Tiếp nhận tác phẩm tam quốc diễn nghĩa từ góc nhìn điện ảnh

Văn chương càng được mở rộng về đề tài thì điện ảnh càng có cơ hội làm cho mình phong phú thêm Từ lâu đã có các vở kịch được đưa lên màn ảnh như kịch của Shakespeare với những tác phẩm H

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

HÀ NỘI - 2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Người hướng dẫn khoa học

TS Nguyễn Thị Bích Dung

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi và được sựhướng dẫn khoa học của TS Nguyễn Thị Bích Dung Các nội dung nghiên cứu, kếtquả trong đề tài này là trung thực và chưa công bố dưới bất kỳ hình thức nào trướcđây Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Sinh viên

Nguyễn Thị Ngọc

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp mới của khóa luận 5

7.Cấu trúc khóa luận 5

NỘI DUNG 6

Chương 1: ĐIỆN ẢNH VÀ TÁC PHẨM TAM QUỐC DIỄN NGHĨA 6

1.1.Khái niệm điện ảnh 6

1.2 Hiện tượng chuyển thể từ tác phẩm văn học sang điện ảnh 6

1.2.1.Diện mạo chung 6

1.2.2 Hình thức chuyển thể từ tác phẩm văn học sang điện ảnh 9

1.2.3.Những lưu ý khi chuyển thể 10

1.3 Khái niệm cốt truyện trong tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh 12

1.3.1 Khái niệm về cốt truyện trong tác phẩm văn học 12

1.3.2 Khái niệm cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh 12

1.4 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh 13

1.4.1.Khái niệm nhân vật trong tác phẩm văn học 13

1.4.2 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm điện ảnh 14

1.5 Khái niệm không gian, thời gian trong tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh 15

1.5.1 Khái niệm không gian, thời gian trong tác phẩm văn học 15

1.5.2 Khái niệm không gian thời gian trong tác phẩm điện ảnh 17

1.6 Bảng khảo sát và phân loại các tác phẩm điện ảnh được chuyển thể từ tác phẩm

Tam Quốc diễn nghĩa 17

1.6.1 Bảng khảo sát 18

1.6.2 Phân loại 19

1.7 Những vấn đề đặt ra khi chuyển thể từ tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa 20

Tổng kết chương 1 22

Chương 2: CỐT TRUYỆN, NHÂN VẬT VÀ KHÔNG GIAN THỜI GIAN TRONG TAM QUỐC DIỄN NGHĨA DƯỚI GÓC NHÌN ĐIỆN ẢNH 23

2.1 Cốt truyện trong tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa dưới góc nhìn điện ảnh 23

2.1.1 Từ tác phẩm văn học 23

2.1.2 Đến tác phẩm điện ảnh 24

2.1.3 Tạo điểm nhấn, gây ấn tượng qua việc xây dựng các tình tiết mở đầu và kết thúc của tác phẩm điện ảnh 31

2.1.4 Những tồn tại và hạn chế khi chuyển thể 33

2.2 Nhân vật trong tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa dưới góc nhìn điện ảnh 36

2.2.1 Hệ thống nhân vật chính trong Tam quốc diễn nghĩa dưới góc nhìn điện ảnh .36

2.2.2 Các tuyến nhân vật được hư cấu của tác phẩm điện ảnh 39

2.2.3 Các tuyến nhân vật bị lược bỏ 41

2.2.4 Hành động nhân vật trong Tam quốc diễn nghĩa dưới góc nhìn điện ảnh 42

2.2.5 Ngôn ngữ nhân vật trong Tam quốc diễn nghĩa từ tác phẩm văn học đến tác phẩm điện ảnh 45

2.2.5.1 Ngôn ngữ nhân vật người dẫn truyện 45

2.2.5.2 Ngôn ngữ nhân vật 46

2.3 Không gian và thời gian trong tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa dưới góc nhìn điện ảnh 47

2.3.1 Không gian trong tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa dưới góc nhìn điện ảnh 47

2.3.1.1 Không gian chiến trận 47

2.3.1.2 Không gian thiên nhiên 48

2.3.1.3 Không gian kiến trúc cung đình, thành quách 49

2.3.2 Thời gian trong tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa dưới góc nhìn điện ảnh 50

2.3.2.1 Từ tác phẩm văn học 50

2.3.2.2 Đến tác phẩm điện ảnh 51

Tiểu kết chương 2 52

KẾT LUẬN 54 TÀI LIỆU THAM KHẢO

tư liệu vô cùng vô giá và bất tận của điện ảnh, hai lĩnh vực này có quan hệ chặt chẽvới nhau, nhà phê bình điện ảnh Timmothy Corrigan đã từng nhận xét về mối quan

hệ giữa văn học và điện ảnh như sau: “ Lịch sử quan hệ giữa phim ảnh và vănchương là một lịch sử yêu ghét lẫn lộn, đương đầu và phụ thuộc lẫn nhau.” Qua đóchúng ta thấy được sự song hành của hai lĩnh vực Văn chương càng được mở rộng

về đề tài thì điện ảnh càng có cơ hội làm cho mình phong phú thêm

Từ lâu đã có các vở kịch được đưa lên màn ảnh như kịch của Shakespeare

với những tác phẩm Hamlet, Rômeo và Juliet, hay những bộ phim chuyển thể từ tiểu thuyết nổi tiếng như: Những người khốn khổ của V.Huygo, Chiến tranh và hòa

bình của L N Tônxtôi, Cuốn theo chiều gió của M Mitchen…

Trước thực tế phát triển của điện ảnh thế giới, điện ảnh của Châu Á cũng cónhững bước tiến nhanh, nhất là nền điện ảnh của Trung Quốc với những hướng điriêng và rất thành công với dòng phim cổ trang lấy cảm hứng từ những bộ tiểu

thuyết được xếp vào hàng kinh điển như: Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung),

Thủy Hử (Thi Nại Am), Tây Du Ký (Ngô Thừa Ân),…Trong đó tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa (La Quán Trung) đã được chuyển thể sang tác phẩm điện ảnh, mỗi một

bộ phim đã phản ánh rõ nét cuộc chiến hỗn loạn giữa các nước chư hầu mà tiêu biểu

là ba nước Ngô, Thục, Ngụy với thế chân vạc Đây là nguồn cảm hứng cho các nhàlàm phim đã tạo nên những tác phẩm điện ảnh với đầy đủ mọi thể loại, khía cạnh vàđan xen vào sự sáng tạo của nhà sản xuất để làm nên sự hấp dẫn cho người xem.Thông qua các tác phẩm điện ảnh này ta thấy mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh,

từ chất liệu đến phương thức tác động của hai loại hình nghệ thuật này Với niềmđam mê văn chương và điện ảnh người viết muốn được khám phá sâu hơn những

khía cạnh của hai lĩnh vực khi kết hợp với nhau, phần nào cung cấp cho người đọccái nhìn toàn diện về những tác phẩm chuyển thể, từ những lí do trên chúng tôi lựa

chọn đề tài “Tiếp nhận tác phẩm Tam Quốc diễn nghĩa từ góc nhìn điện ảnh” cho

khóa luận của mình Nhưng với dung lượng của khóa luận không cho phép nghiêncứu đầy đủ các nội dung nên trong khóa luận chỉ đề cập tới thể loại điện ảnh trênphương diện cốt truyện, không gian thời gian và nhân vật trong tác phẩm

2 Lịch sử vấn đề

Điện ảnh là bộ môn nghệ thuật ra đời muộn hơn so với các bộ môn nghệthuật khác như: Điêu khắc, Hội họa, Âm nhạc - vốn đã có lịch sử ra đời và pháttriển lâu dài, điều này đã tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình phát triển của điệnảnh Đây được coi như là một kho tư liệu phong phú, điện ảnh đã tận dụng và kếthợp những bộ môn nghệ thuật khác để hoàn thiện mình, nhất là văn chương Khinhững kĩ thuật và công nghệ phục vụ cho điện ảnh đã có những bước tiến vượt bậcphục vụ cho người xem Qua việc vận dụng những kĩ thuật, công nghệ vào sản xuấtđiện ảnh cùng với sự kết hợp của các yếu tố: Âm nhạc, hội họa, nhạc sĩ, diễn viên,

…để có thể biến những tác phẩm văn chương trở thành những khung hình sốngđộng, hấp dẫn Từ đây ta thấy được mối quan hệ đa chiều giữa hai lĩnh vực này

Nghiên cứu về mối quan hệ này, cuốn Văn học và điện ảnh (Mai Hồng dịch, NXB

Văn học, 1961) cuốn sách là tập hợp bài giảng của M.Rôm, I.Khây-phít-xơ, E bơ-ri-lô-vi-trư, đã đưa ra những đặc trưng quan trọng của việc viết truyện phim vànhững đặc trưng của văn xuôi trong phim, nhằm “nâng cao tác dụng của văn họctrong điện ảnh, để sáng tạo những truyện phim và những bộ phim kiểu mới thể hiệnđời sống vô cùng phong phú một cách chân thực” Nhưng chưa chỉ rõ quan hệ củavăn học và điện ảnh

Ga-Bên cạnh đó, cuốn Dẫn luận nghiên cứu Điện ảnh và văn học của Timothy

Corrgan cũng đã chỉ ra điểm tương đồng và khác biệt giữa văn học và điện ảnh quanhững phương diện đặc thù, trên cơ sở đưa ra một loạt giai đoạn lịch sử, các phongtục văn hóa và phương pháp phê bình Điều này rất thuận lợi cho các nhà nghiêncứu có được cái nhìn tổng quát về hai lĩnh vực này Tuy nhiên, nếu nghiên cứu về

hai góc độ cốt truyện và nhân vật có trong việc chuyển thể có ý nghĩa như thế nào thì dường như vẫn chưa được quan tâm.

Hai cuốn sách này đem đến cho người đọc cái nhìn về những yếu tố lịch sử,đặc trưng của văn học và điện ảnh chứ không đi sâu vào mối quan hệ khi chuyển thể

từ văn học đến điện ảnh

Ngoài ra còn các công trình nghiên cứu nhưng vẫn ở quy mô nhỏ lẻ:

- Về cái tính văn học trong điện ảnh (Tạp chí Nghiên cứu nghệ thuật,

- Mối quan hệ giữa Văn học và điện ảnh (Tạp chí Văn hóa nghệ thuật,

số 10-2002, Minh Trí)

- Chuyển thể và liên văn bản (Trường hợp tác phẩm Long thành cầmgiả ca) (Tạo chí khoa học, 2017, Bùi Trần Quỳnh Ngọc) Bài viết giới thiệu kháiquát và thể hiện chính kiến của tác giả về hai lí thuyết đang có ảnh hưởng mạnh mẽnày trong nghiên cứu văn học và các ngành nghệ thuật khác Trên cơ sở đó, bài viếtphân tích hành trình từ tác phẩm thơ đến tác phẩm điện ảnh của Long Thành cầmgiả ca Ở đây, trong sáng tác và trong nghiên cứu, chính liên kết đã tạo nên sự khácbiệt!

Mỗi bài báo hay công trình nghiên cứu đều cho chúng ta thấy những góc nhìnriêng về văn học và điện ảnh trong quan hệ của nó, qua đó là tư liệu quý giá cho tathấy cái nhìn tổng quát và đa chiều về vấn đề chuyển thể từ văn học đến điện ảnh

Đối với mối quan hệ này, nó đã tồn tại rất lâu đời, đặc biệt những tác phẩmvăn học đã thành công luôn được các nhà làm phim lựa chọn Trên thế giới TrungQuốc là quốc gia có nền văn học rất riêng phát triển qua từng thời kì, những tácphẩm như Thủy Hử, Kim Bình Mai, Tây Du Kí,… được chuyển thể rất nhiều với

những cái nhìn khác nhau Cùng với sự phát triển về khoa học kĩ thuật của điện ảnhnhư đồ họa, kĩ xảo, máy quay đã cho khán giả xem những tác phẩm vô cùng chấtlượng, với nhiều thể loại, phim truyền hình, phim điện ảnh, phim hoạt hình.

Tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa được chuyển thể sang phim truyền hình

đã từ rất lâu, nhưng phải mãi đến năm 2008 mới bắt đầu được chuyển thể sang phim

điện ảnh với bộ phim Đại chiến Xích Bích I với thời lượng 146 phút và Đại chiến

Xích Bích II với thời lượng 142 phút ra mắt một năm sau (2009) của đạo diễn Ngô

Vũ Sâm, cũng cùng năm 2008 một bộ phim nữa ra đời đó là Tam Quốc Chí: Huyền

thoại Triệu Tử Long ( Rồng tái sinh) thời lượng 102 phút của đạo diễn Daniel lee,

sau đó năm 2011 là tác phẩm Quan Vân Trường thời lượng 107 phút của đạo diễn Mạch Triệu Huy, năm 2012 là tác phẩm Khổng Tước Đài thời lượng 107 phút của

đạo diễn Triệu Lâm Sơn, cho đến giờ vì những lí do khách quan mà số lượng phimđiện ảnh vẫn hạn hẹp hơn phim truyền hình rất nhiều, đây cũng là một khó khăn chochúng tôi khi nghiên cứu đề này

3 Mục đích nghiên cứu

Từ việc tìm hiểu và phân tích nghệ thuật chuyển thể tác phẩm văn học sang điện ảnh từ phương diện cốt truyện, nhân vật và không gian thời gian qua tác

phẩm Tam quốc diễn nghĩa, chúng tôi xem xét mối quan hệ đa chiều giữa văn học

và điện ảnh Qua đó chỉ ra được những điểm tương đồng và khác biệt giữa tác phẩmvăn học và điện ảnh Đồng thời thấy được những thành công và hạn chế của các bộ

phim chuyển thể từ tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa.

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu

Tiếp nhận tác phẩm Tam Quốc từ góc nhìn điện ảnh

- Phạm vi nghiên cứu

Với điều kiện thực tế người nghiên cứu chỉ tập chung vào ba khía cạnh đó

là cốt truyện, nhân vật và không gian thời gian và bốn bộ phim điện ảnh: Đại chiến

Xích Bích, Tam Quốc Chí: Huyền thoại Triệu Tử Long (Rồng tái sinh), Quan Vân Trường, Khổng Tước đài là phạm vi nghiên cứu chính.

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong khóa luận này người viết sử dụng phương pháp thống kê để thống kêcác bộ phim đã được sản xuất từ tác phẩm Tam Quốc

Phương pháp phân tích tổng hợp, sử dụng những tài liệu có liên quan đểhoàn thiện khóa luận

Phương pháp so sánh đối chiếu là không thể thiếu, vận dụng phương phápnày để có thể nhìn nhận thấu đáo khi phân tích tác phẩm gốc và tác phẩm chuyểnthể

6 Đóng góp mới của khóa luận

Qua đề tài này, chúng tôi phần nào chỉ ra thêm được mối quan hệ giữa vănhọc và điện ảnh, những thuận lợi và khó khăn khi chuyển thể một tác phẩm văn học

lớn như tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa Từ đó giúp chỉ ra những mặt hạn chế khi

chuyển thể, giúp người xem có cái nhìn rõ hơn về một bộ phim chuyển thể

7.Cấu trúc khóa luận

Chương 1: Điện ảnh và tác phẩm Tam Quốc diễn nghĩa.

Chương 2: Cốt truyện, nhân vật và không gian thời gian trong Tam quốc

diễn nghĩa dưới góc nhìn điện ảnh

NỘI DUNG Chương 1: ĐIỆN ẢNH VÀ TÁC PHẨM TAM QUỐC DIỄN NGHĨA 1.1.Khái niệm điện ảnh

Tính đến nay ( 2019) nghệ thuật điện ảnh đã có 124 năm tuổi, ban đầu đó làphát minh của hai anh em kĩ sư người Pháp là Louis Lumiere và August Lumiere,ngày 28/12/1895, bộ phim đầu tiên đánh dấu sự xuất hiện của nghệ thuật thứ bảyđược chiếu tại thủ đô Pari

Điện ảnh là một khái niệm chưa cố định, vì vậy chúng tôi xin đưa ra

một số khái niệm về điện ảnh như sau: Trong cuốn Đại từ điển Tiếng Việt điện ảnh

được hiểu là “1- Kĩ thuật thu vào phim những hình cử động liên tục và chiếu lại trênmàn ảnh 2- Ngành nghệ thuật dùng kĩ thuật để thu phát kịch bản được dàn dựng,

đạo diễn công phu” [12, tr 634] Trong cuốn Từ điển Tiếng Việt tường giải và liên

tưởng đưa ra cách hiểu “Nghệ thuật phản ánh hiện thực bằng những hình ảnh hoạt

động liên tục, thu vào phim (Nhựa, video) để chiếu các cử động trên màn ảnh” [4, tr905] Một số ý kiến của những nhà nghệ sĩ đưa ra: “Điện ảnh là âm nhạc của ánhsáng”, “Là nghệ thuật của sự biến đổi”, “Là hình ảnh chuyển động”, “Là con đẻ củakhoa học kĩ thuật”…

Để hiểu hơn về điện ảnh trước hết ta phải hiểu về các thuộc tính của nó

“Có nhiều quan niệm khác nhau về đặc trưng của điện ảnh song hiện nay quan niệmphổ biến nhất cho rằng điệm ảnh có tám thuộc tính cơ bản: Điện ảnh là nghệ thuậttổng hợp, có tính truyền thống, tính dân tộc và tính quốc tế, tính giải trí, tính kinh tếthương mại và mang giá trị tư tưởng nhân sinh sâu sắc Điện ảnh là con đẻ của khoahọc kĩ thuật – công nghệ và nằm trong cấu trúc văn hóa, truyền thống đại chúng” [5,tr.16]

1.2 Hiện tượng chuyển thể từ tác phẩm văn học sang điện ảnh

1.2.1.Diện mạo chung

Mặc dù Văn học và điện ảnh có sự khác biệt trên nhiều phương diện songvẫn có nhiều điểm tương đồng với nhau, khiến chúng có sợi dây liên kết để chuyểnthể qua lại, chuyển thể là một lại nghệ thuật đã ra đời từ lâu, các vở kịch được

chuyển thể từ chất liệu văn học cũng vô cùng phổ biến như “Hamlet” của

Shakespeare hay những cốt truyện dân gian như “Tấm Cám”, “Quan Âm thị kính”…

Các tác phẩm văn học luôn là kho tư liệu vô cùng lớn cho điện ảnh Điềunày đã được kiểm chứng và bước đầu có những thành công đáng ghi nhận “Trên thếgiới, những tác phẩm văn học nổi tiếng luôn là mạch cảm hứng tốt cho các đạo diễn,không những thế độc giả còn rất mong mỏi được xem nhân vật mà mình đã đọc sẽlên phim như thế nào”- nhà phê bình Phạm Xuân Nguyên

Trong lịch sử nền điện ảnh thế giới và nhất là điện ảnh Trung Quốc, các tácphẩm điện ảnh được chuyển thể từ tác phẩm văn học là vô cùng phổ biến, đây như

là một cuộc “tái sinh” thổi một “hồn gió mới” vào các tác phẩm văn học Và chođến lúc này những nội dung mà tác phẩm chứ đựng mới ra mắt người đọc theo mộtcách riêng biệt, thông qua ngôn ngữ, hình tượng và hành động nhân vật Từ tácphẩm văn học cho đến khi lên sóng thành một bộ phim là cả một khoảng cách rất xa

và phụ thuộc nhiều yếu tố, nó đòi hỏi sự sáng tạo của cả ekip đoàn làm phim vìnhiều khi một tác phẩm văn học chưa thật sự đủ sức để trở thành một tác phẩm điệnảnh hay Bản chất của văn học và điện ảnh là khác nhau, một bên là sử dụng ngônngữ viết, là hình dung, tưởng tưởng, cho nên sức biểu đạt là vô cùng lớn và phongphú, một bên là sử dụng hình ảnh, diễn xuất, lời thoại cho nên cũng hạn chế rấtnhiều khi truyền tải nội dung Vì những khác biệt trên mà đôi khi các nhà làm phimphải thay đổi những chi tiết trong tác phẩm gốc bằng những chi tiết khác, phụ thuộcvào sự thay đổi mà hai tác phẩm sẽ đem lại những cảm nhận khác nhau cho khángiả Những tác phẩm điện ảnh lấy chất liệu từ những tác phẩm văn học nổi tiếng sẽ

dễ dàng thu hút sự chú ý của khán giả, nhưng đây cũng sẽ là một áp lực không nhỏcho các nhà làm phim

Trong suốt chiều dài của lịch sử điện ảnh, rất nhiều các tác phẩm kinh điểncủa văn học được dựng thành phim như “Cuốn theo chiều gió” của tác giả MargaretMitchell,“Tiếng chim hót trong bụi mận gai” của nhà văn Colleen McCullough,

“Chiến tranh và hòa bình” của L.Tônxtôi cũng được rất nhiều đạo diễn làm lại với

những phiên bản khác nhau Hay “Những người khốn khổ” cũng được hiện lên vớinhiều góc độ khác nhau theo từng sự sáng tạo của từng đạo diễn, mỗi người lại cónhững Jean Valjean (Giăng Van- giăng) của riêng mình Trong mỗi tác phẩm, cácđạo diễn sẽ tìm ra những điểm nổi bật mà mình yêu thích, chỉ cần họ trung thànhvới tư tưởng chính và không làm lệch đi tinh thần ấy là đủ.

Chuyển thể là cả một quá trình hoạt động nghệ thuật, mỗi tác phẩm ra đời

đã tạo ra “ Những tính cách mới, những địa điểm mới, khung cảnh, thời gian khác

và sự biểu hiện tươi mát đầy cảm xúc”

Những tác phẩm văn học được chuyển thể sang điện ảnh với một tốc độlớn, hằng năm các tác phẩm văn học ra đời gây được tiếng vang và kéo theo là sự rađời của các tác phẩm điện ảnh Văn học từ đây đã trở thành nền tảng bên cạnh sửdụng những chất liệu văn học (Cốt truyện, nhân vật, hành động,…), điện ảnh còn sửdụng một số thủ pháp nghệ thuật và phương tiện biểu hiện của văn học Các yếu tốnhư: bối cảnh, lời thoại không gian và thời gian, diễn biến tâm lí, cũng mang chấtvăn học, những đoạn đối thoại, độc thoại, lời dẫn truyện,…cũng lấy ra từ đó nó làmcâu chuyện thêm kịch tính Trong tác phẩm điện ảnh, thời gian (Sự đan xen giữahiện tại, quá khứ và tương lai, những sự việc đang diễn ra,…) hoặc những khônggian được mở ra khác nhau cũng là từ văn học

Cốt truyện văn học là cái nền vững chắc để các nhà sản xuất dựa vào giúptạo nên những tác phẩm điện ảnh hay Có rất nhiều bộ phim lấy ra từ văn học mà đãtrở thành kinh điển của làng điện ảnh như: “The Godfather (Bố già)” của nhà vănMario Puzzo đã là một best-seller với hàng triệu bản được bán ra Cuốn sách viết về

đề tài về cuộc sống giới xã hội đen này nhanh chóng lọt vào “mắt xanh” của nhàlàm phim Hollywood Bộ phim chuyển thể “Bố già” với cốt truyện hay cùng dàndiễn viên vô cùng tài năng đã nhanh chóng rinh về nhiều giải thưởng điện ảnh danhgiá Tác phẩm “Đồi gió hú” của nữ nhà văn người Anh Emily Bronte, hay kịch bản

bộ phim “Cabaret” dựa trên cuốn tiểu thuyết “Goodbye to Berlin” của nhà vănChristopher Isherwood Bộ phim “Kiêu hãnh và định kiến” được xây dựng dựa trêntiểu thuyết kinh điển cùng tên của nữ nhà văn Jane Austen,…

1.2.2 Hình thức chuyển thể từ tác phẩm văn học sang điện ảnh

Các tác phẩm văn học được các nhà làm phim lựa chọn để chuyển thể làđiều không hiếm gặp, đã có rất nhiều các tác phẩm được dựng thành phim Việcchuyển thể có hai hình thức: Bám sát theo nguyên tác và không theo sát nguyên tác

Chuyển thể bám sát theo nguyên tác

Đó là khi các nhà sản xuất trung thành với tác phẩm mình chuyển thể, bámtheo nội dung, cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ… tất cả làm sao để có thể “tái hiện”tác phẩm trên màn ảnh, không đặt thêm bất cứ vấn đề gì ngoài những đề được nêu

ra trong tác phẩm, cố gắng xây dựng từ không gian thời gian bối cảnh diễn ra bộphim, tạo hình nhân vật cho đến tư tưởng của tác giả, nếu có thay đổi cũng là khôngđáng kể để phù hợp với khán giả và các nhà kiểm định phim Đã có rất nhiều tácphẩm thành công khi chuyển thể theo nguyên mẫu này như: “Những người khốnkhổ” của Victo Hugo, “Chiến tranh và hòa bình” của L Tônxtôi Nhưng vì là hailoại hình nghệ thuật khác nhau nên có ít nhiều sự thay đổi so với nguyên tác, nhưng

ở hình thức chuyển thể này sự chênh lệch là không nhiều

Chuyển thể không bám sát nguyên tác

Các nhà làm phim luôn mong muốn mỗi tác phẩm của mình có những dấu

ấn riêng, họ gửi gắm vào đó những sáng tạo của bản thân, nên khi chuyển thể họ cóthể tự do làm những gì họ muốn, đôi khi tác phẩm văn học chỉ góp một phần, haychỉ là hình tượng gần giống hoặc đó là cái cớ để hoàn thiện kịch bản điện ảnh màthôi Như: Tác phẩm “Làng vũ Đại ngày ấy” của đạo diễn Phạm Văn Khoa chuyểnthể từ bộ ba tác phẩm của nhà văn Nam Cao: “Lão Hạc, Chí Phèo, Sống Mòn”, tácphẩm “Mùa len trâu” của đạo diễn Võ Nghiêm Minh đã dựa trên một số truyệnngắn trong “Hương rừng Cà Mau” của nhà văn Sơn Nam Hình thức chuyển thể nàyđang rất được các nhà làm phim ưa chuộng và ngày càng phổ biến, họ có thể thỏasức tưởng tượng, sáng tạo

Cùng chung xu hướng này, bốn tác phẩm chuyển thể từ tiểu thuyết Tamquốc cũng được xây dựng theo hướng này, bốn bộ phim đều chỉ lấy những sự kiện,tình tiết tiêu biểu hay những nhân vật chính nổi bật trong cuốn tiểu thuyết để xây

dựng nên bộ phim, kết hợp với sự sáng tạo đã cho ra những góc nhìn hoàn toàn mới.

Bộ phim “Quan Vân Trường” của đạo diễn Mạch Triệu Huy, bộ phim “Tam QuốcChí: Huyền thoại Triệu Tử Long ( Rồng tái sinh)” của đạo diễn Daniel lee, cả hai bộphim đều lấy cảm hứng từ hai nhân vật trong nguyên tác, nhưng đã có sự thêm thắp

và lược bớt tình tiết để khắc họa hai nhân vật một cách rõ nét và đầy tính nghệthuật Bộ phim “Khổng Tước đài” đạo diễn Triệu Lâm Sơn lại lấy địa danh “KhổngTước đài” làm nền xây dựng bộ phim cho việc miêu tả nhân vật chính là Tào Tháo,

có thể nói đây là bộ phim có sự thay đổi nhiều nhất so với nguyên tác và hư cấu nênmột câu chuyện khác Bộ phim “Đại chiến Xích Bích” của đạo diễn Ngô Vũ Sâm làmột bộ phim lấy bối cảnh là cuộc chiến Xích Bích vô cùng nổi tiếng, với những gócquay, khung cảnh được đầu tư công phu, dàn diễn viên đẹp đã tạo nên một tác phẩmxuất sắc, đây cũng là bộ phim đạt nhiều đề cử và giải thưởng tại các liên hoan phim,nhận được lời khen từ các nhà phê bình phim

Đối với hình thức chuyển thể nào cũng sẽ có hai mặt thuận lời và khó khănnhất định, việc sản xuất để tạo ra một tác phẩm điện ảnh là của nhà làm phim nhưng

sự đón nhận sau cùng của khán giả cũng tác động không nhỏ đến tư duy của họ, nếunhư sáng tạo quá nhiều mà phá vỡ đi mạch logic của câu chuyện sẽ làm cho nhữngngười hâm mộ tác phẩm cảm thấy không thỏa đáng, nhưng nếu giữ nguyên màkhông đan cài hay lược bớt những chi tiết chưa hợp lí trong tác phẩm sẽ làm cho bộphim như một “bản sao” của tác phẩm văn học vậy

1.2.3.Những lưu ý khi chuyển thể

Có rất nhiều yếu tố tác động đến việc thành công khi chuyển thể từ một tácphẩm văn học sang kịch bản văn học, do sự khác biệt của hai thể loại này nên khôngphải lúc nào kịch bản cũng thành công

Khi quyết định đem tác phẩm văn học dựng thành phim, ban đầu phải phá

bỏ kết cấu của nguyên tác, điều này đòi hỏi năng lực của người chuyển thể phải từ

bỏ được nhân vật, sự kiện, đoạn văn, biến cố mà mình yêu thích, xây dựng chomình có cái nhìn khách quan nhất để hoàn thiện một kịch bản hoàn chỉnh Phải chọnlọc được những chi tiết, xâu nối nó từ bên trong, tổ chức lại theo quy luật và hình

thức nghệ thuật của một tác phẩm điện ảnh Và khi viết theo hình thức của điện ảnh

nó sẽ bù đắp được những thiếu hụt và hạn chế của văn học để truyền đạt tới khángiả theo một cách riêng những ý nghĩa, tư tưởng mà người chuyển thể hướng tới

Mỗi một thể loại đều có những giới hạn nghệ thuật riêng nhất là văn học vàđiện ảnh, nếu như sức mạnh của văn học là ngôn từ thì điện ảnh lại tổng hợp trongmình nhiều yếu tố Sức mạnh ngôn từ phụ thuộc rất nhiều vào trí tưởng tượng củamỗi độc giả, còn khi chuyển thể sang kịch bản điện ảnh thì bất kì một hành độngnhỏ nào như bước đi, cái quay đầu, đều phải diễn tả thật rõ ràng qua khung hình Vìvậy khi chuyển thể người làm phim phải biết vận dụng những ưu điểm của loại hìnhnghệ thuật và biết khắc phục những hạn chế để đạt được mục đích của mình

Nếu như trong tác phẩm văn học tác giả có thể diễn tả những chi tiết, tảnhân vật từ những cử động nhỏ nhất mình muốn dài hàng trang giấy thì khi đưa lênphim cần bộc lộ một cách trực tiếp rõ ràng, sự quanh co dài dòng sẽ làm loãng vàgây lệch hướng đi của câu chuyện Trong tác phẩm văn học nếu như tác giả tự thanhminh cho nhân vật của mình thì trong tác phẩm điện ảnh nhân vật tự bộc lộ mìnhqua những cử chỉ, hành động trên khung hình để sau đó khán giả tự có những đánhgiá của riêng mình Trong một câu chuyện nhất định phải có những xung đột, kịchtính, có thắt nút và mở nút, đây cũng là cách để khiến câu chuyện trở nên hấp dẫn

và lôi cuốn

Chất lượng của một bộ phim chuyển thể phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố,nhưng chủ yếu là do người chuyển thể, nó phụ thuộc vào trình độ, sự am hiểu, tư

duy nghệ thuật, thái độ, … bởi đây không đơn thuần là một công việc “dịch” hay

“đọc” mà nó còn là công việc liên quan đến sự sáng tạo.

Một điểm cần lưu ý nữa đó là tư tưởng mà tác giả muốn gửi trong tácphẩm văn học của mình, tùy theo hình thức chuyển thể có thể bám sát theo tácphẩm hoặc không mà có cách để bảo toàn tư tưởng này Những tác phẩm lớn luônmang theo những giá trị tư tưởng sâu sắc đây là một áp lực lớn đối với các nhà làmphim là làm thế nào để giữ và phát triển được hệ tư tưởng này, nó sẽ là một trở ngạiđối với sự sáng tạo của người chuyển thể

1.3 Khái niệm cốt truyện trong tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh

1.3.1 Khái niệm về cốt truyện trong tác phẩm văn học

Trong cuốn Giáo trình lí luận văn học tác phẩm và thể loại, do Trần Đình

Sử chủ biên đã đưa ra khái niệm cốt truyện văn học như sau: “Cốt truyện là chuỗicác sự kiện được tạo dựng trong tác phẩm tự sự và kịch Một số văn bản trữ tìnhcũng có yếu tố cốt truyện Khái niệm cốt truyện nhằm tách truyện ra làm hai phần:Chuỗi sự kiện rất đặc trưng cho thể loại tự sự, kịch và các yếu tố miêu tả, lời kể,bình Thiếu các yếu tố này thì truyện không thể thành truyện.” [10, tr.44]

Trong cuốn Lý luận văn học, do Hà Minh Đức chủ biên nêu rằng: “Cốt

truyện là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống, và nhất

là những xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó, các tính cách hình thành vàphát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm sáng tỏ tư tưởng và chủ

đề của tác phẩm” [8, tr.29]

Theo Aristos – người đặt nền móng cho lý thuyết nghiên cứu cốt truyện:

“Cốt truyện là cơ sở, là linh hồn của của bi kịch, sau đó mới đến tính cách” [8, tr.13] Đến L.I.Timofeep, nhận định về cốt truyện ông cho rằng, khi mà các tính cáchluôn đóng vai trò “người trung gian” độc đáo giữa nhà văn và cuộc sống do nhà vănphản ánh thì cốt truyện chính là hệ thống biến cố mà suy cho cùng những biến cố đóphải phản ánh những mâu thuẫn và xung đột xã hội

Sơ lược việc điểm về cốt truyện và những vấn đề liên quan của các nhà lýluận, chúng ta có thể nhận ra tầm quan trọng cũng như sự phức tạp của việc nghiêncứu Điều này có lẽ bắt nguồn từ việc hiểu phạm trù khái niệm cốt truyện

1.3.2 Khái niệm cốt truyện trong tác phẩm điện ảnh

Cốt truyện trong phim bao gồm tất cả những sự kiện của câu chuyện được

mô tả trực tiếp trên phim, được sắp xếp một cách có tổ chức, hay “một chuỗi những

sự kiện trong một mối liên hệ nhân quả xảy ra trong không gian và thời gian” [1, tr.95]

Có rất nhiều quan điểm khác nhau về cốt truyện Nhưng trên thực tế của phim ảnh chúng ta có thể thấy được cốt truyện của phim và công việc xây dựng cốt

truyện là một bước vô cùng quan trọng để hoàn thành một bộ phim điện ảnh Hiểuđược những nguyên tắc, những quá trình căn bản để xây dựng cốt truyện, cả nhàlàm phim và khán giả xem phim có thể hiểu thêm về bộ phim sắp thực hiện, sắpthưởng thức.

Vai trò cơ bản của cốt truyện đó là tả kể Nhà làm phim sẽ rất khó có thểthể hiện một câu chuyện mà không thông qua xây dựng cốt truyện (trừ một số dạngphim đặc biệt) Yêu cầu số một của một đối với cốt truyện là phải độc đáo, mới mẻ,hấp dẫn, chứa đựng những ý nghĩa đặc biệt, yêu cầu này chưa bao giờ là dễ dàng

Vì vậy những nhà sản xuất, các công ti sản xuất phim rất chú trọng tìm kiếm nhữngkịch bản có chất lượng trong số lượng lớn các kịch bản được gửi đến đối với cácnhà làm phim thông thường, bản thân họ không tự sản xuất ra kịch bản mà thường

có một đội ngũ riêng, (trừ một số nhà sản xuất như David Foenkinos, Trương NghệMưu,…)

Trong tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa cốt truyện nghiêng về chuỗi sự kiện

tự nhiên (niên biên), cốt truyện với các sự kiện xảy ra theo các mốc thời gian trongtừng chương hồi Số lượng các sự kiện rất nhiều nên tác giả thường sẽ tóm gọn lạicác chi tiết nhưng cũng sẽ có nhiều tình tiết được miêu tả kĩ lưỡng Cốt truyện trongphim điện ảnh tùy thuộc vào ý đồ của nhà làm phim mà sẽ xây dựng những cốttruyện khác nhau, trong bốn bộ phim điện ảnh được chuyển thể từ tác phẩm “Tamquốc diễn nghĩa”, mỗi bộ phim là một câu chuyện khác nhau, dựa trên những tìnhtiết chính và thêm tắp những chi tiết khác để tạo nên bộ phim, vì vậy giữa cốttruyện của tác phẩm văn học và cốt truyện của tác phẩm điện ảnh luôn có sự khácnhau

1.4 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh

1.4.1 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm văn học

Nhà văn hào Đức W.Goethe có nói: “Con người là điều thú vị nhất đối với

con người, và con người cũng chỉ hứng thú với con người.” Trong cuốn Giáo trình

lí luận văn học tác phẩm và thể loại do GS Trần Đình Sử chủ biên đưa ra khái

niệm như sau “Nhân vật văn học là khái niệm dùng để chỉ hình tượng các cá thểcon người trong tác phẩm văn học – cái được nhà văn nhận thức, tái tạo, thể hiệnbằng các phương tiện riêng.” [10, tr 58]

Những con người này có thể được miêu tả kỹ lưỡng hay sơ lược, sinhđộng hay không rõ nét, xuất hiện một hay nhiều lần, thường xuyên hay từng lúc, giữvai trò quan trọng nhiều, ít hoặc không ảnh hưởng nhiều lắm đối với tác phẩm Cóthể có tên riêng cũng có thể không có tên riêng Khái niệm nhân còn để chỉ mộthiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm Bên cạnh con người, nhân vật văn học cókhi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gán cho nhữngđặc điểm giống con người

Nhân vật văn học mang tính ước lệ không thể bị đồng nhất với con người

có thật, ngay cả khi tác giả xây dựng nhân vật với những nét rất gần với nguyênmẫu

1.4.2 Khái niệm nhân vật trong tác phẩm điện ảnh

Ở bất kì bộ môn nghệ thuật nào nhân vật là một trong những yếu tố tạo nênthành công cho tác phẩm, là thành quả sáng tạo của người nghệ sĩ Đối với điện ảnhthì nhân vật không thể một mình độc lập mà cần có sự cộng hưởng với những yếu

tố khác, và phụ thuộc rất nhiều vào những người sản xuất (Đạo diễn, biên kịch, diễnviên)

Để tạo ra một nhân vật có sức khái quát, ảnh hưởng sâu sắc đến khán giả,

đó là một điều rất khó khăn đối với các nhà sản xuất Đòi hỏi nhà làm phim phải đặttâm tư, phải tư duy, và dám bước qua các giới hạn của nghệ thuật

Nhân vật được khắc họa với tính cách, đặc điểm ngoại hình riêng, mô tảnhững nét cá tính

Nhân vật có ảnh hưởng đến sự thành công của bộ phim Tác phẩm có ấntượng, tồn tại được lâu dài tùy thuộc vào sự sáng tạo của nhà làm phim Khi xem

một bộ phim đã công chiếu từ lâu, người ta có thể quên các chi tiết, quên cả nộidung cơ bản của bộ phim nhưng với nhân vật thì ngược lại, nếu nhân vật đó tạođược ấn tượng sâu sắc cho họ Đòi hỏi vô cùng khắt khe trong việc xây dựng nhânvật.

Việc nhân vật hành động trên bối cả có thật mà người xem cảm nhận nhưđang đối diện với con người thật, tạo sự chân thật trong cảm xúc thông qua cử chỉ,hành vi của nhân vật Đối với các nhân vật trong điện ảnh, người xem được cảmnhận rõ nét hơn những nhân vật trong các loại hình khác

Vì vậy muốn gây được ấn tượng, nhân vật không được nhạt nhòa, trùng lặp,

mà phải có sự vận động, biến đổi, ẩn chứa sự bất ngờ

Trong văn học cổ điển, thông thường nhân vật chính đồng thời là nhân vậttích cực, chính diện và ngược lại Trong tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa những nhânvật chính trong vai chính diện như Lưu Bị hiền đức, Quan Vân Trường, Triệu TửLong dũng mãnh trung nghĩa, Trương Phi nóng nảy, Chu Du, Gia Cát Lượng tài trí,Tào Tháo gian hùng…

Trong tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa, các nhân vật được xây dựng với

những đặc trưng tính cách rất riêng, mỗi người thông qua hành động để ghi dấu ấncủa mình với người đọc, bên cạnh đó còn là ngoại hình phi phàm cũng bổ trợ chomục đích này Thông qua nhân vật tác giả gửi gắm những ước nguyện của bản thân,cái nhìn thời cuộc đến người đọc Các bộ phim được chuyển thể từ tác phẩm Tamquốc diễn nghĩa, những nhân vật được xây dựng với những ý đồ của nhà sản xuấtnhưng không vì vậy mà bị dập khuân theo ý muốn của người nghệ sĩ, đôi khi cũngkhông theo nguyên mẫu trong tác phẩm, mà tồn tại theo một cách riêng, tạo ấntượng cho người xem bằng chính những thước phim, hình ảnh lời nói và hành độngcủa bản thân

1.5 Khái niệm không gian, thời gian trong tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh.

1.5.1 Khái niệm không gian, thời gian trong tác phẩm văn học

Không gian nghệ thuật

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi, đã định nghĩa như sau: “ Không gian nghệ thuật là hình thức bêntrong của hình tượng nghệ thuật, thể hiện chỉnh thể của nó Sự miêu tả trần thuậttrong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểm nhìn diễn ra trong trường nhìnnhất định Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ về không gian, nên mang tínhchủ quan Ngoài không gian vật thể còn không gian tâm tưởng” do vậy không giannghệ thuật có tính độc lập tương đối, không quy được vào không gian địa lí [6,tr.160]

Trong cuốn Một số vấn đề thi pháp học hiện đại, của Giáo sư Trần Đình Sử

đã đưa ra như sau: “ Không gian nghệ thuật là phạm trù của hình thức nghệ thuật, làphương thức tồn tại và triển khai của thế giới nghệ thuật nếu thế giới nghệ thuật làthế giới của cái nhìn và mang ý nghĩa thì không gian nghệ thuật là trường nhìn mở

ra từ một điểm nhìn, cách nhìn”

Không gian trong tác phẩm văn học được biểu thị qua không gian mangtính ước lệ tượng trưng (Tây trúc, thiên đình, núi Olympus…), bằng các từ khônggian vốn mã hóa sẵn về ý nghĩa trong đời sống (Cao, thấp, dài, ngắn, tối, sáng…),tập trung điểm nhìn (Xa, gần, cao, thấp…), điểm nhìn tâm lí ( Nhớ lại, hồi ấy, ngàyấy…)

Trong cuốn Dẫn luận thi pháp học đã khẳng định: “Không gian nghệ thuật

là hình tượng không gian có tính chủ quan và tượng trưng” Đó là hiện tượng nghệthuật, mô hình thế giới thể hiện quan niệm về trật tự thế giới và sự chọn lựa của conngười

Thời gian nghệ thuật

Theo cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi đã đưa ra: “Thời gian nghệ thuật là hình thức nội tại của hìnhtượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó Cũng như không gian nghệ thuật,

sự miêu tả, trần thuật trong văn học nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểmnhìn nhất định trong thời gian Và cái được trần thuật bao giờ cũng diễn ra trongthời gian, được biết qua thời gian trần thuật sự phôi hợp của hai yếu tố này tạo

thành thời gian nghệ thuật, một hiện tượng ước lệ chỉ có trong thế giới nghệ thuật”.[6, tr.322]

Khác với thời gian vật lí thông thường được đo bằng đồng hồ hay lịch, thờigian trong văn học có thể “Đảo ngược, quay về quá khứ, có thể bay tới tương lai xaxôi, có thể dồn nén một khoảng thời gian dài trong chốc lát, lại có thể kéo dài cáicái chốc lát thành vô tận.” [6,tr.322] Thời gan nghệ thuật đó là sự lặp lại của cácquy luật của đời sống: Sự sống, cái chết, gặp gỡ, chia tay, …

1.5.2 Khái niệm không gian thời gian trong tác phẩm điện ảnh

Khác với không gian thời gian trong tác phẩm văn học, không gian thờigian trong tác phẩm điện ảnh được thể hiện thông qua các cảnh quay, từng phânđoạn Không gian thời gian của các cấu hình đồ họa xuất hiện và thay đổi liên tụctrên màn ảnh Khi muốn thay đổi phân cảnh, không gian thời gian người ta thườngdùng các biện pháp làm mờ chìm, mờ chói, tối dần… Được cảm nhận như sự giánđoạn của cảnh quay này sẽ được thay đổi bởi cảnh quay khác, hay một không gianthời gian mới sẽ được thay thế Không gian thời gian trong văn học được khắc họabởi ngôn từ, vì thế nó tác động vào trí tưởng tượng của người đọc, còn không gianthời gian điện ảnh thông qua hình ảnh tác động trực tiếp vào thị giác, thính giác củangười xem Vì vậy khi chuyển thể mỗi người sẽ có những cảm nhận riêng của bảnthân, do đó cũng sẽ có chênh lệch giữa văn học và điện ảnh

1.6 Bảng khảo sát và phân loại các tác phẩm điện ảnh được chuyển thể từ tác phẩm Tam Quốc diễn nghĩa

hình2

hìnhTrungQuốc củaĐài Loan3

Tam Quốc Diễn

lục7

Tam Quốc Diễn

18

Anh hùng cái thế

Tào Tháo

hình11

Tam Quốc Chí: 2008 Daniel lee 102 phút Phim điện

Triệu Tử Long

( Rồng tái sinh)

14

Đại chiến Xích 2008 và Ngô Vũ 146 phút và Phim điện

15

DiễnNghĩa và

sử kíTamQuốc

1.6.2 Phân loại

19

Có rất nhiều cách phân loại các tác phẩm điện ảnh được chuyển thể từ tác

phẩm Tam quốc diễn nghĩa Có thể phân loại theo thể loại phim bao gồm phim điện

ảnh, phim truyền hình và phim hoạt hình Phân loại theo cốt truyện bao gồm cácphim giữ nguyên nguyên tác là xuyên suốt toàn câu chuyện bộ phim “Tam QuốcDiễn Nghĩa” năm 1996 của đạo diễn Vương Phù Lâm và theo từng khía cạnh một

đó là làm về một nhân vật cụ thể bộ phim “Quan Vân Trường” sản xuất năm 2011của đạo diễn Mạch Triệu Huy hoặc làm về một sự kiện nổi bật trong tác phẩm bộphim “Đại chiến Xích Bích I,II” năm 2008 -2009 của đạo diễn Ngô Vũ Sâm Phânloại theo thời gian thực hiện giữa những bộ phim được thực hiện vào những thậpniên trước và những bộ phim được thực hiện trong thời gian gần đây, thường đượclàm lại từ những bộ phim trước đó và trong tiêu đề thường có chữ tân bộ phim “TânLạc thần truyền kì” năm 2013 của đạo diễn Lí Diệp Phong Cũng có thể phân loạithành hai dạng đó là phim cổ trang thuần túy và phim cổ trang có yếu tố xuyênkhông bộ phim “Trở về thời Tam Quốc” sản xuất năm 2012 của đạo diễn Lưu GiaHào Trong khóa luận này chúng tôi chọn cách phân loại theo thể loại và cụ thể nhất

là nghiên cứu trong phim điện ảnh

1.7 Những vấn đề đặt ra khi chuyển thể từ tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa

Tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa là một cánh đồng màu mỡ cho các nhà làm

phim khai thác, thỏa sức sáng tạo nhưng nó cũng đặt ra rất nhiều khó khăn thử tháchcần vượt qua cho họ

Vấn đề về bối cảnh, vì đặc chưng dã sử nên trong tác phẩm tràn ngập lànhững cảnh chiến trường hai bên quân sĩ giao chiến ác liệt với những vũ khí, thuyền

bè, chiến thuật, các cảnh tập luyện rồi sông hồ, thành lũy đòi hỏi một sự đầu tư cả

về trang thiết bị và kinh phí đây cũng là một trở ngại rất lớn vì nếu muốn tái hiện lạichiến trường một địa điểm ưng ý và sát với tiểu thuyết thì không phải đơn giản,trong phim Đại chiến Xích Bích người ta đã xây dựng một phim trường lớn tại HồBắc

v ới đầy đủ các cảnh để phục vụ cho bộ phim, phần trang phục và đạo cụ cũng

là một khó khăn với số lượng diễn viên quần chúng quá lớn lên đến hàng nghìnngười cũng sẽ tiêu tốn một khoản tiền không nhỏ, trang phục của bộ phim phải thể

hiện được thân phận đia vị của họ từ vua chúa, hoàng hậu cho đến quan lại tướnglĩnh ca kỹ, chỉ cần khán giả nhìn vào hình thức cũng đôi phần nào biết được thânphận à tính cách của họ

Vấn đề về diễn viên, họ là những người rất quan trọng trực tiếp lên hình,thể hiện toàn bộ nhân vật, cảm xúc, diễn biến câu truyện cho người xem, vì vậy việclựa chọn diễn viên sao cho phù hợp với vai diễn và tạo hình giúp họ thể hiện tốtnhân vật và che lấp được những khiếm khuyết chưa phù hợp với nhân vật Trong bộphim “Quan Vân Trường” diễn viên Trung Tử Đơn thủ vai chính Quan Vân Trườngcũng đã lột tả được những nét về người anh hùng này, hay trong phim “Đại chiếnXích Bích” và vai Chu Du là diễn viên nổi tiếng Lương Triều Vỹ đảm nhiệm,những nét thâm trầm, tài trí dũng mãnh nhưng cũng rất nhân đức và cũng rất yêu vợđược diễn viên Lương Triều Vỹ lột tả thành công, hay nhân vật tiểu Kiều do nữ diễnviên Trương Tĩnh Sơ đảm nhận đã lột tả được nét dịu dàng mỏng manh xinh đẹpcủa một trong những đại mỹ nhân trong Tam Quốc, đây cũng là một trong nhữngnguyên nhân dẫn đến việc Tào Tháo kéo quân chinh phạt Đông Ngô

Một vấn đề cần lưu ý đó là nội dung kịch bản, với thời lượng có hạn củaphim điện ảnh và nội dung vô cùng đồ sộ của tác phẩm “Tam Quốc” nên thườngcác biên kịch sẽ chỉ chọn một nội dung, sự kiện hoặc nhân vật tiêu biểu để xây dựngkịch bản Vì vậy sẽ không thể tránh khỏi việc ưu ái nhân vật hoặc nội dung sẽ thểhiện, bên cạnh đó với đặc chưng là tiểu thuyết chương hồi nên nó chỉ đơn thuần là

kể lại những chuyện xảy ra, các chi tiết không cần thiết sẽ bị lược bỏ nên khichuyển sang kịch bản điện ảnh để tăng tính nghệ thuật và thu hút khán giả sẽ phảicần đến sự sáng tạo, thêm vào một số chi tiết có yếu tố đáp ứng thị hiếu của khángiả như những cảnh nóng Trong phim “Khổng Tước Đài” thêm vào những cảnhnóng, thân mật của Linh Lung và Mục Thuận, hay trong “Đại chiến Xích Bích” làcảnh ân ái của Chu Du và Tiểu Kiều, hay xây dựng những chi tiết, nhân vật không

có thật như trong phim “Quan Vân Trường” là nhân vật Khởi Lam Việc thay đổinày là con dao hai lưỡi nó có thể làm khán giả thích thú nhưng cũng sẽ khiến một

bộ phận khán giả trung thành với nguyên tác không hài lòng Việc thay đổi này đôi

khi làm cho hình ảnh nhân vật trong mắt khán giả cũng thay đổi theo, nên các nhàviết kịch bản cần lưu ý để tiết chế và thay đổi sao cho phù hợp và không mất đi tínhnghệ thuật và các giá trị cốt lõi của nguyên tác

Tổng kết chương 1

Như vậy, ở chương 1 qua nghiên cứu cơ sở lí thuyết và thực thực tiễn,chúng tôi thấy rằng trên nền tảng của văn học và các yếu tố nằm trong văn học nhưcốt truyện, nhân vật và không gian thời gian, vậy nên văn học đã trở thành nền tảngvững chắc để điện ảnh có thể khai thác phát triển, nhưng do là hai lĩnh vực khácnhau nên cũng có nhiều điểm khác biệt, đây là một khó khăn khi cho các nhà làmphim khi chuyển thể

Với tiểu thuyết Tam quốc diễn nghĩa có thể nói đây là nguồn cảm hứng để

các nhà làm phim xây dựng những câu chuyện của mình, qua bảng khảo sát chúng

ta có thể thấy được sự phong phú của các bộ phim, nhưng chuyển thể Tam quốc

diễn nghĩa là không hề dễ dàng, gây nhiều khó khăn cho các nhà làm phim buộc họ

phải có những biện pháp khắc phục

Chương 2: CỐT TRUYỆN, NHÂN VẬT VÀ KHÔNG GIAN THỜI GIAN

TRONG TAM QUỐC DIỄN NGHĨA DƯỚI GÓC NHÌN ĐIỆN ẢNH

2.1 Cốt truyện trong tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa dưới góc nhìn điện ảnh

2.1.1 Từ tác phẩm văn học

Tác phẩm Tam quốc diễn nghĩa là một trong Tứ đại danh tác của Trung Quốc bên cạnh Thủy Hử của Thi Nại Am, Tây du ký của Ngô Thừa Ân và Hồng lâu

mộng của Tào Thuyết Cần Chính vì vậy Tam quốc diễn nghĩa đã trở thành mảnh

đất màu mỡ cho các nhà làm phim Trên nền cốt truyện có sẵn các nhà làm phim đã

có những tiếp thu để tạo nên những tác phẩm của mình, từ diễn biến tình tiết sự kiệnxảy ra, xây dựng tạo hình, tính cách các nhân vật, cho đến bối cảnh đều dựa trên tácphẩm để làm thế nào nổi bật không khí của “Tam quốc” Trong bốn bộ phim điệnảnh các nhà làm phim đều lựa chọn những chi tiết hoặc nhân vật nổi bật để làm chủ

đề chính cho bộ phim Trong bộ phim “Quan Vân Trường” sản xuất năm 2011 và

bộ phim “Tam Quốc Chí: Huyền thoại Triệu Tử Long ( Rồng tái sinh)” sản xuấtnăm 2008 đều lựa chọn hai chiến tướng nổi tiếng trong tác phẩm, cả hai nhân vậtQuan Vân Trường, Triệu Tử Long đều là một trong “Ngũ hổ tướng” của Lưu Bị nhàThục cả hai người đều được ca ngợi bởi tài năng, sức mạnh và sự nghĩa khí khi đãlập biết bao công lao cho nhà Thục, các nhà sản xuất đã lựa chọn nhưng sự kiện nổitiếng của cả hai nhân vật để xây dựng nên bộ phim Bộ phim “Quan Vân Trường”nhà làm phim đã lựa chọn hai sự kiện chính đó là việc Quan Vân Trường nươngnhờ Tào Tháo sau khi ba anh em bị thất lạc, sau đó là xảy ra việc Vân Trường chémtướng Ngụy quyết đi tìm anh và sự kiện Vân Trường bị Lã Mông giết và chuyển thithể sang cho Tào Tháo để nhằm tránh Thục trả thù, Tào Tháo đã tổ chức tang lễ choVân Trường, đây là những sự kiện đã làm nên giai thoại về một Vân Trường tuyệtnghĩa, trong bộ phim “Tam Quốc Chí: Huyền thoại Triệu Tử Long ( Rồng tái sinh)”cũng đã sử dụng những sự kiện tiêu biểu của anh hùng Triệu Tử Long sự kiện cứu

A Đẩu con trai của Lưu Bị, một mình liều chết đánh quân Tào đã thể hiện sự dũngcảm, trung thành, xả thân vì nghĩa của Tử Long, bên cạnh đó là một loạt các trậnthắng liên tiếp làm quân địch phải khiếp sợ trước vị tướng Triệu Tử Long Tác

phẩm điện ảnh “Khổng Tước Đài” sản xuất năm 2012 lại lựa chọn một địa điểmđược nhắc tới trong tiểu thuyết đó là Khổng Tước Đài, đây là một công trình kiếntrúc do Tào Tháo xây dựng vào năm 210 tại Nghiệp thành, nơi đây chúng ta đượcchứng kiến sự bạc nhược bất lực của vua nhà Hán, sự gian hùng chuyên quyền củaTào Tháo khi ép vua, giết phi và đỉnh điểm là việc giết một loạt các quan chống đốimình, qua đây nhà làm phim đã xây dựng nên câu chuyện riêng của mình Còn tácphẩm “Đại chiến Xích Bích I, II” của đạo diễn Ngô Vũ Sâm lại lựa chọn một trậnđánh kinh điển trong cuốn tiểu thuyết đó là trận Xích Bích với cuộc chinh phạt củaTào Tháo nhân danh triều đình đã đánh xuống phía nam nhằm tiêu diệt liên quânNgô – Thục, trận chiến kết thúc với chiến thắng của Ngô – Thục và sự thất bại nặng

nề của Tào Tháo để từ đây củng cố vững chắc địa vị của Tôn Quyền và Lưu Bị ởhai bờ Tr ư ờng Giang đ ồng thời ngăn cản việc Tào Tháo mở rộng phạm vi quyền lựcxuống phía Nam Trung Hoa, tạo cơ sở cho sự hình thành hai nước ThụcHán

và Đ ô ng Ng ô Bên cạnh tiếp thu về nội dung các nhà chuyển thể còn chú ý đến

tư tưởng của tác giả khi xây dựng tính cách nhân vật và kết thúc của từng nhân vật.Nhân vật Lưu Bị được xây dựng nên là một vị vua nhân nghĩa, được lòng dân, nhânvật Tào Tháo thì lại là một kẻ gian hung, gian xảo, hay Gia Cát Lượng hiện lên nhưmột vị quân sư lỗi lạc, tận tụy với nhà Thục Hán…cũng bởi vì hình tượng củ nhữngnhân vật này đã ăn sâu vào tiềm thức của khán giả cho nên nếu đi lệch ra khỏi quỹđạo này sẽ làm cho khán giả khó tiếp nhận được tác phẩm

Việc tiếp thu cốt truyện văn học để dựng phim là một việc không hề dễdàng, nó đòi hỏi một sự kĩ lưỡng và vô cùng nghiêm túc của nhà làm phim khichuyển sang kịch bản phim điện ảnh, vừa đảm bảo nội dung nhưng cũng vừa phảiđan cài những chi tiết để hấp dẫn người xem, một kich bản hay sẽ góp phần tạo nênthành công của bộ phim

2.1.2 Đến tác phẩm điện ảnh

Mỗi một bộ phim khi chuyển thể từ tác phẩm “Tam quốc” không chỉ làviệc đơn thuần dựng lại bộ phim mà còn là sự “Hồi sinh” tác phẩm một lần nữa vìvậy sự sáng tạo là điều không thể thiếu, việc làm mới những nhân vật đã cũ là điều

cần thiết khi mà trước khi những bộ phim điện ảnh về Tam quốc diễn nghĩa ra đời

thì sân khấu kịch và dòng phim truyền hình đã ghi dấu tác phẩm này từ lâu, hằngnăm đã cho ra rất nhiều tác phẩm về đề tài này với nhiều phiên bản khác nhau, từngnhân vật cũng có những góc nhìn khác nhau cho nên đến với phim điện ảnh các đạodiễn cần đầu tư chất xám và có tư duy nghệ thuật để “không trùng lặp” trong mỗitác phẩm

Với bốn bộ phim điện ảnh, ở mỗi bộ phim các nhà làm phim lại tìm chomình những hướng đi rất riêng để tạo nên khác biệt với những góc nhìn mới mẻ

Ở bộ phim “Quan Vân Trường” nhà làm phim đã chọn trong tác phẩm chitiết thể hiện được con người tính cách lòng nghĩa hiệp và sự thủy chung trong tìnhcảm anh em giữa ba anh em Quan Vân Trường, Lưu Bị, Trương Phi đó là hoàncảnh ba anh em bị thất lạc nhau, Quan Vân Trường cùng hai người chị dâu nươngnhờ Tào Tháo, Tào Tháo muốn Quan Vân Trường bỏ Lưu Bị theo mình nên đã vôcùng hậu ái, Quan Vân Trường muốn Tào Tháo đáp ứng ba điều kiện của mình:

“Một là: Ta cùng hoàng thúc xin thề cùng nhau giúp nhà Hán, nay ta chỉ hàng nhàHán không hang Tào Tháo Hai là: Hai chị dâu ta phải được cấp dưỡng theo bổnglộc của hoàng thúc, nhất thiết người ngoài không ai được đến cửa ba là: Hễ ta nghetin hoàng thúc ở đâu, không quản trăn dặm nghìn dặm, lập tức ta cáo từ, rồi đi theo

Ba điều ấy nếu thiếu một điều ta nhất định không hàng” [11,Tr.363, Q1] Tào Tháoliền đồng ý, và thiết đãi vô cùng hậu “ Ba ngày một tiệc nhỏ, năm ngày một tiệclớn; lại đưa mười người con gái đẹp để hầu.” lại “ một hôm thấy Quan Công mặc áochiến bào bằng gấm xanh, đã cũ bạc Tháo truyền ngay lệnh đo người Quan Công,may một chiếc áo bào bằng gấm thực quý để tặng.” [11, Tr.366, Q1] nhưng tất cảnhững thứ này ông một là không nhận đem trả lại hoặc nhận nhưng không dùng hai

là đưa cho hai chị dâu dùng, để rồi khi biết tin anh Quan Công đã lập tức từ biệt TàoTháo và dẫn hai chị dâu của mình đi tìm anh, nhưng trên đường đi đã gặp phải sựngăn cản của các tướng Tào và Quan Công đã chém liền 6 tướng qua 5 ải, các tìnhtiết trong tiểu thuyết thường rất nhanh và chỉ tả rất ngắn gọn để làm sao nổi bậtđược tấm lòng trung nghĩa và tài năng sức mạnh của nhân vật chính Còn trong