối, khổ nhục, trong chương 2 tác giả dựng lên “cậncảnh” cuộc đời của người thợ già đã sống và chết trong, căm uất, tủi nhục…Phần chương 3, tiến trình hành động của tác phẩm tưởng chừng như vẫnchuyển động cũ: Paven có nguy cơ trượt dài theo con đường đen tối của bố.Nhưng không! Tư tưởng cách mạng tiên tiến của thời đại đã vượt qua mọi trởngại khắc nghiệt…” [8, tr544]

“Tiểu thuyết Người mẹ là một tác phẩm hết sức thú vị, nếu như hiểuđược sự sâu sắc của những vấn đề được đặt ra trong đó Có thể dễ dàng viếttiểu thuyết về tình yêu của một tiểu thư và học sinh trung học Còn về nhàcách mạng thì…Hơn nữa lại về mẹ của một nhà cách mạng…” bài viết củaPavel Baisinky trên trang web h tt p : / / l e x u a nq u an g o r g/ p o s t/ 1 01 0 ) Những

công trình trên đã đi vào nghiên cứu các vấn đề chung mang tính khái quát vànói đến phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa, đề câp đến phần nghệ thuậtcủa tác phẩm

Tác phẩm Người mẹ cầm súng được viết ngay trong những ngày chiến

đấu ác liệt khi tác giả công tác với tư cách là một nhà văn chiến sĩ ở Tạp chíVăn nghệ Quân giải phóng năm 1965 Sau được in trong Truyện và kí NXBVăn nghệ Giải phóng, 1965 Một số công trình nghiên cứu về tác phẩm

Người mẹ cầm súng như: Bài viết “Hình tượng nhân vật nữ trong văn học Việt Nam giai đoạn 1945-1975” và “Diễn ngôn nữ quyền trong văn học Việt Nam1945-1975, nhìn từ trường hợp Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi” của tác giả Nguyễn Thị Vân Anh Luận văn với đề tài “Quan niệm nghệ thuật về con người trong văn học Việt Nam từ tháng 8/1945 đến nay”… Các bài viết

đó đã nghiên cứu tác phẩm Người mẹ cầm súng trong tổng thể các tác phẩm

tiêu biểu của văn học Việt Nam giai đoạn 1945-1975 Do khả năng bao quátkhảo sát còn có nhiều hạn chế nên chúng tôi chưa thể tìm hiểu hết các côngtrình nghiên về hai tác phẩm này Nhưng có thể khẳng định đề tài mà chúngtôi nghiên cứu là một vấn đề mới mẻ trong nghiên cứu văn học cần đượckhám phá, tìm tòi Các công trình trên nghiên cứu các tác phẩm trên đây tuyvẫn còn riêng lẻ, nhưng cũng giúp ích rất nhiều cho chúng tôi triển khai đề tài

“Diễn ngôn về người mẹ cách mạng trong tác phẩm Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi và Người mẹ của M.Gorki” Ở đây người viết đã tiếp thu các

công trình nghiên cứu đó để nghiên cứu song song hai tác phẩm trong vấn đề

so sánh diễn ngôn

Qua việc tìm hiểu lịch sử nghiên cứu, các công trình nghiên cứu của haitác phẩm này, chúng tôi đã lựa chọn hướng nghiên cứu cho riêng mình Đó làhướng tiếp cận từ lí thuyết diễn ngôn kết hợp với lí thuyết của văn học sosánh Từ đó hướng đến một khía cạnh tiếp nhận mới cho người đọc đến haitác phẩm này Có một cái nhìn tổng quát hơn về hai tác phẩm này Với việclựa chọn cách thức và hướng nghiên cứu như vậy chúng tôi tin tưởng rằnghướng tiếp cận đó có thể đem lại nhiều kết quả trong việc phát hiện và tìm tòi.

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Diễn ngôn về người mẹ cách mạng trong tác phẩm Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi và Người mẹ của M.Gorki.

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Do khuôn khổ và thời gian của đề tài không nhiều, khóa luận giới hạn

phạm vi nghiên cứu trong cuốn: Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi và Người mẹ của M Gorki.

4 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này chúng tôi xác định rõ một số mục đích như sau:

- Khẳng định và củng cố một số vấn đề về lí thuyết diễn ngôn

- Khẳng định vẻ đẹp lí tưởng của những người mẹ cách mạng

- Thấy được màu sắc siêng trong màu sắc chung của hai diễn ngôn chínhthống

- Thấy được hiệu quả của diễn so sánh diễn ngôn trong việc tiếp cận tácphẩm

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Chúng tôi xác định một số nhiệm vụ như sau:

- Tập hợp một số lý thuyết có liên quan đến đề tài

- Tìm các tài liệu phục vụ việc nghiên cứu

- Phân tích, so sánh, đánh giá nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện kháchquan

6 Phương pháp nghiên cứu

Khi tiến hành nghiên cứu đề tài, khóa luận này sử dụng một số phươngpháp nghiên cứu như:

- Phương pháp hệ thống

- Các nguyên tác phương pháp luận của lí thuyết văn học so sánh như:nguyên tắc chính danh; nguyên tắc khách quan phi định kiến; nguyên tắc sosánh tổng hợp và liên ngành; nguyên tắc tôn trọng đặc thù của văn học…

- Các nguyên tắc phương pháp luận của lí thuyết diễn ngôn

- Phương pháp phân tích và tổng hợp

- Tuy nhiên trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi không sử dụng riêng

lẻ, tách rời các phương pháp nghiên cứu mà có sự phối hợp bổ sung để đạtđược kết quả tốt nhất và giải quyết được các yêu cầu đặt ra

7 Bố cục khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung của khóaluận được triển khai thành ba chương:

Chương 1: Khái quát về diễn ngôn và so sánh diễn ngôn

Chương 2: Những điểm tương đồng trong phương thức kiến tạo diễnngôn về người mẹ cách mạng

Chương 3: Những điểm khác biệt trong lối kiến tạo diễn ngôn về người

mẹ cách mạng

NỘI DUNGChương 1 KHÁI QUÁT VỀ DIỄN NGÔN VÀ SO SÁNH DIỄN NGÔN

1.1 Khái quát về diễn ngôn

1.1.1 Khái niệm diễn ngôn

Khái niệm diễn ngôn ra đời vào những năm sáu mươi của thế kỉ XX ởphương Tây Nghiên cứu về diễn ngôn trở thành một xu hướng nghiên cứumới mẻ và nó trở thành khái niệm trung tâm trong khoa học xã hội và nhânvăn Có rất nhiều định nghĩa về diễn ngôn, một thực tế là rất khó để thâu tómkhái niệm này, bởi nó là khái niệm đa ngành, liên ngành Ở mỗi lĩnh vực đều

có diễn ngôn cho ngành của mình như: giáo dục, tâm lí học, nghiên cứu vănhọc, kinh tế, chính trị… Đây là lí do khó để đi đến một thống nhất về mộtkhái niệm diễn ngôn Trải qua quá trình hình thành và phát triển lâu dài, diễnngôn liên tục được dùng trong nhiều bối cảnh mới và được trau dồi thêmnhững nét nghĩa mới Nguyên nhân của việc thay đổi diễn ngôn là do cáctrạng thái tri thức, các nhân tố ý thức hệ và hệ thống quyền lực, dù ngữ pháp

và từ vựng không hề thay đổi Sự vận động của diễn ngôn đã ảnh hưởngkhông nhỏ đến sự vận động của văn học, tạo nên một diện mạo mới cho vănhọc từng giai đoạn Mặc dù là một khái niệm đa ngành, liên ngành nhưng cácnhà nghiên cứu thống kê được ba khuynh hướng diễn ngôn dưới các góc nhìnkhác nhau như: ngôn ngữ học, xã hội học và lí luận văn học Mỗi khuynhhướng đều có các đại diện tiêu biểu: ngôn ngữ học – F.de Saussure, xã hộihọc – M Foucauld, lí luận văn học – Bakhtin

Hướng tiếp cận ngôn ngữ học, người đặt những viên gạch đầu tiên cho

diễn ngôn chính là F.de Saussure trong cuốn Giáo trình ngôn ngữ học đại cương Nhưng ông chỉ quan tâm đến ngôn ngữ thuần túy còn lời nói thì bị bỏ

ngỏ Trong công trình này ông phân biệt lời nói và ngôn ngữ F.de Saussure

đã chỉ ra đối tượng của ngôn ngữ học là ngôn ngữ chứ không phải lời nói.Hướng tiếp cận này được hình thành trên cơ sở ngôn ngữ học nên nó đặc biệtchú trọng đến phương diện cấu trúc và nỗ lực kiếm tìm những mô hình ngônngữ mang tính chất tiềm ẩn của tổ chức ngôn từ trong văn bản cũng như diễnngôn Hướng tiếp cận xã hội học do M.Foucault đứng đầu và các lí thuyết vềdiễn ngôn của ông có ảnh hưởng rất lớn đến nghiên cứu diễn ngôn về sau.Ông đưa ra ba định nghĩa về diễn ngôn: diễn ngôn là tập hợp các nhận địnhnói chung, diễn ngôn như là một nhóm các nhận định được cá thế hóa, diễnngôn như là một thực tiễn tạo ra vô số các nhân định nói chung [20] CònBakhtin, ông được coi là “người khởi nguồn cho một truyền thống mới trongnghiên cứu diễn ngôn” Ông đánh dấu bước ngoặt chuyển diễn ngôn của ngônngữ học cấu trúc sang diễn ngôn của các trường phái lí luận hậu hiện đại.Bakhin đã dùng thuật ngữ thay thế cho diễn ngôn là thể loại lời nói, nó có cácthể loại lời nói vô cùng đa dạng và phong phú Đồng thời phê phán sự hànlâm của ngôn ngữ học không chú ý đến ngôn ngữ đời sống, trong giao tiếp.Sau này tư tưởng của Bakhtin được các nhà nghiên cứu Nga và V.I Chiupaphát triển thành một phạm trù của thi pháp học và tu từ học hiện đại Trong đókhông thể không kể đến đóng góp lớn của V.I Chiupa, ông đưa ra các líthuyết về diễn ngôn, thẩm quyền diễn ngôn (thẩm quyền của cái được biểuđạt, thẩm quyền sáng tạo), hình thái diễn ngôn (hình thái diễn ngôn vị thế-bầy đàn; hình thái diễn ngôn vai – qui phạm; hình thái diễn ngôn đối nghịch -chủ động; hình thái diễn ngôn hội tụ - chủ động) Ba hướng tiếp cận này đãcung cấp các định nghĩa khác nhau về diễn ngôn Ba hướng này nảy sinh trênnhững nền tảng khác nhau những cách cắt nghĩa khác nhau về bản chất, vaitrò của ngôn ngữ F.de Saussure đại diện cho hướng tiếp cận từ ngôn ngữ họcnhấn mạnh dến tính chất khép kín, tĩnh tại và hệ thống của diễn ngôn Các nhà

tư tưởng như M.Bakhtin và Foucatl lại khẳng định tính chất đa dạng, sinh

thành, năng sản của diễn ngôn Ba hướng tiếp cận đã có ảnh hưởng lớn gầnnhư toàn bộ lí thuyết văn học và ngôn ngữ ở thế kỉ XX.

Mỗi nhà nghiên cứu có một quan điểm riêng của mình nên nội hàm địnhnghĩa diễn ngôn cũng rất đa dạng và phức tạp Sau đây người viết xin dẫn ramột vài khái niệm sau:

Foucault: “Tôi cho rằng, trong bất cứ xã hội nào, việc sản xuất ra diễnngôn đều phải kinh qua kiểm soát, lựa chọn, tổ chức và phải được cân nhắcqua trình tự nhiều lần nhằm tập trung lập hóa sự toàn trị của quyền lực và cácnguy hiểm gắn liền với nó, thức tỉnh những điều chưa dự kiến trước về sự kiệnphát ngôn, nhằm tránh tính vật chất của quyền lực và sự uy hiếp ấy” [28]

“Diễn ngôn là hình thức tồn tại của một cái tưởng tượng, gắn liền với sứcmạnh của cái tưởng tượng và sự biểu nghĩa”- R Barthes [28]

“Diễn ngôn là kết quả của thao tác có tính chất quyền năng, nhằm xác lậpđịa vị đứng đầu về chính trị, đạo đức trí tuệ trong xã hội”- Jakob Torfing [28] V.I Chiupa lại có những quan điểm của riêng ông, coi diễn ngôn (tiếng Pháp:discours nghĩa là lời nói) - là phát ngôn, hành động lời nói tạo sinh văn bảngồm người nghe và người nói bình đẳng vói nhau, đây được coi là “sự kiệngiao tiếp tương tác văn hóa xã hội” giữ chủ thể, khách thể và người tiếp nhận.Nguồn gốc chữ “diễn ngôn” từ tiếng La Tinh, có nghĩa là” chạy tới chạy luikhắp tứ phía”

GS Trần Đình Sử: “Diễn ngôn là hệ thống cơ chế biểu đạt của ngônngữ chịu sự chi phối của một mô hình tư duy, một kiểu giải thích, một qui tắcrằng buộc nhất định” [27, tr172]

Như vậy, đối với các nhà ngôn ngữ học họ coi diễn ngôn là khái niệmchỉ cấu trúc, liên kết của đơn vị ngôn ngữ ở câu, muốn hiểu được lí do và ýnghĩa của nó phải phân tích liên kết, mạch lạc và ngữ cảnh Đối với các nhà

xã hội học họ tìm hiểu các yếu tố tiềm ẩn, những hạn chế của lời nói trong

giao tiếp Còn với hướng tiếp cận từ góc độ lí luận văn học diễn ngôn là chiếnlược phát ngôn nghệ thuật.

Từ việc tiếp thu những quan điểm của các nhà nghiên cứu đi trước,chúng tôi xin rút ra quan điểm của riêng mình như sau: “Diễn ngôn là cơ chếdùng ngôn ngữ để kiến tạo thế giới hiện thực, nó chịu sự chi phối của các hìnhthái ý thức xã hội, trạng thái tri thức và quyền lực xã hội”

1.1.2 Mục đích diễn ngôn

Một diễn ngôn bao giờ cũng có chủ đích của người nói Người nói luônhướng người đọc đến một cái đích nào đó với những mục đích khác nhaunhư: phê phán, ca ngợi, giáo dục, kêu gọi, hiệu triệu… Đích mà các diễn ngônhướng tới có thể giống hoặc khác nhau Ở khóa luận này chúng tôi xin đề cậpđến mục đích kêu gọi của diễn ngôn Tức là khi viết về một vấn đề xã hội nào

đó người nói luôn mong muốn người nghe học tập, tán đồng với ý kiến củamình hoặc làm theo vấn đề đó Đối với mảng truyện cười hay ca dao hài hướcngười viết chỉ ra những hành động gây cười của nhân vật Từ đó mong muốnngười đọc nhìn nhận ra vấn đề gây cười là xấu, không tốt mà không hànhđộng theo các nhân vật trong đó Với mảng văn học hiện thực phê phán cũngvậy người viết khi xây dựng các nhân vật với những đặc điểm, tính cách xấu,rởm đời với thái độ phê phán, lên án Qua đó mong muốn người đọc khôngnhư các nhân vật bị phê phán Văn học xã hội chủ nghĩa coi văn học là tấmgương phản chiếu, qua văn học mà hiện thực đời sống được hiện lên một cáchsinh động và chân thực Ngược lại, khi đọc những tác phẩm đó soi mình vàotấm gương mà các nhà văn xây dựng nên để học tập và noi theo Vì vậy nhânvật trong văn học xã hội chủ nghĩa thường được xây dựng như một tượng đàiđại diện những phẩm chất tốt đẹp của cộng đồng Với cách kiến tạo tạo thànhcác vai gắn liền với những chức năng cụ thể như trên thì văn học hiện thực xãhội chủ nghĩa với mục đích của mình là tuyên truyền và nêu gương cho cách

mạng, cổ vũ nhân dân chiến đấu Chiến công và sức mạnh của họ là chiếncông của cả một thời đại một thế hệ Văn học mỗi thời đại đều có những cáiđích hướng tới khác nhau Chính sự khác biệt về mục đích mà diễn ngôn mỗithời mỗi khác mặc dù hiện thực khách quan đôi khi vẫn như vậy Sự khác biệt

về mục đích diễn ngôn cũng tạo ra nhiều sự mới mẻ trong cách thể hiện Từ

đó hướng người đọc đến những tư tưởng nhân văn mới mẻ của thời đại Nếumột diễn ngôn được hình thành mà không có một mục đích, chủ đích nào thì

đó là một diễn tồn tại mà không có ý nghĩa gì

Mục đích diễn ngôn sẽ là vấn đề mà chúng tôi tập trung khai thác khithực thiện đề tài của mình Qua việc nghiên cứu mục đích diễn ngôn chúng ta

sẽ thấy được tư tưởng và thái độ của nhà văn với hiện thực được nói đến trongtác phẩm Đồng thời lí giải được các nguyên nhân khi nhà văn hướng ngòi bútcủa mình đến cái đích diễn ngôn đó

1.1.3 Chiến lược diễn ngôn

Chiến lược là tổ hợp các biện pháp, cách thức, con đường hay chươngtrình hành động, kế hoạch được thiết kế để đạt được mục tiêu nào đó Chiếnlược diễn ngôn cũng vậy, đó là cách thức, biện pháp mà nhà văn sử dụng đểđạt được mục đích diễn ngôn Khi tạo lập diễn ngôn muốn thuyết phục ngườinghe, người đọc đồng ý, chấp nhận thì phải có chiến lược Chiến lược diễnngôn rất đa dạng và phong phú tùy vào cách thức của mỗi người Hướng tiếpcận diễn ngôn từ góc độ lí luận văn học coi diễn ngôn là một chiến lược phátngôn nghệ thuật, thể hiện trong các nguyên tắc xây dựng nhân vật, cấu tứ, sửdụng ngôn ngữ mới, giọng điệu, thái độ… để thể hiện tư tưởng mới trongsáng tác Chiến lược diễn ngôn là cách thức người tạo lập diễn ngôn sáng tạo

ra để đạt được những mục đích nhất định Chiến lược diễn ngôn luôn có mốiquan hệ biện chứng với mục đích diễn ngôn Nhiều khi mục đích diễn ngônnhư vậy thì chiến lược diễn ngôn phải làm sao để cái đích ấy đạt đến những gì

mà nhà văn mong muốn Có khi đích của các diễn ngôn là giống nhau, nhữngmỗi người lại có những chiến lược khác nhau để đi tới cái đích đó Cùng nói

về sự gian khó của người lính nhưng Đồng chí của Chính Hữu sử dụng các thành ngữ, tục ngữ, các hình ảnh giản dị, chân chất Nhưng Tây Tiến của

Quang Dũng lại sử dụng một loạt các địa danh mang màu sắc dân tộc để thểhiện sự gian khó trên bước đường hành quân của họ Các địa danh nhưMường Lát, Pha Luông, Mai Châu, Sầm Nứa… nó không chỉ gợi màu sắc dântộc, mà còn thể hiện sự xa ngái hoang sơ, địa hình hiểm trở của miền núi.Chiến lược diễn ngôn cũng phụ thuộc rất nhiều vào cá tính của mỗi người.Văn học là một hình thức giao tiếp, mà trong hình thức ấy bao giờ người tacũng lựa chọn một chiến lược diễn ngôn Văn học thể hiện bằng thể loại nênlựa chọn chiến lược diễn ngôn thực chất là đi chọn thể loại lời nói trong giaotiếp Mỗi thể loại đều có những mục đích giao tiếp khác nhau nên có nhữngcấp độ khác nhau để tạo nên các chiến lược diễn ngôn Lã Nguyên đã có bài

nghiên cứu “Truyền thuyết và chiến lược diễn ngôn trong thơ Tố Hữu” và ông

khẳng định rằng truyền thuyết là chiến lược của thơ Tố Hữu

Như vậy chiến lược diễn ngôn là một yếu tố rất quan trong trong việchình thành diễn ngôn Qua việc sử dụng chiến lược diễn ngôn ta thấy được cátính sáng tạo của mỗi nhà văn Từ đó mà cái đích diễn ngôn đạt được nhữngkết quả như mong muốn của nhà văn

1.2 So sánh diễn ngôn - một chủ đề của văn học so sánh

Henry H.H Remark đã đưa ra nhận định: “Văn học so sánh là sự nghiêncứu văn chương bên ngoài giới hạn của một xứ sở riêng biệt và là sự nghiêncứu mối liên hệ giữa văn chương một bên với các lĩnh vực tri thức và tínngưỡng khác, như nghệ thuật (hội họa, điêu khắc, kiến trúc, âm nhạc), triếthọc, lịch sử, các khoa học xã hội (chính trị, xã hội học, kinh tế học), các khoahọc, tôn giáo… một bên khác Tóm lại đây là sự so sánh một nền văn chương

với một hay nhiều nền văn chương khác và sự so sánh văn chương với cáclĩnh vực biểu đạt khác của con người” Văn học so sánh với những chức năng

to lớn của mình đã góp phần không nhỏ vào việc nghiên cứu khoa học Chứcnăng của nó là làm rõ cái quốc tế và đặc thù dân tộc, tìm ra tính chất và quiluật phát triển chung của văn chương ở phạm vi dân tộc và cả thế giới Đó làchức năng cơ bản nhất của Văn học so sánh Bên cạnh đó Văn học so sánh cónhiều phương pháp để thực hiện sứ mệnh của mình, đó là các phương pháp:thực chứng, loại hình, cấu trúc, kí hiệu học, hệ thống, xã hội học, tâm líhọc.Văn học so sánh cũng đã hình thành nhiều trường phái lớn có tầm ảnhhưởng đến giới nghiên cứu

Trong phạm vi khóa luận này chúng tôi xin đề cập đến vấn đề so sánhdiễn ngôn- một chủ đề của so sánh văn học Việc xem xét nghiên cứu ảnhhưởng về diễn ngôn giữa các nước với nhau đã có có từ rất lâu Kết quả củaviệc nghiên cứu này cũng đã góp phần rất nhiều trong việc tiếp cận tác phẩm,giúp người đọc có những vốn hiểu biết rộng mở hơn Đồng thời cũng thấyđược vốn văn hóa cũng như nét ưu việt của từng diễn ngôn khi cùng một đềtài Một số công trình đã so sánh các tác phẩm với nhau khi viết chung một đề

tài Bài nghiên cứu của tác giả Âu Sĩ Khánh trong cuốn Văn học so sánh và triển vọng có bài viết “Biểu tượng hòn Vọng Phu trong văn học Việt Nam và Hàn Quốc” Hay bài “So sánh văn xuôi tự sự của Lỗ Tấn và Nam Cao” của

Lư Cẩm Anh Bài “So sánh truyện Kim Vân Kiều truyện Trung Quốc và Việt Nam”… Các đề tài trên đều chỉ ra những nét tương đồng và khác biệt trong

diễn ngôn của hai nền văn học khác nhau Từ đó mà thấy được tính dân tộctính cá biệt của các tác phẩm của mỗi nước Nghiên cứu này làm sáng tỏ ảnhhưởng của nền văn học này đối với nền văn học của các dân tộc khác Vănhọc so sánh nói chung và so sánh diễn ngôn nói riêng đã xác định được nhiệm

vụ cơ bản là xác định tính khái quát của văn học nhân loại và tính đặc thù của

văn học dân tộc Nhưng cao hơn cả là nó khẳng định cái chung trong mốiquan hệ tương tác giữa các cái riêng Trong lí thuyết văn học so sánh có nóirằng điều kiện nảy sinh ảnh hưởng bao gồm: vật gây ảnh hưởng, vật chịu ảnhhưởng Trong đó vật gây ảnh hưởng phải có sức lan tỏa, sự phù hợp hoặc phải

có tính chất dẫn đầu Vật chịu ảnh hưởng là hoàn cảnh xã hội nước tiếp nhận,truyền thống nghệ thuật, thói quen thưởng thức, và điều kiện các nhân nội tại

Kế thừa những lí thuyết đó chúng tôi đã mạnh dạn thực hiện đề tai của mìnhtrên những cơ sở lí luận đó Đề tài chúng tôi đang hướng đến việc nghiên cứuhai nền văn học xã hội chủ nghĩa đó là nền văn học Nga và Việt Nam Cụ thể

trong hai tác phẩm Người mẹ của M.Gorki và Người mẹ cầm súng của

Nguyễn Thi Bởi giữa hai tác phẩm này có một sự tương đồng trong việc xây

dựng hình tượng người mẹ Liệu hình ảnh người mẹ trong Người mẹ cầm súng có chịu ảnh hưởng từ hình ảnh Người mẹ của M.Gorki? Ảnh hưởng này

là ảnh hưởng vô thức hay chịu ảnh hưởng có ý thức? Đây cũng là vấn đề màngười viết thắc mắc khi thực hiện đề tài này

Chương 2 NHỮNG ĐIỂM TƯƠNG ĐỒNG TRONG PHƯƠNG THỨC KIẾN TẠO

DIỄN NGÔN VỀ NGƯỜI MẸ CÁCH MẠNG 2.1 Sự tương đồng về đặc điểm của đối tượng miêu tả

2.1.1 Người phụ nữ bất hạnh được cách mạng cứu rỗi

Họ là những con người đều xuất thân nô lệ, nạn nhân của chế độ nam quyền Văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa thường miêu tả số phận nhân vật

theo hai chặng đường trước và sau khi đến với cách mạng Trước khi đến vớicách mạng họ thường là những con người có cuộc sống cơ cực, bị áp bức, đàn

áp, bất hạnh… Xuất thân con ở, tôi đòi, nạn nhân của hủ tục phong kiến, namquyền… đã khiến họ gặp nhiều khó khăn vất vả trong cuộc sống Cuộc sống

đó khiến họ phải cắn răng chịu đựng mà sống, hầu như ít ai trong số họ dám

mơ về một cuộc sống tươi đẹp Người mẹ trong tác phẩm Người mẹ cầm súng

của Nguyễn Thi là một người mẹ có tên tuổi quê quán Người mẹ này có tên

là Út Tịch, quê ở Tam Ngãi, huyện Cầu Kè, tỉnh Trà Vinh có chồng là anhTịch và sáu đứa con Cuộc đời của nhân vật là cuộc đời của một con người cóthật trong cuộc chiến đấu chống Mĩ Người mẹ trong tác phẩm của M.Gorki là

bà Pêlagâya Nilôpna, chồng bà mất vì bệnh thoát vị, bà ở với đứa con trai làPave Trước khi đến với cách mạng họ là những người khốn khổ, nghèo khó.Với thân phận là đàn bà không có tiếng nói trong gia đình và xã hội, phảisống một cuộc sống lầm lũi dưới con mắt khinh rẻ của người đời Chị Út tịch

có một tuổi thơ đầy cơ cực và thiếu thốn, đi làm thuê ở mướn hết nhà nàysang nhà khác Chị Út Tịch ngay từ nhỏ đã đi làm thuê trèo cau, leo dừa khiếnhai bên hông sần sượng, đi ở cho người ta cũng hứng chịu đủ đòn roi của địachủ Chỉ vì nhỡ ăn một miếng cá, miếng thịt mà bị đánh đập, chửi bới không

ra gì Chỉ vì nhà nghèo nợ địa chủ mấy đồng bạc mà phải làm trâu làm ngựacho chúng hết ngày qua tháng Giá trị của con người chỉ là vài đồng bạc ít ỏi,

nhưng chị cũng không thể thoát ra được cái vòng con ở, tôi đòi đó được Nhân

vật chính trong tác phẩm Người mẹ: bà mẹ Pêlagâya Nilôpna, bóng dáng bà

bao trùm lên toàn bộ tác phẩm Bà mẹ Pêlagâya sống một cuộc sống củanhững người công nhân lao động đầy ảm đạm và bức bối Bà mẹ Pêlagâyaluôn bị chồng đánh đập hành hạ, chửi rủa của một người chồng nghiện rượu,tính tình thô bỉ hung ác Cuộc sống của bà chìm trong đau đớn về cả tinh thần

và thể xác Suốt mấy chục năm bà nhẫn nhục, chịu đựng người chồng vũ phu

đó mà không hé răng lấy nửa lời Ngoại hình của bà cũng chịu ảnh hưởngkhông ít từ cuộc sống tăm tối đó: “Bà cao lớn và lưng hơi còng; vì suốt ngàylàm lụng vất vả lại thường bị chồng đánh đập hành hạ, nên bà đi lại lặng lẽ,người hơi né sang một bên, như sợ chạm phải vật gì Trên khuôn mặt cònchằng chịt vết nhăn và hơi sưng; ánh lên đôi mắt âm u, buồn nản và lo âu nhưhầu hết những người đàn bà vùng ngoại ô Một cái sẹo sâu hoắm làm cho lôngmày bên phải hơi xếch lên, và tai bên phải giương cao hơn tai bên trái: hìnhnhư lúc nào cũng sợ sệt lắng nghe Trên mái tóc đen dày, ánh lên những cumhoa râm Bà là sự hiện thân của sự dịu dàng, buồn bã nhẫn nhục…” [14, tr15].Chính ngoại hình là minh chứng rõ ràng nhất cho sự khốn khổ cùng cực củamỗi con người, người mẹ này cũng vậy Chân dung đó làm người đọc thấmthía được cảnh sống đầy tủi nhục, hy sinh của mẹ Dáng vẻ đó được miêu tảthống qua cái nhìn, thái độ của những người xung quanh bà Bà luôn phảisống trong nỗi sợ hãi và lo lắng mà không biết nguyên nhân là gì Trong hoàncảnh đó những người phụ nữ luôn là người chịu nhiều thiệt thòi và bất hạnh.Viết về hoàn cảnh của họ cả hai nhà văn đều bày tỏ thái độ trân trọng, đồngcảm với họ Cuộc sống khốn khổ càng khiến những họ luôn khát khao mộtcuộc sống tươi đẹp

Chị Út Tịch và bà mẹ Pêlagâya đều là những nạn nhân của chế độ phongkiến tàn dư Họ đều là những nạn nhân bất hạnh dưới những sự áp bức tànbạo, dã man Cả hai đều sống một cuộc đời cơ cực, nguyên nhân của sự giống

nhau này là do hoàn cảnh ra đời của hai tác phẩm này có những nét giốngnhau Cả hai nhân vật đều sống trong xã hội mà chế độ phong kiến còn tàn

dư, chưa thực sự triệt để Bà mẹ sống ở nước Nga lúc này còn có Sa hoàng,quân đội lúc này phục vụ cho quyền lợi Sa hoàng chính vì vậy cuộc sống trởnên bế tắc, mà không một ai dám đứng lên chống lại Nó kìm kẹp và biếncuộc sống của nhân dân như một vũng lầy mà họ không biết thoát ra bằngcách nào Đó cũng là nguyên nhân vì sao bà phải chịu những trận đòn vô cớ

từ người chồng, bởi lão cũng đang sống trong vũng lầy đó Chị Út Tịch sốngtrong xã hội Việt Nam vẫn còn tàn dư của xã hội phong kiến thể hiện đó là sự

có mặt của địa chủ nổi tiếng giàu có Sự chênh lệch giàu nghèo này chính lànguyên nhân gây ra những trận đòn nhừ tử của chị Như vậy, có thể thấy hainhân vật được hai nhà văn khắc họa và đặt trong một hoàn cảnh đặc biệt Từhoàn cảnh đó mà tính cách nhân vật được thể hiện một cách sinh động, chânthật nhất

Nhờ có cách mạng đưa đường đã đứng lên đấu tranh tự giải phóng mình Có thể nói sự xuất hiện của cách mạng đã là một bước ngoạt quan trọng

trong hành trình thay đổi, giải phóng bản thân của con người trong thời kìnày Trước khi cách mạng đến với họ cuộc đời họ tăm tối, khổ sở bao nhiêuthì sau khi được cách mạng giác ngộ họ lại có nhiều thay đổi tích cực bấynhiêu Người mẹ trong tác phẩm cùng tên và chị Út Tịch đều là kiểu hìnhtượng con người đa khổ đa nạn được cứu rỗi như trong các truyện cổ tích thần

kì Nhưng đấng cứu rỗi họ không phải là những ông bụt, bà tiên mà là cáchmạng Trước khi đến với cách mạng như đã nói ở trên họ là những con người

có số phận khổ đau,bất hạnh, xuất thân con ở tôi đòi, nạn nhân của xã hội mà

họ đang sống Từ những con người cần lao bị áp bức nhưng kể từ khi đến vớicách mạng, được Đảng giác ngộ thì số phận và nhận thức hai người mẹ đãtừng bước rẽ sang một con đường mới của cuộc đời mình Cuộc đời của họ cónhững sự chuyển biến thay đổi rõ rệt theo chiều hướng tích cực Ban đầu cả

hai nhân vật chưa hiểu gì về cách mạng, chưa hiểu được ý nghĩa thực sự của

nó Bởi lẽ họ đã bị giam cầm trong cuộc sống tối tăm, mong muốn đổi đời với

họ tưởng chùng như chỉ là ước mơ mà thôi Họ tham gia chỉ với những suynghĩ đơn giản nhất về cách mạng, chưa hiểu thế nào là cách mạng, mặt chữcòn chưa thông thạo, sự hiểu biết vẫn còn nông cạn, mơ hồ Sự nhiệt tình,khát khao của họ được các cán bộ cách mạng dìu dắt tận tình cuối cùng họ đã

được đổi đời Chị Út Tịch trong Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi từ một

cô bé ở đợ được giác ngộ cách mạng và trưởng thành, trở thành một chiến sĩ

du kích dày dặn kinh nghiệm Chị tham gia cách mạng khá sớm là lúc chị còn

ở độ tuổi mười tám đôi mươi, thấm thía được cảnh đi ở bị bốc lột, áp bức, cựckhổ đủ bề Năm 13 tuổi được sự ủng hộ của các cán bộ Việt Minh, Chị đượcchuộc ra khỏi nhà địa chủ thoát khỏi cảnh nô lệ, áp bức Ý nghĩ đầu tiên màchị xin đi theo các anh bộ đội theo cách mạng rất đơn giản, rất Út Tịch “Nóđánh mình, mình đánh lại nó mới sướng chớ Em ở đợ, chủ nó đánh em, emphải chạy” [24, tr18] Rồi chị giúp đỡ các anh bộ đội với mong muốn các anh

sẽ cho chị đi đánh giặc Chị quí mến các cán bộ cách mạng ngay từ khi rấtnhỏ mặc dù chưa hiểu hết công việc mà các anh làm Cuối cùng chị đượcchính thức tham gia cách mạng, niềm vui nhân đôi khi cách mạng đã cho chịmột mái ấm mới bên anh bộ đội Cụ Hồ Hành trình chi đến với cách mạngđược tác giả miêu tả một cách tỉ mỉ và tràn ngập cảm hứng ngợi ca Ý thứcđấu tranh của chị thực sự tự giác khi những cán bộ cách mạng như ChínLuông, Hai Tấn… giác ngộ Lúc đầu chị vẫn chưa hiểu hết ý nghĩa sâu xa củahai từ “cách mạng”, nghe anh Hai nói “Cách Mạng không ở đâu xa, ở ngaytrong lòng mình” chị cũng tự tâm đắc như vậy [24, tr30] Khi thực sự dấnthân vào con đường này đối mặt với bao gian khổ thử thách chị đã hiểu hếtthế nào là cách mạng Chị tham gia cách mạng vì tổ quốc nhưng cũng vìnhững đứa con yêu dấu của mình Chị nghĩ rằng chị chịu khổ để mai kia các

con của mình được sống sung sướng ấm no Nói về sự thay đổi trong cuộc đờichị có câu hò rằng:

“Ai đi chiến dịch Cầu Kè

Về giồng Tam Ngãi, giang ghe xóm chùa

Hỏi thăm cô Út ngây thơ Ngày xưa khổ cực, bây giờ thì sao?”

Bà mẹ Pêlagâya Nilôpna nhân vật chính trong tác phẩm Người mẹ là

hiện thân của quá trình giác ngộ cách mạng trong nhân dân Từ một người đàn

bà nhẫn nhục, đau khổ, một người vợ luôn sợ chồng, một người mẹ hiền lành,nhu nhược, hết lòng yêu thương con Bà đến với cách mạng từ tấm lòng củamột bà mẹ yêu con vô bờ bến Sự thay đổi khác thường của đứa con khôngthể che được con mắt của một bà mẹ luôn quan tâm con mình Khi Pa-ve nóivới mẹ là mình đang đọc những sách cấm và có thể bị bắt nếu ai đó phát hiện

Bà mẹ rất bối rối và lo sợ nhưng và cũng rất tự hào khi con trai bà nói nhữngđiều đúng về cuộc đời bà và thương bà Nhận thấy sự thay đổi trong ý nghĩ vàhành động của con bà đã rất lo lắng, nhưng bà vẫn ủng hộ, tin tưởng con củamình Lúc đầu khi Pa-ve nói về các đồng chí của mình (những người cán bộcách mạng) bà rất lo sợ và nghĩ rằng họ là những người ghê gớm, nhữngngười phản động, nhưng khi tiếp cận với họ bà lại có cách nghĩ khác Bà thấy

họ đều là những người giản dị, tốt bụng và đồng cảm với hoàn cảnh của họ.Lúc đầu bà cảm thấy khó hiểu về những câu chuyện của con bà với các đồngchí, bà thấy thật khó hiểu và lạ lẫm Một thời gian sống chung với nhữngngười đồng chí của con mình, những con người hi sinh cả tuổi thanh xuânthậm chí cả hạnh phúc và gia đình vì lí tưởng cách mạng, bà đã có nhiều thayđổi Bà cảm thấy sống có ích hơn không còn cảm giác như người thừa, ngườikém hiểu biết trong các cuộc nói chuyện Đến ngày Một tháng Năm bà cùngcác con chuẩn bị những thứ cần thiết cho buổi lễ, bà đã bình tĩnh đối diện

không còn sợ hãi dù linh tính của bà đã biết trước là sẽ có chuyện không lành.Lúc bấy giờ bà mẹ không như trước chỉ biết cầu Chúa, lo lắng cho các connữa mà bà đã bắt tay vào giúp đỡ các con Mọi người rất tin tưởng, giao cho

bà nhiều nhiệm vụ quan trọng, dành cho bà những lời khen Họ đều ghen tị vìPaven có một người mẹ như bà, điều đó làm bà vui vẻ và hãnh diện Bà dầnquan tâm con nhiều hơn, cũng quan tâm cả những người đồng chí của conmình Sự quan tâm của mẹ đã khiến Pa-ven cảm thấy yên tâm, hứng thú khichia sẻ công việc của mình Từ đây bà được Pa-ven giác ngộ và tạo động lựctham gia cách mạng Pa-ven bắt đầu tin tưởng và giao cho bà công việc đầutiên, đó là đưa thư của anh viết về vụ đồng cô-pếch ra nơi in báo bí mật Khicuộc bãi công vì đòi lại công bằng, đòi lại một đồng cô-pếch vô lí cho anh emcông nhân không thành Pa-ven bị bắt vào tù Bà mẹ rất buồn và lo cho con vìmuốn cứu con bà đã làm theo lời của Ê-gô, một người đồng chí của con, giảlàm người bán hàng và mang truyền đơn và sách cấm vào nhà máy Bằng sựkhéo léo của mình bà đã đánh lạc hướng bọn cầm quyền và rất sung sướng vìhoàn thành xuất sắc nhiệm vụ Một thời gian sau Pa-ven và những người đồngchí của mình tổ chức buổi mít - tinh biểu tình, tuần hành nhân ngày Một thángNăm Cuộc mít-tinh được đông đảo anh em công nhân tham gia, họ giươngcao ngọn cờ Đảng và hát vàng bài Quốc tế ca Bà mẹ đã theo sát Paven vàAnđrây tham gia vào đoàn người biểu tình Do sự đàn áp dã man của bọn cầmquyền, Pa-ven và Anđrây bị bắt, cờ Đảng bị gẫy, bà mẹ cầm cán cờ đi thẫnthờ trong đám đông Tất cả những việc làm trên của bà lúc bấy giờ đơn thuần

là vì con trai yêu quí của mình, chứ chưa phải là một việc làm với mục đíchcách mạng Bởi một người mẹ sẽ không thể ngồi yên khi con của mình đangphải chịu khổ Khi Paven bị cầm tù với mức án nặng bà nhận thấy rằng bàphải cần làm gì đó để tự đứng trên đôi chân để giúp mình giúp con và giúpnhững người đồng chí Khi Pa-ven phải chịu án đi đày sang Xi-bê-ri bà không

buồn như trước nữa mà bà cảm thấy tự hào trước những lời lẽ đanh thép củacon mình trước tòa Lúc này tình cảm của bà không đơn thuần là tình mẫu tửnữa, mà đó là tình cảm thiêng liêng của sự hi sinh vì ngày mai tất thắng, vì lítưởng và sự nghiệp lớn của con và các đồng chí Bà đã hi sinh tình cảm hạnhphúc riêng tư để lí sự nghiệp, lí tưởng chung mà nhiều con người đã và đang

cố gắng Trước những khó khăn khi thiếu con bà đã vững vàng đứng dậy hoànthành công việc dở dang của các con mình Bà tiếp tục mang truyền đơn ghilại những lời nói hùng hồn của con mình trước tòa Tình yêu với đứa con làmchính trị chống lại Sa hoàng lâu dần bà bước vào cuộc cách mạng một cách ýthức và tham gia một cách tự giác.Từ đây bà mẹ trở thành một chiến sĩ thựcthụ trên con đường cách mạng, con đường đến với chân lí và vinh quang.Như vậy, quá trình mà cả hai nhân vật giác ngộ là từ vô thức đến ý thứccao độ Họ là những con người đi từ “thung lũng đau thương đến cánh đồngvui”, “từ chân trời một người đến chân trời của mọi người” Hành trình ấy củamỗi người tuy có những gian truân, khúc đoạn khác nhau song kết quả cuốicùng của cuộc hành trình từ nhận thức đến thay đổi số phận của họ lại kháthống nhất Dụng ý diễn ngôn ở đây của các nhà văn là: số phận của nhân vật

sở dĩ thay đổi tích cực như vậy chính là nhờ có Đảng và cách mạng đưa đườngchỉ lối

Giúp những người có hoàn cảnh giống mình giải phóng bản thân đó là

sự thay đổi rõ rệt đầu tiên trong nhận thức của họ Sau khi được giác ngộ cáchmạng, hai người mẹ được làm những công việc từ đơn giản đến phức tạp.Xuất phát từ trình độ văn hóa thấp họ bắt đầu từ việc học chữ, giúp đỡ cácđồng chí cách mạng những việc nhỏ nhặt nhất Lâu dần họ được giao nhữngcông việc lớn và quan trọng, trở thành những người không thể thiểu trong tổchức của họ

Người mẹ trong tác phẩm cùng tên của M.Gorki đã dần chạm đến những

lí tưởng chân lí cách mạng Lúc đầu bà mẹ chỉ biết cầm những tờ truyền đơn

đi rải những nơi mà các con bà yêu cầu Lắng nghe những chân lí, lí tưởng từcác con của bà nói với mình Bà cảm thấy vui và hạnh phúc không phải vìnhững chân lí đó mà chúng được thoát ra từ miệng đứa con mà bà yêu quí Bàcảm thấy hãnh diện và hạnh phúc vì có đứa con trai tài giỏi đến nhưvậy.Ngoài công việc chính là đưa truyền đơn, sách báo xuống các vùng nôngthôn bà còn tuyên truyền và vận động họ Biết giảng giải cho họ làm nhữngviệc nên làm để giải phóng cho mình và mọi người Lúc này tư tưởng cáchmạng đã thấm nhuần trong trái tim và lí trí của bà Bà nói:

“– Đó là một sự nghiệp chung đang tiến hành trên khắp trái đất, trên tất cả cácthành phố; sức mạnh của những người chính trực là một sức mạnh không điđược, không đếm được, cứ lớn lên và nó sẽ mãi cho đến lúc chúng ta giànhđược thắng lợi…” [14]

Bà nói những lời đấy một cách dễ dàng như “những viên pha lê muônmàu sắc, bà xâu được một cách dễ dàng vào sợi chỉ bền chắc” [14] Khi người

ta đã thấm nhuần một tư tưởng nào đó thì người ta có thể dễ dàng nói mộtcách tự nhiên và đầy thuyết phục Khi làm công việc rải truyền đơn, sách báo

bà có nhiều cơ hội tiếp xúc những hoàn cảnh, những cảnh đời tối tăm điều đógiúp bà có nhiều trải nghiệm

Bà xuống nông thôn với nhiều niềm tin và hi vọng

“Tất cả những ai phải sống nhọc nhằn, bị sự nghèo khổ đè nén, bị tướchết mọi quyền, phải phục tùng bọn giàu có và tay chân của chúng…mọi ngườitrong nhân dân cần đi theo những đang người vì mình mà hy sinh trong tù,đang chịu nhục hình và chết chóc…”

Giờ đây tư bà đã nói được sự thật cho mọi người như con trai của mình vậy,đồng thời bà kêu gọi:

“- Nhân dân có thể đi cùng với những người bạn như vậy Họ sẽ không

vì một chút lợi lộc nào mà hòa hoãn…chừng nào nhân dân chưa hợp thành

một tâm hồn duy nhất, chưa nói lên một tiếng nói duy nhất: ta là chủ nhân, tự

ta sẽ làm ra luật pháp bình đẳng cho tất cả mọi người!”

Bà cũng nói một cách đơn giản dễ hiểu cho mọi người về công việc của cáccon bà: “không có những người hi sinh vì lòng kính yêu Đức chúa thì làm gì

có Đức chúa” Những lời lẽ chân thật, thuyết phục của bà đã làm những ngườidân vùng đất mà bà đến cảm thấy tin tưởng mặc dù họ vẫn chưa đủ dũng cảmcùng nhau đứng lên Bản thân bà cũng đủ là một minh chứng để mọi người tintưởng và làm theo bà Như vậy bà đã làm tốt sứ mệnh tuyên truyền của mình,kết nối Đảng với nhân dân, tạo sự tin tưởng vào Đảng cho nhân dân

Chị Út Tịch cũng giúp những người phụ nữ quê chị đứng lên đấu tranhgiải phóng bản thân, giải phóng dân tộc Chị gom các cô có thể đi được lạivận động họ và gia đình họ cho tham gia cách mạng Vận động được cô nàochị cho đeo “bá đỏ”, đội nón tai bèo đi vận động các cô khác Cách vận độngsáng tạo của chị đã thu hút được đông đảo lực lượng các chị em trong vùng.Tất cả họ đều giống chị cứ đối với thằng Mĩ thì quyết đánh đến cùng Chị dạy

họ cầm súng, ném lựu đạn, ở bãi tha ma để họ có thể tham gia chiến đấu.Công việc này hơi khó với chị bởi trước giờ chị chỉ biết bắn theo kinh nghiệmcủa bản thân bây giờ phải dạy cho người khác chị không biết phải nói như thếnào Buổi tập đầu tiên các chị em bắn trượt đạn bay mất hết, chị phải bơixuồng đi hỏi chồng rồi tập cho các chị em Với sự tận tâm và nhiệt tình củachị cuối cùng họ cũng đã biết bắn như thế nào cho đúng Chị dạy họ đêm đicông tác ngày làm nương rẫy cho gia đình, vừa du kích, vừa là vạn cấy, vạngặt để đảm bảo hoàn thành tốt được hai nhiệm vụ: chiến đấu và hậu phương.Dần dần các cô gái, cho đến các chị có chồng xin vào du kích, can không kịp.Đội du kích nữ do chi kêu gọi năng nổ tham gia khiến đội du kích nam cũng

tự giác xin đi du kích nhiều hơn Bởi họ nghĩ rằng nữ còn cầm súng đi đánhgiặc, nam há lại chịu ở nhà Trong chiến đấu cũng vậy họ đua nhau lập thành

tích và chiến công không đội nào chịu thua đội nào Cả hai đội kết hợp ăn ývới nhau dưới sự hướng dẫn chỉ đạo của vợ chồng chị Ở quê trai gái tronglàng lấy vợ chồng chị làm gương để phấn đấu, họ nói đùa rằng “bà Hồng, ôngCống nắm tay nhau đánh giặc mù trời!”[24] Bọn giặc ở Tam Ngãi Cầu Kènghe du kích nổ súng lại réo chửi “Vợ chồng thằng Tịch”.

Cả hai bà mẹ không những đã hoàn thiện được mình khi tham gia cáchmạng mà bên cạnh đó họ còn giúp đỡ những người khác được giống mình.Giúp đỡ mọi người cũng góp phần đưa cách mạng đi lên Với sự nhiệt tình,hăng hái của mình những bà mẹ này đã góp một phần không nhỏ vào côngcuộc cách mạng mà họ đang tham gia

Nguyên nhân có sự giống nhau về chiều hướng con đường đời của hainhân vật như vậy là do cả hai tác phẩm này sáng tác theo phương pháp sángtác hiện thực xã hội chủ nghĩa Chính vì vậy mà chiều hướng con đường đờicủa hai người mẹ này được miêu tả một cách cụ thể Các nhân vật được miêu

tả trong quá trình phát triển của cách mạng, trong xu thế thay đổi theo chiềuhướng đi lên Con người cải tạo hoàn cảnh hòa nhập với cuộc sống chung của

xã hội mới, vươn lên làm chủ cuộc sống và tương lai của mình Chị Út Tịch

và bà mẹ Nilôpna cũng vậy họ đề có những thay đổi số phận theo chiềuhướng tích cực Tất cả những gì mà họ đạt được đều nhờ có Đảng và cáchmạng soi sáng chỉ đường dẫn lối

2.1.2 Người mẹ “anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang”

Khi sử dụng phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa vào xây dựng haihình tượng người mẹ cả hai tác giả đã hình tượng hóa họ những con người vớitính chất là sự tổng hòa của các mối quan hệ xã hội Đó là những con ngườihiện thực những con người trần thế vừa có những nét độc đáo về bên ngoàicũng như chiều sâu bên trong Nhân vật là sản phẩm của hoàn cảnh nhưng có

khả năng cải tạo hoàn cảnh Anh hùng, bất khuất là những phẩm chất đáng quí

của hai người mẹ Đó là vũ khí, động lực để họ vững vàng tham gia cáchmạng Họ tham gia với một sự tự nguyện và sự hi sinh cao cả Trong côngviệc của mình họ luôn mạnh mẽ và quyết đoán, không hề sợ khổ, sợ khó Tráilại họ luôn kiên cường trước kẻ thù vô cùng tàn ác, chỉ cần họ sơ sẩy một chút

là có thể ngồi tù và mất mạng Người mẹ trong tác phẩm cùng tên tham giacách mạng với tấm lòng dịu hiền của một bà mẹ Bà dùng những lời lẽ nhẹnhàng nhưng đầy thuyết phục đối với những người chưa hiểu về cách mạng

Bà tỏ ra thấu hiểu hoàn cảnh, khó khăn của họ, động viên họ, ân cần giảnggiải cho họ về những điều mà họ không hay biết Nhưng đối với kẻ thù thì bà

tỏ ra khôn ngoan, kiên cường, dũng cảm trước chúng Trước sự gắt gao, thắtchặt của bọn mật thám bà không hề khiếp sợ mà vẫn dũng cảm dùng lí lẽ,nghiêm nghị làm chúng cũng phải giữ thái độ dè chừng với bà Mỗi lần đốimặt với bọn mật thám, cảnh sát là bà lại vững vàng hơn chứ không như lúc

đấu Khi Paven nói “Mẹ có thể ngồi tù đấy” thì bà tỏ ra không hề sợ hãi.

Paven ngồi tù bà chỉ mong mình là người bị bắt chứ không phải là con trai bà.Bởi bà ý thức được ý nghĩa của công việc mà mình đang làm Nó không chỉgiúp các con của bà mà còn giúp đỡ những con người giống bà ở quá khứ Bịtheo dõi bà đã định bỏ chạy nhưng vì thương con bà lại can đảm ở lại Khi bịbắt bà không hề khiếp sợ mà hùng hồn vạch mặt bọn thống trị tàn ác trước sựđánh đập dã man của bọn mật thám Tất cả điều đó đã giúp bà có thêm độnglực và điểm tựa để tiếp tục chiến đấu Tin tưởng vào một ngày mai tươi sáng.Chị Út Tịch tham gia cách mạng với vai trò là một người mẹ chiến sĩthực thụ Với cá tính mạnh mẽ, gan dạ của mình từ nhỏ chị tham gia cáchmạng bằng cả sự nhiệt huyết, cứng cỏi Ngay từ khi gia nhập cách mạng chị

đã không biết sợ là gì, cứ hiên ngang bước vào chiến trường mà không sợchết, không cần biết sức hủy diệt của mưa bom súng đạn ghê gớm như thếnào Chị lao vào chiến trường như một viên đạn đã ngắm được đích mà không