Chết như một trải nghiệm riêng khác (khảo sát quan niệm về cái chết trong truyện ngắn cái chết của ivan ilích của lép tônxtôi từ góc nhìn diễn ngôn)

Có thể thấy, Cái chết của Ivan Ilích thực sự là một tác phẩm mang giá trị nhân văn sâu sắc, nó không chỉ đơnthuần nói về cái chết của một viên thẩm phán mà nó là cả một cách nhìn mới mẻ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

NGUYỄN THỊ HÀ THÀNH

CHẾT NHƯ MỘT TRẢI NGHIỆM RIÊNG KHÁC

(KHẢO SÁT QUAN NIỆM VỀ CÁI CHẾT TRONG

TRUYỆN NGẮN CÁI CHẾT CỦA IVAN ILÍCH CỦA

LÉP TÔNXTÔI TỪ GÓC NHÌN DIỄN NGÔN)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

HÀ NỘI – 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

NGUYỄN THỊ HÀ THÀNH

CHẾT NHƯ MỘT TRẢI NGHIỆM RIÊNG KHÁC

(KHẢO SÁT QUAN NIỆM VỀ CÁI CHẾT TRONG

TRUYỆN NGẮN CÁI CHẾT CỦA IVAN ILÍCH CỦA

LÉP TÔNXTÔI TỪ GÓC NHÌN DIỄN NGÔN)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

TS MAI THỊ HỒNG TUYẾT

HÀ NỘI – 2018

LỜI CẢM ƠN

Để thực hiện đề tài khóa luận tốt nghiệp “Chết như một trải nghiệm riêng khác (Khảo sát quan niệm về cái chết trong truyện ngắn Cái chết của Ivan Ilích của Lép Tônxtôi từ góc nhìn diễn ngôn)”, tôi xin gửi lời cảm ơn

chân thành đến các thầy cô trong tổ Lí luận văn học cùng toàn thể thầy côgiáo khoa Ngữ Văn – Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã giúp đỡ và nhiệttình giảng dạy trong suốt thời gian học tập và rèn luyện

Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến TS Mai Thị Hồng Tuyết đãnhiệt tình hướng dẫn và chỉ bảo tận tình trong suốt quá trình triển khai đề tàinày

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 17 tháng 05 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thị Hà Thành

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan nội dung triển khai trong khóa luận tốt nghiệp này làcông trình nghiên cứu của bản thân tôi dưới sự hướng dẫn của TS Mai ThịHồng Tuyết Kết quả thu được là trung thực và không trùng lặp với nghiêncứu của những tác giả khác

Nếu sai tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Hà Nội, ngày 17 tháng 05 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thị Hà Thành

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 3

4 Mục đích nghiên cứu 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Bố cục khóa luận 4

NỘI DUNG 5

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ LÍ THUYẾT DIỄN NGÔN 5

1.1 Khái niệm diễn ngôn 5

1.1.1 Diễn ngôn - nhìn từ góc độ ngôn ngữ học 5

1.1.2 Diễn ngôn - nhìn từ góc độ lí luận văn học 6

1.1.3 Diễn ngôn - nhìn từ góc độ xã hội học 6

1.1.4 Quan niệm diễn ngôn của khóa luận 7

1.2 Cấu trúc của diễn ngôn 7

1.3 Các thao tác phân tích diễn ngôn 9

Tiểu kết chương 1 12

Chương 2 SỰ THAY ĐỔI QUAN NIỆM VỀ CÁI CHẾT TRONG TRUYỆN NGẮN CÁI CHẾT CỦA IVAN ILÍCH 13

2.1 Chết: Khởi đầu hay kết thúc? 14

2.2 Chết như một trải nghiệm 17

2.3 Chết như một trải nghiệm riêng khác 35

Tiếu kết chương 2 54

KÊT LUẬN 56 TÀI LIỆU THAM KHẢO

“điểm dừng chân cuối cùng” đã được hẹn trước với cuộc đời, tại sao chúng

ta còn lơ đi và coi nó như không hề tồn tại? Phải chăng, mặc dù con người tasinh ra là để chết, nhưng cái chết thì không là kinh nghiệm của ai cả, bởi vậy

mà khi đứng trước cái chết, mọi thứ đối với con người đều trở nên vô nghĩa,

mơ hồ và hoảng loạn

Cái chết, thể xác hay tinh thần, đều là đề tài quen thuộc của văn-họcnghệ-thuật Từ xưa đến nay, cái chết vẫn luôn là nỗi kinh hoàng, nỗi ám ảnhchính của con người Là đối tượng được lựa chọn trong nhiều tác phẩm vănhọc nhưng cái chết trong các sáng tác văn chương không chỉ đơn thuần là mộtđối tượng, mà nó còn là trực giác, là cảm nghiệm cá nhân Nó là biểu tượng,

là sự kết thúc một cuộc đời con người, nhưng nó không phải là hết, khôngphải là chấm dứt hoàn toàn mà là một sự bắt đầu khác, một sự sống khác,thậm chí, nó còn là tấm gương phản chiếu lại cuộc đời, là phương tiện để chocác nhân vật trong văn chương trải nghiệm lại cuộc sống đã qua để có thể tìmlại ý nghĩa sống cho chính bản thân mình Có thể thấy, cái chết và những vấn

đề xung quanh “cái chết” đó luôn là đề tài thú vị và tạo được sự quan tâm đặcbiệt của các nhà văn cũng như các nhà nghiên cứu Dưới nhiều góc nhìn khácnhau, quan niệm về cái chết cũng sẽ hiện lên với nhiều sắc diện khác nhau

Bằng việc vận dụng lí thuyết về diễn ngôn để tìm hiểu quan niệm về cái

chết, chúng tôi đã chọn đề tài: “Chết như một trải nghiệm riêng khác (Khảo

sát quan niệm về cái chết trong truyện ngắn Cái chết của Ivan Ilích của Lép Tônxtôi từ góc nhìn diễn ngôn)”.

2 Lịch sử vấn đề

Cái chết của Ivan Ilích là một trong những truyện ngắn nổi tiếng nhất

của Lép Tônxtôi giai đoạn 1880 - 1900, nhận xét về tác phẩm này Morris

Philipson trong The Count Who Wished He Were A Peasant có câu: “Về phương diện văn chương, Cái chết của Ivan Ilích là một trong những tác

phẩm cảm động sâu sắc nhất, tuyệt diệu nhất của mọi thời đại Đó là một kiệt

tác của nền văn chương thế giới” [1] Có thể thấy, Cái chết của Ivan Ilích

thực sự là một tác phẩm mang giá trị nhân văn sâu sắc, nó không chỉ đơnthuần nói về cái chết của một viên thẩm phán mà nó là cả một cách nhìn mới

mẻ về sự sống và cái chết, nhìn nhận cái chết như một trải nghiệm để thấyđược giá trị của cuộc đời này

Trong cuốn chuyên luận Thế giới nghệ thuật trong truyện vừa, truyện ngắn L.N Tolstoy giai đoạn 1880 – 1900 của TS Lê Thị Thu Hiền đã chỉ ra

nét đặc sắc về nghệ thuật trong các sáng tác truyện vừa và truyện ngắn của

Lép Tônxtôi, đặc biệt là tác phẩm Cái chết của Ivan Ilích, từ các phương diện

như: thế giới nhân vật, thế giới sự vật, tổ chức kể chuyện Qua đó thấy đượctài năng của Tônxtôi cũng như những nét nghệ thuật chính được xây dựng

trong tác phẩm Cái chết của Ivan Ilích.

Bài viết Cái chết của Ivan Ilích - Trọng Đạt đăng trên trang thantrinhomhue.com ngày 27/11/2017, đã nêu ra các khía cạnh diễn tả tâm

trạng của nhân vật Ivan trong tác phẩm, bên cạnh đó, tác giả còn trích dẫn rất

nhiều nhận định đáng chú ý về tác phẩm này: “Trong Cái Chết của Ivan Ilych,

đoản thiên nổi tiếng nhất của Tolstoy viết 1886, nhân vật chính đã nhận ra sựthật tan nát đúng vào lúc sắp lìa đời: cả cuộc đời của chàng ta theo đúng nghĩa

chỉ là cái chết kéo dài ra.” [1] hay “Cái Chết của Ivan Ilích đã được nhiều

người ca ngợi vì nó là một tác phẩm nghệ thuật phong phú đầu tiên của ông từ

chín năm qua khi ông viết Anna Karenina Hình như tác giả trứ danh này đã

quay về với nghệ thuật mà chính nó đã làm cho ông nổi tiếng trên thế giới” [1]

Nhìn chung, phần lớn các bài nghiên cứu, phê bình về tác phẩm này tạiViệt Nam chủ yếu đi sâu nghiên cứu giá trị nội dung cũng như những nét đặcsắc về nghệ thuật của tác phẩm mà chưa đi từ phương diện diễn ngôn để lígiải sự thay đổi quan niệm về cái chết trong truyện ngắn Bởi vậy, chúng tôilựa chọn sử dụng lí thuyết diễn ngôn để nghiên cứu về cái chết trong truyện

ngắn Cái chết của Ivan Ilích như một hướng mới tiếp cận tác phẩm.

3 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu chính của khóa luận là những “trải nghiệm riêngkhác” (cảm nhận) của nhân vật Ivan Ilích trong hành trình đến với cái chếtcủa chính bản thân mình Bên cạnh đó, chúng tôi cũng khảo sát những cảmnhận của các nhân vật khác xung quanh cái chết của nhân vật Ivan

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của khóa luận là tác phẩm Cái chết của Ivan Ilích.

Chọn tác phẩm này làm đối tượng nghiên cứu bởi lẽ đây là một trong nhữngtác phẩm có tiếng vang tại thời điểm nó ra đời, nó cũng là tác phẩm tiêu biểutrong các sáng tác về thể loại truyện ngắn và truyện vừa của Lép Tônxtôi đềcập một cách sâu sắc quan niệm về cái chết để qua đó thể hiện một cách rõ nét

sự chuyển biến mạnh mẽ trong tư tưởng của tác giả giai đoạn 1880 - 1910

4 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài “Chết như một trải nghiệm riêng khác (Khảo sát quan niệm về cái chết trong truyện ngắn Cái chết của Ivan Ilích của Lép Tônxtôi từ góc nhìn diễn ngôn)”, chúng tôi nhằm mục đích:

Chỉ ra sự thay đổi về trật tự diễn ngôn truyện ngắn Cái chết của Ivan Ilích nhằm lí giải sự thay đổi quan niệm về “cái chết” trong tác phẩm Trên cơ

sở đó, khóa luận hi vọng góp phần giúp con người nhận thức rõ hơn về quanniệm sống của chính bản thân mình Nếu cuộc sống của mỗi con người trêncoi trần chỉ là tạm bợ, và cái chết đến với mỗi chúng ta là điều tất yếu vậy thìviệc sống ra sao và sống như thế nào thực sự là một vấn đề cần được quan tâm

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu những vấn đề chung về lí thuyết diễn ngôn

- Tìm hiểu sự thay đổi quan niệm về cái chết trong truyện ngắn Cái chết của Ivan Ilích

6 Phương pháp nghiên cứu

Chương 1: Những vấn đề chung về lí thuyết diễn ngôn

Chương 2: Sự thay đổi quan niệm về cái chết trong truyện ngắn Cái chết của Ivan Ilích.

NỘI DUNGChương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ LÍ THUYẾT DIỄN NGÔN

Diễn ngôn là một thuật ngữ xuất hiện ở phương Tây từ rất sớm Mặc dùvậy, trước thế kỉ XX, khái niệm diễn ngôn chỉ được sử dụng trong phạm vihẹp thuộc lĩnh vực ngôn ngữ học “Văn học là tấm gương phản chiếu đời sống

xã hội” (Standal), văn học bắt nguồn từ cuộc sống và sử dụng mọi vấn đềtrong đời sống làm chất liệu Sự đa dạng, phong phú, phức tạp của những vấn

đề đó cho thấy khó có thể giải quyết chúng một cách thuần túy thông qua cácyếu tố nội tại của văn bản mà đòi hỏi cần phải đặt văn bản trong bối cảnh rộnghơn như những vấn đề xã hội Và chính điều này đã tạo điều kiện cho sự mởrộng những hàm nghĩa mới cho diễn ngôn, gắn liền với một mô hình nghiêncứu văn học văn hóa hoàn toàn mới, đồng thời, diễn ngôn dần trở thành thuậtngữ có tính chất như chiếc chìa khóa hay kim chỉ nam cho nhiều lĩnh vựcnghiên cứu khác

1.1 Khái niệm diễn ngôn

1.1.1 Diễn ngôn - nhìn từ góc độ ngôn ngữ học

Như đã nói ở trên, khái niệm diễn ngôn được bắt đầu sử dụng trong lĩnhvực ngôn ngữ Và khi thuật ngữ này xuất hiện, nó đã khiến cho các nhà ngônngữ học cần phải phân biệt giữa ngôn ngữ và diễn ngôn Đại diện tiêu biểu choquan niệm này là nhà ngôn ngữ học F.Saussure, ông cho rằng trong khi ngônngữ là sản phẩm của tập thể thì diễn ngôn (lời nói) là sản phẩm cá nhân vì vậyông tập trung nghiên cứu bản chất bên trong của ngôn ngữ, cụ thể hơn là khiphân tích diễn ngôn người ta nghiên cứu các tài liệu ngôn ngữ nói và viết bậctrên câu từ tính đa diện hiện thực của nó, tức là nghiên cứu về mặt ngôn từ,ngữ cảnh, ngữ huống, hiện thực ngoài diễn ngôn Có thể thấy, nhìn từ góc độngôn

ngữ học thì nghiên cứu diễn ngôn chính là nghiên cứu thực tiễn ngôn từ,

nghiên cứu ngôn từ sử dụng trong giao tiếp

1.1.2 Diễn ngôn - nhìn từ góc độ lí luận văn học

Nhận thấy hạn chế của ngữ học F.Saussure và các nhà lí luận thuộcphái hình thức chủ nghĩa khi phủ nhận mối quan hệ giữa văn học và ý thức hệ

xã hội, M.Bakhtin đề xuất hướng nghiên cứu “ngôn ngữ học siêu hình”, cóthể hiểu là nghiên cứu lời nói, phát ngôn, văn bản trong đời sống, gắn chúngvới đời sống xã hội và ý thức hệ Theo cuốn Chủ nghĩa Marx và triết họcngôn ngữ, M.Bakhtin khẳng định: “Tất cả mọi đặc điểm của diễn ngôn mà tôibiết là tính kí hiệu thuần túy, tính thích ứng phổ biến về ý thức hệ, tính tham

dự giao tiếp đời sống, trở thành tính chức năng bên trong của diễn ngôn, vàcuối cùng là tính tồn tại tất yếu của các hiện tượng kèm theo của mọi hành vi

ý thức hệ Tất cả các đặc tính đó làm cho diễn ngôn trở thành đối tượng cơbản của khoa học hình thái ý thức” [17] Mặc dù không dùng thuật ngữ diễnngôn nhưng cách M.Bakhtin nghiên cứu các nguyên tắc nằm ngoài ngôn ngữchi phối đến cấu tạo của văn bản hoàn toàn giống với khái niệm diễn ngôn Ởđây, theo quan niệm của ông, diễn ngôn là những lời nói được phát ra trongthực tế, nó phụ thuộc vào ý thức chủ quan của người nói, đặc biệt, nó khôngchỉ đơn thuần là sản phẩm của giao tiếp mà nó chính là sản phẩm của xã hội,lời nói của từng cá nhân bị chi phối bởi ngôn ngữ chung của toàn xã hội, bốicảnh lịch sử văn hóa của chính xã hội đó

1.1.3 Diễn ngôn - nhìn từ góc độ xã hội học

Hướng nghiên cứu diễn ngôn từ góc nhìn xã hội học gắn liền với têntuổi của M Foucault, ông là người có vai trò hoàn thiện việc đưa diễn ngôntrở thành khái niệm quan trọng trong nghiên cứu xã hội học Theo quan niệmcủa ông, diễn ngôn không chỉ đơn thuần là sự biểu hiện bên ngoài của hìnhthức ngôn ngữ như câu từ được nghiên cứu trong ngữ cảnh, trong đời sống

cũng không chỉ là sự vận hành của lời nói cá nhân bị chi phối bởi những yếu

tố xã hội khác mà nó là sản phẩm của tư tưởng hệ M.Foucault quan tâm đếnnhững quy tắc chi phối đến sự ra đời của diễn ngôn, ông chú ý đến sự vậnhành của diễn ngôn trong đời sống xã hội Nó là cơ chế ràng buộc, quy địnhmọi người nói chung trong các điều kiện xã hội, lịch sử; nói cách khác, diễnngôn là hệ thống các giới hạn đối với hành vi ngôn ngữ Ông cho rằng:

“Trong bất cứ xã hội nào, việc sản xuất ra diễn ngôn đều phải kinh qua kiểmsoát, lựa chọn, tổ chức, và phải được cân nhắc qua trình tự nhiều lần nhằmtrung lập hóa sự toàn trị của quyền lực và các mối nguy hiểm gắn liền với nó,thức tỉnh những điều chưa dự kiến về sự kiện phát ngôn, nhằm tránh tính vậtchất của quyền lực ấy và sự uy hiếp ấy” [17] Như vậy, có thể thấy, diễnngôn ở đây được coi là hệ thống cơ chế biểu đạt của ngôn ngữ, nó chịu sự chiphối ngầm của hệ hình tư tưởng, hệ hình tri thức và cơ chế quyền lực, nhữngthứ mà cho phép ta nói cái gì? Và nói như thế nào?

1.1.4 Quan niệm diễn ngôn của khóa luận

Diễn ngôn là thực tiễn giao tiếp của con người trong đời sống xã hội

Nó bao giờ cũng có một trật tự nhất định và trật tự này phụ thuộc vào địa vịtri thức, quyền lực và hệ hình tư tưởng mà cho phép ai là người nói, được nóicái gì và nói như thế nào? Và mỗi loại diễn ngôn đều thực hiện theo một chiếnlược nhất định nhằm đạt được mục đích giao tiếp nhất định Có thể thấy, diễnngôn là lời nói mang tính chất như một hành vi xã hội, nó chịu sự chi phốiràng buộc của nhiều yếu tố như hệ hình tư tưởng, hệ hình tri thức và quyềnlực xã hội

1.2 Cấu trúc của diễn ngôn

Muốn giải mã một vấn đề, ta cần đi tìm hiểu cấu trúc bề sâu của vấn đề

đó, với diễn ngôn cũng vậy, để giải được mã diễn ngôn, ta phải tìm ra những

cấu trúc bề sâu trong các diễn ngôn Tuy nhiên, ở mỗi hướng tiếp cận khácnhau lại có những lí giải khác nhau về cấu trúc này:

Theo các nhà cấu trúc chủ nghĩa, đại diện như G Genette; R Barthes;A.T Greimas… cấu trúc bề sâu của các diễn ngôn là một cấu trúc ngôn ngữkhái quát, trừu tượng Bởi vậy, khi phân tích các diễn ngôn chúng ta có thể sửdụng bộ mã gồm các yếu tố thuộc cấu trúc ngôn ngữ như ngôi, thời, dạng, thể

để phân tích

Với M Bakhtin, ông cho rằng đơn vị cấu trúc tạo nên mọi diễn ngôn làcác phát ngôn Các phát ngôn này được tập hợp và tổ chức một cách chặt chẽtrong cái mà ông gọi là thể loại lời nói

Về phía M Foucault, diễn ngôn được vận hành và chi phối bởi nhữngcấu trúc bên trong và cấu trúc bên ngoài bao gồm: tri thức hệ (Episteme),nhận định (The statement), diễn ngôn/ các diễn ngôn (Discourve), thư khố(The archive), sự loại trừ bên trong diễn ngôn, các bình luận Chúng ta có thểhiểu tri thức hệ là nền tảng tư tưởng, hệ thống những quan điểm lí thuyết màtại thời điểm nhất định, tại không gian nhất định nó được coi là tri thức, đượcmọi người thừa nhận và sử dụng Ta có thể lấy ví dụ, Châu Âu vào giai đoạn

sơ kì, mọi vấn đề trong cuộc sống đều được diễn giải theo hệ thống tư tưởng

có sự kết nối giữa yếu tố trần gian với các yếu tố siêu nhiên như các vị thầnlinh, những điều thần bí Tri thức hệ bao gồm nhiều nhận định, bởi vậy, ta cóthể coi nhận định là đơn vị nhỏ nhất tạo thành khối diễn ngôn “Nhận địnhkhông phải là một phát ngôn hay một mệnh đề, không phải là một thực thểtâm lí hay logic, cũng không phải một sự kiện, cũng không phải một sự kiệnhay một hình thức lí tưởng” [11] Nhận định không đơn thuần là một phátngôn hay mệnh đề mà “Những phát ngôn hay văn bản mang hình thức khẳngđịnh sự thật nào đó (truth – claim) (và vậy thì có bao nhiêu phát ngôn và vănbản không mang hình thức này?) và được phê chuẩn như là tri thức thì có thể

được xem là nhận định” [11] Ở một nghĩa khác, nhận định có thể được địnhnghĩa như là “những hành động ngôn từ “nghiệm trọng”” [11] Diễn ngôn/các diễn ngôn được hiểu đơn thuần chính là lời nói trong thực tế tuy nhiên nó

bị chi phối bởi các yếu tố khác như hệ hình tri thức, tư tưởng và cơ chế quyềnlực Nói cách khác, ta có thể hiểu diễn ngôn chính là tập hợp các nhận địnhcùng chịu sự áp chế của cơ chế quyền lực nào đó Thư khố có thể hiểu là tậphợp những cơ chế chi phối đến diễn ngôn, là cái cho phép ai là người đượcnói, được nói những gì và được nói như thế nào? Sự loại trừ bên trong diễnngôn là điều nhằm giới hạn những gì được nói và nó được coi là tri thức.Phương thức loại trừ bên trong diễn ngôn đầu tiên đó là “cấm đoán/ kiêng kị”,trong một xã hội có những chủ đề cấm kị được bàn đến, ví dụ như trong thời

kì Cách mạng thì chủ đề về tình cảm cá nhân riêng tư là chủ đề bị loại bỏ vàkiêng kị Phương thức loại trừ thứ hai đó là giới hạn những gì được nói, trongmột xã hội, có một số chủ đề, lĩnh vực được nói, tuy nhiên, nó cũng chỉ đượcnói ở một giới hạn, thậm chí là nói một cách gián tiếp chứ không được phépnói trực tiếp Phương thức loại trừ thứ ba là xác định xem cái gì có thể trởthành nhận định, điều này được dựa trên sự phân định tri thức, xem đâu là trithức đúng, đâu là tri thức sai để lựa chọn cho phù hợp

Tất cả những cách lí giải này đều cho thấy mọi diễn ngôn đều không tồntại độc lập mà luôn có mối liên hệ với những diễn ngôn khác hoặc bị chi phốibởi những yếu tố bên ngoài hay nội tại bên trong diễn ngôn, đó là truyềnthống văn hóa, truyền thống ngôn ngữ, sự tác động với các diễn ngôn khác và

bị ảnh hưởng bởi tư tưởng hệ, tri thức hệ của thời đại

1.3 Các thao tác phân tích diễn ngôn

Khái niệm diễn ngôn là một khái niệm liên ngành và đa ngành, nó khôngchỉ thuộc văn học, mỗi một lĩnh vực đều có một loại hình diễn ngôn riêngcủa

nó: diễn ngôn kinh tế; diễn ngôn văn học; diễn ngôn chính trị… Tuy vậy, tacũng có thể khái quát một số thao tác phân tích diễn ngôn chính như sau:

Thứ nhất, khám phá sự thay đổi trật tự diễn ngôn Điều này đòi hỏi, khiphân tích diễn ngôn, cần nhận diện kĩ các diễn ngôn, xem đâu là diễn ngônchủ đạo, diễn ngôn trung tâm, đâu là diễn ngôn thứ yếu, diễn ngôn bên lề…Mỗi thời đại có một diễn ngôn chủ đạo và diễn ngôn bên lề khác nhau, hệthống diễn ngôn chủ đạo gắn liền với tư tưởng và hệ hình tri thức của thời đại.Tuy nhiên, trật tự diễn ngôn ở mỗi thời đại sẽ có sự thay đổi nhất định, cónhững diễn ngôn ở thời kì này là diễn ngôn chủ đạo nhưng đến thời kì khác

nó lại bị đẩy ra ngoại biên và ngược lại, một số diễn ngôn ở giai đoạn trước làdiễn ngôn bên lề thì đến giai đoạn này, nó được xã hội chấp nhận và đượcchuyển vào vị trí trung tâm Điều này trong văn học Việt Nam thể hiện rõ nét,trong giai đoạn 1945 – 1975 chủ yếu là diễn ngôn chính trị, những phát ngôncho lí tưởng Cách mạng, là tiếng nói của cái ta, tiếng nói đại diện cộng đồng,nhưng đến giai đoạn sau 1975, khi đất nước hoàn toàn thống nhất, người tachuyển dần mối quan tâm sang những vấn đề riêng tư, nhỏ nhặt trong cuộcsống, các nhà văn đi sâu vào cái tôi riêng tư, vào những vấn đề nhân sinh,

những vấn đề trước đây đã từng bị coi là cấm kị như Một cõi nhân gian bé tí – Nguyễn Khải, Bức tranh – Nguyễn Minh Châu, Bản lí lịch tự thuật – Y

Ban… Bởi vậy, khi phân tích diễn ngôn, cần khám phá một cách chính xác sựthay đổi trật tự của các diễn ngôn

Thứ hai, phân tích “trường tri thức” thời đại chi phối sự hình thành vàvận hành của diễn ngôn Theo cách hiểu của Foucault, ““trường tri thức” làkhung tư tưởng, là nhận thức chung của cộng đồng nhất định” [14] Có thểthấy, diễn ngôn không phải là văn bản cụ thể mà là cơ chế tạo nên văn bản đó,

nó chịu sự chi phối của nhiều yếu tố xã hội khác, chính vì vậy, mỗi khi ta phátngôn, những phát ngôn đó không còn mang tính chất chủ quan của cá nhân

mà nó bị hạn chế và trói buộc trong một khung diễn ngôn có sẵn Nếu nhưvăn học Việt Nam giai đoạn 1945 – 1975 xuất hiện ít diễn ngôn chấn thương,thường né tránh cái chết, những đau khổ của chiến tranh thì giai đoạn sau

1975 diễn ngôn chấn thương lại trở thành dòng văn học nổi bật, cái chết,nhữung đau khổ của chiến tranh xuất hiện trực tiếp với rất nhiều tác phẩm

như: Nỗi buồn chiến tranh – Bảo Ninh, Dưới chín tầng trời – Dương Hướng, Thời của thánh thần – Hoàng Minh tường… Do đó, khi phân tích diễn ngôn,

cần đi tìm những quy tắc, những cơ chế tinh thần, trường tri thức chi phối đếncách viết, những lời phát biểu trực tiếp hay gián tiếp của nhà văn…

Thứ ba, phân tích nội hàm tư tưởng của các yếu tố trong cấu trúc diễnngôn Như đã nói ở phần 1.2, theo quan điểm của M.Foucault thì diễn ngônđược tạo lập và vận hành bởi sự chi phối của những cấu trúc bên trong và bênngoài, bởi vậy, khi phân tích các diễn ngôn văn học cần nghiên cứu nội hàm

tư tưởng, ý thức hệ của các yếu tố trong cấu trúc của diễn ngôn Và để nghiêncứu nội hàm tư tưởng của các yếu tố trong cấu trúc diễn ngôn thì đầu tiên, tacần nghiên cứu mã diễn ngôn bằng việc tìm hiểu các hệ thống đối lập tạonghĩa trong diễn ngôn Thứ hai, nghiên cứu hệ thống nhân vật chính cùng khảnăng biểu đạt tư tưởng, sự qua lại, mối liên hệ của nhân vật chính với cácnhân vật khác Thứ ba, nghiên cứu hệ thống chủ thể diễn ngôn bằng cách trảlời những câu hỏi “Ai là người nói? Chủ thể diễn ngôn là chủ thể nào? Chủthể diễn ngôn nói từ lập trường quan điểm xã hội, vị trí thẩm mĩ nào? Thứ

tư, nghiên cứu hệ thống phương thức biểu đạt bằng việc trả lời câu hỏi “Nóibằng cách nào?”

Có thế thấy, khi đặt vấn đề nghiên cứu diễn ngôn, ta không chỉ dừng lạinghiên cứu ngôn từ văn học mà ta cần khám phá hệ hình tri thức, hệ hình tưtưởng xã hội đã chi phối sự hình thành và vận hành của diễn ngôn đó Bởi lẽ,diễn ngôn là một cấu trúc siêu văn bản, nó không nằm gọn trong bất kì một

văn bản cụ thể nào mà ẩn chứa ở nhiều văn bản khác nhau nên trong quá trìnhphân tích diễn ngôn văn học cần sử dụng kết hợp nhiều phương pháp, đặc biệt

là phương pháp liên văn bản và xâu chuỗi các văn bản văn học

Tiểu kết chương 1

Diễn ngôn là một thuật ngữ mới, có tính chất đa ngành và liên ngành,vận dụng lí thuyết diễn ngôn để nghiên cứu văn học là một hướng đi mới vàsáng tạo Vì vậy, chúng tôi lựa chọn đưa công trình nghiên cứu này vào quanniệm diễn ngôn nói trên và các thao tác phân tích diễn ngôn để nghiên cứu

quan niệm về cái chết trong tác phẩm Cái chết của Ivan Ilích của Lép Tônxtôi,

bởi:

Thứ nhất, chúng tôi nhận thấy có sự thay đổi về trật tự diễn ngôn Có

những diễn ngôn đóng vai trò chủ đạo một thời kì trong tác phẩm nó bị đẩy rangoài lề và ngược lại, một số diễn ngôn ở giai đoạn trước nằm ở vị trí ngoạibiên thì nay lại được sử dụng và đưa vào vị trí trung tâm

Thứ hai, sự thay đổi này là do sự thay đổi của “trường tri thức” bao

quanh nó

Chương 2 SỰ THAY ĐỔI QUAN NIỆM VỀ CÁI CHẾT TRONG

TRUYỆN NGẮN CÁI CHẾT CỦA IVAN ILÍCH

Đúng như tên gọi của tác phẩm, Cái chết của Ivan Ilích là câu chuyện

về những giờ phút cuối đời của viên thẩm phán Ivan Ilích Ivan chết vàoquãng bốn mươi lăm tuổi, lúc ông đang là ủy viên của Viện tư pháp Sinh ratrong một gia đình có ba anh em trai, bố là một công chức đạt được công danhtại nhiều bộ và vụ khác nhau ở Pêterburg, Ivan Ilích là con trai thứ hai trongnhà, ông là một con người thông minh, linh hoạt, dễ mến và lịch sự Sau khi

ra trường có một công việc ổn định, Ivan lấy vợ Ông có một gia đình nhỏ với

vợ và hai người con, một trai một gái Ivan được đánh giá là một công chứctốt, công việc của ông cũng khá thuận lợi mặc dù đôi lúc cũng mắc phải mộtchút khó khăn Và rồi biến cố bất chợt xảy đến với Ivan, khi đang sắp xếptrang trí cho căn nhà mình, ông bị ngã và cạnh sườn của ông bị đập vào mépcạnh bàn, mặc dù vết thương đó đau nhưng Ivan cũng không hề để ý đến nó.Cho đến một ngày vết thương đó nặng hơn, nó đau âm ỉ khiến ông không thểchịu được nổi Ivan quyết định đi khám bệnh nhưng mỗi vị bác sĩ lại có ý kiếnkhác nhau thậm chí trái chiều nhau Điều này khiến cho cuộc sống của Ivanthêm nặng nề Trong ông luôn tồn tại hai trạng thái đối cực: khi thì ông hivọng bệnh tình của mình được chữa trị khỏi khi thì tuyệt vọng vì biết cănbệnh của mình đang nặng thêm Mặc dù vậy, ông vẫn đều đặn uống nhữngđơn thuốc của các bác sĩ kê với hi vọng rằng bệnh tình của bản thân có thểkhỏi Niềm an ủi duy nhất của ông lúc này chính là cậu người hầu Ghêraximbởi khi gặp chàng trai này ông luôn cảm thấy dễ chịu Càng ngày bệnh tìnhcủa ông càng trở nên nghiêm trọng hơn Những giờ phút cuối đời của Ivankhông có người thân bên cạnh, ông cảm thấy mọi thứ xung quanh đều giả dối,

từ các bác sĩ đến những người đồng nghiệp thân cận Với ông, mọi điều đều

khó chịu, đau khổ, đặc biệt là thái độ của người vợ Trong mắt bà, ông và cănbệnh thập tử nhất sinh của ông là một sự phiền phức, dẫu Ivan không đòi hỏi

gì nhiều Trong giờ khắc cận kề với cái chết, Ông đau đáu nhìn vào khoảngkhông thinh lặng và hồi tưởng về chặng đường sống của mình, từ khi còn nhỏđến thời điểm hiện tại và cảm thấy bản thân “Có lẽ mình đã sống không nhưsống” Và sau ba ngày kêu rên liên tục Ivan Ilích đã ra đi trong sự thanh thản

2.1 Chết: Khởi đầu hay kết thúc?

Theo từ điển Wikipedia: “Chết thông thường được xem là sự chấm dứtcác hoạt động của một sinh vật hay ngừng vĩnh viễn mọi hoạt động sống(không thể phục hồi) của một cơ thể” [3] Đó là sự nhìn nhận về cái chết từgóc độ sinh học, ở đây, cái chết là sự chấm dứt, là “điểm dừng chân cuốicùng” của cuộc đời mỗi con người Tuy nhiên, có vô số quan niệm định nghĩakhác nhau về cái chết Trong lĩnh vực tôn giáo, sống và chết được xem nhưmột toàn thể, và chết chỉ là điểm khởi đầu cho một hành trình mới Trong

cuốn Tạng thư sinh tử, có đoạn: “Độc giả sẽ được hướng dẫn từ giai đoạn này

đến giai đoạn khác trong quá trình khai mở quan điểm về cuộc hành trình sinh

tử Cuộc thám hiểm của chúng ta đương nhiên phải bắt đầu bằng một sự suynghiệm chân xác để biết chết nghĩa là gì, và nhiều mặt khác nhau của sự thật

về Vô thường Đó là loại tư duy có thể giúp ta tận dụng đời sống này trongkhi chúng ta còn có thời gian, để đảm bảo khi chết đi sẽ không còn gì ân hậnhay tự trách đã uổng phí một đời” [16, 31] Ở đây, Phật giáo quan niệm cáichết chỉ là một sự chuyển tiếp hay biến cố trên dòng tiếp nối liên tục của sựsống, con người ta có sự luân hồi, chuyển tiếp từ kiếp này sang kiếp khác, cõitrần nơi con người sinh sống chỉ là cõi tạm bợ, và khi chết đi, người ta sẽbước vào một cõi khác, được gọi là cõi niết bàn Cuộc đời của con người đầynhững nỗi đau về thể xác và tinh thần, đầy những khó khăn và gian khổ,nhưng tất cả lại là những cơ hội giúp con người ta có thể chấp nhận cái chết

về mặt tinh thần, những gì ta làm trong cuộc sống hiện tại mà trong Phật giáongười ta gọi là nghiệp sẽ là nhân để tạo ra quả cho chúng ta sau khi chết sẽ đi

về đâu Chết là sự chuyển giao đầy bất ngờ để đưa con người ta đến một thếgiới khác hoàn toàn mới Theo đạo Nho hay còn gọi là đạo Khổng, cái chếtcũng được diễn giải theo các quan niệm tôn giáo song lại không hề có sự mêtín, Khổng Tử cho rằng muốn tìm hiểu về sự sống chúng ta phải đối diện vớicái chết và ngược lại Sinh mệnh chính là sự “lập danh”, “lập công”, “lậpđức” chứ không phải là nhận thức về sự hữu hạn của con người thông qua cáichết Khổng Tử quan niệm cái chết là điều tự nhiên của đất trời, bởi vậy ôngphê phán những điều đi ngược lại với quy luật tự nhiên đó Ông cũng phêphán kiểu chết vô nghĩa Với ông, sống là ra sống, chết phải ra chết như vậymới đúng đạo, cũng giống như một số quan niệm bên Đạo Phật, Khổng Tửquan niệm cái chết là lẽ thường và không hề trốn tránh nó Từ đây, chúng ta

có thể thấy, với Nho đạo hay chính là với Khổng Tử: “chết là sự mất mát lớnnhất, đó chính là sự đánh mất hiện sinh và bản chất hiện hữu” [6] Nói cáchkhác, tính chất bi đát của cái chết không phải là kết thúc, song là tuyệt mệnh.Tuy nhiên cái chết sẽ không vô ích nếu nó tạo ra sinh mệnh mới, hay một laisinh (future) hay một trường sinh (etenal life) Ở đây, Khổng Tử không quanniệm về cõi niết bàn hay thiên đường, ngài hiểu sinh mệnh mới là tiếp nốisinh mệnh, nếu đánh mất tính chất này thì cái chết chính là tuyệt mệnh Mọitruyền thống tôn giáo đều nhấn mạnh rằng, đời người là cơ hội duy nhất đểcho ta cống hiến cũng là môi trường để ta ở tạm và khi chết đi bước sang mộtthế giới khác Với Thiên chúa giáo cũng vậy, họ có niềm tin chung rằng, khicon người ta chết, họ lập tức lên thiên đường với chúa Giê - su và nhữngngười thân yêu của họ, đặc biệt, họ có niềm tin vào sự phục sinh Tuy nhiên,với những người phạm tội, họ sẽ bị đày xuống địa ngục, bất chấp sự thật đằngsau những tội ác hay tội lỗi mà người bất tín phạm phải khác nhau ở mức độ

và kiến thức, thì sự trừng phạt là không thay đổi với những người bất tín vàtất cả đều chịu sự hình phạt như nhau Việc bị giáng xuống địa ngục là vĩnhviễn mà không bao giờ có sự kết thúc.

Có thể thấy, mặc dù chịu ảnh hưởng của những tôn giáo khác nhaunhưng nhìn chung theo những quan niệm này, người ta luôn có một ý thức vềmột cuộc sống mới sau cái chết và họ tin tưởng rằng, cuộc sống sau cái chết

đó có tốt đẹp hay không đều phụ thuộc vào việc đối nhân xử thế của conngười trong thế giới thực tại

Nhà văn Lép Tônxtôi đã có rất nhiều tác phẩm viết về cái chết và mỗicái chết lại thể hiện một quan niệm riêng Nếu cái chết của Anna Kareninatrong tác phẩm cùng tên là sự giải thoát cho những đau đớn tuyệt vọng củacuộc đời người phụ nữ khao khát tình yêu thương thì cái chết của nhân vật

Ivan Ilích trong tác phẩm Cái chết của Ivan Ilích lại là sự khởi đầu cho hành

trình chiêm nghiệm lại sự sống Chính trong thời khắc cánh cửa tử thần bật

mở đón lấy Ivan, ông ta lại ý thức một cách sâu sắc về sự sống của chínhmình, cuộc sống đau khổ mà đến cuối cuộc đời ông mới nhận ra rằng bản thânchưa lúc nào được sống một cách thực sự: Con người hành chính, công vụ chiphối Ivan, khiến ông luôn làm theo những nguyên tắc mà ông gọi đó là chuẩnmực; con người tham vọng làm hỏng cuộc đời ông, nó làm ông ham muốnchạy đua với những thứ phù phiếm mà quên mất đi giá trị sống của chính bảnthân mình Chính sự ích kỉ dẫn dắt cuộc đời Ivan vào cuộc sống phù hoa vớinhững cái nguyên tắc “chuẩn mực” được giới quý tộc Nga đưa ra làm thước

đo vị thế của mình Sự tham vọng của những con người xung quanh ông đặcbiệt là người vợ đã chi phối mạnh mẽ đến cuộc đời Ivan Cả cuộc đời củanhân vật này, sự sống dường như chưa bao giờ được định nghĩa một cách đầy

đủ, những thứ của cải vật chất, quyền lực mà ông có tất cả đều là phù phiếm

để rồi đến điểm nút cuối của cuộc đời mình, Ivan tự dằn lòng nhớ lại quãng

hành trình vừa qua của cuộc đời ông và đau đớn khi tự hỏi bản thân mình câuhỏi: “Mình đã thực sự sống chưa?” Nỗi ân hận trong chính con người Ivan đãthúc giục sự thức tỉnh của ý thức cá nhân ông một cách mạnh mẽ Có thể thấy,toàn bộ tác phẩm là hành trình đi đến cái chết của nhân vật Ivan, nhưng đâykhông phải là điểm dừng chân cuối cùng, là sự kết thúc mọi thứ đối với Ivan,

đó là sự khởi đầu cho cuộc sống đích thực, bởi chính vào giây phút đó, Ivanmới thực sự trải nghiệm lại cuộc đời “đơn giản, bình thường và khủng khiếpnhất” của chính mình và thức tỉnh nhận ra cuộc sống của ông cũng chỉ đơngiản như một hành trình để tồn tại để rồi khi bắt gặp cái chết, ông chấp nhận

và thỏa mãn với cách giải quyết này

Cuộc sống của mỗi chúng ta xét cho đến cùng, đều là quá tình tịnh tiếnđến cái chết Tất cả con người trên thế giới này đều có điểm chung là dừngchân tại điểm cuối của cuộc đời Chúng ta trở về với đất mẹ theo đúng nghĩacủa cái chết Dừng lại sự sống như chính thể nghiệm lại cuộc sống của chínhmình

Từ những lập luận ở phía trên, chúng tôi nhận ra quan niệm về cái chếtcũng như hành trình tiến đến cái chết là khác nhau Không chỉ đơn thuần hiểuchết là sự chấm dứt mà ở nhiều quan niệm khác, với những cách lí giải khác,

sự chấm dứt đó không hề hoàn toàn mà nó chỉ được coi là điểm nút dừng chân

để bước sang một điểm khởi đầu khác Đó có thể là cõi niết bàn, hay cũng cóthể là được về với chúa Giê - su, thâm chí, nó cũng chính là hành trình nhìn lạibản thân, chiêm nghiệm lại về cuộc sống đã qua để rồi nhìn nhận lại sự sốngthực sự là gì? Và điều gì là cần cho một cuộc đời mỗi con người

2.2 Chết như một trải nghiệm

Theo từ điển tiếng Việt: từ “trải” là động từ có nghĩa là từng biết, từngsống qua [13, 816]; từ “nghiệm” có nghĩa là ngẫm suy [13, 522] Ở đây, ta có

thể hiểu “trải nghiệm” là suy ngẫm lại những điều mình đã từng biết, những

gì bản thân đã trải qua, đã từng sống

Cái chết khiến con người ta cảm thấy sợ hãi và muốn lảng tránh nhưngnhư một thứ có sức hút ma mị kì quặc nó làm người ta tò mò và muốn tìmhiểu nó Họ suy nghĩ rằng khi chết họ sẽ ra sao, liệu cái chết đến với họ cónhẹ nhàng hay thật đau đớn và rồi họ cảm thấy lo lắng, sợ hãi nhưng mongmuốn tìm hiểu về cái chết đối với họ thì ngày càng trỗi dậy mạnh mẽ XuânDiệu quan niệm “Con người ta tiến từ cực dương đến cực âm” đó là hànhtrình trải nghiệm cuộc sống mà bất kì ai cũng phải trải qua từ khi chúng tasinh ra đến khi chúng ta chết đi Và đi trên hành trình đó những lộ trình màchúng ta nhận được là khác nhau Khi càng tiến gần đến cực âm cũng như làcon người ta tiến gần đến cái chết thì họ càng cảm nhận rõ hơn về lộ trình đócủa mình Chết là một quá trình trải nghiệm mà không ai muốn được can dựvào Để mong muốn cái chết được đến với mình một cách bình thản hơn, conngười ta luôn viện những lí do cao cả nào đó để chọn cái chết Đó có thể làchết để giải thoát cho những uẩn ức trong cuộc đời cũng như chính là cáchgiải quyết cho những vấn đề không có lối thoát cuộc sống như nhân vật AnnaKarenina, hoặc đó là cái “tử” vì đạo, vì chính nghĩa, những người chiến sĩ hisinh thân mình cho lí tưởng cao đẹp:

“Vui vẻ chết như cày xong thửa ruộng Lòng khỏe nhẹ anh dân quê sung sướngNgửa mình trên liếp cỏ ngủ ngon lành”

(Trăng trối - Tố Hữu)

Cái chết cho lí tưởng Cách mạng nhẹ tựa hồng mao, hiến dâng thânmình hi sinh cho Tổ quốc, sự ra đi thanh thản, cái chết như một biểu tượngcho chủ nghĩa anh hùng:

“Áo bào thay chiếu anh về đấtSông Mã gầm lên khúc độc hành”

(Tây Tiến - Quang Dũng)

Chết như một điều kì bí và luôn ám ảnh con người ta Chính bởi vậy

mà đã có không ít tác giả lựa chọn khai thác cái chết như một chất liệu đặcbiệt đưa vào trong tác phẩm của mình Với Lép Tônxtôi cũng vậy, rất nhiều

tác phẩm ông đều xuất hiện hình ảnh của cái chết như: Chiến tranh và hòa bình, Anna Karenina, Ông già và thần chết, Ba cái chết… Dường như “ý

nghĩa về cái chết ám ảnh Tolstoy suốt cuộc đời Ngay từ thuở ấu thơ, cái chếtcủa người mẹ, sau đó là của người cha đã để lại dấu ấn không nhỏ đối với sựhình thành tính cách của nhà văn […] Tolstoy là nhà văn hay viết về cái chết,ông không chỉ viết về nó từ con mắt của người còn sống, mà còn cả từ conmắt của người chết” [15] Cái chết trong các sáng tác của Tôxtôi có thể là cáichết thể hiện ý nghĩa nhân sinh sâu sắc, tư tưởng bi quan và lòng ham sốngluôn tồn tại bên cạnh nhau, nhưng như một quy luật sự sống luôn dành chiến

thắng chí ít là trong tư tưởng của con người trong tác phẩm Ông già và thần chết, hay đó cũng là cái chết của Anna Karenina trong tác phẩm cùng tên

khiến cho người đọc ai cũng phải giật mình, ngậm ngùi và đau buốt khi nghĩ

về sự nghiệt ngã của số phận người phụ nữ, vì khao khát theo đuổi tình yêu

mà cuối cùng đớn đau chấp nhận cái chết bi đát Và đến với cái chết trong

truyện ngắn Cái chết của Ivan Ilích, Lép Tônxtôi đưa người đọc tiến đến hành

trình trải nghiệm sự đau đớn cả về thể xác lẫn tinh thần

Trong truyện Cái chết của Ivan Ilích, có lẽ “Câu chuyện về cuộc đời đã

qua của Ivan Ilích là một câu chuyện đơn giản, bình thường nhất và khủngkhiếp nhất” [2, 247] Ông chết vào quãng tuổi bốn mươi lăm, ở cái tuổi sựnghiệp của ông đã ổn định Ông là ủy viên của Viện tư pháp và có một giađình đã yên ấm Cuộc đời ông đã trải qua bao thăng trầm cho đến khi có đượcmột công việc đáng để nhiều người ngưỡng mộ Và đúng là “Không một nơinào mà thần chết không thể không tìm đến được, dù chúng ta có xoay đầu mọiphía để né tránh Nếu có một cách nào để tránh được vố đánh của thần chết,

thì tôi cũng không tránh làm gì… Nhưng thật điên rồ nếu nghĩ rằng, bạn cóthể thành công…” [16, 36] Cái chết đến với Ivan thật bất ngờ “Một lần ôngtrèo lên chiếc thang nhỏ để chỉ dẫn cho người thợ bọc lót đồ gỗ hiểu ý ôngmuốn làm như thế nào, ông bị trượt chân và ngã, nhưng vì vốn là người khỏemạnh và nhanh nhẹn, ông đã đứng vững được, chỉ bị va cạnh sườn vào cạnhmột chiếc khung gỗ” [2, 259] Cứ nghĩ rằng mọi chuyện sẽ ổn nhưng vếtthương đó lại chính là cánh cửa mở ra bi kịch của Ivan, bi kịch về cái chết, bikịch của sự sống.

Quy luật của đời người được đạo Phật gói gọn trong bốn chữ: sinh – lão– bệnh – tử Cuộc đời Ivan từ khi sinh ra cho đến khi chết đi là cả một hànhtrình dài Khi Ivan vẫn còn là một cậu bé: “Anh ta không phải là một ngườilạnh lùng và đứng đắn như người anh cả, nhưng cũng không phải là một kẻbất trị như cậu em út Anh ta ở khoảng giữa hai người đó, là một con ngườithông minh, linh hoạt, dễ mến và lịch sự […] Anh không phải là một đứa trẻxun xoe, cả sau này khi là một người lớn cũng vậy, nhưng ngay từ thời thanhniên, anh đã có thói quen bị cuốn hút tới những người có địa vị cao sang tronggiới thượng lưu” [2, 248] Lớn lên, Ivan lựa chọn vào ngành tư pháp bởi lẽbước đường công danh này đã dẫn nhiều người tới tình trạng tuy họ vô dụng,không hoàn thành được trách nhiệm đáng kể nào nhưng do đã làm quan lâunăm và do chức tước của họ, họ vẫn không bị thải hồi và chính vì vậy mà họvẫn được giao những địa vị giả tạo và nhận được khoảng sáu tới mười nghìnbạc, với số tiền đó, họ có thể sống tới đầu bạc Vốn có thói quen bị cuốn hútbởi những người có địa vị cao sang, và như con thiêu thân, Ivan lao vào cuộcsống của xã hội thượng lưu đó: “anh học đòi những cung cách của họ, chấpnhận cách nhìn cuộc sống của họ và gây dựng quan hệ bạn bè với họ” [2,248] Cả quãng đời dài về sau của Ivan đã bị chính con người tham vọngtrong ông chi phối và phá hỏng, ông chạy đua theo những thứ xa hoa, phù

phiếm, chấp nhận làm những việc mà trước đây ông đã từng cho là xấu thậmchí là cảm thấy ghê tởm, nhưng những đắn đo đó vẫn luôn được trấn an trongông bởi: “những người ở tít tận cấp trên cũng có những hành vi như vậy và họkhông coi những hành vi đó là xấu” [2, 248] Thậm chí, ngay cả việc Ivanchấp nhận lấy vợ cũng là do “những người trong giới tán thành” và “nhữngngười ở cấp trên cho là đúng đắn” [2, 252] Và rồi, cuộc sống mà ông luôntheo đuổi, luôn cho là “chuẩn mực” đó lại trở nên tẻ nhạt, vô vị và khủngkhiếp vào giây phút khi Ivan dừng chân tại điểm nút cuộc đời, quay lại nhìn

về cuộc sống đã qua của chính mình Có thể thấy, Ivan Ilích là một minhchứng tiêu biểu cho một cuộc đời bị điều khiển và chi phối bởi thứ quyềnnăng vô hạn, ông luôn sống và làm theo những quan niệm của xã hội, chưamột lần ta thấy Ivan làm điều ông thích, bi kịch của ông ở đây là ông tin vàcho rằng những việc mình đang làm là đúng và thực sự có ý nghĩa Chính điều

đó khiến cho cuộc sống của ông đang chết mòn qua từng ngày, từng giờ

Cả quá trình tịnh tiến đến cái chết, Ivan đã có những trải nghiệm của cánhân mình Ban đầu là nỗi đau về thể xác, Ivan Ilích cảm thấy: “mạng sườncủa mình luôn nằng nặng và tâm thần ông kém phấn chấn” [2, 263] Cũngnhư bao người khác, bệnh tật khiến Ivan lo lắng, ông đi thăm bệnh và cố gắng

an ủi chính bản thân mình: “Và ông tưởng tượng ra cảnh manh tràng của mình

đã được chữa khỏi đúng như mong ước Ruột hấp thụ được, thải được và hoạtđộng bình thường của nó được khôi phục…” [2, 273] Chính trong khoảnhkhắc đó - cái khoảnh khắc mà Ivan bị bệnh tật dày vò, hành hạ ông, và khôngmột vị bác sĩ nào có thể trả lời giúp ông rằng cơ thể của ông đang bị làm sao,căn bệnh thực sự ông đang mắc phải là gì? Ông chợt nhận ra vấn đề nghiêmtrọng hơn, không phải là manh tràng, không phải là thận mà chính là chuyệnsống và chết Sự lo lắng cho sinh mệnh của chính mình khiến Ivan hoảngloạn Có lẽ khi đối mặt với tử thần, lòng ham sống của con người ta trỗi dậy

mạnh mẽ và trong hoàn cảnh cận kề với cái chết Ivan lo lắng, sợ hãi trong sựđơn độc Ông muốn chia sẻ với mọi người về bệnh tình của mình để họ cảmthông và đồng cảm cùng ông Bởi vậy, sau khi đi khám bệnh về, Ivan kể vớingười vợ yêu quý của mình và hi vọng bà sẽ lo lắng, nhưng đáp lại cũng chỉ lànhững câu nói an ủi qua loa, điều đó khiến ông chán nản và nó cũng chẳng thểgiải tỏa được sự lo lắng trong lòng ông Lâu dần, sự chán nản, hoảng sợ đó trởthành khó chịu, bực tức Càng gần với cái chết thì ông càng xa lánh mọingười, càng muốn họ hiểu ông thì ông lại càng đẩy họ xa hơn, ông luôn khótính và bực dọc với mọi người, ban đầu là người vợ, rồi cả cô con gái, ngườihầu trong nhà Hành trình mà Ivan bắt buộc phải tham gia vào là một hànhtrình đơn độc Đến gần cuối quãng đường Ivan chợt nhận ra rằng đã từ rất lâurồi ông đã chết Chết trong khi sự sống bị bào mòn bởi những thứ của cải vậtchất, bởi chức vụ, địa vị, quyền lực mà ông theo đuổi, lòng ích kỉ, sự hammuốn của ông và cả những người xung quanh khiến cho cuộc sống trở nêntrống rỗng và bế tắc Lép Tônxtôi đã miêu tả hành trình tiến đến cánh cửa tửthần của Ivan một cách thật chậm rãi, cái chết diễn ra từ từ đối với Ivan, nókhông phải là vài tháng từ khi Ivan bị bệnh mà cái cuộc sống của ông vốn dĩ

đã ủ bệnh từ rất lâu Tuy nhiên, điều đáng chú ý ở đây, Tônxtôi không để chonhân vật của mình hoàn toàn rơi vào bế tắc, mà khi cả một cuộc đời của ôngsống như đã chết ấy thì đến đoạn đường cuối bản thể con người lại trỗi lênmạnh mẽ, nhân vật Ivan nhận ra sự sống đúng nghĩa của mình và thanh thản

ra đi: “Cái chết ở đâu? Cái chết là thế nào? Chẳng có nỗi sợ nào cả, vì ngay cảcái chết cũng chẳng có” [2, 301] Có thể thấy, hành trình trải nghiệm cái chếtcủa nhân vật Ivan có sự chuyển biến tâm lí liên tục, điều này thể hiện quanhững phát ngôn của Ivan và những độc thoại nội tâm của nhân vât, đó cũngchính là lời nói nhân vật thổ lộ với chính mình: “Quả thật, ta đã hi sinh đờimình ở đây, chỗ tấm rèm treo cửa sổ này” [2, 278], “Vì sao, vì sao? Người

đày đọa tôi khủng khiếp như vậy?” [2, 291], “Có lẽ mình đã sống không rasống chăng?” [2, 293] “Cái chết ở đâu? Cái chết là thế nào? Chẳng có nỗi sợnào cả, vì ngay cả cái chết cũng chẳng có” [2, 301] Sự nhận thức của nhânvật Ivan lúc cuối cuộc đời cũng chính là biểu hiện của sự chuyển biến mạnh

mẽ trong tư tưởng của Lép Tônxtôi Từ một bá tước quý tộc, Tônxtôi đã quaylưng lại môi trường thượng lưu của giai cấp mình, lên án, tố cáo cuộc sống

đó Giai đoạn này, phần lớn sự quan tâm của nhà văn dành cho cuộc sống, đạođức và trạng thái tâm lí của những con người bình thường Những phát ngôncủa Ivan cũng cho thấy nhân vật đang phải trải qua cuộc khủng hoảng tâmhồn và có sự tự đánh giá, tổng kết về cuộc đời đã qua, từ đó tìm con đường đicho riêng mình

Hành trình tiến về cực âm như Xuân Diệu nói vốn là hành trình riêng

mà bản thân chính nhân vật Ivan trải nghiệm nhưng trong tác phẩm, nhữngnhân vật xung quanh Ivan Ilích cũng có những cảm nhận về cái chết của nhânvật này Đó là những người bạn đồng nghiệp, những người bác sĩ, người vợthậm chí là cả những người hầu nhà Ivan Cảm nhận của họ trong hành trìnhđón gặp cái chết của Ivan là khác nhau nhưng đều có chung ý nghĩa làm nổibật lên tư tưởng mà tác giả gửi gắm trong tác phẩm

Mở đầu truyện ngắn là bối cảnh tại tòa án, nơi diễn ra cuộc nói chuyệnbàn luận của các nhân vật thuộc tầng lớp trí thức có học trong xã hội, đó lànhững con người đại diện cho pháp luật, cho công lí - những quan tòa, biện lícủa tòa án tối cao trong thành phố, họ là những người bạn, những người anh

em, đồng nghiệp thân thuộc với nhân vật chính về chính cái chết của IvanIlích Những phát ngôn gây chú ý đặc biệt cho người đọc xuất hiện ngay trangđầu tiên của truyện “Thưa các ngài!- ông nói- Ivan Ilích đã chết rồi” [2, 238],một nhân viên trong tòa án đã thông báo một tin động trời và bàng hoàng vớimọi người có mặt trong phòng chờ về cái chết của người đồng nghiệp Tưởng

chừng sau phát ngôn đó là cả một sự nuối tiếc đau đớn của những người đồngnghiệp, nhưng không, ý nghĩ đầu tiên của mỗi vị tụ tập trong phòng này là cáichết đó có ý nghĩa như thế nào đối với việc thay đổi địa vị hoặc thăng trật tựcủa chính các thành viên trong tòa án hoặc những người quen biết họ: “Bâygiờ mình nhất định sẽ thay chân Staben hay Vinikop…” [2, 238], “Bây giờphải xin chuyển cậu em vợ mình từ Kaluga về mới được…” [2, 239] Nhữngphát ngôn trên đều cho thấy tham vọng của những con người từng làm việcchung với người quá cố Không một chút thương tiếc, không một chút xót xacho sự ra đi của người đồng nghiệp, người bạn đã từng làm việc chung vớimình, những con người đó chỉ quan tâm đến địa vị, đồng tiền, đến ván bàiuyn- tơ, những của cải vật chất vô tri… Sau đó, những con người đó lại nói vềcăn bệnh, gia đình của ông Ivan, về tài sản, về vợ và con cái của ông “Gia sảnông ấy thế nào nhỉ?- hình như bà vợ cũng có chút ít Nhưng không đáng kể”[2, 239] “Phải, rồi ta phải đi thăm gia đình ông ấy chút Phải cái họ ở xakhiếp” [2, 239] Mọi người ngoài chuyện luyên huyên về cái chết, về địa vịcủa bản thân mỗi cá nhân trong tòa án được thay đổi, tài sản của gia đìnhngười quá cố có thể xảy ra liên tiếp sau cái chết đó, rồi những chuyện bângquơ như những khoảng cách xa xôi trong thành phố thì bản thân cái chết củamột người quen thuộc gần gũi với họ không đem lại cảm giác gì đau xót màlại dấy lên trong lòng mỗi người cảm giác vui mừng khi họ nghĩ rằng thậtmay mắn khi người nằm trong chiếc quan tài kia là một ai đó chứ không phảimình “Người ấy người nọ chết chứ không phải mình” [2, 239].

Việc viếng thăm người chết như là “phép xã giao đáng ngán” mà nhữngđồng nghiệp của Ivan Ilích phải thực hiện Tại đám tang của người bạn mình

là Ivan, trước sự đau buồn của bà quả phụ Praxkôvia Phêđôrốpna, PiốtIvanôvích cũng chỉ biết an ủi “Xin bà cứ tin tưởng ở tôi!” [2, 242] Nhưng khiđược ngồi nói chuyện với bà quả phụ, Piốt Ivanôvích chợt dấy lên trong lòng

cảm giác xót xa cho sự đau khổ của một con người mà ông quen biết ngay từkhi còn là một đứa trẻ vui tính, một cậu học sinh cho đến khi là một ngườiđồng nghiệp lớn tuổi Và rồi, Ivanôvích bỗng hoảng sợ cho chính bản thânmình nhưng với những ý nghĩ thường tình thức thời xảy đến với ông cũngkhiến ông cảm bình tâm hơn khi mà căn bệnh đó, sự việc đó xảy ra với IvanIlích chứ không phải ông Ông tiếp tục nghe bà quả phụ nói về tình yêu, sựbao dung của bà dành cho chồng và cuối cùng là điều bà có thể nhờ vả đượcông xem có thể lấy được tiền công quỹ nhân dịp chồng bà chết Ivanôvích lạinói câu nói khiến chính bản thân ông cũng cảm thấy đáng xấu hổ về sự giả tạocủa bản thân và người đàn bà này “Xin bác hãy tin ở tôi…” [2, 245] Trongkhi nghe bà quả phụ nói về việc chăm sóc chồng và cần lời khuyên về cáchlấy thêm tiền công quỹ, Piốt Ivanôvích cảm thấy sốt ruột, lo lắng bởi bản thânmình đã bỏ lỡ ván bài uyn – tơ mà Svátxơ đã trao đổi với ông từ trước Thậttrớ trêu cho con người đang nằm trong quan tài kia phải chứng kiến cảnhtượng đáng xấu hổ như vậy về những người đồng nghiệp của mình.

Có thể thấy, không phải ngẫu nhiên mà Lép Tônxtôi lại để cho nhân vậtIvan là công chức nhà nước cũng không phải trùng hợp mà tác giả lại mở đầuchuyện bằng cuộc đối thoại của những viên chức nhà nước ấy nói về cái chếtngười đồng nghiệp của mình, tất cả chỉ nhằm một mục đích đó là bộc lộ bảnchất giả dối, tham vọng, ham tiền bạc của những con người mang danh trithức, những con người đại diện cho công lí của xã hội, những con người thânquen với Ivan Chúng ta có thể thấy ở đây, sự thay đổi trật tự diễn ngôn đượcthể hiện rất rõ Nếu giai đoạn trước, những người đại diện cho phát ngôn củanhà nước luôn có những lí tưởng cao đẹp, phát ngôn của họ là những điều lớnlao cho cộng đồng, cho sự phát triển của đất nước, thì ở giai đoạn này, khi chủnghĩa tư bản bắt đầu cựa mình vùng vẫy với những tàn tích của chế độ nông

nô còn xót lại, chế độ của nga hoàng ngày càng suy yếu, đời sống nhân dân

chịu nhiều sức ép, đặc biệt, quá trình phân hóa nông dân ở Nga giai đoạn nàykhiến cho thân phận người nông dân ngày càng khổ cực hơn, bộ máy chínhquyền cũng ngày càng bộc lộ nhiều lỗ hổng, Lép Tônxtôi không hề né tránh

mà đánh thẳng vào lỗ hổng đó Sự thối nát trong tư tưởng của những conngười đại diện cho công lí được Tônxtôi phơi bày tất cả, sự giả tạo và nhỏnhẹn, ích kỉ của những con người vốn mang danh vì tập thể mà nay chỉ mongmuốn những lợi ích riêng cho chính bản thân mình

Lộ trình tiến về cái chết của nhân vật Ivan không thể không nhắc đếnnhững người bác sĩ trực tiếp điều trị bệnh tình cho ông Nếu những ngườiđồng nghiệp đón nhận cái chết của Ivan trong trạng thái vừa mừng vừa lo thìnhững người bác sĩ khi chữa bệnh cho Ivan lại có tâm trạng thờ ơ, đôi khi lạikhó chịu với chính bệnh nhân của mình “Vị bác sĩ nói rằng, cái này cái nọchứng tỏ rằng trong người ông có chuyện này chuyện nọ, nhưng nếu như việcnghiên cứu không khẳng định cái này và cái nọ ấy, thì phải giả định rằng ông

bị bệnh nọ và bệnh kia […] Từ nhận xét tóm tắt của bác sĩ, Ivan Ilích rút rakết luận rằng bệnh tình của mình trầm trọng […] Kết luận đó làm cho IvanIlích bực bội một cách bệnh hoạn, khiến cho ông vô cùng thương hại mình vàhết sức bực bội đối với vị bác sĩ dửng dưng trước vẫn đề nghiệm trọngnhường ấy” [2, 265 – 266] Khi cơ thể ngày càng khó chịu mà không có cáchnào giải quyết, Ivan quyết định đến phòng bệnh gặp bác sĩ, mọi chuyện diễn

ra như đúng những gì ông nghĩ, nào là cảnh chờ đợi, cảnh bệ vệ giả tạo củanhững vị bác sĩ Thăm khám xong, ông được bác sĩ chuẩn đoán rằng trongngười ông đang có chuyện này, chuyện nọ, việc chuẩn đoán bệnh tình củaIvan Ilích cũng chưa được kết luận giữa: thận di động, viêm chảy mãn tính vàbệnh manh tràng Vị bác sĩ thiên về bệnh manh tràng nhưng vẫn chưa đảmbảo được chuyện gì mà vẫn cần chờ các xét nghiệm còn lại Trước sự lo lắngcủa Ivan Ilích cùng những câu hỏi của ông, vị bác sĩ khó chịu trả lời: “Tôi đã

nói với ông tất cả những gì coi như cần thiết và thích hợp, - bác sĩ nói - Việcxét nghiệm sẽ cho thấy bệnh tình diễn biến ra sao” [2, 266] Phát ngôn của vịbác sĩ nghiêm khắc và cương quyết khiến cho Ivan cảm tưởng như ngài ấymuốn nói với ông rằng: “bị cáo, nếu như anh không dừng lại trong khuôn khổnhững câu hỏi được nêu lên đối với anh, tôi sẽ buộc phải ra lệnh đuổi anh rakhỏi phòng xử án” [2, 266] Cuộc nói chuyện giữa Ivan và bác sĩ khiến choông cảm thấy mình là một tội nhân đang bị cáo buộc mà không thể kháng án.Bệnh tình của Ivan được chuẩn đoán qua nhiều vị bác sĩ, ông đã thử rất nhiềuloại thuốc nhưng bệnh tình không có nhiều thay đổi mà ngày càng nặng hơn.Những vị bác sĩ đến khám cho Ivan cũng chỉ là khám bệnh, kê đơn thuốc, hỏihan Ivan những câu quen thuộc và vô vị: “ Tôi bị lạnh Băng giá khiếp Để tôisưởi một lát.” [2, 286], “Đêm qua ông ngủ được không?” [2, 286], “Chà, bệnhnhân các ông bao giờ cũng thế Thôi được, bây giờ hình như tôi đã ấm ngườilên rồi, ngay đến người cẩn thận như bà Praxkôvia Phêđôrốpna chắc cũngkhông có lí do gì để chê trách tôi đem khí lạnh vào nhà Nào, chào ông” [2,286] Những phát ngôn xã giao và sáo rỗng của vị bác sĩ cũng như nhữnghành động khám bệnh dửng dưng với vẻ mặt nghiêm trang khiến cho Ivannhận ra đó chỉ là sự giả dối, bịp bợm Hành trình tiếp cận và chữa trị bệnh choIvan của các bác sĩ dường như tách rời so với nhu cầu của bệnh nhân Trongkhi Ivan chỉ mong muốn biết được căn nguyên bệnh tình thì bác sĩ lại phánđoán một cách mơ hồ, không cụ thể; trong khi Ivan chỉ mong muốn có cáchnào chữa được bệnh tình cho mình thì bác sĩ lại chữa trị một cách qua loa, đếncuối cùng bác sĩ lại dùng thuốc phiện để giảm đi cơn đau của bệnh nhân Diễnngôn được sử dụng ở đây là diễn ngôn của các bác sĩ, những câu nói để an ủibệnh nhân lại khiến nhân vật chính trong truyện nhận thấy đó chỉ là sự giảtạo, dối trá Tất cả đều là trò bịp bợm Sự tận tình, trách nhiệm nghề nghiệp