Tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 5 qua hoạt động biến đổi hình

Cơ sở thực tiễn: Tìm hiểu thực trạng việc tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 5 hoạt động biến đổi hình đặc biệt là cắt, ghép hình.. Sự phù hợp của việc sử dụng các hoạt động biến đổi hì

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

====== TRỊNH THỊ HẢI YẾN

TỔ CHỨC DẠY HỌC YẾU

TỐ HÌNH HỌC LỚP 5 QUA HOẠT ĐỘNG BIẾN ĐỔI HÌNH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Toán ở Tiểu học

LỜI CẢM ƠN

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy, cô giáo Trường Đại học

Sư phạm Hà Nội 2, khoa Giáo dục Tiểu học, tổ bộ môn Toán và Phương phápdạy học Toán ở Tiểu học đã giúp đỡ em trong quá trình học tập tại trường vàthực hiện khóa luận tốt nghiệp này

Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô giáo ThS Nguyễn Thị Hương, người đã định hướng chọn đề tài, tận tình hướng dẫn, chỉ bảo và

giúp đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành khóa luận Dođiều kiện thời gian nghiên cứu và năng lực có hạn nên đề tài không tránh khỏinhững hạn chế và thiếu sót Kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến của cácthầy, cô giáo và các bạn để khóa luận được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Trịnh Thị Hải Yến

LỜI CAM ĐOAN

Đề tài khóa luận “Tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 5 qua hoạt

động biến đổi hình” được tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của cô giáo - ThS.

Nguyễn Thị Hương Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cánhân tôi Kết quả thu được trong đề tài là hoàn toàn trung thực và không trùnglặp với kết quả nghiên cứu của bất kì tác giả nào khác

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Trịnh Thị Hải Yến

MỤC LỤC

Mở đầu 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 2

4 Phạm vi nghiên cứu 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

7 Cấu trúc khóa luận 3

Chương 1 Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn việc dạy học yếu tố hình học lớp 5 qua hoạt động biến đổi hình 4

1.1 Cơ sở lí luận 4

1.1.1 Đặc điểm tâm lí và nhận thức của học sinh lớp 5 4

1.1.2 Định hướng dạy học hình học lớp 5 6

1.1.3 Hoạt động biến đổi hình học ở tiểu học 8

1.1.4 Tổ chức dạy học yếu tố hình học qua hoạt động cắt, ghép hình 10

1.2 Cơ sở thực tiễn: Tìm hiểu thực trạng việc tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 5 hoạt động biến đổi hình (đặc biệt là cắt, ghép hình) .

13 1.2.1 Mục đích điều tra 13

1.2.2 Nội dung điều tra 13

1.2.3 Đối tượng điều tra 13

1.2.4 Phương pháp điều tra 14

1.2.5 Kết quả điều tra 14

Chương 2 Tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 5 qua hoạt động cắt, ghép hình 19

2.1 Nguyên tắc tổ chức hoạt động cắt, ghép hình trong dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 5 19

2.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan 19

2.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn 19

2.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính thống nhất giữa lý thuyết và thực hành 19

2.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống 20

2.1.5 Nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức 20

2.1.6 Nguyên tắc đảm bảo phát huy tính tích cực, chủ động và tính sáng tạo của học sinh lớp 5 20

2.2 Tổ chức hoạt động biến đổi hình (cắt, ghép hình) trong việc xây dựng công thức tính diện tích các hình hình học

21 2.2.1 Hình tam giác 21

2.2.2 Hình thang 26

2.2.3 Hình tròn 31

2.2.4 Hình hộp chữ nhật 37

2.2.5 Hình lập phương 40

2.3 Một số lưu ý khi tổ chức hoạt động biến đổi hình trong dạy học các yếu tố hình học lớp 42

Kết luận và khuyến nghị 45

Tài liệu tham khảo 48 Phụ lục

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Vai trò quan trọng của việc dạy học yếu tố hình học lớp 5

Trong các môn học ở tiểu học, môn toán là môn học quan trọng Cùngvới các môn học khác, nội dung hình học giúp học sinh rèn luyện năng lực tưduy, suy luận phát triển trí thông minh, trí tưởng tượng, đặc biệt là trí tưởngtượng không gian và tư duy hình học Đối với học sinh lớp 5 lớp - cuối cấpcủa bậc tiểu học, nội dung hình học cũng có vai trò quan trọng Thông qua nộidung học này các em được cung cấp kiến thức về các đối tượng, quan hệ, đặcbiệt là các đại lượng hình học (chu vi, diện tích, thể tích) Từ đó, học sinh vậndụng vào giải toán trong học tập và thực tiễn, đồng thời giúp các em chuẩn bịhọc nội dung hình học ở cấp học tiếp theo

1.2 Sự phù hợp của việc sử dụng các hoạt động biến đổi hình trong dạy học yếu tố hình học lớp 5

Các hoạt động vẽ, xé dán, cắt hình, ghép hình,…là những hoạt động biếnđổi hình cơ bản sử dụng trong dạy học các yếu tố hình học Việc sử dụng cáchoạt động biến đổi hình đặc biệt, là cắt, ghép hình trong dạy học hình học lớp

5 là rất phù hợp Thông qua những hoạt động này, học sinh được thao tác trựctiếp trên các hình, có biểu tượng chính xác hơn về khuôn dạng, đặc điểm cácyếu tố của hình (số đỉnh, số cạnh, độ dài các cạnh, số mặt, quan hệ vuông góc,

…) Đặc biệt, học sinh được chủ động, tích cực sáng tạo trong quá trình tiếpnhận các đối tượng hình học; hình thành các quy tắc và công thức về các đạilượng hình học; vận dụng tốt hơn trong giải toán và thực tiễn

Dạy học yếu tố hình học qua hoạt động cắt, ghép hình cũng là một hìnhthức để học sinh được trải nghiệm, thực nghiệm Qua đó, phát triển sự sángtạo và rèn luyện năng lực giải quyết vấn đề

1.3 Thực tiễn dạy học nội dung hình học lớp 5

Thực tiễn dạy học môn toán ở Tiểu học cho thấy việc dạy học yếu tốhình học lớp 5 đã được các tác giả biên soạn sách giáo khoa chú ý tới Một

số bài tập hình học đặt ra yêu cầu học sinh phải thực hiện các hoạt động biếnđổi hình: cắt hình, ghép hình, … Tuy nhiên, vì nhiều lí do khác nhau như: đồdùng dạy học toán còn chưa phong phú, sợ tốn thời gian, các thao tác thựchiện của học sinh còn chậm, phải tập trung vào việc rèn cho học sinh nhớkiến thức, nhắc lại quy tắc, rèn kĩ năng tính toán hay trình bày lời giải toán,

… nên việc tổ chức dạy học các hoạt động biến đổi hình được thực hiện trênlớp học còn hình thức, có nhiều hạn chế Giáo viên có khi bỏ qua hoặc giớithiệu và yêu cầu học sinh về nhà thực hiện Vì vậy, giáo viên chưa thực sựphát huy được trí tưởng tượng không gian của các em

Từ những yêu cầu về lí luận và thực tiễn trên đặt ra vấn đề cần nghiêncứu, tìm hiểu sâu, cụ thể về việc hình thành cho học sinh các quy tắc, côngthức liên quan đến đối tượng hình học một cách chính xác Là một giáo viêntiểu học tương lai, tôi luôn tâm niệm phải đi tìm những phương pháp, hìnhthức, kĩ thuật dạy học tích cực nhằm phát huy tính tự học, sáng tạo cũng nhưkích thích hứng thú học tập và niềm đam mê toán học của các em để đạt đượchiệu quả tốt nhất trong dạy học Chính vì vậy, tôi tiến hành nghiên cứu đề tài

“Tổ chức dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 5 qua hoạt động biến

đổi hình’’

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là nghiên cứu việc tổ chức các hoạt độngbiến đổi hình trong dạy học yếu tố hình học lớp 5 (đặc biệt là cắt và ghép

3.2 Đối tượng nghiên cứu: Các hoạt động biến đổi hình.

4 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung dạy học yếu tố hình học lớp 5 phần về diện tích các hình

- Về hoạt động biến đổi hình: cắt và ghép hình

- Về địa bàn điều tra, khảo sát: Một số trường tiểu học trên địa bàn ở tỉnhVĩnh Phúc

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lí luận về việc tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 5 quahoạt động biến đổi hình (cắt, ghép hình)

- Tìm hiểu thực trạng việc sử dụng hoạt động biến đổi hình (cắt, ghéphình) trong việc dạy học yếu tố hình học lớp 5

- Nghiên cứu tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 5 qua các hoạt độngbiến đổi hình (cắt, ghép hình)

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp phỏng vấn, đàm thoại

7 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, nội dungchính của khóa luận gồm hai chương sau:

Chương 1 Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn việc tổ chức dạy học yếu tốhình học lớp 5 qua hoạt động biến đổi hình

Chương 2 Tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 5 qua hoạt động biến cắt,ghép hình

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN

VIỆC DẠY HỌC YẾU TỐ HÌNH HỌC LỚP 5 QUA HOẠT ĐỘNG BIẾN ĐỔI HÌNH 1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Đặc điểm tâm lí và nhận thức của học sinh lớp 5

1.1.1.1 Cảm giác và tri giác

Học sinh lớp 5, dù đã ở giai đoạn cuối của tiểu học nhưng vẫn mang đặcthù tâm lí của học sinh tiểu học Học sinh nhận thức trên cảm giác và tri giác.Tuy nhiên, nhận thức cảm giác và tri giác các em không bền vững

- Về cảm giác: Thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác đềuphát triển và đang trong quá trình hoàn thiện Để nhận biết các biểu tượnghình học, trẻ dựa trên hoạt động của các giác quan Ví dụ: để nhận biết hìnhtam giác học sinh phải dùng mắt nhìn, tay sờ vào những đồ vật có hình tamgiác,… Sự hoạt động tích cực của các giác quan giúp làm bộc lộ một cáchtrực tiếp những thuộc tính bên ngoài, tạo ra hình ảnh đa dạng về các biểutượng hình học Tuy nhiên, các dấu hiệu bản chất và hoàn toàn có thể thayđổi Vì thế, nhận thức về các tri thức hình học nếu chỉ dựa vào cảm giác thìkhông ổn định và bền vững

- Về tri giác: Tri giác của học sinh tiểu học mang tính đại thể, ít đi vàochi tiết và mang tính không ổn định: ở giai đoạn đầu lứa tuổi tiểu học tri giácthường gắn với hành động trực quan Đến giai đoạn cuối lứa tuổi tiểu học trigiác bắt đầu mang tính xúc cảm Trẻ thích quan sát các sự vật, hiện tượng cómàu sắc sặc sỡ, hấp hẫn Tri giác của trẻ đã mang tính mục đích, có phươnghướng rõ ràng Đó còn được gọi là tri giác có chủ định (trẻ biết lập kế hoạch

1.1.1.2 Chú ý

Ở cuối bậc tiểu học, trẻ dần hình thành kĩ năng tổ chức, điều chỉnh chú ýcủa mình Chú ý có chủ định phát triển dần và chiếm ưu thế trong quá trìnhhọc tập các yếu tố hình học Do ở trẻ đã có sự nỗ lực về ý chí trong hoạt độnghọc tập các yếu tố hình học nên trẻ bắt đầu có thể quản lí thời gian thực hiệnhành động nào đó Thời gian tập trung và duy trì sự chú ý của trẻ kéo dài lâuhơn Đối với giáo viên, để giúp học sinh tập trung và duy trì sự chú ý vào bàihọc thì họ cần tạo ra các hoạt động mới mẻ, hấp dẫn, phù hợp với tâm lí lứatuổi Ví dụ: cho học sinh trực tiếp trải nghiệm trên đồ dùng thật (chọn hình,cắt, ghép, biến đổi hình), tự khám phá ra tri thức mới thay vì giáo viên giớithiệu và ép buộc học sinh phải thừa nhận, ghi nhớ và áp dụng và giải toán liênquan đến hình học

1.1.1.3 Ghi nhớ

Dưới ảnh hưởng của hoạt động học tập, khả năng ghi nhớ của học sinhcuối cấp tiểu học phát triển hơn, chuyển dần từ ghi nhớ máy móc sang ghinhớ logic Ở giai đoạn này việc ghi nhớ một vấn đề nào đó của học sinh sẽdựa trên các vấn đề khác có liên quan; dựa trên một số thao tác tư duy như sosánh, đối chiếu hay phân tích tổng hợp Ghi nhớ có chủ định đã phát triển.Tuy nhiên, hiệu quả của việc ghi nhớ có chủ định còn phụ thuộc vào nhiềuyếu tố như mức độ tích cực tập trung trí tuệ của các em, sức hấp dẫn của nộidung tài liệu, yếu tố tâm lý tình cảm hay hứng thú của các em

1.1.1.4 Tư duy

Các phẩm chất tư duy chuyển dần từ tính cụ thể sang tư duy trừu tượngkhái quát Khả năng khái quát hóa phát triển dần theo lứa tuổi, giai đoạn cuốicấp các em có thể hiểu khái niệm, định nghĩa của các tri thức toán học dựavào dấu hiệu, bản chất của chúng (hình chữ nhật có 2 cặp cạnh bằng nhau).Các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, tư duy phản biện của học sinh

lớp 5 cao và phát triển hơn trước nhiều Học sinh đã có thể phân loại, phânhạng tính toán, không gian, thời gian… Tuy nhiên, đặc điểm này còn sơ đẳng

ở phần đông học sinh tiểu học

1.1.1.5 Tưởng tượng

Ở cuối tuổi tiểu học, tưởng tượng tái tạo đã bắt đầu hoàn thiện, từ nhữnghình ảnh cũ trẻ đã tái tạo ra những hình ảnh mới Tưởng tượng sáng tạo tươngđối phát triển ở giai đoạn cuối tuổi tiểu học, trẻ bắt đầu phát triển khả nănglàm thơ, làm văn, vẽ tranh, Đặc biệt, tưởng tượng của các em trong giaiđoạn này bị chi phối mạnh mẽ bởi các xúc cảm, tình cảm, những hình ảnh, sựviệc, hiện tượng đều gắn liền với các rung động tình cảm của các em.

Từ những đặc đểm nhận thức trên, chúng ta nhận thấy: để dạy học nóichung và dạy một số yếu tố hình học lớp 5, giáo viên cần nắm vững đặc điểmnhận thức có liên quan và ảnh hưởng đến quá trình nhận thức biểu tượng hìnhhọc, đặc biệt là các hạn chế Từ đó đặt ra yêu cầu: mỗi giáo viên cần thườngxuyên thiết kế, lựa chọn và sử dụng những phương pháp dạy học, hình thứcdạy học, kĩ thuật dạy học phù hợp để khắc phục được những hạn chế về nhậnthức đó

1.1.2 Định hướng dạy học hình học lớp 5

1.1.2.1 Mục tiêu dạy học hình học

Mục tiêu dạy học yếu tố hình học góp phần thực hiện mục tiêu dạy họcmôn Toán ở tiểu học Việc nghiên cứu mục tiêu dạy học yếu tố hình học cầnđạt trong mối quan hệ với mục tiêu dạy học môn Toán ở tiểu học nói chung

và mục tiêu dạy học các mạch kiến thức khác nói riêng (số học, đại lượng và

đo lường, giải toán có lời văn, ) mà cốt lõi là mục tiêu dạy học số học

- Biết vẽ, cắt ghép và nhớ công thức tính diện tích hình tam giác, hìnhthang, hình tròn và tính chu vi hình tròn.

- Biết tính diện tích xung quanh, diện tích toàn phần, thể tích hình hộpchữ nhật, hình lập phương

1.1.2.2 Nội dung dạy học hình học

Theo chương trình môn Toán lớp 5, phần nội dung dạy học yếu tố hìnhhọc gần như nằm gọn ở chương III: hình tam giác, hình thang, hình tròn, hìnhhộp chữ nhật, hình lập phương, hình trụ và hình cầu Nội dung cụ thể gồmphần như sau:

- Các kiến thức về hình học phẳng:

+ Giới thiệu về hình tròn và hình tròn, hình thang

+ Các yếu tố của hình tròn, hình tam giác, hình thang (đường kính,bán kính, cạnh đáy, cạnh bên, đường cao, )

+ Chu vi hình tròn; diện tích hình tròn, hình tam giác, hình thang

- Các kiến thức về hình học không gian:

+ Hình hộp chữ nhật, hình lập phương, hình trụ, hình cầu và các yếu

1.1.2.5 Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập yếu tố hình học học sinh Tiểu học

Dạy học yếu tố hình học có vị trí rất quan trọng trong chương trình toántiểu học Vì vậy, việc kiểm tra, đánh giá kết quả học tập yếu tố hình học củahọc sinh tiểu học có vai trò rất quan trọng trong quá trình dạy học toán ở tiểuhọc cho học sinh Để việc kiểm tra, đánh giá có hiệu quả, giáo viên cần dựavào Chuẩn kiến thức, kĩ năng môn toán tiểu học, đặc biệt là mạch kiến thứchình học và thực hiện theo tinh thần đánh giá của Thông tư 22 Theo đó, đánhgiá phải vì sự tiến bộ trong học tập yếu tố hình học của học sinh tiểu học; cần

có sự kết hợp giữa đánh giá quá trình và đánh giá tổng kết, đánh giá thườngxuyên và đánh giá định kì (đặc biệt là bốn bài kiểm tra định kì: giữa kì 1, cuối

kì 1, giữa kì 2 và cuối năm học)

từ “biến đổi” Theo từ điển tiếng Việt “biến đổi” là việc làm thay đổi sự vật,

hiện tượng hay một đối tượng ban đầu về các thuộc tính như hình dạng, kíchthước, số lượng, màu sắc,

Trên cơ sở đó, chúng ta có thể hiểu “biến đổi hình” là việc làm thay đổi

các đối tượng hình học (hình hình học, đoạn thẳng, đường thẳng,…) về hìnhdạng (vuông thành tròn, vuông thành hình tam giác,…), kích thước (to thànhnhỏ, nhỏ thành to), số lượng (một thành nhiều, nhiều thành ngược), màusắc,…

Vậy, “hoạt động biến đổi hình” bao gồm các thao tác, hành động (cắt,

ghép) được thực hiện làm thay đổi các đối tượng hình học

Trong dạy học toán nói chung và dạy học toán ở tiểu học nói riêng, hoạtđộng này (cắt, ghép) được tiến hành chủ yếu để dạy học các yếu tố hình học,trong đó có nội dung nhận dạng, biến đổi (cắt, ghép) các đối tượng hình học

- Việc thực hiện các hoạt động biến đổi hình yêu cầu học sinh phải thựchiện các thao tác, hành động cụ thể trên các đồ dùng trực quan Do đó, dạyhọc yếu tố hình học cho học sinh tiểu học qua hoạt động biến đổi hình đảmbảo tính vừa sức, tính sư phạm trong giáo dục

- Cách thức dạy học yếu tố hình học bằng các hoạt động biến đổi hìnhphù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh tiểu học (ưa hoạt động) Đâycũng là

một biện pháp hiệu quả để phát huy tính tích cực của học sinh trong học toán, góp phần thực hiện đổi mới phương pháp dạy học toán ở tiểu học.

- Học sinh được rèn luyện tính cẩn thận, khéo léo của đôi tay và óc sáng

Xé hình có thể hiểu như cắt hình song học sinh không sử dụng các dụng

cụ như kéo, dao mà dùng tay

1.1.4 Tổ chức dạy học yếu tố hình học qua hoạt động biến đổi hình ở lớp 5

Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, chúng tôi tiến hành đi sâu tìm hiểu về

hai hoạt động biến đổi hình Đó là hoạt động cắt hình và ghép hình

1.1.4.1 Quan niệm

Từ quan niệm về dạy học toán học ở tiểu học, đặc biệt là dạy học yếu tố

hình học ở tiểu học qua hoạt động biến đổi hình, ta có quan niệm về dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 5 qua hoạt động cắt, ghép hình như sau:

Đó là việc dạy học yếu tố hình học lớp 5 qua việc thực hiện các thao tác

kĩ thuật (cắt, ghép) trên các chất liệu khác nhau nhằm tạo ra hình học mới từhình hình học ban đầu Từ đó, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh xây dựngcông thức tính đại lượng hình học (diện tích) từ công thức tính đại lượng hìnhhọc (diện tích) của các hình đã học

Ví dụ: Học sinh chuẩn bị 2 hình tam giác có diện tích bằng nhau

- Học sinh có thể ghép 2 hình tam giác đó thành 1 hình bình hành (hình vẽ)

- Học sinh cũng có thể cắt 1 hình tam giác theo đường cao Sau đó, ghép

2 mảnh vừa cắt với hình tam giác còn lại được 1 hình chữ nhật (hình vẽ)

- Giúp học sinh linh hoạt trong việc tạo ra các đối tượng hình học bằngcác kĩ thuật cắt, ghép khác nhau Từ đó, học sinh có nhận thức sâu sắc hơn vềmối quan hệ giữa các hình, các công thức tính toán liên quan từ đó áp dụng tốtvào việc giải các bài tập có yếu tố hình học.

- Đây là một biện pháp hiệu quả để tăng hứng thú học tập cho học sinh,phát huy tính tích cực, tính sáng tạo của các em trong học yếu tố hình học, gópphần thực hiện đổi mới phương pháp dạy học toán ở tiểu học

- Thông qua các hoạt động này, học sinh được rèn luyện tính cẩn thận,

sự khéo léo của đôi tay và sự sáng tạo của trí óc Vận dụng linh hoạt các thaotác tư duy như phân tích, tổng hợp,…

Trong phạm vi đề tài nghiên cứu tôi xin làm rõ 2 hình thức sau:

- Cắt hình: Là hoạt động từ một hình ban đầu (bằng giấy), học sinh sử

dụng công cụ (kéo, dao) để chia thành các hình nhỏ

- Ghép hình: Là hoạt động từ một số hình ban đầu, học sinh đặt chúngsát nhau, tạo thành hình mới.

Ví dụ:

+ Trong bài “Diện tích hình tam giác” chúng ta ghép 3 hình tam giác

tạo thành 1 hình chữ nhật

+ Trong bài “Diện tích hình thang” chúng ta ghép 1 hình tứ giác với

1 hình tam giác để tạo thành 1 hình tam giác

1.2 Cơ sở thực tiễn: Tìm hiểu thực trạng việc tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 5 hoạt động biến đổi hình (đặc biệt là cắt, ghép hình).

1.2.1 Mục đích điều tra

Tìm hiểu thực trạng việc dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 5 quahoạt động biến đổi hình, đặc biệt là hoạt động cắt, ghép hình

1.2.2 Nội dung điều tra

- Tìm hiểu nội dung dạy học yếu tố hình học qua hoạt động biến đổi hình,đặc biệt là hoạt động cắt, ghép hình trong sách giáo khoa Toán 5

- Tìm hiểu nhận thức của giáo viên dạy lớp 5 về việc dạy học yếu tố hìnhhọc qua hoạt động biến đổi hình (Quan niệm, vai trò việc sử dụng các hoạtđộng biến đổi hình trong dạy học yếu tố hình học lớp 5)

- Tìm hiểu thực trạng việc dạy học yếu tố hình học lớp 5 qua hoạt độngbiến đổi hình, đặc biệt là cắt, ghép hình (mức độ, thời điểm, thuận lợi và khókhăn khi thực hiện)

1.2.3 Đối tượng điều tra

- Đối tượng điều tra là giáo viên tiểu học tham gia dạy học môn toán ở lớp

5 tại trường Tiểu học Xuân Hòa (thành phố Phúc Yên), Tiểu học Khai

Quang

(thành phố Vĩnh Yên), tỉnh Vĩnh Phúc

- Số lượng: 13

Bảng 2.1: Bảng thống kê số lượng giáo viên điều tra ở các trường tiều học

1.2.4 Phương pháp điều tra

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp điều tra (bằng phiếu)

- Phương pháp đàm thoại

- Phương pháp thống kê

1.2.5 Kết quả điều tra

1.2.5.1 Nội dung dạy học yếu tố hình học qua hoạt động biến đổi hình, đặc biệt là cắt, ghép hình trong sách giáo khoa Toán 5.

Nội hình học lớp 5 yêu cầu học sinh sử dụng hoạt động cắt, ghép hình gồmcác bài liên quan đến hình thành kiến thức mới là:

+ Diện tích hình tam giác

Nhận xét: Sách giáo khoa toán lớp 5 có tương đối nhiều các bài học, bài

tập yêu cầu học sinh thực hiện hoạt động cắt, ghép hình Từ đó, cho thấy sáchgiáo khoa rất chú trọng vào việc sử dụng hoạt động này

Bảng 2.2: Bảng thống kê ý kiến về vai trò

Ý kiến Rất quan trọng Quan trọng Bình thường Không quan trọngKết quả Số

Nhận xét: Theo khảo sát, tất cả các giáo viên đều nhận thấy rằng việc

dạy học yếu tố hình học qua hoạt động biến đổi hình có vai trò rất quan trọng

và quan trọng

b Phân loại các hoạt động biến đổi hình

Bảng 2.5: Bảng thống kê ý kiến về phân loại

Nhận xét: Theo thống kê trên, tất cả các giáo viên được khảo sát đều có

ý kiến rằng hoạt động biến đổi hình được phân loại như sau: cắt hình, ghéphình, gấp hình, xé hình và xếp hình Nhưng trong dạy học yếu tố hình học lớp

5 hoạt động cắt, ghép hình là hoạt động quan trọng đặc biệt được sử dụngnhiều nhất

c Mục đích sử dụng của hoạt động cắt, ghép hình

Bảng 2.6: Bảng thống kê ý kiến về mục đíchÝ

kiến

Giới thiệuban đầu vềhình

Tìm hiểuđặc điểm củahình

Tìm hiểumối quan hệcủa các hình

Thực hành xâydựng công thứctính diện tích các

hìnhKết

quả

Sốlượng

Nhận xét: Như vậy là tất cả các giáo viên được khảo sát đều có cùng

quan điểm về phạm vi sử dụng của hoạt động cắt, ghép hình trong việc giớithiệu ban đầu về hình, tìm hiểu đặc điểm của hình, tìm hiểu mối quan hệ củacác hình và thực hành xây dựng công thức tính diện tích các hình

1.2.5.3 Thực trạng dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 5 qua hoạt động biến đổi hình, đặc biệt là cắt, ghép hình

a Mức độ thực hiện hoạt động biến đổi hình, hoạt động cắt, ghép hình

Nhận xét: Việc thực hiện hoạt động biến đổi hình của các giáo viên ở 2

trường khảo sát đa phần đều ở mức độ thỉnh thoảng (76,92%) còn việc thựchiện thường xuyên rất thấp (23,08%) Trao đổi thêm với giáo viên, chúng tôiđược biết lí do mà giáo viên ít cho học sinh sử dụng hoạt động cắt, ghép hìnhlà: sự an toàn của học sinh khi sử dụng dụng cụ (dao, kéo); mất nhiều thờigian để tổ chức hoạt động; phải chuẩn bị cơ sơ vật chất cho bài dạy;…

b Thời điểm thực hiện hoạt động biến đổi hình, hoạt động cắt, ghéphình

Bảng 2.8: Bảng thống kê ý kiến về thời điểm

Ý kiến Hình thành

kiến thức mới

Nhận xét: Gần 85% giáo viên được khảo sát cho rằng thời điểm phù

hợp để thực hiện hoạt động biến đổi hình là hình thành kiến thức mới, 15,38%cho rằng thời điểm phù hợp là chỉ nên dạy ở các bài luyện tập Trao đổi thêmvới giáo viên không chọn hoạt động này vào dạy thực hành vì trong sách giáokhoa lớp 5 không có bài thực hành

c Thuận lợi khi thực hiện hoạt động biến đổi hình, hoạt động cắt, ghéphình

Trong quá trình khảo sát việc thực hiện hoạt động biến đổi hình (hoạtđộng cắt, ghép hình) có một số thuận lợi sau:

- Các hoạt động này tạo được sự hứng thú từ học sinh, do đó, không khíhọc tập trở nên sôi nổi hơn và học sinh hoạt động tích cực hơn

- Tư duy học sinh lớp 5 còn trực quan nên hoạt động cắt, ghép hìnhgiúp các em được trải nghiệm thực tế nhớ kiến thức lâu hơn Hoạt động cắt,ghép giúp các em phát triển và rèn kĩ năng phân tích, tổng hợp, sử dụng thànhthạo kéo, bút,…

- Qua các hoạt động biến đổi hình, các sản phẩm tạo ra phong phú, đadạng, mang màu sắc cá nhân từng học sinh nên dễ dàng đánh giá được tínhsáng tạo và thẩm mĩ của học sinh Từ đó phân loại được đối tượng học sinhtrong quá trình các em thực hiện và tạo ra sản phẩm

- Các phương pháp, kĩ thuật dạy học ngày nay đa dạng, hướng vào việcphát huy tính tự giác, tích cực, sáng tạo của học sinh như thảo luận nhóm, kĩthuật phòng tranh, bể cá,… giúp nâng cao hiệu quả đổi mới dạy học

d Khó khăn khi thực hiện hoạt động biến đổi hình, hoạt động cắt, ghéphình

Một số khó khăn gặp phải trong việc thực hiện hoạt động biến đổi hình(hoạt động cắt, ghép hình) đó là:

- Quá trình thực hiện mất khá nhiều thời gian của một tiết học

- Việc chuẩn bị đồ dùng (giấy, kéo…) của học sinh còn chưa được chútrọng, chủ yếu chỉ dùng giấy thủ công, giấy bìa.

- Các thao tác, kĩ năng cắt, ghép hình của học sinh còn lúng túng, kĩthuật cắt, ghép thiếu chính xác

Như vậy, kết quả từ việc thu thập điều tra và trò chuyện trực tiếp vớigiáo viên dạy toán lớp 5 cho thấy: yêu cầu cần sử dụng hoạt động biến đổicắt, ghép hình trong chương trình hình học lớp 5; giáo viên có nhận thức đúngđắn về vai trò, tầm quan trọng của hoạt động biến đổi hình trong việc dạy họcyếu tố hình học Song việc tổ chức dạy học yếu tố hình học lớp 5 qua hoạtđộng biến đổi hình còn nhiều hạn chế đặc biệt là việc tổ chức các hoạt độngcắt, ghép hình

Kết luận chương 1

Trong chương 1, chúng tôi đã nêu được cơ sở lí luận và tìm hiểu thựctrạng của việc dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 5 qua hoạt động biếnđổi hình, đặc biệt là cắt, ghép hình Cụ thể: phần cơ sở lí luận, chúng tôi tìmhiểu đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 5; định hướng dạy học yếu tố hìnhhọc lớp

5; các hoạt động biến đổi hình trong toán học ở tiểu học (quan niệm, vai trò,phân loại) đến việc dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 5 qua hoạt độngbiến đổi hình cho thấy việc sử dụng các hoạt động biến đổi hình (hoạt độngcắt, ghép hình) trong dạy học các yếu tố hình học có vai trò và ý nghĩa quantrọng đối với việc dạy yếu tố hình học Tuy nhiên qua nghiên cứu thực trạng ởtrường tiểu học Xuân Hòa và trường tiểu học Khai Quang, tôi thấy: việc thựchiện các hoạt động biến đổi hình trong quá trình dạy học còn nhiều hạn chế

CHƯƠNG 2 TỔ CHỨC DẠY HỌC YẾU TỐ HÌNH HỌC LỚP 5

QUA HOẠT ĐỘNG CẮT, GHÉP HÌNH

2.1 Nguyên tắc tổ chức hoạt động cắt, ghép hình trong dạy học yếu tố hình học cho học sinh lớp 5

2.1.1 Nguyên tắc đảm bảo tính trực quan

Sử dụng các đồ dùng trực quan trong quá trình dạy học là điều kiện cầnthiết đối với mỗi giáo viên và học sinh, nhất là học sinh tiểu học Nó mangmột ý nghĩa rất lớn thúc đẩy hiệu quả trong quá trình làm việc giữa giáo viên

và học sinh đối với việc dạy học yếu tố hình học

Do đó, giáo viên cần đề cao nguyên tắc trực quan trong việc tổ chứchoạt động dạy học các yếu tố hình học Theo đó, giáo viên và học sinh cầnchuẩn bị đầy đủ các chất liệu (giấy, kéo, dụng cụ), số lượng Đặc biệt, giáoviên cần tổ chức cho học sinh thực hiện các kĩ thuật cụ thể (cắt, ghép…)

2.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn

Việc tổ chức dạy yếu tố hình học cho học sinh lớp 5 phải dựa trên các

cơ sở lí luận khoa học giáo dục, toán học (đặc biệt là hình học), phù hợp vớitiến trình dạy học yếu tố hình học trong thực tiễn, đảm bảo hiệu quả dạy họcyếu tố hình học nói chung và môn toán nói riêng

2.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính thống nhất giữa lý thuyết và thực hành

Học luôn đi đôi với hành, vì thế cần đảm bảo tính thống nhất giữa lýthuyết và thực hành trong quá trình dạy học nói chung và tổ chức các hoạtđộng để dạy yếu tố hình học nói riêng Giáo viên cung cấp cho học sinh nhữngkiến thức cần thiết, đồng thời hướng dẫn các em ứng dụng vào để làm bài tậphay giải quyết các tình huống thực tiễn cuộc sống Hiện nay, theo xu thế đổimới dạy học theo hướng tích cực hóa người học, học sinh cần được thực hànhnhiều hơn, chủ động trong các hoạt động học tập, tìm tòi sáng tạo, kiến thiếtnên các tri thức mới

Các hoạt động giáo viên tổ chức cho học sinh về các yếu tố hình họccần khuyến khích học sinh thực hành là chính, áp dụng những kiến thức mớihọc, liên hệ chặt chẽ các kiến thức đã học để giải quyết các bài toán.Như vậy, nguyên tắc này cũng hết sức quan trọng trong quá trình dạy học yếu

tố hình học

2.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính hệ thống

Mọi hoạt động cần có một trình tự, tiến trình nhất định Quá trình dạyhọc yếu tố hình học cũng vậy, giáo viên cần xác định được các bước, các trình

tự rõ ràng để từ đó học sinh có thể tiếp nhận các kiến thức một cách hệ thống

Do đó, việc cần thiết là giáo viên xây dựng được kế hoạch dạy học phù hợp và

dự kiến các tình huống trong quá trình dạy học nhằm thực hiện có hiệu quảcác hoạt động dạy cũng như kiểm soát được quá trình học của học sinh Nhờvậy hoạt động học trở nên đơn giản, hiệu quả

2.1.5 Nguyên tắc đảm bảo tính vừa sức

Học sinh tiểu học lớp 5 có những đặc điểm tâm, sinh lý và nhận thứcnhất định nhưng còn mang tính sơ đẳng của học sinh tiểu học vì thế các hoạtđộng học hay các bài tập, các nhiệm vụ cần đảm bảo tính vừa sức của các emtạo hứng thú học tập cũng như niềm tin toán học Giáo viên cần dựa vào đặcđiểm của từng học sinh, từng nhóm học sinh, lớp học của mình để dạy học chophù hợp, tránh tình trạng đưa ra các nhiệm vụ quá sức hay quá dễ trong bàihọc Vì thế, giáo viên cần chú ý đến nguyên tắc này

2.1.6 Nguyên tắc đảm bảo phát huy tính tích cực, chủ động và tính sáng tạo của học sinh lớp 5

Để phát huy trí tưởng tượng, khả năng tư duy, các hoạt động trong dạy

Quá trình kiến tạo tri thức mang tính chất cá thể, ngay trong cùng mộthoàn cảnh thì kiến tạo tri thức của mỗi học sinh cũng khác nhau Vì vậy, đòihỏi phải tổ chức quá trình dạy học sao cho mỗi học sinh đều có thể phát huytốt nhất khả năng của mình.

Như vậy, các nhiệm vụ, các bài tập giáo viên đưa ra cho học sinh cầnkích thích tính sáng tạo của học sinh, tuy nhiên cần để ý đến nguyên tắc đảmbảo tính vừa sức

Việc tổ chức các hoạt động biến đổi hình đặc biệt là cắt, ghép hình cầnđảm bảo các nguyên tắc ở trên Dưới đậy, chúng tôi xin trình bày việc tổ chứchoạt động cắt, ghép hình trong dạy học đại lượng hình học cụ thể là nội dunghình thành quy tắc, công thức tính diện tích các hình

2.2 Tổ chức hoạt động biến đổi hình (cắt, ghép hình) trong việc xây dựng công thức tính diện tích các hình hình học.

Theo chúng tôi, việc tổ chức các hoạt động cần tiến hành theo các bướcsau:

+ Thước kẻ, bút chì, kéo, sách giáo viên toán 5,…

Học sinh :

+ 2 tấm bìa hình tam giác bằng nhau

+ Thước kẻ, bút chì, kéo, sách giáo khoa toán 5,…

Cách 1 : Giáo viên hướng dẫn học sinh cắt, ghép sử dụng 2 hình tamgiác để tạo thành 1 hình bình hành

Giáo viên giới thiệu 2 tấm bìa hình tam giác (hình 1)