Thiết kế hệ thống tình huống dạy học nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học môn toán 4

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC --- ĐỖ THỊ HOA THIẾT KẾ HỆ THỐNG TÌNH HUỐNG DẠY HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN 4 KHÓA LUẬN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC -

ĐỖ THỊ HOA

THIẾT KẾ HỆ THỐNG TÌNH HUỐNG DẠY HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC

MÔN TOÁN 4

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học môn Toán ở Tiểu học

HÀ NỘI - 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC -

ĐỖ THỊ HOA

THIẾT KẾ HỆ THỐNG TÌNH HUỐNG DẠY HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC

MÔN TOÁN 4

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học môn Toán ở Tiểu học

Người hướng dẫn khoa học

ThS LÊ THU PHƯƠNG

HÀ NỘI - 2018

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên tôi xin chân thành cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trường Đạihọc Sư phạm Hà Nội 2, các thầy (cô) giáo khoa Giáo dục Tiểu học đã tận tìnhgiảng dạy, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian họctập và nghiên cứu

Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới Th.S Lê Thu Phương – người

đã trực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo và giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy (cô) giáo ở trường Tiểu học Uy

Nỗ, Xuân Hòa, Hùng Vương đã giúp đỡ rất nhiều trong quá trình thực nghiệm

Sư phạm Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình, người thân và bạn bè đã luôn ủng

hộ, động viên, giúp đỡ để tôi có thể hoàn thành tốt đề tài nghiên cứu

Trong quá trình hoàn thiện khóa luận, mặc dù đã rất cố gắng song dotrình độ và thời gian nghiên cứu còn hạn chế nên khóa luận khó tránh khỏithiếu sót Kính mong sự góp ý, chỉ bảo của thầy, cô giáo

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 05 tháng 05 năm 2018

Tác giả

Đỗ Thị Hoa

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp là kết quả nghiên cứu của tôi dưới

sự hướng dẫn của Th.S Lê Thu Phương Kết quả thu được là hoàn toàn trungthực và không trùng với kết quả nghiên cứu của những tác giả khác

Hà Nội, ngày 05 tháng 05 năm 2018

Tác giả

Đỗ Thị Hoa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 2

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 3

5 Phạm vi nghiên cứu 3

6 Giả thuyết khoa học 3

7 Phương pháp nghiên cứu 3

8 Cấu trúc khóa luận 3

NỘI DUNG 5

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ HỆ THỐNG TÌNH HUỐNG DẠY HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN 4 5

1.1 Cơ sở lí luận của việc thiết kế hệ thống tình huống dạy học nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học môn Toán 4

5 1.1.1 Đặc điểm học sinh lớp 4 5

1.1.2 Tình huống dạy học 6

1.1.3 Dạy học tình huống 9

1.1.4 Năng lực hợp tác 13

1.1.5 Mối quan hệ dạy học tình huống với năng lực hợp tác 16

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc thiết kế hệ thống tình huống dạy học nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học môn Toán 4 16

1.2.1 Đặc điểm môn Toán lớp 4 16

1.2.2 Thực trạng của việc thiết kế tình huống dạy học nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học môn Toán 4 18

1.2.3 Nguyên nhân của thực trạng thiết kế tình huống dạy học nhằm phát

triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học môn Toán 4 20

Kết luận chương 1 22

Chương 2: THIẾT KẾ TÌNH HUỐNG DẠY HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN 4 23

2.1 Các nguyên tắc thiết kế tình huống dạy học nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học môn Toán 4 23

2.1.1 Đảm bảo tính chính xác khoa học 23

2.1.2 Đảm bảo tính thực tiễn 23

2.1.3 Đảm bảo tính trọng tâm 24

2.1.4 Đảm bảo tính logic, ngắn gọn 24

2.1.5 Đảm bảo tính giáo dục 24

2.1.6 Đảm bảo tính Sư phạm 25

2.1.7 Kích thích hứng thú, khả năng sáng tạo của người học 25

2.2 Quy trình thiết kế tình huống dạy học nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học môn Toán 4 25

2.3 Hệ thống tình huống dạy học nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học môn Toán 4 29

2.4 Một số bài lên lớp có sử dụng tình huống đã thiết kế: 32

2.4.1 Giáo án bài “Giới thiệu hình thoi” 32

1.4.2 Giáo án bài: “Ôn tập về các phép tính với phân số” 38

Kết luận chương 2 43

KẾT LUẬN 44

TÀI LIỆU THAM KHẢO 44

1 Lí do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

1.1 Xuất phát từ nhu cầu đổi mới giáo dục trong bối cảnh hiện nay

Với xu thế công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tếcủa nước ta như hiện nay đã đặt ra cho ngành giáo dục một nhiệm vụ vô cùng

to lớn Tại điều 24.2, Luật Giáo dục: "Phương pháp giáo dục phổ thông phảiphát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp vớiđặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rènluyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đemlại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh"

1.2 Sự cần thiết phải thiết kế các tình huống dạy học

Dạy học không chỉ cung cấp cho học sinh kiến thức mà phải dạy cho họcsinh con đường tìm ra kiến thức Tuy nhiên, Toán là môn học khoa học vớichương trình giáo khoa nặng nề về kiến thức hàn lâm như hiện nay, khôngphải tất cả các giáo viên đều có khả năng hiểu biết và vận dụng được toàn bộtất cả các phương pháp dạy học để tích cực hóa người học Thực tế, kiến thứccàng thiết thực, hấp dẫn thì càng lôi cuốn học sinh làm cho học sinh dễ dàngtiếp nhận và nhớ lâu hơn Để những kiến thức khoa học khô cứng trở nên gầngũi với học sinh thì thông qua việc giải quyết các tình huống học sinh sẽ có cơhội rèn luyện tư duy, phát triển năng lực cần thiết Vì vậy, người giáo viênphải có khả năng thiết kế các tình huống dạy học một cách linh hoạt, sáng tạo

1.3 Vai trò của năng lực hợp tác

Đối với nhà trường, dạy học theo hướng phát triển năng lực hợp tác chohọc sinh giúp nâng cao hiệu quả của nhà trường trong nhiệm vụ phát triểnnhận thức, nhân cách, tính cách của học sinh Nhà trường trở thành một xã hộithu nhỏ, trong đó mỗi học sinh được bình đẳng, có cơ hội được giáo dục vàphát triển như nhau, đồng thời cải thiện các mối quan hệ xã hội

Đối với học sinh, hình thành năng lực hợp tác có ý nghĩa rất quan trọng.

Nó giúp học sinh có được thành tích học tập tốt hơn nhờ sự cố gắng, tích cựccủa bản thân cũng như sự chia sẻ, giúp đỡ bạn bè Qua đó, đảm bảo sự pháttriển hài hòa giữa cá nhân và các quan hệ xã hội, lĩnh hội nhiều giá trị xã hội,trưởng thành về nhân cách và hành vi Điều này tạo tiền đề vững chắc khibước vào xã hội với mối quan hệ phức tap

1.4 Trở ngại của việc thiết kế các tình huống dạy học nhằm phát triển năng lực hợp tác

Để thiết kế được các tình huống dạy học nhằm phát huy năng lực hợp táccho học sinh còn là một vấn đề mà nhiều nhà giáo dục học, nhiều giáo viêncòn đang trăn trở nghiên cứu Ta phải hiểu rằng để thiết kế được một tìnhhuống dạy học tương thích với mục tiêu, nội dung bài học cũng như đối tượnghọc sinh đòi hỏi ở người thiết kế sự tinh tế, có hiểu biết sâu sắc cả về tri thứckhoa học, tri thức phương pháp lẫn tri thức về tâm lí học, xã hội học,…

Vì những lí do trên, tôi chọn đề tài: “Thiết kế hệ thống tình huống dạy

học nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học môn Toán 4”.

2 Mục đích nghiên cứu

Thiết kế hệ thống các tình huống dạy học nhằm phát triển năng lực hợptác cho học sinh trong dạy học môn Toán 4

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về thiết kế tình huống dạy học nhằm phát triểnnăng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học môn Toán 4;

- Nghiên cứu thực trạng, nguyên nhân của thực trạng sử dụng các tìnhhuống dạy học nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong môn Toán4;

- Đưa ra hệ thống các tình huống gắn với bài học trong môn Toán 4nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh;

- Thiết kế một số bài lên lớp có sử dụng các tình huống đã nêu.

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học môn Toán 4 ở trường Tiểuhọc

- Đối tượng nghiên cứu: Hệ thống các tình huống dạy học trong mônToán 4 nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh

5 Phạm vi nghiên cứu

Dạy học môn Toán 4 ở một số trường Tiểu học Vĩnh Phúc, Hà Nội

6 Giả thuyết khoa học

Nếu thiết kế và sử dụng tốt hệ thống các tình huống dạy học gắn vớinăng lực hợp tác sẽ phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của họcsinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học môn Toán trong trường Tiểuhọc

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nhóm các phương pháp nghiên cứu lí luận

- Đọc và nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài;

- Phương pháp phân tích, tổng hợp;

- Phương pháp phân loại, hệ thống hoá

7.2 Nhóm các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp điều tra;

- Phương pháp quan sát;

- Trao đổi, rút kinh nghiệm với các giáo viên;

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

8 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, danh mục Tài liệu tham khảo, nội dungkhóa luận gồm hai chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc thiết kế hệ thống tình huống dạy học nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong môn Toán 4.

Chương 2: Thiết kế tình huống dạy học nhằm phát triển năng lực hợp táccho học sinh trong môn Toán 4

NỘI DUNG

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC THIẾT KẾ

HỆ THỐNG TÌNH HUỐNG DẠY HỌC NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC MÔN TOÁN 4

1.1 Cơ sở lí luận của việc thiết kế hệ thống tình huống dạy học nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học môn Toán 4

1.1.1 Đặc điểm học sinh lớp 4

Học sinh lớp 4 là những học sinh thuộc giai đoạn thứ hai của bậc tiểuhọc với những đặc điểm tâm lí đặc trưng Các quá trình tâm lí này ảnh hưởngtrực tiếp tới việc tiếp thu kiến thức, kĩ năng của các em Vì vậy, khi nghiêncứu nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh nói chung và học sinh lớp

4 nói riêng phải nắm được các quá trình tâm lí khác nhau của học sinh như là:

- Đặc điểm chú ý

Đối với học sinh giai đoạn thứ hai tiểu học, chú ý không chủ định vẫnphát triển, những gì mới lạ, hấp dẫn thì dễ dàng làm xuất hiện ở học sinh sựchú ý không chủ định Tuy nhiên, ở giai đoạn này chú ý có chủ định đã đượchình thành và phát triển mạnh mẽ Các em đã biết chú ý vào nội dung cơ bảncủa tài liệu đồng thời bắt đầu hình thành phân phối chú ý nghĩa là vừa nghegiảng, vừa nhìn bảng, vừa ghi bài

- Đặc điểm tri giác

Học sinh lớp 4 tri giác ít gắn liền với tính tổng thể, tri giác phân tíchđược hình thành và phát triển mạnh mẽ Ở giai đoạn này, tri giác của các emcòn gắn liền với cảm xúc Những vật gây được cảm xúc thì học sinh tri giáctốt hơn Mặt khác, ở giai đoạn này các loại tri giác không gian, thời gian đãtăng lên rõ rệt so với học sinh giai đoạn thứ nhất tiểu học

- Đặc điểm trí nhớ

Trí nhớ từ ngữ, trừu tượng ở học sinh phát triển tốt hơn ở giai đoạn trướcbởi vốn ngôn ngữ, tư duy của các em ngày càng phong phú hơn Tuy nhiên,loại trí nhớ này còn phải dựa vào các hình ảnh trực quan.

- Đặc điểm tư duy

Tư duy trừu tượng đang dần dần chiếm ưu thế, nghĩa là học sinh tiếp thukhái niệm dựa vào các khái niệm đã biết và được thay thế bằng ngôn ngữ kíhiệu Tuy nhiên, tư duy trừu tượng ở giai đoạn này vẫn phải dựa vào tư duy

cụ thể

- Đặc điểm nhu cầu nhận thức

Nhu cầu nhân thức được hình thành và phát triển mạnh Nếu như ở lớpdưới học sinh chỉ có nhu cầu tìm hiểu sự vật, hiện tượng cụ thể thì ở giai đoạnnày học sinh có nhu cầu tìm hiểu nguyên nhân, quy luật của các sự vật hiệntượng

- Đặc điểm tình cảm

Học sinh dễ xúc cảm, xúc động và khó làm chủ được cảm xúc của mình

do quá trình hưng phấn ở các em mạnh hơn quá trình ức chế Đồng thời, cácphẩm chất ý chí đang hình thành còn yếu, tình cảm của các em chưa ổn định,chưa bền vững dễ vui, dễ buồn

1.1.2 Tình huống dạy học

1.1.1.1 Khái niệm

Theo PGS.TS Phan Trọng Ngọ thì: “Tình huống dạy học là tình huống trong đó có sự ủy thác của người giáo viên Sự ủy thác này chính là quá trình người giáo viên đưa ra những nội dung cần truyền thụ vào trong các sự kiện tình huống và cấu trúc các sự kiện tình huống sao cho phù hợp với logic sư phạm, để khi người học giải quyết nó sẽ đạt được mục tiêu dạy học”.

Như vậy, tình huống dạy học không phải là những trường hợp bất kìtrong thực tế mà là những tình huống đã được điều chỉnh, nghiên cứu kĩ lưỡng

để mang tính điển hình và phục vụ tốt cho mục đích, mục tiêu giáo dục Nghĩa

là giúp cho người học có thể hiểu và vận dụng tri thức cũng như rèn luyệnđược các kĩ năng, kĩ xảo Tình huống dạy học được sử dụng để khuyến khíchngười học phân tích, bình luận, đánh giá, suy xét và trình bày ý tưởng củamình Qua đó, từng bước chiếm lĩnh tri thức hay vận dụng những kiến thức đãhọc vào những trường hợp thực tế Có những tình huống dạy học yêu cầungười đọc phải từng bước nhập vai người ra quyết định cụ thể để xử lí tìnhhuống một cách hiệu quả, thiết thực

1.1.2.2 Phân loại

Có nhiều loại tình huống dạy học và mục đích sử dụng khác nhau Cóthể xếp các loại tình huống theo mức độ phức tạp dần như sau: tình huốngchứng minh, tình huống mô tả, tình huống đề cập tới một sự việc cụ thể, tìnhhuống nêu ra vấn đề phải giải quyết, tình huống có tính chất tổng hợp, tìnhhuống có tính chất tham gia trình diễn

- Tình huống chứng minh: là một câu chuyện được đặt ra, không dựa vàomột hoàn cảnh hoàn toàn có thực, mà chỉ có mục đích nói lên một sự thực màtác giả muốn diễn tả Những tình huống này không có gì để bàn cãi, vì ngườihọc hoặc chấp nhận sự thật hoặc không

- Tình huống mô tả: trình bày tất cả những gì xảy ra, kể cả hậu quả Loạitình huống này phù hợp với những người học có ít kinh nghiệm, nó được thảoluận trên cơ sở đã hiểu rõ những yếu tố, liên hệ lại những nguyên tắc sẵn có

- Tình huống đề cập tới một sự việc cụ thể: là hình thức phổ biến của cácdạng bài tập tình huống Loại tình huống này có thể có nhiều hoặc ít thông tin,

dữ kiện, nhưng luôn luôn chứa đựng một khó khăn cấp thiết, khó giải quyết.Khi thảo luận loại tình huống này, người ta thường hướng về hậu quả củanhững giải pháp do người học đưa ra

- Tình huống nêu ra vấn đề phải giải quyết: khác với tình huống về một

vụ việc ở chỗ, vấn đề không được nói rõ ra Việc đầu tiên của người học làphải tìm ra vấn đề Với loại tình huống nêu vấn đề, thông thường người họcđược chỉ định thực hành những điều do tình huống đưa ra

- Tình huống tổng hợp: khá phức tạp về tình tiết Nó chứa đựng nhiềutình huống về một sự việc Những vấn đề và những khó khăn liên hệ chặt chẽvới nhau Tình huống tổng hợp đòi hỏi người học phải hoạch định việc nghiêncứu của mình và hợp tác với những người khác để làm sao thảo luận giảiquyết vấn đề cho có hiệu quả Loại tình huống này đòi hỏi phải dành từ mộtđến vài buổi để nghiên cứu và thảo luận Chỉ sử dụng tình huống tổng hợp đốivới những học sinh đã khá quen thuộc hoặc nắm vững các tình huống trên

- Tình huống trình diễn: là loại tình huống tổng hợp, trình bày thông quacác vai diễn Người học và giáo viên đều tham dự vào việc đóng các vai đểdiễn tả tình huống và trở thành những người trong cuộc

1.1.2.3 Kĩ năng tổ chức các tình huống dạy học Toán

Để tổ chức được một tình huống dạy học hiệu quả thì người giáo viênphải trang bị cho mình những kĩ năng cần thiết như:

- Kĩ năng mô tả vấn đề: khi giáo viên mô tả vấn đề một cách sinh độngthì sẽ thu hút, lôi cuốn học sinh tích cực tham gia giải quyết tình huống

- Kĩ năng cung cấp thông tin: giáo viên phải biết cách đưa ra lượng thôngtin vừa đủ liên quan đến tình huống dạy học, tránh tình trạng thông tin đưa raquá nhiều hoặc quá ít

- Kĩ năng phát hiện và giải quyết vấn đề: trong quá trình tổ chức tìnhhuống dạy học giáo viên phải nhạy bén để phát hiện và giải quyết những vấn

đề mới phát sinh Bởi việc làm này quyết định lớn đến hiệu quả tổ chức tìnhhuống trong dạy học

- Kĩ năng Sư phạm: dạy học là hoạt động đặc thù cần nhiều kĩ năng.Chính vì vậy, giáo viên cần trang bị cho mình nhiều kĩ năng, đặc biệt là kĩnăng Sư phạm để đáp ứng với thực tế xã hội.

1.1.3 Dạy học tình huống

1.1.3.1 Khái niệm

Theo PGS.TS Trịnh Văn Biều: “Dạy học tình huống là một phương pháp dạy học được tổ chức theo những tình huống có thực của cuộc sống, trong đó người học được kiến tạo tri thức qua việc giải quyết các vấn đề có tính xã hội của việc học tập”.

Theo TS Nguyễn Văn Cường: “Dạy học tình huống là một quan điểm dạy học, trong đó việc dạy học được tổ chức theo một chủ đề phức hợp gắn với các tình huống thực tiễn cuộc sống và nghề nghiệp Quá trình học tập được tổ chức trong một môi trường học tập tạo điều kiện cho học sinh kiến tạo tri thức theo cá nhân và trong mối tương tác xã hội của việc học tập”.

Dựa vào những quan điểm trên, ta thấy phương pháp dạy học tình huống làmột phương pháp đặc thù của dạy học giải quyết vấn đề theo tình huống Ở

đó, các tình huống là đối tượng chính của quá trình dạy học Đây là nhữngtình huống dạy học điển hình dựa trên tình huống có thật hoặc giống như thật,đòi hỏi người học phải tìm hiểu, suy nghĩ, đề ra được quyết định thích hợpnhất Và quá trình người học nghiên cứu trường hợp cũng chính là quá trìnhhiểu và vận dụng tri thức

1.1.3.2 Ưu điểm, nhược điểm

* Ưu điểm:

- Nâng cao tính thực tiễn môn học: Sau khi đã được cung cấp các kiến

thức lí thuyết, một bài tập tình huống sẽ giúp học sinh có cái nhìn sâu hơn vàthực tiễn hơn về vấn đề được học Nhờ đó giảm thiểu rủi ro khi học sinh thamgia thực tiễn cuộc sống, thực tiễn nghề nghiệp Hơn nữa, thông qua việc xử lí

tình huống người học sẽ có điều kiện để vận dụng linh hoạt các kiến thức líthuyết.

- Dạy học tình huống giúp người học dễ hiểu và dễ nhớ những vấn đề lí thuyết phức tạp Thông qua các tình huống được phân tích, thảo luận, người

học có thể tự rút ra những kiến thức lí luận bổ ích và ghi nhớ những kiến thứcnày một cách dễ dàng trong thời gian dài, giúp người học hiểu được vấn đềmột cách sâu sắc gắn liền với quá trình giải quyết tình huống đó

- Dạy học tình huống góp phần nâng cao, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học Người học sẽ không còn thu động tiếp thu lí thuyết khi

được giao các bài tập tình huống Ngược lại, người học phải chủ động tìmkiếm, phân tích các thông tin, phải chủ động tư duy, thảo luận - tranh luậntrong nhóm hay với giáo viên, tìm hiểu thêm về lí thuyết, tài liệu tham khảo

để đi đến giải pháp Chính trong quá trình suy nghĩ, tranh luận, bảo vệ cácgiải pháp người học đã tham gia vào quá trình nhận thức Sự tham gia tích cực

đó đã góp phần tạo ra sự hứng thú và say mê học tập, sáng tạo của học sinh

- Dạy học tình huống góp phần nâng cao năng lực hợp tác, kỹ năng phân tích, giải quyết vấn đề, kỹ năng trình bày, bảo vệ và phản biện ý kiến trước tập thể Đây là những kỹ năng hết sức cần thiết cho sự phát triển toàn diện

của học sinh Dạy học bằng tình huống dễ dàng giúp người học phát hiện ra

ưu điểm và hạn chế của bản thân khi họ luôn có môi trường thuận lợi để sosánh, đánh giá và hoàn thiện bản thân trong quá trình giải quyết tình huốngđồng thời người học biết cách tôn trọng và lắng nghe ý kiến của người khác

- Dạy học tình huống giúp cho giáo viên tiếp thu được những kinh nghiệm và giải pháp mới từ phía người học để làm phong phú bài giảng và vốn sống của bản thân Từ đó, phát hiện ra những điểm bất hợp lí hoặc sai sót

của tình huống và có những điều chỉnh nội dung tình huống sao cho phù hợp,làm cho kiến thức của mình chuyên sâu hơn

- Dạy học tình huống giúp cho việc liên kết các lí thuyết rời rạc của một môn học hoặc nhiều môn học khác nhau Qua đó giúp học sinh có khả năng

giải quyết tốt hơn các tình huống trong thực tiễn cuộc sống sau này

* Nhược điểm:

- Dạy học tình huống đòi hỏi giáo viên phải mất nhiều thời gian chuẩn bị

để xây dựng được những bài tập tình huống thực tế lại không quá sức với họcsinh

- Dạy học tình huống đòi hỏi giáo viên phải luôn đổi mới, cập nhật cácthông tin, kiến thức và kĩ năng mới Đồng thời phải hiểu rõ các tính chất củahọc sinh, các yếu tố tác động để có sự phối hợp nhuần nhuyễn và cân đối cácphương pháp dạy học

- Dạy học tình huống đòi hỏi những kỹ năng phức tạp hơn trong giảngdạy như: cách tổ chức lớp học, bố trí thời lượng, đặt câu hỏi, tổ chức vàkhuyến khích học sinh thảo luận, nhận xét, phản biện Đây là sự thách thứclớn đối với giáo viên

- Dạy học tình huống đòi hỏi người học có tính năng động, sự say mê,yêu thích kiến thức và khả năng tư duy độc lập cao.Tuy nhiên, do đã quá quenthuộc với cách tiếp thu kiến thức thụ động nên khi chuyển qua phương phápmới thì một bộ phận học sinh khó thích ứng được

- Dạy học tình huống tốn nhiều thời gian của người học: hiện nay ngườihọc phải học quá nhiều môn trong một học kì nên không có đủ thời gian cầnthiết cho việc tự nghiên cứu

1.1.3.3 Cơ hội

Phương pháp dạy học là một trong những yếu tố quan trọng góp phầnnâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo Vì thế trên Thế giới nói chung vàViệt Nam nói riêng việc đổi mới phương pháp dạy học luôn nhận được sựquan tâm, chỉ đạo của các cơ quan giáo dục từ trung ương đến địa phương

Đây là niềm khuyến khích, động viên lớn để giáo viên có thể tiếp cận đượccác phương pháp dạy học hiện đại, tích cực thông qua các chương trình tậphuấn, bồi dưỡng nâng cao kiến thức Trước đây, việc nghiên cứu và xây dựngtình huống gặp nhiều khó khăn do sự thiếu thốn về tư liệu, nguồn tham khảo.Hiện nay, với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin như internet, ti vi, sách điện

tử, báo điện tử, các phần mềm dạy học,… là nguồn cung cấp thông tin phongphú cho giáo viên thiết kế những tình huống hay, hấp dẫn và mang tính thời

sự Người học ngày càng có cơ hội tiếp cận với các phương pháp dạy học hiệnđại nên khả năng thích ứng và tiếp cận với các phương pháp dạy học mới sẽ

dễ dàng và nhanh chóng Đây là một trong những thuận lợi ban đầu khi tiếnhành dạy học tình huống

1.1.3.4 Thách thức

Cũng như các phương pháp dạy học khác, dạy học tình huống khôngphải là chìa khoá vạn năng trong giảng dạy Những thách thức khi vận dụngdạy học tình huống vào trong dạy học bao gồm cả các yếu tố chủ quan (giáoviên và học sinh) và các yếu tố khách quan (môi trường, điều kiện vật chất)như:

- Đây là một phương pháp khoa học nhưng đang được ứng dụng theohình thức kinh nghiệm của từng giáo viên, chưa được các nhà quản lí giáo dụctổng kết và đưa vào trong các chương trình huấn luyện nâng cao về phươngpháp giảng dạy Mà dạy học tình huống là phương pháp dạy học đòi hỏi cảngười học và người dạy phải có những kiến thức, kĩ năng nhất định Nếungười học và người dạy không được rèn luyện thường xuyên sẽ khó đạt đượchiệu quả cao trong dạy học

- Việc sử dụng dạy học tình huống quá liều sẽ làm giảm sự tiếp thu cáctri thức lí thuyết và làm người học lầm tưởng rằng thực tế luôn luôn sẽ diễn rađúng như tình huống cụ thể được học

- Việc chọn lựa nội dung sao cho phù hợp với mục tiêu dạy học cũng làmột khó khăn đối với giáo viên Bởi không phải nội dung dạy học nào cũng

có thể áp dụng được dạy học tình huống

- Môi trường giảng dạy, điều kiện cơ sở vật chất, qui mô lớp học, sự hợptác của các tổ chức xã hội khác,… là một trong những yếu tố khách quan ảnhhưởng không nhỏ đến chất lượng dạy và học Nếu lớp học quá đông người,giáo viên khó quản lí lớp học hiệu quả hoặc ở những nơi vùng sâu, vùng xa,vùng kinh tế khó khăn sẽ khó có điều kiện cho học sinh tiếp cận với dạy họctình huống

1.1.3.5 Yêu cầu Sư phạm trong dạy học tình huống

- Để thiết kế được các bài tập tình huống phù với mục tiêu dạy học vàgây được húng thú, tò mò của học sinh thì giáo viên có thể cập nhật, thu thậpthông tin từ mạng internet, các bài báo, tạp chí có uy tín Đây là nguồn cungcấp tình huống khá phong phú nhưng cần được điều chỉnh và xem xét kĩlưỡng để đảm bảo hiệu quả giảng dạy

- Sự chú ý, hứng thú của học sinh thay đổi từng giây, từng phút trongquá trình học tập, nên người thầy giỏi phải luôn nhạy cảm trước tình huống sưphạm mới có sự điều chỉnh kịp thời các hoạt động của mình

- Trong quá trình dạy học, giáo viên phải tạo ra tình huống phù hợp vớikhả năng của học sinh, có tỉ lệ hợp lí giữa cái đã biết và cái chưa biết Nếuvấn đề đặt ra quá khó hoặc quá dễ đều khó mang lại hiệu quả cao nhất

- Trong dạy học tình huống, nếu giáo viên sử dụng quá liều lượng sẽlàm phản tác dụng vì học sinh chỉ chú trọng giải quyết tình huống cụ thể mà ítchú đến nội dung chính của bài học

1.1.4 Năng lực hợp tác

1.1.4.1 Khái niệm

- Theo từ điển Bách khoa Việt Nam, năng lực là đặc điểm cá nhân thểhiện mức độ thành thạo - tức là có thể thực hiện một cách thành thục và chắcchắn một số dạng hoạt động nào đó

- Theo tâm lí học, năng lực là tổ hợp những thuộc tính độc đáo của cánhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định nhằmđảm bảo cho hoạt động có kết quả tốt.

- Theo Weitnert (2001) năng lực là những khả năng và kĩ xảo học đượchoặc sẵn có của cá thể nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sựsẵn sàng về động cơ, xã hội,…và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn

đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt.Các định nghĩa trên đây tuy có khác nhau nhưng nhìn chung khái niệmnăng lực trong học tập được hiểu là khả năng hoàn thành nhiệm vụ học tậpgắn với một loại hoạt động nào đó Về bản chất, năng lực được tạo nên từ cácthành tố: kiến thức, kĩ năng, thái độ và động cơ hành động…thể hiện trongmột bối cảnh, hoạt động cụ thể, các yếu tố này không tồn tại riêng lẻ màchúng hòa quyện, đan xen vào nhau Do đó, năng lực ở mỗi người có đượcnhờ sự bền bỉ, kiên trì học tập, hoạt động, rèn luyện, trải nghiệm và tích lũy.Năng lực luôn gắn với một hoạt động cụ thể, ở trường phổ thông, nănglực gắn với hoạt động hợp tác trong nhóm gọi là năng lực hợp tác Năng lựchợp tác là khả năng tổ chức và quản lí nhóm, thực hiện các hoạt động trongnhóm một cách thành thạo, linh hoạt, sáng tạo nhằm giải quyết nhiệm vụchung hiệu quả

Mức 2

Có những hiểu biết nhất định về hoạt động hợp tác; chủ động hợptác với người khác nhưng không thường xuyên; miễn cưỡng khinhận nhiệm vụ được giao; ít tham gia ý kiến xây dựng kế hoạchhoạt động; chưa biết lắng nghe, tôn trọng ý kiến của các thành viên;

cố gắng hoàn thành nhiệm vụ của bản thân nhưng chưa giúp đỡ; hỗtrợ các thành viên khác; nhiều khi chưa tôn trọng quyết định chung;

đã xác định trách nhiệm của cá nhân nhưng chưa rõ ràng; có sảnphẩm tương đối tốt theo yêu cầu nhưng chưa đảm bảo được thờigian; chưa sẵn sàng chịu trách nhiệm về sản phẩm chung

về sản phẩm chung khi được yêu cầu

Mức độ

rất cao

15

1.1.5 Mối quan hệ dạy học tình huống với năng lực hợp tác

Dạy học tình huống góp phần nâng cao năng lực hợp tác Đây là năng

lực hết sức cần thiết cho sự phát triển của học sinh Dạy học bằng tình huống

dễ dàng giúp người học phát hiện ra ưu điểm và hạn chế của bản thân khi họluôn có môi trường thuận lợi để so sánh, đánh giá và hoàn thiện bản thântrong quá trình giải quyết tình huống đồng thời người học biết cách tôn trọng

và lắng nghe ý kiến của người khác

Ví dụ: Với cách dạy của giáo viên như hiện nay khái niệm đại lượngnhìn chung được hình thành thông qua trừu tượng Việc nhận thức được cácđại lượng là một thuộc tính trừu tượng nằm trong các đối tượng hiện thực làđiều khó khăn đối với lứa tuổi học sinh Tiểu học Vì vậy, cần lưu ý uốn nắnhọc sinh không nhầm lẫn thuộc tính đó với vật mang nó, chẳng hạn, nhầm lẫngiữa đoạn thẳng với độ dài của nó, cái ca “ lít” với dung tích của nó bằng việctạo ra những tình huống gợi được vấn đề để học sinh tiến hành hợp tác tìmcách giải quyết Từ đó, hiểu được bản chất của bài học

1.2 Cơ sở thực tiễn của việc thiết kế hệ thống tình huống dạy học nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học môn Toán 4

1.2.1 Đặc điểm môn Toán lớp 4

A Mục tiêu

Giúp HS:

- Có những kiến thức cơ bản, ban đầu về số học các số tự nhiên, phân số,

số thập phân; các đại lượng thông dụng; một số yếu tố hình học và thống kêđơn giản

- Hình thành các kỹ năng thực hành tính, đo lường, giải bài toán có nhiềuứng dụng thiết thực trong đời sống

- Bước đầu phát triển năng lực tư duy, khả năng suy luận hợp lí và diễnđạt đúng (nói và viết) cách phát hiện và cách giải quyết những vấn đề đơn

có hai chữ số; giới thiệu nhân nhẩm số có hai chữ số với 1; nhân với số có bachữ số; chia một tổng cho một số; chia cho số có một chữ số, chia 1 số chomột tích; chia 1 tích cho một số; chia hai số có tận cùng là các chữ số 0; chiacho số có hai chữ số; thương có chữ số 0; chia cho số có ba chữ số; dấu hiệuchia hết cho 2, 5, 9, 3;

- Hình học: góc nhọn, tù,…; hai đường thẳng vuông góc, song song; vẽhình bình hành; diện tích hình bình hành, hình thoi;

- Đo lường: yến, tạ, tấn; bảng đơn vị đo khối lượng; giây, thế kỉ; mét vuông; mét vuông; ki-lô-mét vuông;

đề-xi Toán giải: tìm số trung bình cộng; tìm hai số khi biết tổng và hiệu; tìmhai số khi biết tổng và tỉ; tìm hai số khi biết hiệu và tỉ;

- Biểu thức: có chứa một chữ; hai chữ và ba chữ;

- Biểu đồ

- Đánh giá mức độ của việc sử dụng các tình huống dạy học nhằm pháttriển năng lực hợp tác cho học sinh trong dạy học môn Toán 4.

* Đối tượng điều tra

Tiến hành thăm dò ý kiến của 32 giáo viên môn Toán tại các trường Tiểuhọc ở một số tỉnh thành trong năm học 2016 - 2017

Bảng 1 Số lượng giáo viên tham gia điều tra thực trạng

* Phương pháp điều tra

- Sử dụng phiếu điều tra để khảo sát ý kiến của giáo viên;

- Dự giờ, trao đổi, thu thập thông tin, ý kiến của các giáo viên môn Toán

ở một số trường Tiểu học;

- Trao đổi, tiếp xúc với học sinh các khối lớp 4, đồng thời nghiên cứu vởghi chép và bài làm của học sinh để nắm được điều kiện, tâm tư, tình cảm,nhu cầu, khả năng và phương pháp học tập môn Toán của học sinh;

- Thống kê, xử lí số liệu và phân tích, tổng hợp ý kiến

* Kết quả điều tra

Bảng 2 Ý kiến giáo viên về tầm quan trọng của việc dạy học môn Toán bằng

các tình huống nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh

Tầm quan

trọng

Rất quantrọng

Quantrọng Bình thường

Ít quantrọng

Không quantrọng

Dựa vào bảng trên, ta thấy đa phần giáo viên đều ý thức được việc dạy họcmôn Toán bằng các tình huống nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh

là quan trọng Cụ thể: rất quan trọng chiếm 30,26%, quan trọng 33,89%

Bảng 3 Ý kiến giáo viên về vai trò của việc dạy học môn Toán bằng các tình

huống nhằm phát triển năng lực hợp tác cho học sinh

giáo viên

Tỉ lệ

2 Tăng cường tính thực tiễn của môn

5 Giúp học sinh hiểu bài sâu sắc hơn 22 68,75%

6 Rèn luyện kĩ năng làm việc nhóm,

7 Kĩ năng trình bày, bảo vệ và phản