Dạy đại từ xưng hô cho học sinh lớp 5

Tuy nhiên, khi đối chiếu nhu cầu sử dụng đại từ xưng hô trong giao tiếp hằng ngày với chương trình dạy học Tiếng Việt bậc tiểu học thì việc dạy và khai thác hiệu quả sử dụng “Đại từ xưng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

======

HOÀNG THỊ BÍCH HẰNG

DẠY ĐẠI TỪ XƯNG HÔ CHO HỌC SINH LỚP 5

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Tiếng Việt ở Tiểu học

Người hướng dẫn khoa học

TS PHẠM THỊ HÕA

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô giáo TS Phạm Thị Hòa đãhướng dẫn tận tình và luôn giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình làmkhóa luận Tôi xin được cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Giáo dục Tiểuhọc và trong Trường ĐHSP Hà Nội 2 đã dạy dỗ tôi trong suốt 4 năm tôi họctập tại trường Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô giáo trường Tiểuhọc Lê Ngọc Hân (Thành phố Lào Cai), các thầy cô giáo trường Tiểu học HảiNinh (Hải Hậu –Nam Định) đã tạo mọi điều kiện để giúp đỡ tôi hoàn thànhkhóa luận này

Hà Nội, ngày 01 tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Hoàng Thị Bích Hằng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là những nghiên cứu của riêng bản thân tôi, chưađược công bố ở bất kì một nơi nào Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu tráchnhiệm

Hà Nội, ngày 01 tháng 5 năm 2018

Sinh viên

Hoàng Thị Bích Hằng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 1

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Kết cấu khóa luận 4

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 5

1.1 Cơ sở lí luận 5

1.1.1 Cơ sở ngôn ngữ 5

1.1.2 Cơ sở tâm lí học 6

1.2 Cơ sở thực tiễn 11

1.2.1 Nội dung bài học về đại từ xưng hô trong sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5 11

1.2.2 Khảo sát việc dạy và học đại từ xưng hô ở lớp 5 12

1.3 Tiểu kết chương 1 14

CHƯƠNG 2 HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẠI TỪ XƯNG HÔ TRONG CÁC VĂN BẢN TẬP ĐỌC 15

2.1 Hệ thống đại từ xưng hô trong các văn bản tập đọc 15

2.1.1 Bảng thống kê đại từ xưng hô trong các văn bản tập đọc -sách giáo khoa tiếng Việt lớp 5 15

2.1.2 Phân loại 20

2.1.3 Nhận xét chung 21

2.2 Phân tích hiệu quả sử dụng các đại từ xưng hô trong các văn bản tập đọc 22

2.2.1 Hiệu quả sử dụng đại từ xưng hô đúng với chức năng 22

2.2.2 Hiệu quả sử dụng danh từ lâm thời làm đại từ xưng hô 23

2.3 Tiểu kết chương 2 26

CHƯƠNG 3 HƯỚNG DẪN HỌC SINH SỬ DỤNG ĐẠI TỪ XƯNG HÔ TRONG VĂN KỂ CHUYỆN 28

3.1 Hướng dẫn học sinh chuyển đổi ngôi kể trong bài văn kể chuyện 28

3.1.1 Các bước chuyển đổi ngôi kể trong bài văn kể chuyện 28

3.1.2 Những điều cần lưu ý khi chuyển đổi ngôi kể 34

3.2 Hướng dẫn học sinh sử dụng đại từ xưng hô trong kiểu bài kể chuyện đã nghe giáo viên kể trên lớp 35

3.2.1 Thống kê các đề bài theo kiểu bài kể chuyện đã nghe giáo viên kể trên lớp ở lớp 5 35

3.2.2 Hướng dẫn học sinh xác định đại từ xưng hô trong câu chuyện giáo viên kể trên lớp 35

3.3 Hướng dẫn học sinh sử dụng đại từ xưng hô trong kiểu bài kể chuyện đã nghe, đã đọc theo chủ điểm 38

3.3.1 Thống kê các đề bài theo kiểu bài kể chuyện đã nghe, đã đọc theo chủ điểm ở lớp 5 38

3.3.2 Hướng dẫn học sinh sử dụng đại từ xưng hô theo các đề bài cụ thể 39

3.4 Hướng dẫn học sinh sử dụng đại từ xưng hô trong kiểu bài kể chuyện đã được chứng kiến hoặc tham gia 42

3.4.1 Thống kê các đề bài theo kiểu bài kể chuyện đã được chứng kiến hoặc tham gia ở lớp 5 42

3.4.2 Hướng dẫn học sinh sử dụng đại từ xưng hô theo các đề bài cụ thể 43

3.5 Tiểu kết chương 3 45

KẾT LUẬN 47

TÀI LIỆU THAM KHẢO 48

1 Lí do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Giao tiếp là nhu cầu cơ bản và rất cần thiết đối với mỗi con người trongcuộc sống hằng ngày Giao tiếp là sự đảm bảo cho sự tồn tại và phát triển của

xã hội Đặc biệt trong mối quan hệ giữa người với người thì giao tiếp giúptổng hòa các mối quan hệ xã hội, giúp nhân cách và tâm lí mỗi cá nhân pháttriển bình thường, nhất là phẩm chất đạo đức được hình thành và phát triển vìnhờ giao tiếp mà con người nhận thức được các chuẩn mực đạo đức, thẩm mĩ,pháp luật trong xã hội mình đang sống Ngoài ra, giao tiếp còn giúp thỏa mãncác nhu cầu khác của con người như nhu cầu thông tin, nhu cầu được thừanhận, nhu cầu được hòa nhập vào cuộc sống cộng đồng,… Và để giao tiếpđược với mọi người hằng ngày thì người Việt ta sử dụng đại từ xưng hô đểgiao tiếp chiếm số lượng rất lớn

Tuy nhiên, khi đối chiếu nhu cầu sử dụng đại từ xưng hô trong giao tiếp hằng ngày với chương trình dạy học Tiếng Việt bậc tiểu học thì việc dạy và khai thác hiệu quả sử dụng “Đại từ xưng hô” cho học sinh là chưa được chú trọng và có rất ít tài liệu nói riêng về vấn đề dạy chuyên sâu “Đại từ xưng hô”

cho học sinh

Để tìm ra cách thức giúp học sinh lĩnh hội hiệu quả sử dụng đại từ xưng

hô và vận dụng thực hành “Đại từ xưng hô” để giao tiếp hằng ngày thông qua

văn kể chuyện, tôi quyết định chọn đề tài “Dạy đại từ xưng hô cho học sinh lớp 5”.

2 Lịch sử vấn đề

Có thể chia các công trình nghiên cứu về đại từ theo hai hướng sau:

a, Hướng thứ nhất là hướng nghiên cứu về bản chất và đặc điểm của từ loại đại từ tiếng Việt nói chung và đại từ xưng hô nói riêng.

Đây là hướng nghiên cứu của các nhà ngữ pháp như: Lê Biên, Từ loại tiếng Việt (1998), Nxb Giáo dục; Lê A - Hoàng Văn Thung , Giáo trình Tiếng Việt 3 (2012), Nxb Đại học Sư phạm; Diệp Quang Ban, Giáo trình ngữ pháp tiếng Việt (2008), Nxb giáo dục.

Các tác giả đều thống nhất cho rằng:

“Đại từ xưng hô là đại từ thay thế cho danh từ chỉ người trong xưng hô(chỉ người nói, người đối thoại – tức là các vai giao tiếp – còn gọi là đại từnhân xưng, đại từ chỉ ngôi.)

Trong tiếng Việt, đại từ xưng hô phân biệt theo ngôi và theo số, nhưng

về mặt cấu tạo, đại từ không có dạng thức biến hình từ như các ngôn ngữ châu

Âu (Nga, Anh, Pháp) Khi sử dụng đại từ xưng hô vào hoạt động giao tiếp,các đại từ được chọn dùng thường có sắc thải biểu cảm phù hợp với quan hệgiữa người nói – người đối thoại và nghi thức giao tiếp của người Việt

Số lượng đại từ xưng hô chính danh không nhiều Để có đủ đại từ đápứng nhu cầu giao tiếp, tiếng Việt dùng nhiều danh từ để xưng hô như các đại

từ chỉ ngôi trong các vai người nói – người đối thoại cụ thể (xưng hô bằng cácdanh từ chỉ chức vụ, nghề nghiệp hay chỉ quan hệ họ tộc)

Tiếng Việt ít sử dụng các đại từ nhân xưng đích thực trong việc xưng hô(thậm chí dùng chúng bị coi là khiếm nhã), mà thường dùng các danh từ chỉngười có họ hàng (danh từ thân tộc) và cả từ chỉ chức vị để làm từ xưng hô.Đây là hiện tượng gây cản trở lớn cho người nước ngoài học tiếng Việt, thếnhưng đối với người Việt thì cho đến nay vẫn còn là việc cần thiết”

b, Hướng thứ hai – Hướng nghiên cứu về hoạt động dạy đại từ cho học sinh tiểu học

Trong các đề tài nghiên cứu của học viên, sinh viên Trường Đại học Sưphạm Hà Nội 2 từ trước đến nay thì đa phần là các đề tài nghiên cứu dừng ởvấn đề dạy học từ loại nói chung và đại từ nói riêng Có một số đề tài cũng đã

nghiên cứu về dạy đại từ cho học sinh lớp 4,5 được giới hạn ở phạm vi dạyđại từ xưng hô cho học sinh khối lớp 4, 5 nhưng lại nghiên cứu trong mộtphân môn duy nhất đó là kể chuyện Cụ thể:

Khóa luận tốt nghiệp Đại học với đề tài “Rèn kĩ năng sử dụng Đại từ cho học sinh lớp 5” (2015) của sinh viên Trần Thị Phương Thúy.

Luận văn thạc sĩ với đề tài “Dạy đại từ trong văn kể chuyện cho học sinh lớp 4, 5” (2010) của học viên Lương Thị Duyên.

Điểm các công trình nghiên cứu về đại từ, chúng tôi thấy đề tài “Dạy đại

từ xưng hô cho học sinh lớp 5” mà chúng tôi đã chọn không trùng với hướng

nghiên cứu của công trình nào đã công bố

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Giúp học sinh nhận biết và biết cách sử dụng đại từ xưng hô trong cácbài học để từ đó nắm vững văn hóa giao tiếp của người Việt thông qua cáchdùng loại từ này

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, đề tài phải thực hiện các nhiệm

vụ sau:

- Hệ thống được các vấn đề lí thuyết và tìm hiểu cơ sở thực tiễn của đề tài

- Hướng dẫn học sinh tìm hiểu hiệu quả sử dụng của đại từ xưng hôtrong các văn bản tập đọc

- Xây dựng các biện pháp hướng dẫn học sinh sử dụng đại từ trong văn

kể chuyện

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là hoạt động dạy học đại từ xưng hô chohọc sinh lớp 5

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Hoạt động dạy học đại từ xưng hô cho học sinh lớp 5 Trường Tiểu học

Lê Ngọc Hân (Lào Cai) và Trường Tiểu học Hải Ninh (Nam Định) được giớihạn ở hai phân môn: hướng dẫn học sinh lĩnh hội hiệu quả sử dụng đại từxưng hô trong các văn bản tập đọc và hướng dẫn học sinh sử dụng đại từ xưng

hô trong văn kể chuyện

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thống kê phân tích

Phương pháp này được sử dụng để thống kê các đại từ xưng hô, phântích hiệu quả sử dụng của chúng trong văn bản tập đọc Cũng dùng để thống

kê và phân tích cách sử dụng đại từ xưng hô của học sinh lớp 5

6 Kết cấu khóa luận

Khóa luận ngoài phần Mở đầu và Kết luận, phần Nội dung gồm bachương:

- Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

- Chương 2: Hiệu quả sử dụng đại từ xưng hô trong các văn bản tập đọc

- Chương 3: Hướng dẫn học sinh sử dụng đại từ xưng hô trong văn kểchuyện

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Cơ sở ngôn ngữ

1.1.1.1 Đặc trưng của đại từ

Theo Ngữ pháp tiếng Việt (2013), các tác giả Diệp Quang Ban – Hoàng

Văn Thung, Nxb Giáo dục, đã nói về đặc trưng của đại từ như sau:

Đại từ là lớp từ dùng để thay thế và chỉ trỏ Đại từ không trực tiếp biểuthị thực thể, quá trình hoặc đặc trưng như danh từ, động từ và tính từ Đại từchỉ biểu thị các ý nghĩa đó một cách gián tiếp: chúng mang nội dung phản ánhvốn có của các thực từ được chúng thay thế Khi đại từ thay thế danh từ, thìchúng biểu thị ý nghĩa thực thể của danh từ; khi thay thế cho các động từ (haytính từ), chúng biểu thị ý nghĩa quá trình (hay đặc trưng) của động từ (haytính từ)

Do chức năng thay thế, đại từ chủ yếu có khả năng hoạt động trên trụcđối đoạn (hệ hình) mà rất hạn chế hoạt động trên trục cú đoạn (kết hợp) Đại

từ không chỉ thay thế cho một thực từ (danh từ, động từ, tính từ), mà còn cóthể thay thế cho kết hợp từ (cụm từ), câu, đoạn văn

Đại từ nói chung, có thể đảm nhiệm các chức năng cú pháp của thực từđược thay thế Ngoài ra, đại từ còn được dùng để thay thế và chỉ trỏ vào người

và vật tham gia quá trình giao tiếp (tương ứng với người và vật được biểu thịtrong danh từ)

1.1.1.2 Khái quát về đại từ xưng hô

Trong Ngữ pháp tiếng Việt (2013), Nxb Giáo dục, Diệp Quang Ban –

Hoàng Văn Thung, đã nói khái quát về đại từ xưng hô như sau:

Đại từ xưng hô dùng thay thế và biểu thị các đối tượng tham gia quátrình giao tiếp (được phản ánh trong nội dung ý nghĩa của thực từ hay tổ hợpthực từ tương ứng).

Đối tượng tham gia quá trình giao tiếp (người, vật) được chỉ ra một cách

chung nhất ở cương vị ngôi trong ý nghĩa của đại từ.

1.1.1.3 Phân loại đại từ xưng hô

a, Các từ chuyên dùng để xưng hô: tôi, tao, tớ, chúng tôi, chúng nó,mày,

b, Các danh từ chỉ quan hệ thân thuộc được sử dụng lâm thời thành đại

từ xưng hô: anh, chị, em, cô, dì, chú, bác, bố, mẹ, ông, bà, con, cháu,

1.1.1.4 Vai trò của đại từ xưng hô trong giao tiếp

Trong cuốn Tiếng Việt (2007), Lê A (Chủ biên) – Phan Phương Dung –

Vũ Thị Kim Thoa – Đặng Thị Kim Nga – Đỗ Xuân Thảo, Nxb Giáo dục, vaitrò của đại từ xưng hô được hiểu như sau:

Đại từ xưng hô tiếng Việt dùng để đáp ứng nhu cầu biểu thị các sắc tháibiểu cảm của người Việt trong phạm vi xưng hô

Việc dùng các danh từ chỉ quan hệ họ hàng để xưng hô làm cho quan hệgiữa những người giao tiếp trở nên gần gũi, thân mật hơn

1.1.2 Cơ sở tâm lí học

1.1.2.1 Đặc điểm tâm lí lứa tuổi học sinh lớp 5

Học sinh lớp 5 có độ tuổi từ 10 - 11 tuổi, có hoạt động học tập là hoạtđộng chủ đạo

Các em vẫn là một thực thể hồn nhiên, ngây thơ và trong sáng Ở mỗihọc sinh đều tiềm tàng khả năng p h át t r i ể n v ề trí tuệ, lao động, rèn luyện vàhoạt động xã hội Trẻ em ở lứa tuổi này đều là thực thể đang hình thành vàphát triển cả về mặt sinh lý, tâm lý, xã hội, các em học sinh đang từngbước gia nhập vào xã hội với rất nhiều mối quan hệ Do vậy, các em học sinh

vẫn chưa đủ ý thức, chưa đủ phẩm chất và năng lực như một công dân trong

xã hội, mà các em luôn cần sự bảo trợ, giúp đỡ của người lớn, của gia đình,nhà trường và xã hội

Ở lứa tuổi này, các em rất dễ thích nghi và tiếp nhận cái mới nhưng lạithiếu sự tập trung cao độ, khả năng ghi nhớ và chú ý có chủ định chưa đượcphát triển mạnh, tính hiếu động, dễ xúc động còn bộc lộ rõ nét Trẻ ghi nhớrất nhanh và quên cũng rất nhanh

Chú ý có chủ định của học sinh lớp 5 đã bền vững hơn so với học sinh ởgiai đoạn đầu tiểu học, tuy nhiên vẫn còn yếu, khả năng điều chỉnh chú ý có ýchí của các em chưa mạnh Các em có trí nhớ trực quan – hình tượng pháttriển chiếm ưu thế hơn trí nhớ từ ngữ – lô gíc

Trong sự phát triển tư duy ở học sinh tiểu học, tính trực quan cụ thể vẫncòn thể hiện ở các lớp đầu cấp (lớp 1, 2, 3) và sau đó chuyển dần sang tínhkhái quát ở các lớp cuối cấp (lớp 4, 5)

Học sinh tiểu học nói chung và học sinh lớp 5 nói riêng thường có nhiềunét tính tốt như hồn nhiên, ham hiểu biết, giàu lòng thương người, lòng vị tha,nhân ái, yêu mến bạn bé

Đối với học sinh tiểu học, nhất là học sinh lớp 5 thì tình cảm có vị trí đặcbiệt quan trọng vì nó là khâu trọng yếu gắn liền nhận thức với hoạt động củatrẻ Tình cảm tích cực sẽ kích thích các em học sinh nhận thức và là động lực

để thúc đẩy trẻ hoạt động

Việc dạy cho học sinh lứa tuổi này có hiểu biết và sử dụng đại từ xưng

hô một cách linh hoạt, giúp các em giao tiếp có văn hóa ngay từ bậc tiểu học

là rất quan trọng

1.1.2.2 Đặc điểm trí nhớ và liên tưởng, tưởng tượng của học sinh lớp 5

a, Đặc điểm trí nhớ

Do hoạt động của hệ thống tín hiệu thứ nhất vấn chiếm ưu thế nên ở họcsinh tiểu học nói chung và học sinh lớp 5 nói riêng, trí nhớ trực quan – hìnhtượng vẫn được phát triển hơn trí nhớ từ ngữ - lô gíc Các em học sinh lớp 5vẫn có khả năng dễ ghi nhớ và nhớ lại các tài liệu trực quan nhanh hơn, tốthơn các tài liệu bằng lời nói Hay nói một cách khác, trí nhớ của học sinh lớp

5 vẫn mang tính chất hình ảnh cụ thể, trực tiếp

Các em học sinh ghi nhớ vẫn chủ yếu dựa vào việc học thuộc lòng từngcâu, từng chữ trong tài liệu mà không cần sắp xếp, sửa đổi, diễn đạt lại, thậmchí các em không cần hiểu nội dung, ý nghĩa của bài học mà vẫn nhớ được.Các em có khả năng ghi nhớ máy móc rất tốt Do vậy, học sinh rất dễ họcthuộc một bài thơ, đoạn văn, bảng cộng trừ nhân chia trong khoảng thời gianngắn

Đặc biệt, vấn đề tình cảm có ảnh hưởng rất lớn đến tốc độ ghi nhớ và độbền vững của sự ghi nhớ ở học sinh lớp 5 Các em rất dễ nhớ và nhớ rất lâunhững điều làm cho các em xúc động mạnh như ngạc nhiên, thích thú, sợ hãi,

… Đa phần, các em chưa biết sử dụng các biện pháp ghi nhớ như đọc và táihiện, tìm điểm tựa, so sánh, dùng sơ đồ, lập dàn ý, …

Nhìn chung, học sinh lớp 5 đã có trí nhớ phát triển Đây chính là điềukiện giúp giáo viên cung cấp cho học sinh những kiến thức về đại từ xưng hô,những hiểu biết về cách dùng nghệ thuật loại từ này của các nhà văn, nhà thơđược thể hiện trong các văn bản tập đọc Từ lĩnh hội, các em sẽ ghi nhớ màvận dụng vào thực tiễn sử dụng các đại từ xưng hô linh hoạt, sinh động

b, Đặc điểm liên tưởng, tưởng tượng

Trí tưởng tượng của học sinh tiểu học cũng như học sinh lớp 5 được hìnhthành và phát triển thông qua các hoạt động học tập và các hoạt động kháccủa các em Trong mỗi giờ học, các em không những phải nhớ, suy nghĩnhững điều mà giáo viên nói, hướng dẫn, kể, giảng giải mà các em còn phải

tự hình dung, liên tưởng, tưởng tượng ra những sự vật, sự việc, con người,hiện tượng mà các em chưa được gặp bao giờ.

Trí tưởng tượng của học sinh lớp 5 phát triển theo khuynh hướng tiến dầnđến phản ánh một cách đúng đắn và đầy đủ hiện thực khách quan trên cơ sởnhững tri thức tương ứng Ở giai đoạn này, các hình ảnh liên tưởng, tưởng tượngcủa học sinh dần trở nên hiện thực hơn, phản ánh đúng đắn, chính xác hơn nộidung của các môn học, nội dung của các câu chuyện mà các em đã được nghe,được đọc, được chứng kiến hoặc tham gia Các hình ảnh tưởng tượng không còn

bị đứt đoạn, tản mạn mà hợp nhất với nhau tạo thành một hệ thống

Ở giai đoạn đầu tiểu học, các hình ảnh tưởng tượng của trẻ còn phải dựatrên các phương tiện trực quan như truyện, tranh, … nhưng đến lớp 5, các

hình ảnh tưởng tượng của học sinh được phát triển dựa trên cơ sở đó là ngôn

từ Dựa vào ngôn từ, học sinh liên tưởng, xây dựng được những hình ảnh mới

một cách sáng tạo bằng cách cải tạo, chế biến những ấn tượng cũ sau đó kếthợp chúng lại tạo thành chuỗi những tổ hợp mới mẻ Do đó, những hình ảnhtưởng tượng của học sinh lớp 5 dần trở nên khái quát hơn so với học sinh ởgiai đoạn đầu tiểu học Ví dụ, khi kể về một chuyến đi chơi, học sinh lớp 1 chỉ

dừng lại ở việc mô tả được chuyến đi chơi có thực của các em một cách tỉ mỉ, chính xác thì học sinh lớp 5 đã xây dựng được hình ảnh của một chuyến đi

chơi không chỉ dựa vào một chuyến đi chơi cụ thể nào đó mà còn dựa vào sựđiều chỉnh, tu sửa của nhiều chuyến đi chơi đã có

Ở giai đoạn đầu tiểu học, các chi tiết trong hình ảnh liên tưởng, tưởngtượng của trẻ còn nghèo nàn, tản mạn Đến lớp 5, các hình ảnh này dần trởnên trọn vẹn, khái quát hơn bởi số lượng chi tiết nhiều hơn và sự sắp xếp cáchình ảnh tưởng tượng cũng chặt chẽ hơn

Nếu ở lớp 1, hình ảnh tưởng tượng của các em học sinh thường mờ nhạt,không rõ ràng thì ở lớp 5, các hình ảnh này dần trở nên rõ nét, chính xác hơn

Trẻ càng lớn thì các chi tiết thừa trong hình ảnh tưởng tượng càng đượcgiảm đi, nhờ đó các hình ảnh tưởng tượng của trẻ càng được gọt giũa, trở nênmạch lạc và sát thực hơn Điều này được phát triển dựa trên sự tham gia có

chủ định của tư duy và ngôn ngữ vào quá trình liên tưởng, tưởng tượng của

các em

Có thể nói thế giới sự vật, hiện tượng trong liên tưởng, tưởng tượng của trẻ

là thế giới của các nhân vật, bạn bè Ta thường bắt gặp trong các bài văn miêu

tả, kể chuyện, trẻ trò chuyện với cây, với con vật như với người Để câu chuyện

kể giàu tính chân thực, các em phải huy động những hiểu biết về hệ thống đại

từ nhân xưng, lựa chọn những cặp từ xưng hô sao cho phù hợp Vì vậy, việccung cấp cho học sinh kiến thức về loại đại từ này là vô cùng cần thiết

1.1.2.3 Đặc điểm ngôn ngữ của trẻ em độ tuổi 10 - 11

Ngôn ngữ của trẻ em độ tuổi 10 - 11 phát triển mạnh mẽ cả về ngữ âm,ngữ pháp và từ vựng Vốn từ của các em ở lứa tuổi này được tăng lên mộtcách mạnh mẽ, rõ rệt do được học nhiều môn và phạm vi tiếp xúc, giao tiếpđược mở rộng Ngoài ra, khả năng hiểu nghĩa của từ ở các em cũng phát triển:

đi từ chỗ hiểu một cách cụ thể, cảm tính đến hiểu khái quát, trìu tượng nghĩacủa từ Tuy nhiên, trẻ vẫn thường hiểu nghĩa của từ gắn với nội dung cụ thểcủa bài học nào đó Ví dụ, khi giải nghĩa từ “mặc niệm”, trẻ thường gắn vớihình ảnh cụ thể của người đang đứng ở tư thế mặc niệm đó là đứng yên, cúiđầu mà chưa hiểu được ý nghĩa của từ là tưởng nhớ đến người đã khuất Do

đó, việc hiểu nghĩa bóng của từ đối với các em vẫn còn khó khăn

Ở giai đoạn này, các em đã nắm được một số đơn vị ngữ pháp tiếng Việt

cơ bản nhưng do việc vận dụng vào ngôn ngữ nói và viết chưa thuần thục nênvẫn mắc nhiều lỗi sai, đặc biệt là khi viết

Hình thức mới của ngôn ngữ - ngôn ngữ viết được hình thành và pháttriển mạnh Tuy nhiên, ở độ tuổi này thì ngôn ngữ viết của trẻ nghèo hơn

ngôn ngữ nói Do đó, trẻ rất khó chuyển ngôn ngữ bên trong thành hình thứcviết Hay nói một cách khác, trẻ vẫn chưa thể đặt bản thân mình vào vị trí củangười đọc - người chưa hề biết đến sự kiện mà trẻ đang viết Ngoài ra, do hiểu

từ ngữ chưa chính xác, nắm ngữ pháp chưa chuẩn nên các em dùng từ vẫn cònsai, viết câu chưa đúng, không biết ngắt câu,…

Trong hệ thống đại từ, số lượng các đại từ chuyên dùng không nhiều.Các danh từ chỉ quan hệ thân thuộc mặc dù chỉ trong những hoàn cảnh giaotiếp nhất định, được sử dụng lâm thời làm đại từ, nhưng hệ thống các từ nàylại làm nên sự phong phú, đa dạng, tinh tế trong văn hóa giao tiếp của ngườiViệt Nắm được đặc điểm ngôn ngữ của học sinh lớp 5 và phát triển ngôn ngữcho trẻ, giáo viên không thể bỏ qua việc hướng dẫn các em dùng đại từ xưng

hô sao cho chính xác, hiệu quả, văn hóa

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Nội dung bài học về đại từ xưng hô trong sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5

1.2.1.1 Nội dung bài học lí thuyết về đại từ xưng hô

- Nội dung bài học lí thuyết “Đại từ xưng hô” - tuần 11- Sgk tiếng Việt 5– tập 1, tr.104, 105 gồm 2 phần:

+ Phần 1: Nhận xét - Sgk tiếng Việt 5, tr.105

Yêu cầu học sinh đọc đoạn văn và trả lời câu hỏi

+ Phần 2: Ghi nhớ - Sgk tiếng Việt 5, tr.105

Đại từ xưng hô là từ được người nói dùng để tự chỉ mình hay chỉ người khác khi giao tiếp: tôi, chúng tôi; mày, chúng mày; nó, chúng nó,…

Bên cạnh các từ nói trên, người Việt Nam còn dùng nhiều danh từ chỉ người làm đại từ xưng hô để thể hiện rõ thứ bậc, tuổi tác, giới tính: ông, bà, anh, chị, em, cháu, thầy, bạn,…

Khi xưng hô, cần chú ý chọn từ cho lịch sự, thể hiện đúng mối quan hệ giữa mình với người nghe và người được nhắc tới.

1.2.1.2 Bài tập về đại từ xưng hô trong sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5

Không được biên soạn thành một tiết luyện tập thực hành giống như dạybài “Quan hệ từ” mà lồng ghép luôn vào tiết dạy lí thuyết trong bài “Đại từxưng hô” - tuần 11- Sgk tiếng Việt 5 – tập 1, tr.104, 105 Cụ thể, gồm có hai

bài tập trong sách giáo khoa tiếng Việt lớp 5 về đại từ xưng hô (chính là phần 3: luyện tập của bài học).

1.2.2 Khảo sát việc dạy và học đại từ xưng hô ở lớp 5

1.2.2.1 Đối tượng khảo sát

Học sinh khối lớp 5 của hai trường Tiểu học đó là:

- Trường Tiểu học Lê Ngọc Hân – Thành phố Lào Cai

- Trường Tiểu học Hải Ninh – Hải Hậu – Nam Định

Tiết dự giờ thứ hai là tiết dạy kể chuyện tuần 7 - Cây cỏ nước Nam Saukhi giáo viên kể lần 2 kết hợp với chỉ tranh, giáo viên tổ chức cho học sinhđọc yêu cầu 1,2,3 của bài tập và kể chuyện theo các hình thức: kể theo nhóm,

kể đoạn và kể toàn bộ truyện Chúng tôi không thấy giáo viên hướng dẫn họcsinh chú ý đến vai kể, ngôi kể Tiết học trôi qua bình thường, không đọng lại

ấn tượng trong học sinh và người dự

1.2.2.4 Thực tiễn năng lực sử dụng đại từ xưng hô của học sinh lớp 5

Chúng tôi đã dự một số giờ dạy kể chuyện cho học sinh lớp 5 tại haiTrường Tiểu học Lê Ngọc Hân (Lào Cai) và Hải Ninh (Nam Định), chúng tôi

có một số nhận xét sau: khi dự giờ tại hai trường Tiểu học này với cùng một

tiết kể chuyện của tuần 25, câu chuyện “Vì muôn dân” thấy có sự chênh lệch

về năng lực sử dụng đại từ xưng hô của học sinh 2 miền Cụ thể:

Y

ê u c ầ u : đóng vai một nhân vật bất kì trong chuyện “Vì muôn dân”

để kể lại câu chuyện đó

Bảng so sánh năng lực sử dụng đại từ xưng hô của học sinh lớp 5 ở hai

Trường Tiểu học trong giờ kể chuyện

Tiêu chí Học sinh Trường Tiểu

nhanh, chính xác được ngôi kể là ngôi thứ 1Lựa chọn từ xưng hô

cho nhân vật nhập vai

Nhân vật Quang Khải

Nhân vật vua được gọi

Qua đây ta thấy khả năng sử dụng đại từ xưng hô và xác định ngôi kểtrong văn kể chuyện của học sinh lớp 5 ở miền xuôi tốt hơn học sinh miềnngược Tuy nhiên, vốn từ xưng hô mà học sinh sử dụng trong văn kể chuyệncũng như trong giao tiếp là chưa phong phú, còn nghèo nàn, chưa biết cách sửdụng đại từ xưng hô một cách linh hoạt để tăng giá trị biểu cảm cho câuchuyện.

Mặt khác, trong giờ kể chuyện giáo viên cũng chưa chú ý hướng dẫn họcsinh xác định ngôi kể sao cho đúng với yêu cầu và chưa biết cách hướng dẫnhọc sinh lựa chọn các đại từ xưng hô sao cho hay, sinh động phù hợp với vị trícủa nhân vật và đặc biệt là để thể hiện thái độ, tình cảm, cảm xúc của cácnhân vật trong truyện

1.3 Tiểu kết chương 1

Trong chương 1, chúng tôi đã hệ thống các kiến thức về đại từ nói chung

và đại từ xưng hô nói riêng để làm cơ sở lí luận cho đề tài Chúng tôi cũng hệthống các kiến thức về tâm lí trẻ em, đặc biệt là các kiến thức về đặc điểm trínhớ, liên tưởng tưởng tượng, đặc điểm ngôn ngữ của học sinh lớp 5 để làm cơ

sở cho việc khảo sát hoạt động dạy học đại từ nhân xưng ở phổ thông cho đốitượng này hiện nay ra sao Các kiến thức lí thuyết và thực tiễn mà chúng tôixây dựng được trong chương 1 sẽ là chỗ dựa vững chắc để chúng tôi xâydựng các biện pháp dạy đại từ xưng hô cho học sinh lớp 5 có hiệu quả hơn

CHƯƠNG 2 HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẠI TỪ XƯNG HÔ TRONG CÁC VĂN BẢN TẬP ĐỌC

Để giúp học sinh nhận biết và cảm nhận được nghệ thuật sử dụng đại từxưng hô mà các nhà văn, nhà thơ đã sử dụng, trước hết chúng tôi hệ thống cácđại từ xưng hô trong các văn bản tập đọc sau đó chỉ ra cho các em thấy cáihay, cái đẹp trong cách dùng các đại từ đó

2.1 Hệ thống đại từ xưng hô trong các văn bản tập đọc

2.1.1 Bảng thống kê đại từ xưng hô trong các văn bản tập đọc - sách giáo khoa tiếng Việt lớp 5

STT Tên văn bản

tập đọc Trang

Sách giáo khoa tiếng Việt lớp 5

Đại từ xưng hô Ngôi 1 Ngôi 2 Ngôi 3

1 Thư gửi các

học sinh 4, 5

Tập 1

Tôi,chúng ta Các em

24,25,

29, 30

Tui, tao, cháu, tôi

Anh, chị,cậu, mầy,

ba, má

Anh, chồng,con, má, vợ,cha con,thằng nhỏ,ông, tía, ba,chị

4 Những con sếu

Cô bé, em,trẻ em

ông, nghệ sĩ,vua, bọn

thủy thủ,con người10

13 Cái gì quý

Tập 1

Tớ, thầy,ta

Các cậu,mọingười

Ai, bạnHùng, thầygiáo

15 Người gác rừng

tí hon

124,125

Em, công

an huyện

Mày,cháu

Ba em, ba,

bà nội, bàHai, chúcông an, gãtrộm, bọntrộm

16 Trồng rừng

ngập mặn

128,129

Nước ta,

17 Chuỗi ngọc lam

134,135,136

Cháu, tôi

Chú,cháu,ông, cô

Ai, chị cháu,

mẹ, mộtthiếu nữ, cô

bé, em

em

Ai, mẹ em,người, cácbạn

19 Buôn Chư Lênh

20 Về ngôi nhà

đang xây

148,149

22 Thầy cúng đi

viện

158,159

Bác sĩ, cụ,

Cụ, cha, họctrò, con

ta, côngdân

Anh, ông

Họ, đồngbào, ôngđốc học,giám quốcPhú Lãng

Sa, người ta

25 Thái sư Trần

Tôi, hạ thần, trẫm

Ngươi, bệhạ

Người ấy,ông, vợ, phunhân, thái sư,anh ta, kẻnày

26 Trí dũng song

Sứ thần,nhà vua,ngươi

Tổ tiên,tướng LiễuThăng, họ,anh hùngthiên cổ, sứthần, ông, ai

27 Tiếng rao đêm 30, 31

Tập 2

Tôi

Anh, anhcông an,thương binh

28 Lập làng giữ

Con, tao,mình, bố Ông, con

Đàn bà, trẻcon, thằngNhụ, nhàcon, ông, ai

Môn sinh,thầy, cụgiáo

Chồng nàng,chàng, vịgiáo sĩ, nàng

37 Công việc đầu

42 Lớp học trên 153, Ta, tôi, cụ, Con, thầy Cụ, thầy, mẹ

thiếu trẻ con

2.1.2 Phân loại

Dựa vào kết quả thống kê đại từ xưng hô trong các văn bản tập đọc ởsách giáo khoa - Tiếng Việt lớp 5, có thể đưa ra bảng thống kê các đại từxưng hô theo ngôi 1, ngôi 2, ngôi 3 và bảng thống kê các danh từ làm đại từxưng hô lâm thời

Bảng thống kê các đại từ xưng hô theo ngôi 1, ngôi 2, ngôi 3

Đại từ xưng hô

(người nói) (người nghe) (người, vật được

Bảng thống kê các danh từ làm đại từ xưng hô lâm thời

Danh từ lâm thời làm đại từ xưng hô

Danh từ chỉ mối quan hệ họ hàng, Danh từ chỉ chỉ chức vụ, nghề nghiệp,

danh hiệu lâm thời làm đại từruột thịt, tuổi tác lâm thời làm đại từ

Cha, bố, mẹ, con, anh, em, chị, cô, dì,

Thầy giáo, vị giáo sĩ, môn sinh, cụgiáo, chú tiểu, chú công an, thương binh, sứ thần, anh hùng thiên cổ,chú, bác, bầm, cụ, vợ, chồng, ba, ông, tướng, phu nhân, ông đốc học, giám

cô giáo, đám thủy thủ, nghệ sĩ, sĩquan cao cấp, người ngoại quốc,…

2.1.3 Nhận xét chung

Qua bảng thống kê đại từ xưng hô trong các văn bản tập đọc (sách giáokhoa Tiếng Việt lớp 5) ta thấy, đại từ xưng hô xuất hiện rất nhiều trong các

văn bản tập đọc Các đại từ chuyên dùng xuất hiện trong các văn bản tập đọcđều là những từ quen thuộc mà ta dùng để giao tiếp trong cuộc sống hằngngày và mang lại giá trị biểu cảm nhất định trong giao tiếp Cái đáng lưu ý là

hệ thống các danh từ lâm thời làm đại từ Chúng tôi thấy xuất hiện một sốdanh từ chỉ chức vụ nghề nghiệp được dùng xưng hô trong hoàn cảnh giaotiếp thời xưa Ví dụ: cụ giáo – môn sinh, sứ thần, phu nhân,

Khi phân tích hiệu quả sử dụng đại từ nhân xưng, chúng tôi sẽ lưu ý họcsinh đặc biệt chú ý đến lớp từ này

2.2 Phân tích hiệu quả sử dụng các đại từ xưng hô trong các văn bản tập đọc

2.2.1 Hiệu quả sử dụng đại từ xưng hô đúng với chức năng

Đại từ xưng hô dùng ở một ngôi xác định, số lượng đại từ trong nhómnày không nhiều Chúng dùng để thay thế và chỉ trỏ đối tượng giao tiếp ở một

ngôi xác định tương ứng với cương vị nói, cương vị nghe và cương vị được nói đến Hay nói một cách khác, chúng chỉ được sử dụng để chỉ ngôi, không

dùng trong chức năng của các loại từ khác Thông qua cách sử dụng đại từ chỉngôi trong giao tiếp mà ta có thể biết được quan hệ (xấu hay tốt, chính thứchay không chính thức, thân mật hay xa lạ) của các vai trong giao tiếp

Cụ thể, thông qua các văn bản tập đọc trong sách giáo khoa tiếng Việtlớp 5 ta thấy rằng:

- Bạn bè với nhau thường dùng “tao”, “tớ”, “chúng mình” để chỉ ngôithứ 1 chứ ít khi dùng “tôi” và người nghe (ngôi thứ 2) thường hô là “mày”,

“bạn”, “các cậu”

V í dụ:

Hùng nói: “Theo tớ, quý nhất là lúa gạo Các cậu có thấy ai không ăn

mà sông được không?”

(Trích bài “Cái gì quý nhất?” – sách Tiếng Việt lớp 5 – tập 1, tr.85)

- Khi nói với tất cả mọi người thường dùng “tôi” hoặc “chúng tôi”,

“chúng ta” để xưng hô - chỉ ngôi thứ nhất (người nói)

V í dụ :

“Ngày hôm nay, nhân buổi tựu trường của các em, tôi chỉ biết chúc các

em một năm đầy vui vẻ và đầy kết quả tốt đẹp.”

(Trích bài “Thư gửi các học sinh” – sách Tiếng Việt lớp 5 – tập 1, tr.4)

- Khi đối phương giao tiếp không cần phải giữ lễ hoặc bản thân ngườinói muốn biểu lộ uy quyền, sự tức giận thì thường dùng “tao”, “ta” và ngườinghe thì thường hô là “tụi bay”, “mi” Cách dùng các cặp xưng hô vừa thểhiện được ngôi thứ 1 (người nói) và ngôi thứ 2 (người nghe), vừa thể hiện đượcthái độ giao tiếp

V í dụ:

“Ngươi ở chức thấp mà biết giữ phép như thế, ta còn trách gì nữa!”

(Trích bài “Thái sư Trần Thủ Độ” – sách Tiếng Việt lớp 5 – tập 1, tr.15)

2.2.2 Hiệu quả sử dụng danh từ lâm thời làm đại từ xưng hô

Khi nói chuyện với mọi người trong cuộc sống hằng ngày, tùy từngtrường hợp, tương quan tuổi tác, mối quan hệ bà con, mức độ thân sơ màngười giao tiếp tự xưng bằng những đại từ xưng hô khác nhau Qua cách sửdụng đại từ xưng hô lâm thời người nói muốn thể hiện sắc thái tình cảm khácnhau, thái độ trân trọng, tôn trọng, lịch sự hoặc khinh bỉ với đối phương Điềunày được thể hiện rất rõ nét trong cách dùng đại từ xưng hô lâm thời trongcác văn bản tập đọc ở môn Tiếng Việt lớp 5 cũng như trong các cuộc hộithoại, giao tiếp hằng ngày trong cuộc sống Cụ thể:

- Xưng "con" với ông bà, cha mẹ, những người bà con ngang vai với ông

bà cha mẹ, với thầy cô giáo và với những người già → thể hiện sự tôn trọngvới người lớn tuổi hơn mình