Chuyên đề Ngữ văn 9: Rèn kĩ năng làm văn Nghị luận

Như chúng ta đã biết, trong chương trình Ngữ văn ở trường Trung học cơ sở,làm văn luôn là phần khó bởi đặc trưng của phần làm văn này là yêu cầu học sinh vậndụng kiến thức ở phần Văn và

RÈN KĨ NĂNG LÀM BÀI NGHỊ LUẬN VĂN HỌC CHO HỌC SINH LỚP 9.

A ĐẶT VẤN ĐỀ.

I Lí do chọn chuyên đề

“ Văn học giúp con người hiểu được bản thân mình , nâng cao niềm tin vào bảnthân mình và làm nảy nở ở con người khát vọng hướng tới chân lý ” (M.Goóc -Ki) Quả đúng như vậy Từ xưa đến nay, văn học luôn giữ một vai trò vô cùng quantrọng trong đời sống cũng như trong sự hoàn thiện và phát triển nhân cách của mỗicon người Bởi “ Văn học là nhân học”, hay "Văn học làm cho con người thêmphong phú ,tạo khả năng cho con người lớn lên, hiểu được con người nhiềuhơn"(M.L.Kalinine).Văn học vốn rất gần gũi với cuộc sống mà cuộc sống thì baogiờ cũng bộn bề, luôn là một thế giới đa sắc màu muôn hình vạn trạng Mỗi tácphẩm văn chương là một mảng hình trong cuộc sống được nhà văn chắt lọc và phảnánh thông qua sự sáng tạo đầy khéo léo của bàn tay người nghệ sĩ Văn học là cảmột kho tàng kiến thức cũng là quyển sách quý nhất mà con người ta có thể giữ nólại, nó sẽ chắp đôi cánh để mọi người nói chung và các em học sinh nói riêng có thểđến với mọi thời đại, đến với mọi nền văn hóa, có thể để con tim mình chạm đượcvào những rung cảm đẹp của cuộc đời, có được niềm tin vào cuộc sống Có lẽ chính

vì vậy mà không phải ngẫu nhiên trong nhà trường Trung học cơ sở môn Ngữ vănlại có một vị trí quan trọng đến vậy

Đối với văn học, không phải chỉ khi đến trường các em mới được tiếp xúc với văn chương mà ngay từ khi còn nhỏ các em đã được tắm mình trong thế giới của văn học nghệ thuật thông qua những lời ru ngọt ngào của bà, của mẹ Nhưng chỉ khi đến trường thì năng lực cảm thụ và đánh giá văn chương của các em mới được uốn nắn và bồi dưỡng nâng lên thành năng lực cảm thụ thẩm mĩ một cách đúng đắn nhất Từ đó cho thấy việc rèn cho các em một khả năng cảm thụ văn chương và cách thiết lập một bài văn hoàn chỉnh để đi vào lòng người đọc là vô cùng quan trọng Nó góp phần hoàn thiện kĩ năng nghe, nói, đọc, viết cho học sinh Đồng thời góp phần phát hiện và bồi dưỡng một lực lượng lao động đặc biệt của xã hội, lao động nghệ thuật, đem cái đẹp đến cho đời Khi các em biết cách viết, các

em sẽ xây dựng được ý thức tự giác, lòng say mê, nhiệt tình đối với bộ môn Ngữ văn nói chung và phân môn Tập làm văn nói riêng

Như chúng ta đã biết, trong chương trình Ngữ văn ở trường Trung học cơ sở,làm văn luôn là phần khó bởi đặc trưng của phần làm văn này là yêu cầu học sinh vậndụng kiến thức ở phần Văn và Tiếng Việt để làm văn, đặc biệt là dạng bài: Nghị luận vềmột tác phẩm truyện , đoạn trích; nghị luận về một đoạn thơ, bài thơ mà sau đây tôi xingọi chung là nghị luận văn học Nghị luận văn học có tầm quan trọng trong việc giáodục quan điểm ,tư tưởng ,tình cảm cho học sinh Nó vừa có tác dụng rèn kĩ năngnghe, nói, đọc, viết cho học sinh vừa rèn cho các em kĩ năng cảm nhận, phân tích,bình luận về cái hay, cái đẹp trong các tác phẩm văn chương Điều đó đặt ra yêucầu giáo viên cần phải có phương pháp để hướng dẫn các em có một khả năng cảm

nhận, tìm thấy cái hay, cái đặc sắc từ một tác phẩm văn chương, đặc biệt là kĩ năngkhi thực hành viết một bài nghị luận văn học.

Rèn kĩ năng làm văn nghị luận văn học cho học sinh là một bước hiện thực hóaquan điểm đổi mới chương trình giáo dục phổ thông, đổi mới chương trình sách giáokhoa, đổi mới phương pháp kiểm tra đánh giá, đồng thời đảm bảo mục tiêu chung của

giáo dục là “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện”.

Thực tế cho thấy, năng lực cảm thụ văn chương, đưa văn chương vào cuộcsống, đặc biệt là cách hành văn, nhất là phần nghị luận văn học của đại đa số các

em còn rất yếu Mặc dù đã học đến lớp 9 vậy mà vẫn còn không ít học sinh cónhững bài nghị luận văn học hết sức ngô nghê, hoặc viết qua loa hời hợt miễn chonhanh hoặc để cô giáo đỡ trách phạt Dường như các em bất lực trước ngòi bút củamình, không thể viết ra những điều mình nghĩ, mình cảm nhận mà phải phụ thuộcvào văn mẫu hoặc là thầy cô, bè bạn Chính những điều đó đã làm cho các em lo

sợ, ngại ngùng và ít hào hứng khi học bộ môn Ngữ văn nhất là phân môn Tập làmvăn với phần nghị luận văn học

Tôi biết rằng việc rèn cho học sinh kĩ năng làm bài nghị luận văn học mà tôiđưa ra không còn là mới nữa, nhưng tôi tin nó vẫn luôn là mối băn khoăn trăn trởcủa rất nhiều đồng chí giáo viên tâm huyết với nghề Chính vì vậy mà:

- Xuất phát từ một trong những nhiệm vụ năm học là đổi mới kiểm tra đánh

giá, đổi mới phương pháp dạy học, góp phần nầng cao chất lượng giáo dục trongcác trường trung học

- Xuất phát từ mục tiêu đào tạo của trường

- Xuất phát từ thực trạng làm văn nghị luận văn học của học sinh lớp 9trường tôi, khi viết bài văn nghị luận văn học thường mắc các lỗi cơ bản sau:

+Học sinh không xác định được dạng bài, kiểu bài làm văn nghị luận văn học.

Học sinh viết theo cảm tính, nghĩ gì viết đấy không cần biết có đúng yêu cầuhay không Có những bài văn, khi chấm tôi đọc mà không hiểu được học sinh củamình viết gì, muốn nói điều gì

+ Học sinh chưa biết phân tích làm sáng tỏ vấn đề cần nghị luận.

Nghị luận về một bài thơ, đoạn thơ: Học sinh chủ yếu diễn xuôi đoạn thơ.

Nghị luận về một tác phẩm truyện, hoặc đoạn trích: học sinh sa vào kể lại tác phẩm.

+ Học sinh chưa biết lấy dẫn chứng và phân tích dẫn chứng Trong các bài

viết học sinh thường liệt kê dẫn chứng mà không có ý thức phân tích dẫn chứng Đứng trước tình trạng đó, tôi và nhiều đồng nghiệp khác của trường đã khôngkhỏi băn khoăn Chính vì vậy mà tổ khoa học xã hội, đặc biệt là nhóm Ngữ văn,

trường THCS Cẩm Chế lựa chọn chuyên đề: Rèn kĩ năng làm bài nghị luận văn học cho học sinh lớp 9.

II Mục đích lựa chọn chuyên đề.

Trong phạm vi chuyên đề này chúng tôi không có tham vọng đưa ra mộtphương pháp tối ưu để giúp học sinh viết bài nghị luận văn học thật hay, thật chuẩn

mà chỉ đưa ra một vài việc làm cụ thể mà chúng tôi đã thực hiện để giúp học sinhlớp 9 có kĩ năng làm văn nghị luận văn học, giúp các em vững tin khi làm bài nghịluận văn học, đặc biệt là khắc phục tâm lí ngại học văn, sợ học văn, tự tin đối diệnvới kì thi vào Trung học phổ thông sắp tới

III Phạm vi và đối tượng áp dụng.

Trong chuyên này, chúng tôi chỉ tập trung nghiên cứu việc rèn kĩ năng làm

bài nghị luận văn học đối với hai kiểu bài: Nghị luận về một bài thơ, đoạn thơ; Nghị luận về một tác phẩm truyện,hoặc đoạn trích.

Nội dung của sáng kiến có thể áp dụng cho học sinh khối 9

IV Thực trạng của việc dạy và học kiểu bài nghị luận văn học trong Trường Trung học cơ sở hiện nay.

I Khảo sát thực trạng về hứng thú và kết quả viết đoạn văn nghị luận văn học của học sinh.

b Đối tượng khảo sát:

Trong phạm vi chuyên đề này, tôi xin áp dụng ở 2 lớp 9A và 9B của trường tôi

c Kết quả khảo sát.

Tôi tiến hành hai phiếu khảo sát Phiếu số 1 và 2 là khảo sát trắc nghiệm để tìmhiểu hứng thú học văn và thói quen lập dàn bài của học sinh.Phiếu số 3 là tìm hiểu

kĩ năng tạo lập đoạn văn nghị luận văn học

Câu hỏi khảo sát:

Phiếu số 1

Câu hỏi: Cảm xúc của em như thế nào mỗi khi bước vào tiết học môn Ngữ văn?

A Thích thú và mong đợi B Bình thường C Ngại và sợ

Kết quả tôi thu được như sau:

Phiếu số 1:Điều tra hứng thú học tập của học sinh đối với bộ môn Ngữ văn.

Kết quả

lập dàn bài

Tỉ lệ Đề lập

đề không

(%)

Chưa đạt yêu cầu

a Về phía giáo viên:

Đa số giáo viên đứng trên bục giảng đã chú ý đến việc đổi mới phương phápdạy học, đổi mới kiểm tra đánh giá, sáng tạo, tìm tòi, băn khoăn, trăn trở với nghề Tuy nhiên trong quá trình giảng dạy, giáo viên chưa đảm bảo được sự kếthợp hài hòa giữa phần văn bản, tiếng Việt và Tập làm văn

Giờ học văn bản, sự gợi mở giúp học sinh cảm thụ tác phẩm chưa đạt kết quảcao Học sinh học thụ động, buộc giáo viên phải thuyết giảng nhiều Chính điều nàylàm tê liệt sự hào hứng học văn bản Các em không nắm được kiến thức vănchương, từ đó dẫn đến thiếu vốn kiến thức Tập làm văn

Giờ học tiếng Việt đòi hỏi phải dạy cho học sinh dùng được tiếng Việt mộtcách chính xác để giao tiếp, để cảm thụ cái đẹp của ngôn từ và có cách diễn đạt tốttrong văn bản Nhưng trong tiết học, học sinh chưa được tận dụng tối đa các tìnhhuống giao tiếp Thời gian luyện tập chưa nhiều Từ đó dẫn đến tình trạng học sinhviết còn sai chính tả, dùng từ, đặt câu chưa đúng ngữ pháp Đây là một trong những

nguyên nhân quan trọng ảnh hưởng đến chất lượng làm văn.

Giờ Tập làm văn, học sinh chưa được học đến nơi, đến chốn Thực tế sáchgiáo khoa vẫn còn có một số bài trừu tượng, khó hiểu đối với học sinh

Việc ra đề nhiều khi cũng chưa được chú trọng đúng mức, có khi yêu cầuquá cao, có khi lại là quá thấp, hoặc vấn đề đưa ra quá quen thuộc không tạo được

sự hứng thú nơi học sinh

Việc chấm bài cũng có nhiều thiếu sót, việc chữa bài chưa được chi tiết, còn

cụ thể chung chung Tiết trả bài chưa được đầu tư nhiều ngay từ khâu soạn giáoán Vì thế học sinh không có nhiều cơ hội để tự nhìn bài bạn và sửa bài mình

b Về phía học sinh:

Phần lớn học sinh chưa có thói quen chuẩn bị bài thật kĩ trước khi đếnlớp.Những thông tin có liên quan đến những tác phẩm văn học chưa chịu khó tìmtòi để mở rộng và đào sâu kiến thức

Đối với phân môn Tập làm văn, học sinh học tập một cách máy móc và đầyphụ thuộc

Nhiều bài làm chưa đạt yêu cầu do bài viết chưa biết cách lấy dẫn chứng, chưabiết phân tích dẫn chứng, khiến cho bài viết nghèo nàn hoặc nguy hại có thể dẫnđến hiểu sai ý đồ của tác giả

Các em thiếu năng lực phân tích cần thiết khi đứng trước một tác phẩm vănchương.Vì vậy khi làm văn phân tích, có những em chỉ là suy diễn nôm na

Một số học sinh còn chưa biết cách chuyển đoạn, chuyển ý và không làm theotrình tự các bước tạo lập một văn bản.Nhiều bài viết ngổn ngang, câu què, câu cụt,câu diễn đạt vòng vo khiến giáo viên khó đọc nổi hoặc khó hiểu khi đứng trướcbài viết của học trò

Tình trạng sai lỗi chính tả còn phổ biến Có bài còn sai cả dấu câu hoặc thiếu dấu câu Chính vì những lí do đó mà bài nghị luận văn học của các em chất lượng còn thấp và các em ngại học kiểu bài này

1 Định hướng cho học sinh thế nào là một bài văn hay?

Để thực hiện được đề tài, yếu tố đầu tiên mà chúng tôi quan tâm đó là đốitượng học sinh, đặc biệt là học sinh khối 9 Đối với các em, năng lực cảm thụ vănhọc còn nhiều hạn chế Tâm lí chung của các em là lười suy nghĩ, ít hiểu biết cáctác phẩm văn học, không thích đọc các tác phẩm văn học, thích đọc truyện tranhhoặc những truyện có nội dung dễ hiểu hoặc thích sa đà vào các trò chơi điện tử.Chính vì vậy các em rất thiếu hiểu biết về các tác phẩm văn học, kĩ năng viết văncòn non yếu Quan niệm của các em về một bài văn hay đôi lúc còn chưa thật sự làsâu sắc Nên bước đầu tiên chúng tôi muốn chỉ cho các em cảm nhận đúng thế nào

là một bài văn hay, có thể chạm được đến trái tim người đọc, người nghe

Một bài văn hay là một bài văn phải đảm bảo hai yêu cầu: viết đúng và viết hay

Bài văn viết đúng là bài văn cần phải đảm bảo được các điều kiện sau đây:

- Thứ nhất: Đúng về yêu cầu của đề Khi các em làm văn bao giờ cũng bàn

luận về một vấn đề nào đó trong tác phẩm mà đề bài đã đưa ra Chính vì vậy mà khithực hiện bài viết các em cần phải tuân theo những gì mà đề đã yêu cầu nếu khôngcác em sẽ rơi vào tình trạng sau:

+ Lạc đề: lạc về nội dung, phương pháp và cách thức nghị luận

+Lệch đề: Đáng lẽ phần trọng tâm cần bàn luận thì lại hời hợt qua loa, phầnphụ lại trở thành cốt lõi

+ Lậu đề: Đó chính là tình trạng thiếu ý trong bài viết của các em

Ví dụ: Truyện ngắn “ Làng” của Kim Lân gợi cho em những suy nghĩ gì về những chuyển biến mới trong tình cảm của người nông dân Việt Nam thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp.

Khi thực hiện đề này , học sinh phải biết rằng đề yêu cầu bàn luận về sựchuyển biến mới mẻ trong tư tưởng của người nông dân thông qua hình tượng nhânvật ông Hai chứ không phải phân tích nhân vật hay cảm nhận về nhân vật Vàtrọng tâm của đề chính là tình huống mà nhà văn xây dựng khi để ông Hai nghe tinlàng mình lập tề theo giặc chứ không phải là lúc trước lúc nghe tin dữ hoặc sau khinghe tin cải chính

- Thứ 2: Đúng kiến thức trọng tâm.

Ông cha ta đã từng nói “ Có bột mới gột nên hồ” Kiến thức cơ bản trọng tâmchính là bột Kiến thức cơ bản nó thể hiện tầm kiến thức rộng hay hẹp của ngườiviết mà ở đây là các em học sinh khối 9 Để viết được một bài nghị luận văn họccác em cần rất nhiều kiến thức cơ bản khác nhau:

+ Kiến thức về văn học sử Đứng trước một tác phẩm văn học, các em cần

nắm được nguồn gốc, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm Sự tác động của hoàn cảnhđến tác phẩm văn học.Không được nhớ lẫn lộn các tác giả, tác phẩm ở những giaiđoạn văn học khác nhau, nếu không sẽ rơi vào tình trạng “ râu ông nọ cắm cằm bàkia”.

Ví dụ: Khi tìm hiểu bài thơ “ Đồng chí” của nhà thơ Chính Hữu phải nhớ

rằng đây là bài thơ được sáng tác sau khi tác giả cùng đồng đội tham gia chiến dịchbiên giới Việt Bắc trong thời kì kháng chiến chống Pháp chứ không được đặt bàithơ này vào thời kì chống Mĩ.Bởi hai thời kì chống Pháp và chống Mĩ của dân tộcmặc dù hình tượng người lính đi vào thơ ca cách mạng đều rất thực và đẹp đẽnhưng ở mỗi thời kì lại có cách thể hiện khác nhau

Hoặc khi tìm hiểu về Chính Hữu không thể nói ông viết rất nhiều và viết rấthay về những cô thanh niên xung phong và những anh lính lái xe Trường Sơn Bởi

đó là những nét nổi bật ở nhà thơ Phạm Tiến Duật

+ Kiến thức về tác phẩm: Nếu là tác phẩm truyện hoặc đoạn trích thì cầnphải nắm được các chi tiết tiêu biểu điển hình, nắm được tình huống truyện Nếu

là tác phẩm thơ thì cần phải thuộc thơ Nếu không đảm bảo được những điều đó thìbài viết sẽ trở nên chung chung thậm chí nguy hại hơn là còn dẫn đễn “tán” sai cảdụng ý nghệ thuật của nhà văn, nhà thơ Kiểu như “ Anh thanh niên trong truyệnngắn “ Lặng lẽ Sa Pa” của nhà văn Nguyễn Thành Long luôn ung dung, hiên ngang,vượt lên bom đạn của kẻ thù để hoàn thành công việc.”

+ Kiến thức về bố cục của một văn bản, về phương pháp lập luận và cáchtrình bày một đoạn văn, bài văn Khi viết bài cần phải đúng bài viết có bố cục đủ baphần là mở bài, thân bài và kết bài Không được viết bài làm liền thành một khốihay không có mở bài hoặc kết bài

+ Kiến thức về ngôn ngữ và cách dùng câu Khi đặt bút viết bài cần phải hiểu

rõ nghĩa của từ và dùng câu cho đúng Tránh dùng sai từ, sai về cấu trúc câu

Đã xác định đúng rồi giờ tiến đến viết hay Viết hay là khi viết các em sẽkhơi gợi được sự thích thú, say mê của người đọc, người nghe.Muốn vậy thì ta phảidùng những từ đắt giá, ngôn ngữ giàu hình ảnh, lời văn cô đọng nhưng hàm súc.Trong bài viết phải thể hiện được rõ ràng quan điểm của cá nhân, phải có điểmnhấn ở những chi tiết nghệ thuật độc đáo của tác phẩm

2 Những việc làm cụ thể để xây dựng bài nghị luận văn học.

Muốn nghị luận tốt một tác phẩm hay một vấn đề nào đó trong tác phẩm vănhọc thì phải làm gì và làm như thế nào?

2.1 Hướng dẫn học sinh đọc để tích lũy kiến thức:

Nghị luận văn học là kiểu bài văn hướng tới các vấn đề đặt ra trong các tácphẩm văn học: nội dung, nghệ thuật, hoặc các khía cạnh khác như tình huống, diễnbiến tâm lí của nhân vật trong bài viết thể hiện rõ năng lực cảm thụ văn học củangười viết Cho nên người viết phải hiểu biết kĩ về tác phẩm văn học đó: từ tác giả,hoàn cảnh sáng tác đến nội dung, nghệ thuật của tác phẩm như đã nói ở trên.Muốn

có được những hiểu biết ấy, trước tiên các em cần phải đọc Vậy đọc như thế nào?

Khi đọc nên đọc liền mạch, không đọc lướt quá nhưng lần đầu chưa cần kĩquá, để cảm thụ lấy cái âm hưởng chung, cái tinh thần chung của tác phẩm vànhững thành công cơ bản của tác giả thể hiện trong tác phẩm.Khi đọc cần lưu ý đếnđặc điểm về mặt thể loại Nếu là thơ thì khi cảm nhận nên thiên về tình và cảnhtrong thơ Nếu là tác phẩm tự sự thì sự cảm nhận hướng nhiều về cốt truyện, tínhcách, số phận của nhân vật, cách nhà văn thể hiện đối tượng trong tác phẩm.

Chẳng hạn khi đọc xong truyện ngắn “ Làng” của Kim Lân, cần cảm nhậnđược Kim Lân đã xây dựng tình huống truyện bất ngờ, gay cấn, từ tình huốngtruyện nhà văn làm nổi bật tình yêu làng và tình yêu kháng chiến, sự chung thủy vớikháng chiến của nhân vật ông Hai Từ nhân vật ông Hai liên tưởng đến nhữngngười nông dân cùng thời ấy.Trong tác phẩm Kim Lân đã sử dụng nhiều ngôn ngữđối thoại, độc thoại và độc thoại nội tâm để miêu tả diễn biến tâm lí nhân vật.Vàcuối cùng là cảm nhận xem từ nhân vật ông Hai nhà văn muốn thể hiện điều gìtrong tác phẩm và từ đó để lại trong em cảm xúc gì?

Như vậy khi đọc cần theo trình tự đó là: Đọc thông suốt toàn văn bản → hiểuhình tượng nghệ thuật → hiểu tư tưởng tình cảm của tác giả → thưởng thức vănhọc (những cảm xúc của bản thân sau khi đọc tác phẩm).Khi tiếp xúc một tác phẩmkhông nên bó hẹp cục bộ trong tác phẩm của nhà văn hay nhà thơ mà cần mở rộngliên hệ với những nhà thơ, nhà văn khác

Sau khi ghi nhận được cái tinh thần chung của tác phẩm và những đặc sắclớn về nghệ thuật thì mới nói đến chuyện bàn luận về tác phẩm

Bên cạnh việc tìm đọc các tác phẩm văn học để tích lũy kiến thức, tôi khuyến khích học sinh khi đọc phải có thói quen ghi chép

Sau khi đọc xong một tác phẩm văn học, học sinh có thể ghi chép:

- Tóm tắt tác giả, tác phẩm

- Những chi tiết, hình ảnh chọn lọc

- Những câu văn, thơ hay; những hình ảnh đẹp, những câu nói "có cánh" củanhân vật

- Biết đánh giá tác phẩm văn học đó

- Ghi lại những suy nghĩ, tình cảm, cảm xúc của bản thân sau khi đọc về tácphẩm, về nhân vật hoặc một chi tiết mà bản thân tâm đắc nhất trong tác phẩm

Ví dụ: Sau khi đọc xong đoạn trích “ Chị em Thúy Kiều” trích Truyện Kiều của Nguyễn Du cần ghi chép lại:

- Nguyễn Du (1765 - 1820), quê ở làng Tiên Điền-Nghi Xuân - Hà Tĩnh, một đạithi hào dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới, một bậc thầy trong việc sử dụng ngônngữ

- Truyện Kiều: Tập đại thành của ngôn ngữ văn học dân tộc, một đỉnh cao củadòng văn học Trung đại Việt Nam

- Đoạn trích “ Chị em Thúy Kiều” được trích từ phần đầu của kiệt tác Đoạn tríchmiêu tả chân dung hai chị em Kiều

- Những chi tiết tiêu biểu:

+ Những hình ảnh ước lệ, ẩn dụ :” ả tố nga”, “ mai”, “ tuyết”, “ trăng” “ hoa” , “ngọc”, “ mây”, “ làn nước mùa thu.”

- Đánh giá:

+ Đoạn trích thể hiện được tài năng của thi hào Nguyễn Du khi xây dựng chândung nhân vật Dùng những hình ảnh ước lệ mà vẫn gợi tả được vẻ đẹp riêng của từngngười và dự báo được cuộc đời nhân vật.Thúy Vân hiền thục, thùy mị nết na, cao sangquý phái , dự báo cuộc đời bình yên; Thúy Kiều sắc sảo mặn mà, dự báo cuộc đời nhiềutrái ngang, bất hạnh.Cách dùng từ độc đáo

+ Thi hào có một trái tim nhân đạo, trân trọng vẻ đẹp, tài năng của người phụ nữ

- Cảm xúc: Khâm phục, yêu mến, tự hào

3 Cần dựa vào đâu để có thể huy động kiến thức?

Ví dụ: Suy nghĩ về thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ qua nhân vật Vũ Nương ở “ Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ.

Trả lời ba câu hỏi trên:

1 Vấn đề cần bàn luận là thân phận người phụ nữ trong xã hội cũ qua nhânvật Vũ Nương ở “ Chuyện người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ

2 Thuộc kiểu bài nghị luận ( nêu suy nghĩ, nhận xét, đánh giá ) về tác phẩmtruyện

3 Cơ sở để huy động kiến thức (phạm vi dẫn chứng)

- Dẫn chứng trong « Chuyện người con gái Nam Xương » của Nguyễn Dữ.Ngoài ra có thể liên hệ đến “ Truyện Kiều” của Nguyễn Du và thơ Hồ Xuân Hươngsau này

Bước 2: Tìm ý.

Bước này chính là các em xác định những ý cơ bản, khái quát cần có trongbài viết của mình Nó sẽ làm cơ sở để các em thực hiện lập dàn bài một cách dễdàng hơn

Làm bước này giáo viên cũng nên hướng dẫn các em cách đặt câu hỏi và trảlời câu hỏi.Khi trả lời được những câu hỏi đặt ra sẽ là lúc tìm ra những ý cơ bản chobài viết Có thể đặt những câu hỏi như:

Tác phẩm hay ở chỗ nào? ( hoặc vấn đề nghị luận được thể hiện ở nhữngphương diện nào?)

Cái hay của tác phẩm được thể hiện bằng những hình thức nghệ thuật nào?

Nó để lại trong ta những cảm xúc bởi những tư tưởng, tình cảm gì?

Muốn trả lời được những câu hỏi này, bắt buộc các em đã trải qua khâu đọc,tiếp xúc với tác phẩm Tuy nhiên khi đặt câu hỏi tìm ý cho kiểu bài nghị luận về tácphẩm truyện hoặc đoạn trích dễ dàng hơn khi đặt câu hỏi cho kiểu bài nghị luận vềbài thơ, đoạn thơ.

Ví dụ 1: Suy nghĩ về nhân vật anh thanh niên trong truyện ngắn “ Lặng lẽ

Sa Pa” của Nguyễn Thành Long.

Đề tìm ý cho đề văn này giáo viên hướng dẫn cho học sinh đặt và trả lờinhững câu hỏi khái quát sau:

- Trong truyện ngắn “ Lặng lẽ Sa Pa” của Nguyễn Thành Long, anh thanhniên được hiện lên qua những vẻ đẹp nào? Vẻ đẹp nào là trọng tâm?

- Anh đại diện cho những ai?

- Anh để lại trong em những cảm xúc gì?

- Để làm nổi bật vẻ đẹp của anh thanh niên, nhà văn đã có những thành côngnào về nghệ thuật?

Từ những câu hỏi ấy, học sinh dễ dàng tìm ra được câu trả lời dựa vào phầnkiến thức đã được đọc và được học

- Anh thanh niên là người:

+ Yêu đời, yêu nhề và có tinh thần trách nhiệm cao với công việc lắm giankhổ của mình ( vẻ đẹp trọng tâm )

+ Cởi mở, chân thành, hiếu khách đến nồng nhiệt và biết quan tâm đến ngườikhác

Học sinh lại tiếp tục đặt câu hỏi:

- Hai khổ thơ đầu của bài thơ, Huy Cận thể hiện cảnh gì?

- Cái hay của hai khổ thơ mà Huy Cận để lại trong lòng độc giả?

- Huy Cận đã có những nét đặc sắc nào về nghệ thuật trong hai khổ thơ đó?

- Nghệ thuật: Bút pháp lãng mạn, trí tưởng tượng bay bổng, nghệ thuật so

ý trước khi lập dàn bài và viết bài.

2.3 Rèn kĩ năng lập dàn bài

Lập dàn bài là một khâu quan trọng Nó giúp các em không bỏ sót những ý

cơ bản, trọng tâm, đồng thời loại bỏ được những ý không cần thiết và trình tự sắpxếp các ý được mạch lạc, lôgic hơn Đây là lúc các em xây dựng hình hài, xươngcốt cho bài văn.Lập dàn bài tốt, có thể sẽ viết dễ dàng hơn, nhanh hơn và hay hơn

Trước khi hướng dẫn học sinh lập dàn ý từng kiểu bài,chúng tôi đưa ra môhình tổng quát của một bài văn nghị luận cho học sinh tham khảo:

Mô hình tổng quát một bài văn nghị luận:

Mở bài (còn gọi là đặt vấn đề):

Dẫn dắt từ vấn đề rộng hơn thu hẹp

dần đến việc giới thiệu luận đề

Thân bài (còn gọi là giải quyết vấn đề):

Bao gồm nhiều đoạn văn, mỗi đoạn

văn là một luận điểm Các luận điểm

đều tập trung làm nổi bật luận đề ở

phần ở bài

Kết bài (còn gọi là kết thúc vấn đề):

Tổng hợp lại từ các luận điểm đã

trình bày, đánh giá và gợi mở

Thân bài

Từ mô hình tổng quát đó,chúng tôi hướng dẫn các em lập dàn ý của từng kiểu bài

Để lập được dàn ý chúng tôi yêu cầu học sinh:

- Nắm vững cách làm bài của từng kiểu bài: Nghị luận về một bài thơ, đoạnthơ; Nghị luận về một tác phẩm truyện, đoạn trích

- Xác định được các luận điểm, luận cứ Sắp xếp các luận điểm, luận cứ theomột trật tự lôgic, chặt chẽ

a Kiểu bài: Nghị luận về một bài thơ, đoạn thơ:

Mở bài:

- Giới thiệu khái quát về tác giả

- Giới thiệu bài thơ, đoạn thơ (Hoàn cảnh sáng tác, xuất xứ)

- Trích dẫn đoạn thơ ( nếu là từ 10 câu trở xuống )

Thân bài:

Mở bàiLuận điểm 1Luận điểm 2Luận điểm 3Kết bài

Luận điểm 1: Cảm nhận chung về bài thơ, đoạn thơ

+ Nhịp thơ, vần => Giọng điệu

+ Các biện pháp tu từ - hiệu quả thẩm mĩ của các phép tu từ đó

+ Hình ảnh thơ

- Nội dung:

+ Triển khai các luận điểm theo yêu cầu của đề bài

+ Có thể phân tích theo bố cục của văn bản (từng khổ thơ)

Luận điểm 3: Nghệ thuật, so sánh với các tác phẩm cùng đề tài, cùng tác giả (nếu có thể )

Kết bài:

- Khái quát chung về bài thơ, đoạn thơ

- Đóng góp của tác giả cho văn học dân tộc

Ví dụ : Cảm nhận về đoạn thơ sau :

Quê hương anh nước mặn đồng chua Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá

Anh với tôi đôi người xa lạ

Tự phương trời chẳng hẹn quen nhau, Súng bên súng, đầu sát bên đầu

Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỉ

- Đồng chí là bài thơ tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật thơ Chính Hữu, viết

về hình tượng những anh lính nông dân, áo nâu ra trận trong buổi đầu của cuộckháng chiến chống Pháp

- Bảy câu thơ đầu thể hiện cơ sở của tình đồng chí ( trích thơ)

* Thân bài :

- Luận điểm 1 : Cảm nhận chung về đoạn thơ :

+Đoạn thơ để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng người đọc bởi sự chân chất, mộc mạc,giản dị trong cách diễn đạt nhưng lại vô cùng cô đọng và dồn nén trong cảm xúc

 làm nổi bật lên một cách chân thực và cảm động những nét tương đồng của nhữnganh lính nông dân trong buổi đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp

- Luận điểm 2 : Tình đồng chí được bắt nguồn từ sự tương đồng về cảnh ngộ :

Quê hương anh nước mặn đồng chua

Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá+ Giọng thơ như một lời trò chuyện tâm tình, chất thơ mộc mạc, lời thơ bình dị+Thành ngữ ‘ nước mặn đồng chua”, “ đất cày lên sỏi đá”: gợi tả cái đói, cái nghèo+Anh bộ đội Cụ Hồ là những người có nguồn gốc xuất thân từ nông dân

+Các anh từ khắp mọi miền quê nghèo của đất nước, từ miền núi, trung du, đồngbằng, miền biển,cùng giống nhau ở điểm thiên nhiên khắc nghiệt, cảnh đời lam lũ

Họ là những người nông dân mặc áo lính

- Luận điểm 3: Họ chung mục đích, chung lý tưởng cao đẹp.

Súng bên súng, đầu sát bên đầu+ súng gợi liên tưởng đến nhiệm vụ, đầu gợi liên tưởng đến lí tưởng

+ Phép điệp từ: súng, đầu, bên, nhấn mạnh sự gắn kết của những người lính

- Luận điểm 4: Tình đồng chí đồng đội nảy nở và trở nên bền chặt trong sự

chan hoà chia sẻ mọi gian lao

“Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỷ”

+ Đó là tình cảm tri kỷ của những người bạn, những người đồng chí

+ Đồng chí là những người cùng chung lý tưởng cách mạng đấu tranh giải phóngdân tộc

- Câu thơ số 7 đặc biệt chỉ có 2 tiếng như khép lại tình cảm đặc biệt của khổ thơ1… nó như dồn nén, chất chứa, bật ra thật thân thiết và thiêng liêng như tiếng gọitha thiết của đồng đội, ấm áp và xúc động là cao trào của mọi cảm xúc, mở ranhững gì chứa đựng ở những câu sau

- Luận điểm 5: Nghệ thuật: Ngôn ngữ mộc mạc giản dị như tiếng lòng củangười lính, những thành ngữ được nhà thơ vận dụng một cách linh hoạt đã tạo nênchất thơ dung dị, bình yên

* Kết bài:

- Đoạn thơ nói riêng, bài thơ nói chung rất độc đáo khi viết về anh bộ đội cụ

Hồ trong thời kì kháng chiến chống Pháp, làm phong phú hơn vườn thơ dân tộc vềhình tượng những con người “ Quyết tử cho tổ quốc quyết sinh”

b Kiểu bài: Nghị luận về một tác phẩm truyện hoặc đoạn trích

Kiểu bài này có nhiều dạng khác nhau, chủ yếu là phân tích khía cạnh của tácphẩm văn xuôi như: Phân tích nhân vật, phân tích giá trị nhân đạo, phân tích tìnhhuống,

Chúng tôi tập trung hướng dẫn và rèn kĩ năng cho học sinh cách làm cácdạng bài này như sau:

b.1 Dạng bài: Phân tích nhân vật trong tác phẩm văn học:

Mở bài:

- Giới thiệu tác giả, tác phẩm

- Giới thiệu nhân vật cần nghị luận

Thân bài: