Kinh tế thị trường và một số mô hình kinh tế thị trường trên thế giới * Xuất phát từ lý luận Mác - Lênin về kinh tế thị trường: Tư tưởng của Mác và Ăngghen: Là những người đầu tiên nghiê
Trang 1HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ KHU VỰC IV
BÀI THU HOẠCH MÔN: KINH TẾ CHÍNH TRỊ
KINH TẾ THỊ TRƯỜNG VÀ THỂ CHẾ KINH TẾ THỊ TRƯỜNG
ĐỊNH HƯỚNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM
Cần Thơ 2018
Trang 2LỜI NÓI ĐẦU
Kinh tế thị trường là mô hình kinh tế mà ở đó các quan hệ kinh tế đều được thực hiện trên thị trường, thông qua quá trình trao đổi mua bán Quan hệ hàng hóa - tiền tệ phát triển đến một trình độ nhất định sẽ đạt đến kinh tế thị trường Kinh tế thị trường là giai đoạn phát triển của kinh tế hàng hóa dựa trên
cơ sở phát triển của lực lượng sản xuất Trong những điều kiện kinh tế - xã hội khác nhau, sự phát triển của kinh tế hàng hóa, tất nhiên, chịu sự tác động của những quan hệ xã hội nhất định hình thành nên các chế độ kinh tế - xã hội khác nhau Vì vậy, không thể nói kinh tế hàng hóa là sản phẩm của một chế độ kinh tế
- xã hội nào mà phải hiểu rằng nó là một sản phẩm của quá trình phát triển của lực lượng sản xuất xã hội loài người, nó xuất hiện và tồn tại trong nhiều phương thức sản xuất xã hội và đến trình độ cao hơn đó là kinh tế thị trường
NỘI DUNG
I Lý luận và thực tiễn về kinh tế thị trường và kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
1 Kinh tế thị trường và một số mô hình kinh tế thị trường trên thế giới
* Xuất phát từ lý luận Mác - Lênin về kinh tế thị trường: Tư tưởng của Mác và Ăngghen: Là những người đầu tiên nghiên cứu một cách khoa học nền kinh tế hàng hóa tư bản chủ nghĩa trong giai đoạn tự do cạnh tranh và qua đó rút
ra những quy luật kinh tế chi phối quá trình ra đời, tồn tại và phát triển của nền kinh tế tư bản chủ nghĩa Mác và Ăngghen dự báo: trong hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa nền sản xuất xã hội được tiến hành theo kế hoạch, không còn sản xuất hàng hóa, không còn quan hệ hàng hóa tiền tệ
Quan điểm của Lênin: Thời kỳ đầu trong chính sách cộng sản thời chiến, ông áp dụng lời chỉ giáo của Mác và Ăngghen: Chủ nghĩa xã hội không còn sản xuất hàng hóa, không còn quan hệ hàng hóa tiền tệ Về sau trong Chính sách kinh tế mới: chủ trương đẩy mạnh các quan hệ hàng hóa tiền tệ và đánh giá cao vai trò của nó trong việc thúc đẩy nền kinh tế phát triển, coi kinh tế hàng hóa là
“đòn xeo” chủ yếu của NEP
Tóm lại: Kinh tế thị trường là trình độ phát triển cao của kinh tế hàng hóa,
trong đó toàn bộ các yếu tố “đầu vào” và “đầu ra” của sản xuất đều gắn với thị trường
Kinh tế thị trường không đồng nhất với kinh tế hàng hóa và trải qua các giai đoạn khác nhau, từ kinh tế thị trường sơ khai đến kinh tế thị trường tự do, kinh tế thị trường hiện đại Đốn thời, kinh tế thị trường thể hiện ở quyền tự do sản xuất kinh doanh, bình đẳng giữa các doanh nghiệp được tôn trọng; các yếu
tố sản xuất và sản phẩm trở thành hàng hóa, lưu thông tự do trên thị trường như:
Hệ thống thị trường là yếu tố trực tiếp tác động điều tiết hoạt động của các
Trang 3doanh nghiệp, tỏ chức kinh tế; là cơ sở cho sự phân bỏ các nguồn lực kinh tế
-xã hội; Nhà nước quản lý nền kinh tế chủ yếu bằng luật pháp, các công cụ, chính sách vĩ mô
* Các mô hình kinh tế thị trường và phát triển kinh tế thị trường thế giới
- Mô hình kinh tế thị trường phát triển tuần tự: Đại diện là các nước tư bản Tây Âu Ở các nước này kinh tế thị trường phát triển tuần tự từ sơ khai đến
tự do rồi hiện đại
- Mô hình kinh tế thị trường rút ngắn: Dạng rút ngắn cổ điển: điển hình là Nhật Bản Chủ yếu sử dụng nội lực trên cơ sở tiếp thu những tinh hoa của các nước đi trước Dạng rút ngắn hiện đại: điển hình là một số nước châu Á vào những năm 60 của TK XX Điểm nổi bật là kết hợp nội lực với ngoại lực thông qua mở cửa nền kinh tế
2 Nhận thức và vận dụng phát triển kinh tế thị trường ở Việt Nam
Trước thời kỳ đổi mới: Chúng ta chủ trương thực hiện nền kinh tế hiện vật
với cơ chế tập trung quan liêu bao cấp, không thừa nhận kinh tế hàng hóa vì cho
đó là sản phẩm của chủ nghĩa tư bản cần phải xóa bỏ dưới CNXH Thực hiện ngăn sông, cấm chợ, cấm lưu thông hàng hóa với số lượng lớn; Coi hàng hóa chỉ
là tư liệu tiêu dùng; tư liệu sản xuất không phải là hàng hóa, không thừa nhận cơ chế thị trường; Thực hiện chế độ tem phiếu trong các cơ quan nhà nước, doanh nghiệp; chế độ ăn chia theo công điểm, định suất trong các hợp tác xã
Sau đổi mới đến nay: chúng ta đã có sự thay đổi trong nhận thức về sử dụng và phát triển kinh tế thị trường trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội
Đại hội Đảng IX khẳng định: Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa là mô hình kinh tế tổng quát trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là tất yếu
khách quan, là cần thiết cho công cuộc phát triển kinh tế và xây dựng chủ nghĩa
xã hội Phát triển kinh tế thị trường ở nước ta là sự lựa chọn cách đi tới mục tiêu chủ nghĩa xã hội một cách có hiệu quả và thuận lợi hơn Phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở ở nước ta là sự lựa chọn về định hướng phát triển hoàn toàn phù hợp với quy luật khách quan và xu thế tất yếu của thời đại
3 Bản chất, đặc trưng và giải pháp phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam
Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nhằm mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh
Trang 4Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không phải là nền kinh tế tập trung bao cấp, cũng không phải là nền kinh tế thị trường tự do kiểu tư bản chủ nghĩa hiện nay, nhưng cũng chưa phải là kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa
Đây là một kiểu kinh tế thị trường mới trong lịch sử phát triển kinh tế thị trường Đó là sự phản ánh bước quá độ trong phát triển kinh tế để đạt tới nền kinh tế hiện đại, tiên tiến
Nền kinh tế Việt nam tiếp thu có chọn lọc những thành tựu văn minh nhân loại, phát huy mặt tích cực của kinh tế thị trường đồng thời hạn chế mặt trái của nền kinh tế đó
Về mục tiêu: phát triển lực lượng sản xuất, xây dựng cơ sở vật chất kỷ thuật cho Chủ nghĩa xã hội, nâng cao năng suất lao động, từng bước xác lập, hoàn thiện quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, thực hiện dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh
Về cơ sở kinh tế xã hội: thực hiện nhiều hình thức sở hữu tư liệu sản xuất, nhiều thành phần kinh tế Kinh tế Nhà nước giữ vai trò chủ đạo Kinh tế Nhà nước và kinh tế thị trường ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền kinh
tế quốc dân
Về chế độ quản lý: Quản lý nền kinh tế là Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt nam, Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân, dưới
sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam
Về chế độ phân phối: thực hiện PP chủ yếu theo kết quả lao động, hiệu quả kinh tế, đồng thời theo mức đóng góp vốn cùng các nguồn lực khác và phân phối thông qua hệ thống an sinh xã hội phúc lợi xã hội
Về tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội: tăng trưởng kinh tế và công bằng xã hội luôn được nhận thức và giải quyết hài hòa
* Để phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, cần: Tiếp tục thực hiện nhất quán lâu dài chính sách phát triển kinh tế hàng hóa nhiều thành phần Đẩy mạnh CNH, HĐH nhằm phát triển mạnh mẽ lực lượng sản xuất, mở rộng phân công lao động xã hội Tiếp tục tạo lập đồng bộ các yếu tố và các loại thị trường Nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý của Nhà nước Mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại Giải quyết tốt các vấn đề xã hội Giữ vững và tăng cường sự lãnh đạo của Đảng
II Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
1 Thể chế kinh tế thị trường và một số mô hình thể chế kinh tế thị trường trên thế giới
Thể chế kinh tế là hệ thống các quy phạm pháp luật nhằm điều chỉnh các chủ thể kinh tế, các hành vi sản xuất kinh doanh và các quan hệ kinh tế Thể chế kinh tế bao gồm: các quy định về kinh tế của Nhà nước và
Trang 5quy tắc xã hội được Nhà nước thừa nhận; hệ thống các chủ thể thực hiện các hoạt động kinh tế; các cơ chế, phương pháp, thủ tục thực hiện các quy định và vận hành bộ máy đó
- Thể chế kinh tế thị trường: Thể chế kinh tế thị trường là hệ thống các
quy tắc, quy định pháp luật, luật lệ… với tư cách là các chuẩn mực nhằm điều chỉnh hoạt động của các chủ thể trong nền kinh tế thị trường theo hướng mục tiêu đã định Thể chế kinh tế thị trường được cấu thành bới các bộ quy tắc tạo thành “luật chơi”; các chủ thể tham gia “trò chơi” kinh tế thị trường; các cơ chế thực thi kinh tế thị trường; thể chế các thị trường cơ bản; là một nguồn lực thúc đẩy tăng trưởng và phát triển kinh tế, là công cụ điều tiết nền kinh tế, hội nhập kinh tế quốc tế và bảo đảm quyền tự do kinh doanh của các chủ thể kinh tế
- Một số mô hình thể chế kinh tế thị trường các nước tư bản phát triển:
Mỹ, Anh, Canađa…Trụ cột của thể chế là quyền SH tư nhân; tự do dân chủ kiểu phương Tây; lợi ích cá nhân và cạnh tranh TT
+ Mô hình thể chế kinh tế thị trường xã hội: Đức, Thụy Điển Trụ cột của thể chế là: quyền tự do cá nhân; sở hữu tư nhân và cạnh tranh TT
+ Mô hình thể chế kinh tế thị trường nhà nước phát triển: Nhật Bản, Hàn Quốc, Pháp…Vai trò của NN được mở rộng hơn: vừa quản lý vĩ mô vừa can thiệp mạnh vào hoạt động kinh tế
- Mô hình thể chế “phát triển độc đoán” ở các nước Đông Á và Đông Nam
Á: Hồng Kông, Hàn Quốc, Đài Loan… Đặc biệt đề cao vai trò của nhà nước mạnh
- Cải cách thể chế kinh tế ở một số nước chuyển đổi Đông Âu: xóa các thể chế kinh tế kế hoạch hóa tập trung hình thành thể chế kinh tế mới theo mô hình thể chế kinh tế TBCN
- Thể chế kinh tế thị trường xã hội chủ nghĩa Trung Quốc:
+ Thực hiện đa sở hữu, lấy công hữu làm chủ thể, nhiều thành phấn kinh
tế cùng phát triển
+ Hệ thống thị trường mở thống nhất trong cả nước
+ Tăng quản lý vĩ mô, giảm quản lý vi mô của NN + Thực hiện nhiều hình thức phân phối, trong đó phân phối theo lao động
là chính
+ Thực thi chế độ Bảo hiểm xã hội nhiều tầng
2 Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam
- Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là hệ thống luật pháp, cơ chế, chính sách, các quy định, quy tắc, chế định, điều tiết hành vi của mọi chủ thể, mọi quá trình diễn ra trong nền kinh tế nhằm tạo điều kiện cho việc hình thành, vận hành thông suốt và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa
Trang 6- Nội dung của thể chế kinh tế thị trường định hướng bao gồm: thể chế về quyền sở hữu, về chủ thể kinh tế tự chủ; thể chế về chủ thể kinh doanh và tự do kinh doanh; thể chế về thị trường; thể chế về nhà nước và thể chế về phân phối, phúc lợi xã hội và công bằng xã hội
Quá trình xây dựng, đổi mới thể chế kinh tế ở Việt Nam đạt được nhiều kết quả: Cải cách và xây dựng thể ché kinh tế tạo môi trường thuận lợi và xác lập chế độ tự chủ cho các đơn vị kinh tế Xây dựng thể chế hỗ trợ hình thành và phát triển các loại thị trường tạo hành lan pháp lý thuận lợi cho kinh tế thị trường định hướng XHCN phát triển Tuy nhiên, chế độ sở hữu và cấu trúc chủ thể còn hạn chế Hệ thống các thị trường chưa đồng bộ Hiệu lực quản lý của nhà nước còn nhiều bất cập
* Quan điểm và giải pháp hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
+ Nhận thức và vận dụng đúng đắn các quy luật khách quan của kinh tế thị trường, thông lệ quốc tế phù hợp với điều kiện Việt Nam
+ Bảo đảm tính đồng bộ giữa các bộ phận cấu thành của thể chế kinh tế; giữa các yếu tố thị trường và các loại thị trường
+ Chủ động, tích cực với quyết tâm chính trị cao, giải quyết các vấn đề lý
luận và thực tiễn quan trọng; có bước đi vững chắc
+ Bảo đảm kế thừa có chọn lọc những thành tựu kinh tế thị trường nhân loại và kinh nghiệm phát triển kinh tế của đất nước
+ Bảo đảm nâng cao năng lực lãnh đạo của Đảng, hiệu lực, hiệu quả quản
lý của Nhà nước đối với nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
- Giải pháp chủ yếu: Tiếp tục xây dựng, hoàn thiện thể chế về sở hữu; Tiếp tục xây dựng, hoàn thiện thể chế về các chủ thể sản xuất – kinh doanh; Xây dựng và hoàn thiện thể chế về phân phối thu nhập quốc dân; Xây dựng và hoàn thiện thể chế về các yếu tố thị trường và các loại thị trường cơ bản; Hoàn thiện thể chế gắn tăng trưởng kinh tế với công bằng tiến bộ xã hội; Nâng cao vai trò lãnh đạo của Đảng hiệu lực và hiệu quả quản lý của Nhà nước về kinh tế./
KẾT LUẬN
Để nền kinh tế thị trường hiện đại vận hành hiệu quả, cần phải bảo đảm sự phát triển đồng bộ các loại thị trường, các yếu tố của kinh tế thị trường Không phát triển đồng bộ, các loại thị trường, các yếu tố của kinh tế thị trường sẽ cản trở, kìm hãm lẫn nhau Phải đổi mới chính trị đồng bộ với đổi mới kinh tế Không đổi mới chính trị sẽ cản trở đổi mới kinh tế Cần lưu ý rằng hệ thống
chính trị không chỉ là những chủ thể thực thi chính sách kinh tế mà còn là đường
dẫn cho các chính sách kinh tế đến với thị trường, doanh nghiệp Tăng cường
pháp chế, xây dựng nhà nước pháp quyền./
Trang 7- Phát triền cơ sở hạ tầng giao thông, năng lượng, thông tin nhằm tạo thuận lợi cho việc dịch chuyển các nguồn lực đến các khu vực có nhu cầu phát triển
Cuối cùng, việc tham gia các hiệp định mậu dịch tự do mới sẽ thúc đẩy việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường hiện đại ở nước ta