PHẦN I. MỞ ĐẦU21. Lý do chọn đề tài:32. Mục đích nghiên cứu:33. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu:33.1. Nhiệm vụ nghiên cứu:33.2. Phạm vi nghiên cứu.44. Phương pháp nghiên cứu:4PHẦN II. NỘI DUNG5CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN51.Cơ sở tâm lý học:51.1. Đặc điểm nhận thức của học sinh đối với môn Tin học:52. Cơ sở ngôn ngữ :5CHƯƠNG 2. THỰC TRẠNG BD HSG MÔN TIN HỌC Ở TRƯỜNG THPT.62.1. Thực trạng công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Tin học hiện nay.62.2.Những thuận lợi và khó khăn:6CHƯƠNG 3.MỘT SỐ BIỆN PHÁP BD HSG MÔN TIN HỌC Ở TRƯỜNG THPT .81 Vai trò của người thầy82Phát hiện học sinh giỏi :8 2.1. Thế nào là học sinh giỏi?8 2.2. Phát hiện học sinh giỏi môn Tin học83 Xây dựng chương trình bồi dưỡng94 Dạy như thế nào cho đạt hiệu quả?105Các bước rèn luyện cho học sinh:10 5.1. Rèn luyện kĩ năng xác định bài toán:10 5.2. Rèn luyện kĩ năng viết thuật toán:11 5.3. Rèn luyện kĩ năng viết chương trình:13PHẦN III: KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC16PHẦN VI. KẾT LUẬN171. Một số kết luận:172. Kiến nghị:17
Trang 1MỤC LỤC
PHẦN I MỞ ĐẦU 2
1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI: 3
2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU: 3
3 NHIỆM VỤ VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU: 3
3.1 Nhiệm vụ nghiên cứu: 3
3.2 Phạm vi nghiên cứu 4
4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU: 4
PHẦN II NỘI DUNG 5
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 5
1.Cơ sở tâm lý học: 5
1.1 Đặc điểm nhận thức của học sinh đối với môn Tin học: 5
2 Cơ sở ngôn ngữ : 5
CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG BD HSG MÔN TIN HỌC Ở TRƯỜNG THPT 6
2.1 Thực trạng công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Tin học hiện nay 6
2.2.Những thuận lợi và khó khăn: 6
CHƯƠNG 3.MỘT SỐ BIỆN PHÁP BD HSG MÔN TIN HỌC Ở TRƯỜNG THPT 8
1- Vai trò của người thầy 8
2-Phát hiện học sinh giỏi : 8
2.1 Thế nào là học sinh giỏi? 8
2.2 Phát hiện học sinh giỏi môn Tin học 8
3- Xây dựng chương trình bồi dưỡng 9
4- Dạy như thế nào cho đạt hiệu quả? 10
5-Các bước rèn luyện cho học sinh: 10
5.1 Rèn luyện kĩ năng xác định bài toán: 10
5.2 Rèn luyện kĩ năng viết thuật toán: 11
5.3 Rèn luyện kĩ năng viết chương trình: 13
PHẦN III: KẾT QUẢ ĐẠT ĐƯỢC 16
PHẦN VI KẾT LUẬN 17
1 MỘT SỐ KẾT LUẬN: 17
2 KIẾN NGHỊ: 17
Trang 2DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT SỬ DỤNG TRONG TÀI LIỆU
1 BD : bồi dưỡng
2 HSG: Học sinh giỏi
3. THPT: Trung học phổ thông
Trang 3
PHẦN I MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài:
Như chúng ta đã biết, học sinh giỏi đạt kết quả cao trong các kỳ thi do nhiều yếu tố: Tố chất học sinh, sự quan tâm của gia đình, ý thức học tập của học sinh, việc bồi dưỡng và không ngoại trừ yếu tố may mắn Tuy nhiên chúng ta không chỉ chờ đợi và cầu mong ở sự may mắn bởi vì yếu tố may mắn chỉ là một phần rất nhỏ Phương ngôn có câu: “ Trở thành nhân tài một phần do tài năng còn 99 phần là ở sự tôi luyện" Theo quan điểm của tôi, điều quan trọng hơn cả là chúng
ta phải trang bị cho các em vững vàng kiến thức trước khi đi thi Do vậy việc bồi dưỡng vẫn là yếu tố quan trọng hơn cả Nhưng chúng ta cần bồi dưỡng học sinh giỏi những nội dung gì, bồi dưỡng như thế nào cho đạt hiệu quả?
Thực hiện được điều đó, nhà trường của chúng ta đang cố gắng hướng đến
sự phát triển tối đa những năng lực tiềm tàng trong mỗi học sinh Ở các trường THPT hiện nay, việc nâng cao chất lượng đại trà, chăm lo bồi dưỡng học sinh giỏi đang được nhiều cấp bộ chính quyền và nhân dân địa phương quan tâm nhưng nguyên nhân sâu xa nhất đó chính là thực hiện mục tiêu giáo dục mà Đảng và Nhà nước đã đề ra
Thực tế hiện nay ở các trường THPT về công tác bồi dưỡng học sinh giỏi đã được chú trọng song vẫn còn những bất cập nhất định như:sự say mê của học sinh với môn Tin học chưa cao, cách tuyển chọn, phương pháp giảng dạy, và đặc biệt là môn Tin học chưa được chú trọng Từ những bất cập trên dẫn đến hiệu quả bồi dưỡng không đạt được như ý muốn
Xuất phát từ thực tế trên, Tôi đã mạnh dạn lựa chọn đề tài nghiên cứu “Một
số phương pháp bồi dưỡng học sinh giỏi môn Tin học”
2 Mục đích nghiên cứu:
Đề xuất một số phương pháp đổi mới trong việc bồi dưỡng học sinh giỏi môn Tin học ở trường THPT Tam Đảo II, áp dụng bồi dưỡng học sinh giỏi các khối 10, 11, 12
3 Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu:
3.1 Nhiệm vụ nghiên cứu:
1- Vai trò của người thầy 2-Phát hiện học sinh giỏi 3-Xây dựng chương trình bồi dưỡng 4- Dạy như thế nào cho đạt hiệu quả?
5-Các bước rèn luyện cho học sinh 6- Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng bồi dưỡng học sinh giỏi môn Tin học ở khối THPT
Trang 43.2 Phạm vi nghiên cứu.
Đề tài được nghiên cứu trong quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi môn Tin học tại trường THPT Tam Đảo II
4 Phương pháp nghiên cứu:
4.1 Phương pháp tổng hợp : Nghiên cứu giáo trình tâm lý học, giáo dục học, ngôn ngữ học.
4.2 Phương pháp điều tra, khảo sát
4.3 Phương pháp thực nghiệm: giảng dạy để khảo sát đối chứng.
Trang 5PHẦN II NỘI DUNG
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN
1.Cơ sở tâm lý học:
1.1 Đặc điểm nhận thức của học sinh đối với môn Tin học:
Đối với khối THPT, hiện nay học sinh coi bộ môn Tin học vẫn được xem là môn học phụ Do vậy mà đa số học sinh vẫn không quan tâm cho lắm Có một
số ít học sinh xem môn Tin học là học cho vui Nhận thức của học sinh về môn học này còn hạn chế Bên cạnh đó vẫn có một số em học sinh rất yêu thích, đam mê
1.2 Tư duy của học sinh :
Tư duy là quá trình các em hiểu được, phản ánh được bản chất của đối tượng của các sự vật, hiện tượng được xem xét nghiên cứu trong quá trình học tập ở học sinh
Ở các em học sinh khối THPT thì môn lập trình Pascal các em bước đầu đã làm quen nhưng không chú trọng nên khả năng tư duy vẫn còn hạn chế, vì vậy việc phân tích để hiểu được bản chất của vấn đề là rất khó
VD: Khi ra bài toán: Viết thuật toán để tìm ước chung lớn nhất của hai số
Từ việc kiểm tra điều kiện:
If a > b then a:=a-b
Esle b:=b-a;
Kết quả: UCLN = a
Các em học sinh đa số còn mơ hồ, chưa hình dung được
2 Cơ sở ngôn ngữ :
Ngôn ngữ lập trình nói chung và ngôn ngữ lập trình Pascal nói riêng nhìn chung là khó hiểu, có vẻ hơi trừu tượng Đối với các em học sinh lớp 11 đôi lúc vẫn chưa hiểu được một số từ, một số câu lệnh và kể cả các thủ tục trong ngôn ngữ đưa ra
VD: Chương trình dịch, Fillchar,
Trang 6CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG BỒI DƯỠNG HSG MÔN TIN HỌC Ở TRƯỜNG THPT.
2.1 Thực trạng công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Tin học hiện nay.
Trong thời gian được phân công bồi dưỡng học sinh giỏi môn Tin học tôi nhận thức được tầm quan trọng của công tác bồi dưỡng học sinh giỏi, tôi đã luôn bám sát, tìm tòi, phát hiện học sinh giỏi Với nhận thức đó tôi luôn đi sâu tìm hiểu nội dung chương trình lập trình Pascal, nghiên cứu kĩ nội dung các phần thi, các tài liệu tập huấn, qua sự nghiên cứu đó, đối chiếu với thực tế giảng dạy
cố gắng tìm những biện pháp tối ưu nhằm hỗ trợ công tác giảng dạy, bồi dưỡng đạt hiệu quả cao Trên cơ sở nghiên cứu đó tôi nhận thấy: Mục tiêu bồi dưỡng học sinh môn lập trình không phải là để tạo ra các nhà lập trình chuyên nghiệp,
mà mục tiêu chính của công tác này là: bồi dưỡng khả năng tư duy, sáng tạo và lập luận, phân tích, thiết kế của học sinh Giáo viên bồi dưỡng học sinh giỏi nắm khá chắc nội dung chương trình và kiến thức về ngôn ngữ lập trình, biết vận dụng đổi mới phương pháp dạy học: lấy học sinh làm trung tâm, biết tôn trọng
sự sáng tạo của học sinh Trong quá trình giảng dạy biết sử dụng nhiều câu hỏi gợi mở để hướng học sinh phân tích, tìm ra được thuật toán
2.2.Những thuận lợi và khó khăn:
* Thuận lợi:
- Công tác bồi dưỡng học sinh giỏi hiện nay đã được nhà trường quan tâm chỉ đạo sát sao đặc biệt là đã có những phần thưởng có tính khích lệ để động viên giáo viên và học sinh cụ thể
-Về chế độ: Nhà trường thanh toán chế độ hợp lí cho giáo viên
+Bồi dưỡng của trường: 300000đ/môn
-Khen thưởng:
Nhà trường khuyến khích, động viên những giáo viên bồi dưỡng
có học sinh đạt giải cao trong các kì thi cấp tỉnh
Hàng năm nhà trường đã tổ chức trao thưởng cho các em học sinh đạt giải trong các kỳ thi HSG và các giáo viên bồi dưỡng có thành tích xuất sắc
Bên cạnh đó nhà trường tạo mọi điều kiện cần thiết đảm bảo cho công tác bồi dưỡng đạt hiệu quả như: phòng học, đồ dùng dạy học v
- Giáo viên bồi dưỡng thường là những giáo viên có năng lực giảng dạy tốt,
có uy tín trong học sinh, nhân dân và đồng nghiệp
- Đời sống kinh tế của nhân dân được nâng cao, dân trí được phát triển vì vậy nhận thức của phụ huynh học sinh về công tác bồi dưỡng học sinh giỏi được sáng tỏ Vì vậy việc cho con em tham gia các lớp bồi dưỡng được các phụ huynh hết sức ủng hộ và tạo mọi điều kiện vật chất để con em mình tham gia
Trang 7* Khó khăn:
- Nhìn chung hiện nay, nhà trường đã chú ý bồi dưỡng học sinh giỏi nhưng điều kiện thực tế còn hạn chế cả phía nhà trường và phía cha mẹ học sinh Việc giải quyết mối quan hệ giữa giáo dục toàn diện và công tác bồi dưỡng học sinh giỏi còn lúng túng bởi có nhiều lý do Đa số các trường đều chọn học sinh thi các môn Toán, Lí , Hóa,… sau khi thi rớt các môn đó rồi mới cho học sinh tham gia thi môn Tin học
- Về phía phụ huynh học sinh, đa số phụ huynh thích cho con em mình tham gia bồi dưỡng các môn như: Toán, Lí, Hóa,…
- Đặc trưng môn học: Nhìn chung môn lập trình Pascal là môn học khá trừu tượng, đòi hỏi học sinh phải có khả năng phân tích, tư duy tốt và chỉ có những học sinh giỏi về môn Toán, vật lí cộng thêm niềm đam mê, cần cù, chịu khó mới học tốt được
- Thời gian dành cho chương trình bồi dưỡng không nhiều
Tóm lại: Thực trạng công tác bồi dưỡng học sinh giỏi môn Tin học hiện nay tuy có nhiều thuận lợi nhưng cũng không ít khó khăn Tuy vậy, khó khăn nào cũng có hướng giải quyết, đề tài xin đưa ra một số biện pháp giải quyết trong chương 3, phần nội dung
Trang 8CHƯƠNG 3 MỘT SỐ BIỆN PHÁP BỒI DƯỠNG HSG MÔN TIN HỌC Ở TRƯỜNG
THPT
Thiết nghĩ, việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi nếu được đầu tư một cách thích đáng và và tiến hành bài bản, kết quả sẽ khả quan hơn Và kéo theo
đó là hứng thú của học sinh sẽ phần nào được cải thiện Việc phát hiện bồi dưỡng là việc cần phải ý thức thường xuyên, trước hết là đối với những giáo viên trực tiếp giảng dạy Năng khiếu càng được phát hiện và bồi dưỡng sớm bao nhiêu càng tốt bấy nhiêu Nhưng phát hiện và bồi dưỡng như thế nào cho có hiệu quả là cả một vấn đề cần được trao đổi kỹ lưỡng…
1- Vai trò của người thầy
Tục ngữ có câu: " Không thầy đố mày làm nên" Trước hết ta phải xác định rõ
vai trò của người thầy là hết sức quan trọng Bởi vì, người thầy có vai trò dẫn dắt học sinh các phương pháp giải toán, thuật toán, các phương pháp kiểm tra kết quả, cách thức trình bày bài giải
Nếu học sinh có kiến thức cơ bản tốt, có tố chất thông minh, mà không được bồi dưỡng nâng cao tốt thì sẽ ít hiệu quả hoặc không có hiệu quả Đồng thời giáo viên phải biết phát hiện học sinh giỏi, lại phải lựa chọn đúng đối tượng học sinh vào bồi dưỡng và phải tự soạn thảo chương trình bồi dưỡng một cách hợp lý, khoa học, sáng tạo
2-Phát hiện học sinh giỏi :
2.1 Thế nào là học sinh giỏi?
Học sinh giỏi trước hết phải là những học sinh có niềm say mê, yêu thích môn học Sự say mê ấy phải được biểu hiện thường xuyên, liên tục và bằng ý thức tự giác trong học tập, như soạn bài cẩn thận chu đáo, luôn chủ động tiếp thu kiến thức trong giờ học, đặc biệt phải thể hiện rõ ý thức trách nhiệm trong các tiết học, thực hành rèn luyện kỹ năng mà giáo viên hướng dẫn Sự say mê sẽ giúp các em chịu khó tìm tài liệu để mở mang kiến thức Và quan trọng hơn là
nó giúp học sinh phát huy được trí tưởng tượng, tư duy trừu tượng và khả năng sáng tạo Ngoài ra các em cần có tố chất, kiến thức căn bản về môn Toán học, có những phẩm chất của người lập trình như cẩn thận, sáng tạo, chịu khó…, những phẩm chất này có thể hình thành và được rèn luyện trong quá trình bồi dưỡng
2.2 Phát hiện học sinh giỏi môn Tin học
Từ quan niệm về HSG nói trên, việc phát hiện và bồi dưỡng học sinh giỏi cần được tiến hành từ đầu lớp 10 Cơ sở của việc tuyển chọn của tôi là:
Thứ nhất, tìm hiểu kết quả của học sinh ở các lớp cấp II qua điểm tổng kết, điểm các môn học như Tin, Toán, Vật lí,…, tham khảo thêm ý kiến giáo viên đã trực tiếp giảng dạy học sinh ở ở lớp đó để nắm bắt những mặt mạnh, mặt yếu của học sinh
Trang 9Thứ hai, Lựa chọn đúng đối tượng học sinh:
Cần tổ chức thi chọn lọc qua vài vòng loại để lựa chọn chính xác đối tượng học sinh vào bồi dưỡng
Giáo viên cần đánh giá học sinh một cách khách quan, chính xác, không chỉ qua bài thi mà cả qua việc học tập bồi dưỡng hằng ngày Việc lựa chọn đúng không chỉ nâng cao hiệu quả bồi dưỡng, mà còn tránh bỏ sót học sinh giỏi và không bị quá sức đối với những em không có tố chất
3- Xây dựng chương trình bồi dưỡng
Hiện nay có rất nhiều sách nâng cao và các tài liệu tham khảo, Internet, song chương trình bồi dưỡng chưa có sách hướng dẫn chi tiết, cụ thể từng tiết, từng buổi học như trong chương trình chính khoá Vì thế soạn thảo chương trình bồi dưỡng là một việc làm hết sức quan trọng và rất khó khăn nếu như chúng ta không có sự tham khảo, tìm tòi và chọn lọc tốt Giáo viên cần soạn thảo nội dung bồi dưỡng dẫn dắt học sinh từ cái cơ bản của nội dung chương trình học chính khoá, tiến dần tới chương trình nâng cao ( tức là trước hết phải khắc sâu kiến thức cơ bản của nội dung học chính khoá, từ đó vận dụng để mở rộng và nâng cao dần)
Cần soạn thảo chương trình theo vòng xoáy: Từ cơ bản tới nâng cao, từ đơn giản tới phức tạp Đồng thời cũng phải có ôn tập củng cố
Ví dụ: Cứ sau 2, 3 tiết củng cố kiến thức cơ bản và nâng cao thì cần có một tiết luyện tập để củng cố kiến thức; và cứ sau 5, 6 tiết thì cần có một tiết ôn tập để củng cố khắc sâu Cần Soạn thảo một tiết học có:
-Kiến thức cần truyền đạt ( lý thuyết, ví dụ, )
-Bài tập vận dụng
-Bài tập về nhà luyện thêm (tương tự bài ở lớp)
Không nên xây dựng chương trình như sách nâng cao hiện nay vì như thế học sinh khó nắm chắc, dễ nhầm lẫn Mặt khác trong sách nâng cao có một số bài quá khó đối với học sinh
Một số giờ ôn tập, Giáo viên cần giúp các em tổng hợp các dạng bài, các phương pháp giải theo hệ thống Vì hầu hết các em chưa tự mình hệ thống đựơc
mà đòi hỏi phải có sự giúp đỡ của giáo viên
Điều cần thiết, giáo viên cần đầu tư nhiều thời gian, tham khảo nhiều tài liệu để đúc rút, soạn thảo cô đọng nội dung chương trình bồi dưỡng
Giáo viên cần hướng cho học sinh làm quen cách giải một bài toán cụ thể: Phân tích kĩ bài toán để tìm INPUT và OUTPUT, xây dựng thuật toán tối ưu và
từ đó viết chương trình
Giáo viên phải viết mẫu chương trình đối với một bài cụ thể và chỉ rõ cho học sinh nên viết như thế nào cho đúng, đủ, đẹp để người đọc nhìn vào hiểu ngay đoạn chương trình đó mình đang làm gì
Cần lưu ý rằng: Tuỳ thuộc vào thời gian bồi dưỡng, khả năng tiếp thu của học sinh mà lựa chọn mức độ bài khó và từng dạng luyện tập nhiều hay ít
Trang 104- Dạy như thế nào cho đạt hiệu quả?
Trước hết cần chọn lọc những phương pháp giải dễ hiểu nhất để hướng dẫn học sinh, không nên máy móc theo các sách giải
Cần vận dụng đổi mới phương pháp giảng dạy phù hợp với nội dung từng bài; phát huy tính tích cực, độc lâp, tự giác của học sinh; tôn trọng và khích lệ những sáng tạo của học sinh
Khuyến khích học sinh học theo hướng tích cực: Tự nghiên cứu, trao đổi, thảo luận để tìm ra cái mới
Những bài hướng dẫn kiến thức mới, giáo viên cần lấy ví dụ và ra bài tập mang tính chất vui chơi để gây hứng thú học tập cho học sinh đồng thời giúp các
em ghi nhớ được tốt hơn
Ví dụ: Ra bài toán vui, bài toán là một bài thơ, bài toán lấy tên học sinh, hay đáp số là ngày tháng có ý nghĩa, đáng ghi nhớ ( như các ngày lễ lớn, ngày thi, )
Tuy nhiên, những bài toán như thế, giáo viên cần phải tìm hiểu kỹ, thử và kiểm tra kết quả nhiều lần
Hầu hết các bài toán giáo viên chỉ nên gợi mở để học sinh tìm tòi ra cách giải; không nên giải cho học sinh hoàn toàn hoặc để các em bó tay rồi chữa
Ngựợc lại, khi chữa bài giáo viên lại phải giải một cách chi tiết (không nên giải tắt) để gúp học sinh hiểu sâu sắc bài toán; đặc biệt là những bài toán khó những bài học sinh sai sót nhiều Đồng thời uốn nắn những sai sót và chấn chỉnh cách trình bày của học sinh một cách kịp thời
5-Các bước rèn luyện cho học sinh:
5.1 Rèn luyện kĩ năng xác định bài toán:
Để viết được một chương trình chính xác thì bước phân tích đề là rất quan trọng, bước này không thể bỏ qua và nếu bước này làm không kĩ thì có thể sai cả bài toán
Ví dụ 1: Kiểm tra tính nguyên tố của một số nguyên
Xác định bài toán:
- Input: N là một số nguyên dương
- Output: “ N là số nguyên tố” hoặc “N không là số nguyên tố”
Ý tưởng : Số nguyên tố là số > 1, có 2 ước là 1 và chính nó.
- Nếu N = 1 thì N không là số nguyên tố
- Nếu 1< N< 4 thì N là số nguyên tố
- Nếu N>=4 và không có ước số trong phạm vi từ 2 đến phần nguyên căn bậc 2 của N thì N là nguyên tố
Ví dụ 2: Kiểm tra phân số tối giản
Xác định bài toán:
- Input: tử số (a); mẫu số (b)