BÀI GIẢNG MÔN HỌC-PHƯƠNG PHÁP KHUYẾN NÔNG,BỘ MÔN: KTNN và CHÍNH SÁCH

Như thế, người dân sẽ dần làm quen và thích ứng để bản thân họ có khả năng tựứng dụng các thông tin khuyến nông được chuyển giao vào sản xuất kinh doanh.- Các hoạt động khuyến nông phải

BÀI GIẢNG MÔN HỌC

PHƯƠNG PHÁP KHUYẾN NÔNG

BỘ MÔN: KTNN và CHÍNH SÁCH

Chương 1 KHUYẾN NÔNG

Mục đích cơ bản của chương này là giúp cho người học: a) Hiểu được khái niệm và chức năng của khuyến nông; b) Nắm bắt được vai trò của khuyến nông; c) Yêu cầu của khuyến nông; d) Hiểu, biết ứng dụng các phương pháp tiếp cận khuyến nông và phân tích được ưu nhược điểm của từng phương pháp tiếp cận khuyến nông.

1.1 KHÁI NIỆM VÀ CHỨC NĂNG CỦA KHUYẾN NÔNG

1.1.1 Khái niệm khuyến nông

Thuật ngữ Khuyến nông trong tiếng Anh là Agricultural Extension Thuật ngữ Extension cónghĩa là nhân ra, làm rộng ra, phổ biến rộng rãi hơn Trên cơ sở đó, Van den Ban (1996) chorằng, khuyến nông bao gồm việc sử dụng có suy nghĩ và chọn lọc các thông tin và kiến thức

để tự hình thành ý tưởng và đưa ra quyết định đúng đắn (Van Den Ban, 1996, trang 11)1 Theonghĩa tiếng Việt, Khuyến nông bao gồm hai thuật ngữ KHUYẾN và NÔNG KHUYỂN cónghĩa là khuyến khích, khuyên bảo, triển khai và phổ biến kiến thức, thông tin NÔNG cónghĩa là nông nghiệp, nông dân và nông thôn (Đỗ Kim Chung)2 Theo đề án Khuyến nông của

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn được chính phủ phê duyệt năm 2009, khái niệm

“Nông dân” được hiểu là người sống ở nông thôn làm nghề nông, dịch vụ nông nghiệp, tiểuthủ công nghiệp3 Dựa theo nghĩa đó, khuyến nông là quá trình hướng dẫn, giúp đỡ nông dânnắm được và áp dụng được các thông tin về kinh tế, kỹ thuật, tổ chức, quản lý, thị trường vàosản xuất, kinh doanh nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, công nghiệp và dịch vụ nông thôn

đáp ứng được nhu cầu của từng gia đình, cộng đồng và cả xã hội Theo Nghị định 02/2010

NĐ - CP của Chính phủ4, khuyến nông là quá trình hỗ trợ nông dân nâng cao kiến thức, cungcấp thông tin về kinh tế, kỹ thuật, tổ chức và quản lý, cung cấp các dịch vụ phát triển nôngnghiệp và nông thôn, giúp nông dân tăng cao được thu nhập và cải thiện đời sống, giúp nôngnghiệp và nông thôn phát triển toàn diện và bền vững

Như vậy, thuật ngữ KHUYẾN NÔNG trình bày trong giáo trình này được hiểu rộng ra bao

hàm: khuyến nông, khuyến lâm, khuyến ngư và khuyến công Cụ thể: Khuyến nông theo nghĩa hẹp là việc chuyển giao kỹ thuật hay công nghệ cho trồng trọt và chăn nuôi; Khuyến lâm là chuyển giao kỹ thuật và công nghệ cho nghề lâm nghiệp; Khuyến ngư là chuyển giao

công nghệ cho nuôi trồng thuỷ sản, khai thác, đánh bắt, quản lý nguồn lợi thủy sản và chế

biến thuỷ sản; Khuyến công là chuyển giao công nghệ cho chế biến nông sản, công nghiệp và

ngành nghề nông thôn

1.1.2 Chức năng của khuyến nông

1 A.W.Van den Ban, 1996, Khuyến nông, do Nguyễn Văn Linh dịch, Nhà xuất bản Nông nghiệp, 1999

2 Đỗ Kim Chung, 2008, Phương pháp khuyến nông và Tổ chức công tác khuyến nông, Bài giảng cho cán bộ Khuyến nông Bắc Ninh, Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội

3 Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, 2009, Đề án khuyến nông (Bao gồm khuyến nông, khuyến lâm, khuyến ngư và khuyến công) giai đoạn 2010-2015 và tầm nhìn tới 2020, Hà Nội

4 Chính phủ nước cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nghị định số 02/2010 NĐ-CP về khuyến nông, ban hành

Nhiều tác giả đã thảo luận về chức năng của khuyến nông như Niels Roling, 1990, W J APayne, 1987, A W Den Ban, 1996 Nhìn chung, khuyến nông có các chức năng kinh tế,chính trị, xã hội, tổ chức và thông tin

Chức năng kinh tế, khuyến nông có chức năng thúc đẩy sự phát triển nông nghiệp, tăng cao

thu nhập và đời sống của cư dân nông thôn Chức năng kinh tế của khuyến nông được thểhiện trực tiếp ở việc cung cấp các thông tin về kỹ thuật, công nghệ cho nông dân, để giúp họnâng cao được lợi ích kinh tế

Chức năng chính trị của khuyến nông chính là sự hỗ trợ của Chính phủ và Nhà nước đối với

nông nghiệp, nông thôn và nông dân qua khuyến nông Thông qua khuyến nông nhà nước,Chính phủ thực hiện sự hỗ trợ đối với nông nghiệp, nông dân và nông thôn Tuy nhiên, khiquốc gia tham gia Tổ chức thương mại thế giới (WTO), việc hỗ trợ cho phát triển nôngnghiệp thông qua khuyến nông lại rất được khuyến khích Hay nói cách khác, các quốc gia làthành viên của WTO hoàn toàn được phép sử dụng khuyến nông để hỗ trợ thúc đẩy phát triểnnông nghiệp, nông thôn và nông dân

Chức năng xã hội của khuyến nông thể hiện ở chỗ khuyến nông huy động sự tham gia của

nhiều tổ chức kinh tế, các thành phần kinh tế, các tổ chức đoàn thể xã hội và đặc biệt là củangười dân trong các hoạt động khuyến nông Một chương trình khuyến nông chỉ thành công

và bền vững khi có sự tham gia đầy đủ của người dân trong cộng đồng, đặc biệt là nhữngngười hưởng lợi các tổ chức đoàn thể xã hội liên quan Bên cạnh đó, chức năng xã hội còn thểhiện ở chỗ khuyến nông không những giúp nông dân đạt được mục tiêu kinh tế mà còn hướngtới cả mục tiêu văn hoá - xã hội Các hoạt động khuyến nông thường được lồng ghép với cáchoạt động văn hóa - xã hội, nâng cao được lợi ích xã hội, bảo tồn và kết hợp văn hoá truyềnthống với hiện đại, xoá đói giảm nghèo

Chức năng tổ chức của khuyến nông thể hiện ở chỗ khuyến nông chính là quá trình khuyến

khích, thúc đẩy sự tự lực, tự cường của cộng đồng, xây dựng tính bền vững thông qua hỗ trợnông dân tham gia vào các tổ chức xã hội của khuyến nông như: Câu lạc bộ khuyến nông,Nhóm sở thích, Hợp tác xã, Nhóm liên gia, Làng khuyến nông tự quản Thông qua các tổchức này của nông dân mà khuyến nông tạo lập được để giúp nông dân nâng cao tính tự lập,

tự chủ, làm tăng khả năng bền vững của cộng đồng và giảm dần sự hỗ trợ từ phía Nhà nước

Chức năng thông tin của khuyến nông thể hiện ở chỗ khuyến nông truyền đạt các thông tin về

kinh tế, kỹ thuật, tổ chức và quản lý cho nông dân để nông dân ra được quyết định đúng, cảithiện được cuộc sống của họ Mặt khác, khuyến nông còn có nhiệm vụ nắm bắt được tìnhhình, thời cơ và nguy cơ và những khó khăn của nông nghiệp, nông dân và nông thôn;Khuyến nông sẽ phản ánh kịp thời những thông tin đó cho các cơ quan quản lý nhà nước,Chính phủ và cơ quan nghiên cứu để có các giải pháp kịp thời cho phát triển bền vững nôngnghiệp, nông thôn và nông dân Với chức năng này, cán bộ khuyến nông phải có khả năng trảlời được các câu hỏi thể hiện ở Hộp 1:

Hộp 1 Các câu hỏi cần trả lời của cán bộ khuyến nông 5

- Nông dân đang gặp phải khó khăn gì?

5 Đỗ Kim Chung, 2008, Phương pháp khuyến nông và Tổ chức công tác khuyến nông, Bài giảng cho cán bộ Khuyến nông Bắc Ninh, Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội

- Khuyến nông có biết điều đó không?

- Cơ quan nghiên cứu có những giải pháp gì?

- Khuyến nông mang gì cho nông dân?

- Khuyến nông mang gì cho cơ quan nghiên cứu?

- Khuyến nông đã làm gì để nông dân tự giúp đỡ được mình?

Với các chức năng trên, Nghị định 02/2010 NĐ - CP của Chính phủ năm 2010 đã chỉ rõ:Khuyến nông ở Việt Nam có các nhiệm vụ cơ bản sau đây:

- Đào tạo/ hướng dẫn/ tư vấn về kỹ thuật và chuyển giao công nghệ về phát triển sản xuấtkinh doanh nông lâm ngư nghiệp và công nghiệp

- Cung cấp dịch vụ như: Thú y, bảo vệ thực vật, kỹ thuật trồng trọt, chăn nuôi, tiêu thụ sảnphẩm

- Cung cấp đầu vào như: Giống cây, giống con, vật tư, thiết bị, hoá chất cho sản xuất kinhdoanh nông lâm ngư nghiệp, thuỷ sản

- Kiểm tra và đánh giá các chương trình hoạt động khuyến nông tổ chức tại cơ sở

- Cầu nối giữa cơ quan nghiên cứu và đơn vị sản xuất

1.2 VAI TRÒ CỦA KHUYẾN NÔNG

Khuyến nông có vai trò quan trọng trong phát triển nền kinh tế - xã hội của đất nước Vai trò

đó thể hiện như sau:

Thứ nhất, khuyến nông có vai trò to lớn cho phát triển bền vững nông nghiệp và nông thôn.

Nông thôn nước ta chiếm tới 76,5% dân số, 55% lực lượng lao động, gần 40% GDP của cảnước, 90% tài nguyên đất, nước và rừng Khuyến nông góp phần tạo ra việc làm, sinh kế kiếmsống của đại đa số dân số và lao động của cả nước, góp phần quản lý, sử dụng và bảo tồn cáctài nguyên đất, nước, sinh vật của quốc gia Thông qua các chương trình, dự án khuyến nôngnhằm tăng cường sự tham gia, tính độc lập, tự chủ, tự cường của cộng đồng cư dân trong giảiquyết các vấn đề về kinh tế - văn hóa - xã hội - môi trường của địa phương

Thứ hai, khuyến nông góp phần thúc đẩy nhanh quá trình xoá đói giảm nghèo trong nông

thôn Hiện nay, tỷ lệ hộ nghèo ở nông thôn chiếm khoảng 20%, cao gấp 4 lần so với thành thị;90% số người nghèo đang sống ở khu vực nông thôn Khuyến nông góp phần thúc đẩychuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, công nghiệp nông thôn, nâng cao năng suất, chấtlượng, hiệu quả, phát triển kinh tế nông thôn, tạo điều kiện để người dân thoát nghèo Cáchoạt động khuyến nông thường là giữ vị trí trọng tâm của hầu hết các chương trình dự án xoáđói giảm nghèo ở các địa phương

Thứ ba, đại đa số nông dân đang rất cần kiến thức và thông tin Khuyến nông là giải pháp để

đáp ứng nhu cầu đó của nông dân Nông dân ở các vùng thiên tai, khó khăn, vùng sâu và xađang cần kiến thức và sự hỗ trợ để giảm thiểu rủi ro về tự nhiên, xã hội và thị trường Nôngdân ở các vùng bị thu hồi đất để phục vụ mục đích đô thị hoá và công nghiệp hoá, đặc biệt lànhững nông dân bị thu hồi đất đang rất cần kiến thức để chuyển đổi nghề nghiệp, thích ứngvới điều kiện mới và hoàn cảnh mới của họ

Thứ tư, ở nước ta đổi mới hệ thống tổ chức nông thôn, kinh tế hộ được xác lập Vì thế, khuyến

nông là phương thức thích hợp để tiếp cận và hỗ trợ các hộ nông dân nâng cao đời sống của họ

Thứ năm, khuyến nông là quá trình truyền bá kỹ thuật và công nghệ cho nông dân Đó chính

là quá trình chuyển giao công nghệ, kỹ thuật tiến bộ tới nông dân, nông nghiệp và nông thôn.Đây là yếu tố quan trọng đối với tiến trình phát triển nông thôn

1.3 YÊU CẦU CỦA KHUYẾN NÔNG

Để hoạt động có hiệu quả đòi hỏi khuyến nông phải đảm bảo được các yêu cầu cơ bản sau:

- Các chương trình, dự án khuyến nông phải đáp ứng được mong muốn và nhu cầu cấp

bách của người dân và của thị trường Điều đó có nghĩa là những khó khăn của người dânđược tháo gỡ và định hướng để nông dân sản xuất đáp ứng đúng yêu cầu của thị trường

- Khuyến nông phải cụ thể cho từng cây và từng con Các giải pháp khuyến nông phải cụ

thể cho từng loại sản phẩm nông, lâm, ngư nghiệp Do đó, người làm khuyến nông cầnphải nắm vững quy trình kỹ thuật, đặc điểm của từng cây và từng con để đề xuất được cácgiải pháp khuyến nông sát thực với đặc điểm kinh tế - kỹ thuật của từng loại cây, từng loạicon; Đặc biệt, tránh không được nói chung chung

- Khuyến nông phải phù hợp với đặc điểm kinh tế - sinh thái, xã hội của từng vùng Tính

không đồng nhất về địa hình đã tạo ra các vùng kinh tế sinh thái khác nhau Chẳng hạn,vùng đất dốc nên giới thiệu kỹ thuật công nghệ tiết kiệm nước, tốn ít đầu tư Ngược lại, ởvùng có điều kiện nước tưới thuận tiện nên giới thiệu các công nghệ thâm canh cao đểtăng hiệu quả sản xuất - kinh doanh Bên cạnh đó, nông dân không đồng nhất về nguồn

lực, nhận thức và ứng xử nên giải pháp khuyến nông phải phù hợp với từng đối tượng

khuyến cáo

- Khuyến nông phải kịp thời để đảm bảo tính thời vụ và tính cấp thiết của các vấn đề cần

giải quyết mà nông dân đang trông đợi Sản xuất nông nghiệp có tính mùa vụ cao vàkhuyến nông nhằm đáp ứng mong muốn, nhu cầu cấp thiết của nông dân nên phải đảmbảo tính kịp thời để tháo gỡ những vướng mắc đó

- Cách hướng dẫn, chuyển giao thông tin về khuyến nông phải dễ thấy, dễ nghe, dễ hiểu

và dễ làm theo Nông dân giữa các cộng đồng hay trong cùng một cộng đồng thường

không đồng nhất về trình độ, khả năng nhận thức và cách ứng xử nên tuỳ từng điều kiện

để lựa chọn cách chuyển giao thông tin khuyến nông tới nông dân cho có hiệu quả

- Các hoạt động khuyến nông phải có sự tham gia của dân Trong thực tế, có những điều

dân đã biết mà cán bộ khuyến nông chưa biết nên sự tham gia của người dân hỗ trợ cán bộkhuyến nông trong triển khai công việc Mạng lưới cán bộ khuyến nông còn mỏng, không

có cán bộ khuyến nông làm ở tất cả các thôn bản nên sự tham gia của những nông dânnòng cốt là rất cần thiết để duy trì và phát triển các hoạt động khuyến nông Bên cạnh đó,

sự tham gia của người dân trong khuyến nông sẽ góp phần phát huy nội lực ở địa phương

và làm tăng tính bền vững hoạt động khuyến nông ở cộng đồng

- Các hoạt động khuyến nông phải hiệu quả và tiết kiệm Trong điều kiện, mạng lưới

khuyến nông còn nhiều hạn chế về nhân lực, kinh phí, phương tiện nên tính hiệu quả vàtiết kiệm phải được quan tâm trong tổ chức lập kế hoạch và triển khai thực hiện các hoạtđộng khuyến nông

- Các giải pháp khuyến nông phải góp phần làm tăng khả năng để nông dân tự giúp đỡ

được mình hơn là làm thay nông dân Ngay trong tổ chức các hoạt động khuyến nông, cán

bộ khuyến nông tuyệt đối không làm thay nông dân mà chỉ hướng dẫn để nông dân tự

thực hiện Như thế, người dân sẽ dần làm quen và thích ứng để bản thân họ có khả năng tựứng dụng các thông tin khuyến nông được chuyển giao vào sản xuất kinh doanh.

- Các hoạt động khuyến nông phải phát triển được cộng đồng nông thôn Khuyến nông

khuyến khích tính tự lực, tự cường của cộng đồng thông qua lôi cuốn sự tham gia của các

tổ chức kinh tế xã hội và người dân trong cộng đồng Bên cạnh đó, trong triển khai hoạtđộng khuyến nông nên có sự lồng ghép với các hoạt động văn hoá - xã hội để tạo ra nhữngthay đổi tích cực đồng thời về kinh tế - văn hoá - xã hội của cộng đồng

1.4 PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN KHUYẾN NÔNG

1.4.1 Khái niệm và phân loại Phương pháp tiếp cận khuyến nông

1.4.1.1 Khái niệm

Trong thực tế, có nhiều cách tiếp cận khuyến nông khác nhau tùy theo từng loại hình tổ chứckhuyến nông Các cách tiếp cận này sử dụng các chiến lược, phương pháp khác nhau Tuynhiên, tất cả đều cho thấy: Tiếp cận là sự thiết yếu của hệ thống khuyến nông Mỗi một hệthống khuyến nông đều bao gồm6: (1) Cấu trúc tổ chức riêng, có sự lãnh đạo, có nguồn nhânlực, trang thiết bị và và các cơ sở vật chất; (2) Chương trình hành động với mục tiêu, phươngpháp và kỹ thuật thực hiện; (3) Các liên kết với các tổ chức khác, cộng đồng và các đối tượng

cụ thể của hệ thống khuyến nông

Tiếp cận khuyến nông là hình thức hoạt động trong nội bộ hệ thống khuyến nông, thể hiện tính triết lý của hệ thống khuyến nông Để đơn giản, tiếp cận khuyến nông giống như tiếng

trống bắt nhịp cho tất cả các hoạt động của hệ thống khuyến nông Tiếp cận khuyến nôngkhông đơn thuần chỉ là một thành phần của hệ thống khuyến nông mà nó sẽ cung cấp thôngtin, khích lệ và hướng dẫn hệ thống khuyến nông như: sự tổ chức, sự lãnh đạo, chương trình,nguồn lực và các mối liên kết

Phương pháp tiếp cận khuyến nông là cách nhìn nhận, xem xét, giải quyết các vấn đề của khuyến nông, cách lựa chọn và thiết kế phương pháp chuyển giao, lập kế hoạch và can thiệp vào các hoạt động khuyến nông.

Khuyến nông được xem là quá trình đào tạo phi chính quy nhằm cung cấp những thông tinhữu ích và thực tiễn phục vụ cho sản xuất kinh doanh của nông dân và gia đình của họ Vì thế,khuyến nông là phương thức hỗ trợ nông dân phát triển sản xuất và đời sống của họ Hiệu quảcủa khuyến nông phụ thuộc rất nhiều vào phương pháp tiếp cận khuyến nông Phương pháptiếp cận khuyến nông sẽ quy định phương pháp, cách thức chuyển giao công nghệ, chất lượngcủa kế hoạch khuyến nông, cách tổ chức các hoạt động khuyến nông

1.4.1.2 Phân loại phương pháp tiếp cận khuyến nông

Lịch sử phát triển của khuyến nông trải qua các phương pháp tiếp cận khác nhau tuỳ theo bảnchất của phương pháp khuyến nông, phương thức chuyển giao và phương thức lập kế hoạchkhuyến nông Tùy theo tiêu thức phân loại mà phương pháp tiếp cận khuyến nông được chia

thành nhiều loại khác nhau: Xét theo cấu trúc của phương pháp khuyến nông, lịch sử phát

6 George H Axinn, 2005, Cẩm nang về các phương pháp tiếp cận khuyến nông, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà

triển khuyến nông trải qua ba cách tiếp cận chủ yếu bao gồm: Tiếp cận theo mô hình chuyểngiao, tiếp cận theo mô hình trình diễn và tiếp cận khuyến nông lan rộng (Dự án tăng cườngkhả năng tư vấn cấp bộ, 1998)7 Nếu xét theo bản chất phương thức chuyển giao công nghệ,

có bốn phương thức tiếp cận trong khuyến nông: chuyển giao công nghệ, chuyển giao côngnghệ ứng dụng, chuyển giao theo cách tiếp cận hệ thống nông nghiệp và chuyển giao có sựtham gia (Đỗ Kim Chung, 2005)8 Nếu xét theo phương thức lập kế hoạch khuyến nông, có

ba cách tiếp cận chủ yếu bao gồm: khuyến nông từ trên xuống, khuyến nông từ dưới lên vàkhuyến nông có sự tham gia (Đỗ Kim Chung, 2002)9 Dưới đây, lần lượt xem xét nội dungcủa từng phương pháp tiếp cận đó

1.4.2 Các phương pháp tiếp cận khuyến nông

1.4.2.1 Phương pháp tiếp cận khuyến nông phân theo bản chất của phương pháp khuyến nông

a) Tiếp cận theo mô hình chuyển giao (Technology Transfer)

Tiếp cận theo mô hình chuyển giao có nghĩa là các hoạt động khuyến nông được “chuyểngiao” một chiều từ cơ quan khuyến nông đến nông dân Cách tiếp cận này đặt ra trong một giảđịnh rằng nông dân đang cần những gì mà khuyến nông có và những điều khuyến nông có sẽgiúp giải quyết được những khó khăn của nông dân Cách tiếp cận này dựa theo kênh thôngtin một chiều từ trên xuống (từ nhà hoạch định chính sách, nhà nghiên cứu tới các khuyếnnông viên và cuối cùng là nông dân (Sơ đồ 1.1)

Chủ thể Nhiệm vụ chính

Sơ đồ 1.1 Tiếp cận theo mô hình chuyển giao

Cách tiếp cận này rất phổ biến ở nhiều nước trong thế kỷ trước Tuy nhiên, cách tiếp cận nàyhiện nay không còn được phù hợp vì nó bộc lộ một số nhược điểm như sau: 1) Chuyển giaomang tính áp đặt, không tính đến nhu cầu của nông dân; 2) Cán bộ khuyến nông coi việcgiảng dạy, hướng dẫn nông dân quan trọng hơn là cùng nông dân để tìm hiểu các khó khăn

7 Dự án tăng cường khả năng tư vấn cấp bộ, 1998, Phương pháp đánh giá nông thôn có người dân tham gia trong hoạt động khuyến nông-khuyến lâm, Cục Khuyến nông và Khuyến lâm, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội, Trang 4-6

8 Đỗ Kim Chung, 2005, Chính sách và phương thức chuyển giao kỹ thuật tiến bộ trong nông nghiệp ở miền núi

và trung du phía Bắc Việt Nam, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Trang 8-13

9 Đỗ Kim Chung, 2002, Phương pháp tiếp cận khuyến nông, Bài giảng cho dự án Phát triển chè và cây ăn quả,

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Hà Nội, 3- 6 tháng 12 năm 2002

Nhà hoạch định

chính sách

Các ý tưởng, các chính sách Công nghệ, kỹ thuật mới

Khuyến nông viên

Nông dân

Chấp nhận, tiếp thu chính sách, Công nghệ, kỹ thuật mới Trình diễn công nghệ-kỹ thuật mới Giảng dạy cho nông dân

Áp dụng Công nghệ, kỹ thuật mới

của họ; 3) Kỹ thuật và công nghệ không phải lúc nào cũng phù hợp với điều kiện đồng ruộngcủa nông dân.

b) Tiếp cận theo mô hình trình diễn

Cách tiếp cận này coi việc chuyển giao chủ yếu thông qua các mô hình trình diễn và được tiếnhành với giả định rằng: Nông dân có thể tiếp thu công nghệ và kỹ thuật qua quan sát, qua xâydựng mô hình Vì thế, theo cách tiếp cận này, các nguồn lực cho khuyến nông chủ yếu tậptrung vào việc xây dựng mô hình trình diễn Tuy nhiên, cách tiếp cận này bộc lộ một sốnhược điểm như sau: 1) Xây dựng mô hình trình diễn thường tốn kém, nhiều nơi không đủkinh phí làm mô hình trình diễn; 2) Toàn bộ nỗ lực chuyển giao chỉ được tập trung chủ yếuvào xây dựng mô hình trình diễn; 3) Nhiều mô hình trình diễn xây dựng không phù hợp (chủyếu được thiết kế từ ý tưởng và mong muốn của người ngoài cộng đồng, trong khi nếu để bảnthân nông dân trong cộng đồng làm thì họ có thể tự thay đổi hệ thống canh tác để đáp ứng vớihoàn cảnh mới của họ); 4) Có giả sử là nông dân không thể có các quyết định đúng, cần có

mô hình để nông dân làm theo; 5) Mô hình này ở nhiều dự án khuyến nông được coi là mộthình thức trợ giá; 6) Nông dân ở vùng khó khăn sẽ gặp phải mức độ rủi ro lớn khi làm theo

mô hình ít phù hợp với họ

c) Tiếp cận khuyến nông lan rộng

Cách tiếp cận này giả định rằng nông dân có thể chuyển giao được công nghệ cho nhau Cácthông tin khuyến nông có thể được nhân rộng từ người này sang người khác, từ địa phươngnày đến địa phương khác Cách tiếp cận này tập trung hỗ trợ những nông dân có khả năngchuyển giao (biết ứng dụng, có uy tín, nhiệt tình, hăng hái) để họ có thể giúp đỡ những nôngdân khác trong cộng đồng của họ Cách tiếp cận này coi nông dân là trung tâm của hoạt độngchuyển giao, cán bộ khuyến nông chỉ có vai trò hỗ trợ Để chuyển giao thắng lợi, các khuyếnnông viên phải nắm vững tình hình và cấu trúc cộng đồng, lựa chọn được nông dân điển hình

để hợp tác trong khuyến nông Các khuyến nông viên phải có kỹ năng cộng đồng, kỹ nănghợp tác và thúc đẩy Cách tiếp cận này đòi hỏi phải tăng cường năng lực cho nông dân thôngqua đào tạo nông dân, xây dựng tổ chức của nông dân phù hợp, có thể chế quản lý rõ ràngtrong cộng đồng Tuy nhiên, cách tiếp cận này đòi hỏi thời gian và cán bộ khuyến nông phảichuyên tâm, kiên trì

1.4.2.2 Phương pháp tiếp cận khuyến nông phân theo bản chất của phương thức chuyển giao

công nghệ

Quá trình phát triển nông nghiệp của các nước phát triển và đang phát triển đã phản ánh quátrình tiến hoá của các phương thức chuyển giao công nghệ tiến bộ trong nông nghiệp TheoFrank Ellis (1992), quá trình chuyển giao công nghệ trên thế giới trải qua các phương thức

tiếp cận khác nhau: Chuyển giao công nghệ (Transfer of Technology - TOT), Chuyển giao công nghệ ứng dụng (Adoptive Technology Transfer - ATT), chuyển giao dựa trên nghiên cứu hệ thống nông nghiệp (Farming System Research - FSR) Theo thời gian, các phương

thức tiếp cận trong chuyển giao ngày một hoàn thiện Vào những năm cuối của thế kỷ 20 đã

xuất hiện phương pháp tiếp cận mới trong chuyển giao “nghiên cứu có sự tham gia của nông dân” (Farmer Partcipatory Research - FPR) (Daniel, 1997) Dưới đây là một số đặc trưng của

từng phương thức tiếp cận khuyến nông nói trên

a) Tiếp cận theo chuyển giao công nghệ

Phương pháp tiếp cận này rất phổ biến trên thế giới trong nghiên cứu và chuyển giao kỹ thuậtnông nghiệp ở thập kỷ 50 và 60 của thế kỷ 20 (Frank Ellis, 1992) Phương pháp tiếp cận nàytương tự như mô hình chuyển giao đã trình bày ở trên Với phương pháp này: Nông dân làngười nhận công nghệ một cách thụ động; Cơ quan khuyến nông chuyển giao kỹ thuật tiến bộmột cách chủ động Phương thức tiếp cận này có nhược điểm giống như nhược điểm của môhình chuyển giao Phong tục, tập quán, sự bảo thủ, yếu tố tâm lý và xã hội… là những nguyênnhân cơ bản lý giải sự thất bại của các chương trình khuyến nông trong nông nghiệp ở nhiềunước (Chamber và Ghidyal 1985) Những điều kiện ở các trung tâm nghiên cứu, các trạmthực nghiệm không thể phản ánh đúng được điều kiện đồng ruộng thực tế của nông dân,không thể tính hết được sự khác nhau về nguồn lực, lao động, đất đai và thị trường Vì thế,công nghệ mà các chương trình khuyến nông chuyển giao thường ít phù hợp với thực tế đồngruộng và cuộc sống của nông dân

b) Tiếp cận theo chuyển giao công nghệ ứng dụng

Phương pháp tiếp cận này khác với tiếp cận theo chuyển giao công nghệ ở chỗ yêu cầu về tínhđịa phương của công nghệ được nhận diện, ứng xử của nông dân cũng được chú ý tới Trongchuyển giao công nghệ, người ta đã chú ý tới điều kiện địa phương, các ràng buộc về kinh tế

và xã hội để nông dân tiếp thu công nghệ mới Đặc trưng nhất của phương thức chuyển giaonày là hệ thống đào tạo và gặp gỡ nông dân (Training and Visit System - TVS) Kỹ thuậtđược đưa tới nông dân một cách chủ động thông qua đào tạo và tập huấn Nông dân sau khiđược tập huấn sẽ vận dụng theo Cán bộ khuyến nông gặp gỡ nông dân để tư vấn cho họ cácvấn đề cụ thể sau tập huấn Nhờ đó, phương pháp tiếp cận này đã giúp nông dân giải quyếtcác vấn đề vướng mắc sau tập huấn như: đầu vào, phân bón và tín dụng Phương thức nàyphát huy tác dụng trong giai đoạn cách mạng xanh ở thập kỷ 70 Tuy nhiên, những nông dânnghèo thường không được hưởng các thành quả chuyển giao này Theo phương thức này,thông tin phản hồi của nông dân tới các viện/trung tâm nghiên cứu nông nghiệp và ngược lạiđược truyền gián tiếp qua hệ thống khuyến nông Công nghệ được phát triển ở các viện/trungtâm nghiên cứu vẫn chưa phù hợp với điều kiện cụ thể của nông dân Bởi lẽ các công nghệđược xây dựng trong các điều kiện lý tưởng (ruộng đất tốt và chăm sóc tốt) của cơ quannghiên cứu Vì thế, phương pháp tiếp cận chuyển giao công nghệ ứng dụng thường đạt hiệuquả không cao, không góp phần giải quyết các vấn đề của những nông dân sản xuất nhỏ Vớinhững nông dân sản xuất nhỏ, tài nguyên nghèo, sản xuất trong những điều kiện sinh tháinông nghiệp hết sức đa dạng, với hệ thống cây trồng vật nuôi phức tạp, thiếu thị trường đầuvào thì hệ thống trên là không phù hợp (Chamber, 1987)

c) Tiếp cận theo chuyển giao nghiên cứu hệ thống nông nghiệp

Phương pháp tiếp cận khuyến nông thông qua tiếp cận nghiên cứu hệ thống nông nghiệp coinông trại là một hệ thống, công nghệ là một yếu tố cấu thành và tác động qua lại với các bộphận khác của hệ thống đó Do đó, để khuyến nông thành công phải chú ý toàn diện đến cácyếu tố khác như: sinh thái, kinh tế, xã hội, văn hoá của người nông dân, phát huy sự tham giacủa nông dân Tuy nhiên, tiếp cận theo chuyển giao nghiên cứu hệ thống nông nghiệp khôngđạt được mục tiêu của nó do việc thực hiện quá trình này bị hạn chế bởi cán bộ chuyển giaovẫn sử dụng cách tiếp cận như cũ, chưa biết tiếp cận đa ngành nên gặp khó khăn trong giaotiếp, trao đổi với nông dân và học hỏi từ nông dân Chính vì lẽ đó, ở các nước đang phát triển

lại chuyển sang phương pháp tiếp cận mới là chuyển giao nghiên cứu có sự tham gia của nôngdân.

d) Tiếp cận theo chuyển giao nghiên cứu có sự tham gia của nông dân

Đây là phương pháp tiếp cận trong đó nghiên cứu công nghệ được xuất phát từ chính nhu cầucủa nông dân, nghiên cứu đó sẽ quay trở lại phục vụ chính nông dân và huy động tối đa sựtham gia của nông dân Phương pháp tiếp cận khuyến nông này được thực hiện với những giảđịnh như sau: Nông dân có những kiến thức bản địa về hệ thống nông nghiệp và môi trườngcủa hệ thống đó; Nông dân có khả năng thực nghiệm và những thực nghiệm đó phải đượcdùng và thúc đẩy cho sự phát triển công nghệ

Phương pháp tiếp cận khuyến nông theo chuyển giao nghiên cứu có sự tham gia của nông dân

có các đặc điểm sau:

- Thu hút sự tham gia của nông dân vào phát triển công nghệ để nâng cao năng suất, chấtlượng cây trồng và vật nuôi Vì thế, người nông dân được tham gia một cách tích cựctrong toàn bộ quá trình chuyển giao

- Tập trung vào nhận dạng, phát triển hay ứng dụng và sử dụng công nghệ phù hợp với nhucầu của những nông dân sản xuất nhỏ, nông dân nghèo

- Quá trình nghiên cứu và chuyển giao được tiến hành trên đồng ruộng của nông dân

- Cán bộ khuyến nông vừa là người khám phá, vừa là người bạn và vừa là người tư vấn củanông dân

- Sáng tạo và linh hoạt trong từng điều kiện cụ thể của nông dân

Phương pháp tiếp cận khuyến nông theo kiểu chuyển giao nghiên cứu có sự tham gia củanông dân không phủ định các phương pháp tiếp cận nghiên cứu và chuyển giao truyền thốngcủa các cơ quan nghiên cứu mà trái lại có mối quan hệ rất chặt chẽ với cách tiếp cận truyềnthống đó (Sơ đồ 1.2) Theo sơ đồ 1.2, quá trình nghiên cứu và chuyển giao có 4 loại nghiên

cứu thực nghiệm: 1) Nghiên cứu thực nghiệm do cán bộ nghiên cứu quản lý (Researchers Managed on-farm trials), 2) Nghiên cứu thực nghiệm có tư vấn do cán bộ nghiên cứu quản lý gọi tắt là nghiên cứu tư vấn (Consultative Researcher Managed on-farm trials), 3) Nghiên cứu thực nghiệm có sự hợp tác giữa nông dân và cán bộ nghiên cứu (Collaborative Farmers Researcher Partcipatory Research) và 4) Nghiên cứu do nông dân quản lý (Farmers Managed

Research) Loại nghiên cứu thực nghiệm 1 và 2 là nghiên cứu không có sự tham gia của nôngdân Loại nghiên cứu thực nghiệm 3 và 4 là nghiên cứu có sự tham gia của nông dân

Thực nghiệm ở nông trại không

có sự tham gia của nông dân

Thực nghiệm ở nông trại có sự tham gia của nông dân

lý

3) Nghiên cứu

có sự hợp tác với cán bộ nghiên cứu

4) Nghiên cứu

do nông dân quản lý

Sơ đồ 1.2 Các loại nghiên cứu thực nghiệm trên nông trại

Nghiên cứu thực nghiệm trên nông trại do cán bộ nghiên cứu quản lý là nghiên cứu được tiến

hành trên đồng ruộng của nông dân do cán bộ nghiên cứu quản lý để phát triển công nghệ chonông dân hay để kiểm định kết quả nghiên cứu đã thu được ở trạm, trại thí nghiệm Cán bộnghiên cứu vừa là người thiết kế, thực hiện và đánh giá công nghệ trên đồng ruộng của nôngdân Cán bộ nghiên cứu lập kế hoạch nghiên cứu, thiết kế thí nghiệm, trong đó nông dân đượcphép thực hiện dưới sự hướng dẫn của cán bộ nghiên cứu

Nghiên cứu thực nghiệm tư vấn là nghiên cứu trong đó nông dân được cán bộ nghiên cứu tư

vấn về nhu cầu, các khó khăn, mục tiêu của họ Nông dân được hỏi về kỹ thuật sản xuất nôngnghiệp, sự hiểu biết về môi trường tự nhiên, kinh tế, xã hội, khả năng về nguồn lực của họ,phản hồi của nông dân về công nghệ mới Dựa vào các ý kiến thu được, cán bộ nghiên cứuhiểu thêm về nông dân (thực địa) để thiết kế thí nghiệm và tiến hành thí nghiệm mà không có

sự tham gia của nông dân Công nghệ cho nông dân được dựa trên sự hiểu biết của cán bộnghiên cứu về nông dân (thực địa)

Nghiên cứu thực nghiệm có sự hợp tác giữa nông dân và cán bộ nghiên cứu là cách tiếp cận

nghiên cứu trong đó nông dân và cán bộ nghiên cứu cùng xác định vấn đề khó khăn, thiết kếnghiên cứu, quản lý, thực hiện và đánh giá các thử nghiệm được tiến hành trên đồng ruộngcủa nông dân

Nghiên cứu thực nghiệm do nông dân quản lý là cách tiếp cận nghiên cứu trong đó nông dân

là người trụ cột trong việc chẩn đoán, lập kế hoạch, thiết kế thực nghiệm, thực hiện thựcnghiệm, đánh giá kết quả và áp dụng Trong giai đoạn chẩn đoán, nông dân tự nhận diện vấn

đề khó khăn, nhu cầu và mong muốn của họ Trong giai đoạn kế hoạch, họ chọn những khókhăn quan trọng nhất, xác định những giải pháp có thể, lựa chọn kỹ thuật phù hợp và thiết kếkiểm nghiệm kỹ thuật như thế nào Trong giai đoạn thực nghiệm, nông dân kiểm nghiệm vàđánh giá kỹ thuật Trong giai đoạn áp dụng, nông dân tiếp tục kiểm nghiệm các công nghệtrước khi được nhân rộng Kiến thức bản địa và kỹ năng thực nghiệm của nông dân được sửdụng tối đa trong cách tiếp cận này Vai trò của các cán bộ nghiên cứu ở trong cách tiếp cậnnghiên cứu này là ở chỗ đảm bảo cho năng lực thực nghiệm bản địa của cộng đồng được pháthuy tối đa

Tiếp cận chuyển giao có sự tham gia của nông dân được tiến hành theo các bước sau đây:

- Xác định vấn đề khó khăn mà nông dân gặp phải

- Khám phá và lựa chọn những giải pháp có thể thực hiện được để vượt qua các khó khănđó

- Thử nghiệm và ứng dụng công nghệ

- Đánh giá công nghệ và đi đến ứng dụng rộng rãi

Cách tiếp cận này hiện nay đã được nhiều tổ chức tài trợ lựa chọn để ứng dụng trong triểnkhai các hoạt động liên quan đến khuyến nông Ở Việt Nam, Sơn La là địa phương được ứngdựng phương pháp tiếp cận này và được mô tả để phổ biến thông tin sâu về chuyển giaonghiên cứu có sự tham gia Cho tới nay cách tiếp cận này được dùng khá phổ biến và đượcgọi là khuyến nông PAEM_Participatory Agricultural Extension Method) (Xem phụ lục)

1.4.2.3 Phương pháp tiếp cận khuyến nông phân theo bản chất của phương thức lập kế hoạch

và can thiệp khuyến nông

Theo bản chất của phương pháp lập kế hoạch và can thiệp khuyến nông, người ta có thể chia

ra thành ba nhóm tiếp cận khác nhau bao gồm: Phương pháp tiếp cận khuyến nông từ trênxuống, phương pháp tiếp cận khuyến nông từ dưới lên và phương pháp tiếp cận chuyển giao

có sự tham gia

Phương pháp tiếp cận khuyến nông từ trên xuống có đặc trưng là các vấn đề cần chuyển giao,

kế hoạch được lập từ các cơ quan khuyến nông và chuyển giao ở cấp trung ương, sau đó cụthể hoá cho cấp tỉnh, tỉnh cụ thể hoá cho cấp huyện, huyện phân bổ cho cấp xã, xã phân bổ

cho cấp thôn bản Về bản chất, phương pháp này giống như phương pháp tiếp cận Mô hình chuyển giao hay Chuyển giao công nghệ đã thảo luận ở trên Phương pháp tiếp cận này có

nhược điểm là công tác khuyến nông thường không bền vững, các chương trình khuyến nông

ít phù hợp, chưa giải quyết triệt để các vấn đề của nông dân Như vậy, phương pháp tiếp cậnkhuyến nông từ trên xuống bao gồm chuyển giao công nghệ và chuyển giao công nghệ ứngdụng như đã thảo luận ở trên

Phương pháp tiếp cận khuyến nông từ dưới lên coi nhu cầu của dân và giải quyết các vấn đề

của nông trại là quan trọng, là điểm xuất phát của việc lập kế hoạch và can thiệp khuyếnnông Tuy nhiên, do tiếp cận từ dưới lên, các vấn đề thường phức tạp và không được giảiquyết một cách triệt để và thiếu tính vĩ mô khi giải quyết vấn đề Do đó, theo phương pháptiếp cận này, các chương trình khuyến nông chỉ giải quyết các vấn đề có tính cá biệt, cục bộ

mà thiếu sự đồng bộ Phương pháp tiếp cận theo kiểu chuyển giao dựa trên nghiên cứu hệthống nông nghiệp là thể hiện phương pháp tiếp cận khuyến nông từ dưới lên

Phương pháp tiếp cận chuyển giao có sự tham gia là phương thức thu hút sự tham gia một

cách chủ động của các bên liên quan bao gồm nông dân, các tổ chức xã hội, các khuyến nôngviên để xác định vấn đề, nhu cầu khuyến nông, xây dựng các giải pháp, huy động và sử dụngnguồn lực và tổ chức thực hiện để giải quyết các vấn đề của nông dân Chuyển giao nghiêncứu có sự tham gia của nông dân thuộc về phương pháp tiếp cận chuyển giao có sự tham gia

Để hiểu thêm khuyến nông cơ sự tham gia, xin mới xem thêm phụ lục

Tài liệu tham khảo và đọc thêm chương 1

1 Dự án tăng cường khả năng tư vấn cấp bộ, 1998, Phương pháp đánh giá nông thôn có người dân tham gia trong hoạt động khuyến nông - khuyến lâm, Cục Khuyến nông và Khuyến lâm, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội, Trang 4-6

2 Đỗ Kim Chung, 2005, Chính sách và phương thức chuyển giao kỹ thuật tiến bộ trong nông nghiệp ở miền núi và trung du phía Bắc Việt Nam, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Trang 8-13

3 Đỗ Kim Chung, 2002, Phương pháp tiếp cận khuyến nông, Bài giảng cho dự án Phát triển chè và cây

ăn quả, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Hà Nội, 3- 6 tháng 12 năm 2002

4 W J A Payne and Adams, 1987, Agricultural Extension in Developing Countries, Intermeditate Tropical Agriculture Series, Longman Scientific & Technical Publishing House, London

5 Đỗ Kim Chung, 2000, Phương pháp tiếp cận khuyến nông, Trung tâm Viện công nghệ Châu Á tại Việt Nam, Hà Nội

6 Đỗ Kim Chung, 2002, Phương pháp đào tạo nông dân trong chuyển giao kỹ thuật rau - quả cho nông dân, Bài giảng cho Trung tâm nghiên cứu rau Châu Á, tại Viện rau quả, Hà Nội

7 George H Axinn, 2005, Cẩm nang về các phương pháp tiếp cận khuyến nông, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội, Trang 8 - 10

8 Daniel, S 1997, Partcipatory Action Research and Social Change, Published by the Cornell Partcipatory Action Research Network, Cornell Univeristy, New York

9 Niels Roling 1990, Extension Science, Infomration Systems in Agricultural Development, Cambridge University Press, Cambridge,

10 A W Van den Ban, 1996, Khuyến nông, do Nguyễn Văn Linh dịch, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội

11 Đỗ Kim Chung, 2008, Phương pháp khuyến nông và Tổ chức công tác khuyến nông, Bài giảng cho cán bộ Khuyến nông Bắc Ninh, Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội

12 Chính phủ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 1993, Nghị định số 13/CP về Quy định công tác khuyến nông, ngày 2/3/1993, Hà Nội

13 Chính phủ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nghị định số 56/2005/NĐ-CP của Chính

phủ về khuyến nông, khuyến ngư, Ban hành ngày 26 tháng 4 năm 2005, Hà Nội

14 Chính phủ nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, Nghị định số 02/2010/NĐ-CP của Chính

phủ về khuyến nông, khuyến ngư, Ban hành ngày 08 tháng 1 năm 2010, Hà Nội

15 Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Đề án Khuyến nông - Khuyến lâm - Khuyến ngư (gọi tắt là Khuyến nông) giai đoạn 2010-2015 và tầm nhìn 2020

16 Trung tâm khuyến nông tỉnh Sơn La, Tổ chức phát triển Hà Lan (SNV), Tổ chức đoàn kết quốc

tế vì hợp tác và phát triển, Dự án Lâm Nghiệp Sông Đà, 2003, Phương pháp khuyến nông có sự tham gia của người dân: Tài liệu tham khảo dùng để đào tạo khuyến nông viên huyện, xã, Nhà xuất bản nông nghiệp.

Câu hỏi thảo luận Chương 1

1 Phân tích khái niệm và chức năng cơ bản của khuyến nông?

2 Phân tích vai trò của khuyến nông trong phát triển nông nghiệp và nông thôn?

3 Phân tích yêu cầu của khuyến nông? Tại sao khuyến nông phải đạt các yêu cầu đó?

4 Đọc kỹ phụ lục A của Chương 1, phân tích vì sao chương trình khuyến nông đó thất bại?

5 Đọc kỹ phụ lục B của Chương I, cần rút ra điều gì khi thực hiện khuyến nông? Làm thế nào để

tổ chức chuyển giao công nghệ thành công?

6 Trình bày khái niệm phương pháp tiếp cận khuyến nông? Các tiêu chí phân loại và ý nghĩa của các cách phân loại tiếp cận khuyến nông?

7 Trình bày bản chất và ưu nhược điểm của các phương pháp tiếp cận khuyến nông phân theo bản chất của phương pháp khuyến nông?

8 Trình bày bản chất, ưu điểm và nhược điểm của các phương pháp tiếp cận khuyến nông phân theo bản chất của phương thức chuyển giao công nghệ?

9 Trình bày bản chất, ưu điểm và nhược điểm của các phương pháp tiếp cận khuyến nông phân theo bản chất của phương thức lập kế hoạch và can thiệp khuyến nông?

Phụ lục Chương 1

A Vì sao chương trình khuyến nông thất bại?

Nguồn: Đỗ Kim Chung, 2002, Phương pháp tiếp cận khuyến nông, Bài giảng cho dự án Phát triển chè

và cây ăn quả, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Hà Nội, 3- 6 tháng 12 năm 2002

Tỉnh M là một trong những tỉnh miền núi nghèo nhất của cả nước Cả tỉnh có 1580 bản, 98.000 hộ chủ yếu là dân tộc ít người 30% không có nước dùng do sống ở vùng núi cao Kết quả điều tra cho thấy, cả tỉnh có 35% số hộ nghèo (mức thu nhập dưới 600 nghìn đồng/khẩu/năm hay dưới 13-15kg/gạo/tháng)

Trước thực trạng đó, Tỉnh đã xây dựng một số chương trình khuyến nông bao gồm ba dự án lớn: 1) Phát triển 5800 ha cà phê ở 4 huyện vùng núi; 2) Phát triển 6000 ha cải dầu để đồng bào H’ Mông thay thế cây thuốc phiện, 3) Phát triển táo Ixraen ở một số vùng núi cao Các dự án này đã trở thành chủ trương lớn của tỉnh Có tài trợ, tỉnh phân bổ kinh phí về huyện, huyện phân bổ cho xã, xã huy động dân trồng Mức kinh phí là 8 triệu đồng cho một ha cà phê trồng mới, 1,5 triệu đồng cho 1 ha cải dầu và dự án táo là gần 5 tỷ đồng

Sau hơn 4 năm thực hiện, với dự án cà phê, kết quả là đã trồng được gần 5000 ha Chỉ có điều là tỷ lệ cây sống dưới 30% Ngay cả những cây sống được chỉ cao có 25-30 cm, hầu như không có khả năng

ra hoa kết trái Dân ở những vùng trồng cà phê hiện nay lại thấy khó khăn hơn vì họ đã chuyển cả nương trước đây làm ngô, cam sang trồng cà phê, mà cà phê thì bị chết và không có thu hoạch Ngay

cả ở một số ít bản đất tốt và do có nước tưới, cà phê phát triển tốt, ra hoa kết trái Dân thu hoạch cà phê, nhưng lại không có nơi chế biến và bán chẳng ai mua vì cà phê không ăn được như hạt bắp, hạt gạo

Địa phương có nỗ lực rất cao triển khai dự án cải dầu Tỉnh, huyện đưa hạt giống và triển khai sâu rộng cho các thôn bản trồng Kết quả là có gần 4000 ha cải dầu được trồng Tuy nhiên, do chưa có kinh nghiệm trồng cây mới và cũng có thể là giống chưa phù hợp, người H’Mông chỉ thu hoạch từ 180-200 kg/ha trong khi đó năng suất tối thiểu cần đạt là 800-900 kg Hạt cải sau khi thu hoạch xong cần chế biến ép thành dầu Hầu hết ở các vùng không có cơ sở chế biến Ngay cả những người nhanh nhạy nhất vùng đã mua cải dầu về tỉnh khác để chế biến theo dây chuyền công nghiệp, nhưng họ phàn nàn rằng: chất lượng dầu ăn thua với những dầu ăn đang bán trên thị trường và dân không có thói quen tiêu dùng loại dầu này Thế là cả người mua và người sản xuất đều bị bế tắc.

Về dự án làm táo Ixraen, địa phương cũng có kết hợp với một cơ quan tư vấn khoa học để triển khai Vùng trồng táo chủ yếu là các gò núi cao Một trong những yêu cầu rất khắt khe của loại cây này là phải được tưới dạng tưới phun Thế nhưng, địa hình núi cao và sự khan hiếm về nguồn nước không cho phép phát triển hệ thống thủy lợi Táo không sống được Chỉ có 18% số cây sống lay lắt và không

có trái Kết quả tìm hiểu thị trường cho thấy nếu đảm bảo mọi điều kiện táo phát triển tốt, thì giá thành một kg táo cao gấp hai lần so với giá bán của táo Trung Quốc đang bán ở địa phương Cho đến giờ, dân đã chặt bỏ hoàn toàn cây táo và trở lại nền canh tác cũ Dĩ nhiên, cuộc sống lại khó khăn hơn

B Chuyện ở Ea Van

Nguồn: Đỗ Kim Chung, 2002, Phương pháp tiếp cận khuyến nông, Bài giảng cho dự án Phát triển chè

và cây ăn quả, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Hà Nội, 3- 6 tháng 12 năm 2002

Kết quả ở trung tâm giống cây trồng tỉnh cho thấy bắp lai và lúa lai phát triển tốt Vì vậy, một dự án xóa đói giảm nghèo bằng cách giúp dân trồng bắp lai và lúa lai đã được thực hiện ở xã Ea Van - một

xã miền núi xa xôi, đi lại khó khăn - với sự tài trợ 10 nghìn đô của tổ chức quốc tế Dự án đã mua giống từ thị xã để cho dân trồng Vụ đầu, có một số cán bộ gưong mẫu đã trồng thử, cây bắp và lúa lai cho kết quả khá.

Nhưng đến vụ sau, giá giống rất cao (từ 20-40 ngàn đồng một ký) Đến khi bán giữa mùa mưa, chỉ 1500-1800 đồng một kí còn khó Gia đình Y Bun trồng 1,5 hécta, thu hơn cả tấn bắp, chỉ bán giá 1500 đồng một ký Ăn không xong, nuôi heo cũng không hết Bắp lại dễ bị mọt, không dễ để dành lâu như bắp địa phương Thế là dân bỏ quay về giống cũ Giống cũ tuy năng suất có ít thật, nhưng còn có người ăn

Cán bộ đưa giống lúa lai đến tận nhà và chỉ bảo cách trồng cho một số nhà như Y Khang, A Thiếp làm thử Mọi người làm theo, vụ đầu đất không quên công người đã cho năng suất khá, phải đến 3,5-4 tấn một ha Đến vụ sau, huyện chủ trương tất cả các nhà trong plơi đều được phát giống lúa lai này Nhưng chỉ có rất ít người làm theo Y Khang là người đi đầu trong trồng giống này nhưng cũng phàn nàn rằng: Mình đồng ý với cán bộ rằng, cái giống mà cán bộ đưa, nó cho nhiều hạt thật, nhưng nó lại đòi nhiều cái phân Phân bón hóa học thì dân mình không có Bón phân bò, phân heo thì sợ thần linh không ưng vì nó bẩn cái hạt Cái hạt gạo nó không dẻo và ngon như hạt gạo cũ của dân mình Nghe ra, cái bụng dân plơi mình vẫn ưng cái giống cũ hơn Mình không nhận thêm đâu giống lần trước cán

bộ đưa vẫn còn vì nhiều nhà không nhận vẫn ở gác bếp nhà mình đó

Chương 2 NHỮNG VẤN ĐỀ CƠ BẢN CỦA PHƯƠNG PHÁP KHUYẾN

2.1 KHÁI NIỆM VÀ VAI TRÒ CỦA PHƯƠNG PHÁP KHUYẾN NÔNG

2.1.1 Khái niệm phương pháp khuyến nông

Phương pháp khuyến nông là cách thức tổ chức nhân lực, phương tiện vật chất và kỹ thuật đểtruyền đạt thông tin khuyến nông hay chuyển giao công nghệ tới nông dân Phương phápkhuyến nông chỉ rõ cách tổ chức tiến hành chuyển giao thông tin khuyến nông (thông tin vềsản phẩm, công nghệ, thị trường, tổ chức và quản lý sản xuất ) tới nông dân Một phươngpháp khuyến nông bao gồm: phương thức chuyển giao, thu nhận thông tin khuyến nông, tổchức nguồn lực, tiến hành, giám sát và đánh giá các hoạt động khuyến nông của phương phápđó

2.1.2 Vai trò của phương pháp khuyến nông

Phương pháp khuyến nông có vai trò quan trọng trong hoạt động khuyến nông Phương phápkhuyến nông là cơ sở tổ chức nguồn lực cho khuyến nông (nhân lực, vật tư, thiết bị, đồngruộng, nông trại ) Phương pháp khuyến nông đúng sẽ: (i) đưa đúng thông tin khuyến nôngđến nhóm mục tiêu khuyến nông, (ii) giúp phát hiện được vấn đề cần can thiệp của khuyếnnông, (iii) tăng cao hiệu quả của truyền đạt thông tin khuyến nông, (iv) đảm bảo cho sự thànhcông của hoạt động khuyến nông Thực tế cho thấy, sử dụng phương pháp khuyến nông thôngqua phương tiện thông tin đại chúng thì hàng triệu nông dân sẽ nhận được thông tin Tuynhiên, có thể khuyến nông theo cách đó sẽ khó đến được nhóm mục tiêu cần tác động như:những người nghèo, những nông dân sống ở vùng sâu, vùng xa, nơi khó tiếp cận đượcphương tiện khuyến nông qua phương tiện thông tin đại chúng Hay phương pháp khuyếnnông thông qua cách thăm và tư vấn, hoặc tập huấn có sự tham gia sẽ giúp cho cả khuyếnnông viên và nông dân xác định được vấn đề cần can thiệp của khuyến nông Rõ ràng, vớimỗi phương pháp khuyến nông đều có những ưu điểm và hạn chế riêng Vì vậy, lựa chọnđược phương pháp khuyến nông phù hợp với nội dung cần khuyến nông, đối tượng truyền đạtthông tin và điều kiện kinh tế - xã hội của nông dân sẽ giúp cho nông dân nắm được thông tin,thay đổi được nhận thức và hành vi của họ, từ đó đưa ra được các quyết định đúng trong sảnxuất và kinh doanh Trong thực tế, việc phối kết hợp giữa các phương pháp khuyến nôngtrong triển khai hoạt động khuyến nông là hết sức cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả khuyếnnông

2.2 ĐẶC ĐIỂM VÀ PHÂN LOẠI PHƯƠNG PHÁP KHUYẾN NÔNG

2.2.1 Đặc điểm của phương pháp khuyến nông

Khuyến nông về cơ bản là sự truyền bá thông tin tới cộng đồng để giúp những người dântrong cộng đồng nói chung và những người nông dân nói riêng có cuộc sống tốt hơn Do vậy,

để nâng cao hiệu quả của các hoạt động khuyến nông cần nắm vững các đặc điểm chung củaphương pháp khuyến nông

a) Phương pháp khuyến nông rất đa dạng (tập huấn, mô hình trình diễn, tham quan,

thăm và tư vấn, hội chợ triển lãm )

Sự đa dạng này tuỳ thuộc vào bản chất của công nghệ và thông tin cần chuyển giao, đặc điểmcủa đối tượng khuyến nông, đặc điểm kinh tế - xã hội của cộng đồng nông dân cần chuyểngiao để lựa chọn phương pháp khuyến nông sao cho phù hợp và có hiệu quả

b) Phương pháp khuyến nông được áp dụng tại một địa phương phải cụ thể cho từng đối

tượng khuyến nông

Phương pháp khuyến nông thể hiện cách thức can thiệp của khuyến nông viên tới nông dân.Nông dân rất đa dạng về trình độ, lứa tuổi, tâm sinh lý, tập quán, văn hoá, điều kiện kinh tế -

xã hội và sống ở các vùng kinh tế - tự nhiên khác nhau Do đó, phương pháp khuyến nông này

có thể rất tốt với cộng đồng nông dân này mà chưa thể hiện hiệu quả cao với một cộng đồngnông dân khác Do đó, một phương pháp khuyến nông được lựa chọn phải phù hợp với đặcđiểm của từng nhóm nông dân, từng vùng kinh tế - xã hội thì mới phát huy tác dụng tốttrong truyền bá thông tin tới nông dân

c) Phương pháp khuyến nông thể hiện sự truyền đạt thông tin hai chiều giữa khuyến

nông viên/cán bộ chuyển giao và nông dân

Đặc điểm này thể hiện rằng khi thực hiện khuyến nông, khuyến nông viên/cán bộ chuyển giao

sử dụng phương pháp khuyến nông vừa như là phương tiện truyền đạt thông tin tới nông dân,vừa như là phương tiện để phát hiện và thu nhận thông tin từ nông dân để cải thiện việc canthiệp vào nông nghiệp, nông thôn Do đó, tuỳ điều kiện cụ thể, một phương pháp khuyếnnông được xem là hiệu quả khi nó phải đảm bảo: quá trình truyền đạt thông tin gắn liền vớiquá trình thu nhận, phản hồi và phân tích thông tin

d) Phương pháp khuyến nông có tính truyền bá rộng rãi các thông tin chuyển giao

Do đặc điểm của khuyến nông là chuyển giao các thông tin về kỹ thuật và công nghệ tiến bộ,phương pháp tổ chức sản xuất cho cộng đồng nông dân rộng lớn Trong khi đó, số lượng cán

bộ khuyến nông làm việc tại các cộng đồng nông dân thường rất hạn chế Vì thế, phươngpháp khuyến nông sử dụng thường mang tính nhân rộng từ nông dân này sang nông dân kháctrong một cộng đồng, giữa các cộng đồng nông dân trong vùng với nhau, giữa các vùng trongphạm vi quốc gia Như vậy, khi lựa chọn phương pháp khuyến nông cần chú ý tới đặc điểmnày nhằm tăng cường khả năng truyền bá nhanh thông tin được chuyển giao

e) Phương pháp khuyến nông đưa và thu nhận thông tin cùng một lúc có thể tới một cá

nhân nông dân, một nhóm nông dân hay hàng triệu nông dân

Bản chất của các phương pháp khuyến nông là thông tin đưa đến ai và đưa như thế nào Tuỳtheo cấu trúc và đặc điểm của từng phương pháp, có phương pháp khuyến nông đưa thông tintới từng cá nhân (thăm, gặp gỡ và tư vấn, thư, điện thoại ), tới nhóm nông dân (tập huấn, môhình trình diễn ) và tới hàng triệu nông dân (khuyến nông qua các chương trình vô tuyến, đàiphát thanh ) Do đó, tuỳ theo phạm vi và đối tượng khuyến nông, khả năng nguồn lực, đặcđiểm của cộng đồng nông dân, năng lực khuyến nông để lựa chọn phương pháp khuyến nôngcho phù hợp

2.2.2 Phân loại phương pháp khuyến nông

Từ các đặc điểm nêu trên của phương pháp khuyến nông, trên phương diện tổ chức các hoạtđộng khuyến nông, theo A W Van de Ban (1996), W J A Payne (1987), Đỗ Kim Chung(2000, 2005 và 2009), phương pháp khuyến nông được chia thành ba nhóm như sau: Phươngpháp cá nhân, phương pháp nhóm và phương pháp khuyến nông qua phương tiện thông tin đạichúng

a) Phương pháp cá nhân

Phương pháp cá nhân trong khuyến nông là tập hợp các phương pháp khuyến nông nhằmchuyển giao, truyền đạt và thu nhận các thông tin khuyến nông tới từng cá nhân nông dân.Phương pháp cá nhân bao gồm các phương pháp cụ thể như: (1) Thăm và tư vấn; (2) Gửi thư;(3) Điện thoại Phương pháp này có đặc điểm là giải quyết tốt các vấn đề khuyến nông có tính

cá biệt, cụ thể cho từng trường hợp Tuy nhiên, áp dụng phương pháp này lại rất tốt kém vềnguồn lực, đặc biệt là nhân lực và khó mang thông tin khuyến nông tới được nhiều nông dân.Thông thường một cán bộ khuyến nông phải phục vụ cộng đồng hàng ngàn nông dân Trongbối cảnh như vậy, sẽ rất khó khăn cho cán bộ khuyến nông khi áp dụng phương pháp này vớitất cả cá nhân trong cộng đồng, nhất là ở các vùng xa xôi, hẻo lánh và khó khăn

b) Phương pháp nhóm

Phương pháp nhóm trong khuyến nông là tập hợp các phương pháp khuyến nông nhằmchuyển giao, truyền đạt và thu nhận các thông tin khuyến nông tới nhóm nông dân Phươngpháp này bao gồm các phương pháp như: (1) Tập huấn; (2) Mô hình trình diễn; (3) Hội nghịđầu bờ; (4) Tham quan và khảo sát thực tế; (5) Hội thi; (6) Hội chợ và triển lãm về khuyếnnông

Nhóm phương pháp này có đặc điểm sau đây:

- Truyền đạt thông tin cho một nhóm nông dân (có thể tới hàng chục, hàng trăm nông

dân);

- Các hoạt động khuyến nông giải quyết các vấn đề, các thông tin cán bộ khuyến nông

thu lượm được mang tính phổ biến của nhóm nông dân;

- Hiệu quả chuyển giao thường cao hơn so với phương pháp cá nhân

Do đó, nhóm phương pháp này được dùng phổ biến ở hầu hết các nước phát triển và đangphát triển

Để nâng cao hiệu quả của phương pháp nhóm, vấn đề quan trọng là phải tổ chức nhóm chophù hợp Trong tổ chức nhóm cần quan tâm tới các khía cạnh sau:

- Phải dựa vào mục tiêu công việc: nhóm phải bao gồm những nông dân có chung nguyệnvọng giải quyết những khó khăn về sản xuất nông nghiệp như trồng trọt, làm vườn, nuôicá

- Tuỳ theo tính chất khuyến nông, đặc điểm cộng đồng có thể có các tên gọi của nhóm khácnhau như: Câu lạc bộ khuyến nông, Câu lạc bộ IPM, Câu lạc bộ nông dân giỏi, Câu lạc bộkhuyến nông tự nguyện, Nhóm chăn nuôi, Nhóm cùng sở thích, Nhóm cùng họ tộc, Nhómliền canh, Nhóm liền cư

- Quy mô hợp lý: quan hệ cộng đồng, họ hàng, sản phẩm

- Đồng đều: về kinh tế, quan tâm, kinh nghiệm, kỹ năng và tâm lý…

- Nhóm phải ổn định và do nông dân tổ chức, quản lý

- Chú ý đào tạo và bồi dưỡng nhóm trưởng để củng cố mạng lưới nông dân cộng tác tại cơ sở

c) Phương pháp khuyến nông qua phương tiện thông tin đại chúng

Phương pháp khuyến nông qua phương tiện thông tin đại chúng là tập hợp các phương phápkhuyến nông nhằm chuyển giao và truyền đạt các thông tin khuyến nông tới hàng nghìn, hàngtriệu nông dân bằng các phương tiện thông tin đại chúng Phương pháp này bao gồm cácphương pháp như: (1) Khuyến nông qua phương tiện nghe; (2) Khuyến nông qua phương tiệnđọc; (3) Khuyến nông qua phương tiện nhìn; (4) Khuyến nông qua phương tiện nghe và nhìn;(5) Khuyến nông qua trang Web

Phương pháp này có đặc điểm này có đặc điểm sau:

- Tầm ảnh hưởng rộng: Một lúc có thể đưa thông tin khuyến nông tới hàng triệu nông dân;

- Thông tin truyền đạt mang tính phổ biến và rộng rãi;

- Nếu phù hợp thì hiệu quả và tác dụng của kênh thông tin này rất lớn

Tuy nhiên, phương pháp này cũng tồn tại một số hạn chế như sau:

- Thông tin chỉ được truyền đạt một chiều từ kênh khuyến nông qua phương tiện thông

tin đại chúng dưới dạng phát thông tin khuyến nông Với phương pháp này, cán bộkhuyến nông rất ít và gần như không có cơ hội thu nhận thông tin từ phía nông dân;

- Thông tin khuyến nông truyền qua các phương tiện thông tin đại chúng thường khó

giải quyết các vấn đề có tính cá biệt của từng nông dân hay từng cộng đồng nông dân;

- Phương pháp này đòi hỏi phải có sự chuẩn bị kỹ càng, nếu thông tin không chính xác

hay chưa phù hợp có thể lại phản lại tác dụng của các hoạt động khuyến nông

2.3 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA PHƯƠNG PHÁP KHUYẾN NÔNG

Để nắm được bản chất, lựa chọn một cách phù hợp phương pháp khuyến nông vào trong triểnkhai hoạt động khuyến nông cần nắm vững cơ sở khoa học của phương pháp khuyến nông

Cơ sở khoa học của phương pháp khuyến nông bao gồm: Quá trình tiếp thu thông tin củanông dân, ứng xử của nông dân khi được truyền đạt thông tin, những nhân tố ảnh hưởng tới

sự tiếp thu thông tin, quá trình học tập của nông dân và những vấn đề cần lưu ý khi xây dựng

và ứng dụng phương pháp khuyến nông

2.3.1 Quá trình tiếp thu thông tin của nông dân

Bản chất của khuyến nông là đưa thông tin đến với nông dân Vấn đề đặt ra là: Liệu có phảitất cả nông dân sẽ làm theo ngay những điều cán bộ khuyến nông khuyến cáo? Thực tiễnkhuyến nông và nhiều nghiên cứu về chuyển giao công nghệ đã chỉ ra rằng, nông dân khôngtiếp thu ngay tất cả những gì mà khuyến nông chuyển giao (W J A Payne, 1987, NielsRoling, 1990) Quá trình tiếp thu cái mới của nông dân thường trải qua các giai đoạn sau:Nhận biết (Awareness), Quan tâm (Interests), Đánh giá (Evaluation), Làm thử (Trials) và Tiếpthu (Adoption)

a) Nhận biết

Đây là giai đoạn đầu tiên trong mỗi quá trình tiếp thu cái mới của nông dân Trong giai đoạnnày, người nông dân sẽ thực hiện nhận và biết được thông tin đưa tới cho họ Hay nói cáchkhác, nhận biết thông tin khuyến nông bao gồm hai cung bậc: nhận thông tin và biết thông tin.Nông dân nhận được thông tin khuyến nông qua các kênh khuyến nông khác nhau như: Từcán bộ khuyến nông, mô hình trình diễn, phương tiện thông tin đại chúng, từ hàng xóm củahọ Câu hỏi cần trả lời với cán bộ khuyến nông/ cán bộ chuyển giao là: Nông dân nhận đượcthông tin khuyến nông từ đâu và bằng cách nào? Đâu là kênh thông tin mà họ nhận phù hợp

và hiệu quả nhất? Trả lời được các câu hỏi đó sẽ giúp cán bộ khuyến nông có thể xác địnhđược đúng phương pháp chuyển giao

Nông dân biết được thông tin về khuyến nông như: Kỹ thuật, công nghệ, sản phẩm, thịtrường, tổ chức sản xuất, kinh doanh Những câu hỏi sau đây sẽ giúp cán bộ khuyến nôngphán đoán được rằng nông dân biết được các thông tin khuyến nông: Thông tin gì? Ai đanglàm? Ai phổ biến ở địa phương? Các cán bộ khuyến nông cần biết các câu hỏi này để lựachọn và thiết kế một phương pháp khuyến nông phù hợp Trong thực tế, không phải lúc nàonông dân nhận được thông tin thì họ đều biết thông tin Điều này phụ thuộc rất nhiều vàophương pháp khuyến nông, đặc điểm, trình độ và hoàn cảnh kinh tế - xã hội của nông dân

b) Quan tâm

Khi nhận biết được thông tin thì nông dân sẽ quan tâm Sự quan tâm của nông dân thể hiệnrằng họ có để ý đến thông tin đó hay không, có nên tiếp tục xem xét và đánh giá các thông tin

đó với nhu cầu của họ Các câu hỏi sau đây thể hiện sự quan tâm của nông dân: Thông tin này

có tác dụng gì với nhà mình? Có đúng với điều mà nhà mình cần? Những thông tin khuyếnnông làm cho nông dân quan tâm phải phản ánh được những điều nông dân cần, đúng nhu cầucủa họ và phù hợp với hoàn cảnh cũng như điều kiện của họ Do đó, cần phải xem xét thậntrọng các yếu tố này khi xây dựng và triển khai một hoạt động khuyến nông Phương phápkhuyến nông phải góp phần tạo ra sự quan tâm của nông dân với công nghệ/ kỹ thuật chuyểngiao

c) Đánh giá

Khi nông dân quan tâm thì họ sẽ đánh giá các thông tin khuyến nông mà họ được chuyểngiao Quá trình đánh giá này có thể được từng nông dân hay một nhóm nông dân tiến hành.Khi đánh giá, nông dân thường xem xét tính phức tạp, tính kỹ thuật, điều kiện áp dụng (khả

năng về nguồn lực, trình độ, kỹ năng của nông dân, khả năng thị trường và điều kiện thời tiếtkhí hậu ), các trở ngại và rủi ro có thể xảy ra của kỹ thuật hay công nghệ mà họ được chuyểngiao so với kỹ thuật hay công nghệ hiện tại họ đang làm Các câu hỏi sau đây thường được thểhiện trong quá trình đánh giá thông tin khuyến nông của nông dân: Bản chất của kỹ thuật vàcông nghệ này là gì? Nhà mình có điều kiện áp dụng không? Có trở ngại và rủi ro gì nếu ápdụng? Đầu tư bao nhiêu và sẽ thu được bao nhiêu? Nếu làm thì trong nhà và cộng đồng có aiphản đối không?

Công nghệ hay kỹ thuật này có hơn hẳn công nghệ hay kỹ thuật cũ không? Có nên làm thửkhông? Vì vậy, các phương pháp khuyến nông cần phải giúp nông dân hình thành và tìm rađược các câu trả lời đó Từ đó, nông dân đưa ra các quyết định đánh giá Phương pháp khuyếnnông phải chỉ ra được cái lợi và điều kiện áp dụng của các công nghệ hay kỹ thuật mà khuyếnnông khuyến cáo

d) Làm thử

Kết thúc quá trình đánh giá và khẳng định được rằng kỹ thuật hay công nghệ chuyển giao hơn

hẳn kỹ thuật hay công nghệ hiện hành, nông dân quyết định sẽ làm thử Thực chất nghĩa của

từ “trials” là “thử nghiệm” Tuy nhiên, trong điều kiện của nông dân và khuyến nông, thuậtngữ làm thử sẽ phù hợp hơn Bước vào giai đoạn làm thử nông dân thường quan tâm đến cácvấn đề sau: Ứng dụng công nghệ hay kỹ thuật đó như thế nào? Làm thử ở mức độ nào? Tổchức nguồn lực cho làm thử như thế nào? Ai sẽ hỗ trợ mình và hỗ trợ như thế nào? Vì vậy,cán bộ khuyến nông cần nắm vững các vấn đề trên để lựa chọn và thiết kế các phương phápkhuyến nông cho phù hợp Phương pháp khuyến nông phải chỉ ra được cách thức tiến hành,trình tự từ thấp đến cao với các điều kiện áp dụng của các công nghệ hay kỹ thuật đượcchuyển giao

e) Tiếp thu

Tiếp theo là quá trình tiếp thu kỹ thuật khuyến cáo Tiếp thu có nghĩa là nông dân sẽ ứng dụng

và làm theo Trước khi ứng dụng và làm theo, kết thúc của quá trình thử nghiệm, nông dân sẽđánh giá kết quả làm thử, xem xét tính phù hợp và hiệu quả của kỹ thuật hay công nghệ mà họlàm thử và đi đến quyết định là sẽ nhân rộng cho gia đình và cộng đồng của họ Các câu hỏisau đây thường được thể hiện trong quá trình tiếp thu của nông dân: Kỹ thuật hay công nghệmới đã thực sự tốt hơn kỹ thuật hay công nghệ cũ không? Có điều gì cần cải tiến/ thay đổitrong điều kiện nhà mình và cộng đồng? Có nên áp dụng rộng thêm? Có nên nói cho ngườikhác cùng làm không? Có đề nghị gì với cán bộ khuyến nông khi áp dụng? Vì vậy, phươngpháp khuyến nông phải tạo điều kiện cho nông dân có thể hình thành và trả lời các câu hỏitrên

Năm giai đoạn ở trên phản ánh quá trình tiếp thu thông tin khuyến nông của nông dân Cácgiai đoạn từ nhận biết đến đánh giá thường diễn ra nhanh chóng tuỳ thuộc vào trình độ, nhậnthức của nông dân và phương pháp khuyến nông Ba giai đoạn này có thể kết thúc ngay saukhi kết thúc một lớp tập huấn hay tham quan một gia đình nông dân đã áp dụng hay một môhình trình diễn Các giai đoạn làm thử và tiếp thu diễn ra muộn và lâu hơn Tuy nhiên, trênthực tế không phải quá trình tiếp thu của nông dân nào cũng bắt buộc phải trải qua năm giaiđoạn trên Tuỳ theo hoàn cảnh, trình độ của nông dân và kết quả của các phương pháp khuyếnnông, các giai đoạn trên có thể diễn ra dài hay ngắn ở từng nông dân Có nông dân sẽ bướcvào giai đoạn tiếp thu ngay dựa trên kết quả nhận biết, đánh giá và làm thử của những nôngdân khác Lại có nông dân có thể dừng lại ở một số giai đoạn mà có thể chưa tiếp thu ngay.Điều đó sẽ phụ thuộc vào ứng xử của từng nông dân khi tiếp thu thông tin khuyến nông

2.3.2 Ứng xử của nông dân khi được truyền đạt thông tin khuyến nông

Để làm tốt khuyến nông, điều quan trọng là phải biết được ứng xử của nông dân khi đượcchuyển giao một kỹ thuật hay một công nghệ Trước thông tin về công nghệ hay kỹ thuật dokhuyến nông chuyển giao, nông dân thường có những ứng xử rất khác nhau Theo mức độứng xử có thể chia ra thành các nhóm: (1) Nhóm nông dân đổi mới đi đầu (Innovators), (2)nhóm tiếp thu sớm (Early Adopters), (3) nhóm đa số tiếp thu sớm (Early majority adopters),(4) nhóm đa số tiếp thu muộn (Late Majority adopters), (5) nhóm lạc hậu (Laggards) Để tăngcao được hiệu quả của khuyến nông cần thiết phải hiểu rõ đặc điểm của các nhóm nông dânnày

Nông dân thuộc nhóm đổi mới đi đầu (Innovators) là những người phiêu lưu mạo hiểm, năng

động, nhanh nhạy, tích cực thử nghiệm cái mới, chịu rủi ro Những người này đóng vai tròquan trọng trong đổi mới ở cộng đồng nông dân Họ thường tiếp thu và áp dụng kỹ thuật haycông nghệ ngay sau khi có khuyến cáo

Nghiên cứu của W J A Payne (1987), A W van de Ban, 1996 đã chỉ ra rằng: Nếu tính thờigian tiếp thu của họ so với thời gian tiếp thu trung bình của cộng đồng nông dân, số nông dântiếp thu theo các nhóm khác nhau được phân bố theo hình chuông (phân bố chuẩn) (Sơ đồ2.1)

Ghi chú: A Nhóm nông dân đổi mới đi đầu

B Nhóm tiếp thu sớm

C Nhóm đa số tiếp thu sớm

D Nhóm đa số tiếp thu muộn

E Nhóm lạc hậu (Laggards).

Sơ đồ 2.1 Sự phân bố các nhóm nông dân theo quá trình tiếp thu kỹ thuật

Theo cách phân chia này, nhóm nông dân đổi mới đi đầu thông thường chỉ chiếm khoảng2,5% trong tổng cộng đồng nông dân

Tuy nhiên, Niels Rlong (1990), lại chia nông dân theo quá trình tiếp thu của họ thành 4 nhóm:

Ít đổi mới (Least Innnovative), Đổi mới vừa (Lower Middle), Đổi mới trung bình (UpperMiddle) và Rất đổi mới (Most Innovative) Kết quả nghiên cứu của ông đã chỉ ra tỷ lệ nôngdân tiếp thu cái mới tuân theo định luật phân bố của Gauss và theo tỷ lệ sau:

- 17% số người thuộc nhóm người ít đổi mới (Least Innnovative)

- 28% số người thuộc nhóm người đổi mới vừa (Lower Middle),

- 28% số người thuộc nhóm đổi mới trung bình (Upper Middle)

- 27% số người thuộc nhóm người rất đổi mới (Most Innovative)

Vì thế, không thể hy vọng đại đa số nông dân sẽ làm theo kỹ thuật hay công nghệ đượcchuyển giao ngay sau khi họ được khuyến cáo Để công tác khuyến nông có hiệu quả, cán bộkhuyến nông nên chọn những nông dân thuộc nhóm nông dân đổi mới đi đầu làm nông dânhợp tác/ nông dân nòng cốt, làm người xây dựng mô hình để chuyển giao kỹ thuật hay côngnghệ cần khuyến cáo Những nông dân này thường được chọn làm khuyến nông viên cơ sở ởthôn bản

Nông dân thuộc nhóm tiếp thu sớm (Early Adopters) là những người được cộng đồng tôn

trọng, họ hay được các nông dân khác hỏi ý kiến trước khi chấp nhận sự đổi mới, họ thường

tự mình thử nghiệm rồi mới trao đổi với người khác Trong cộng đồng, nông dân thuộc nhómtiếp thu sớm thường là những người lãnh đạo cộng đồng Phân theo thời gian của sự tiếp thu

kỹ thuật, nhóm này thường chiếm 13,5% trong tổng số cộng đồng nông dân (Sơ đồ 2.1) Đây

là lực lượng quan trọng đóng vai trò trụ cột trong đội ngũ khuyến nông ở cơ sở

Nông dân thuộc nhóm đa số tiếp thu sớm (Early Majority Adopters) là những người thường

phải suy nghĩ một thời gian trước khi làm theo, thời gian quyết định chấp nhận cái mới dàihơn so với nhóm nông dân tiếp thu sớm Nhóm nông dân này thường chiếm 34% trong cộngđồng nông dân (Sơ đồ 2.1) Các yếu tố tác động như: sự tiếp xúc xã hội, các kênh thông tincủa khuyến nông và phương pháp khuyến nông sẽ ảnh hưởng rất nhiều đến sự tiếp thu củanông dân thuộc nhóm này

Nông dân thuộc nhóm đa số tiếp thu muộn (Late Majority Adopters) là những người thường

hay hoài nghi và quá thận trọng đối với cái mới Những nông dân thuộc nhóm này thường chỉchấp nhận cái mới sau khi mọi người đã chấp nhận rồi, có thể vì nhu cầu kinh tế của họ hay vì

áp lực của cộng đồng họ mới làm theo Nhóm nông dân này thường chiếm 34% trong cộngđồng nông dân (Sơ đồ 2.1)

Nông dân thuộc nhóm lạc hậu (Laggards) là những nông dân sống cách biệt với cộng đồng,

thường ở những nơi hẻo lánh, ít tiếp xúc xã hội Nếu triển khai mạnh mẽ các hoạt độngkhuyến nông thì họ thường là người chấp nhận cuối cùng trong cộng đồng Những người nàythường chiếm 16% trong cộng đồng Do đó, cán bộ khuyến nông cần quan tâm, chú ý tớinhững nông dân thuộc nhóm này

2.3.3 Những nhân tố ảnh hưởng tới sự tiếp thu thông tin

Để triển khai tốt các hoạt động khuyến nông, lựa chọn và sử dụng phương pháp khuyến nông,cần thiết phải tìm hiểu các nhân tố ảnh hưởng tới quá tình tiếp thu thông tin của nông dân.Kinh nghiệm khuyến nông của các nước châu Á, châu Phi và các kết quả nghiên cứu vềkhuyến nông của W J A Payne (1987), Niels Roling (1990) và thực tiễn ở nước ta đã chỉ rachỉ ra có năm nhóm nhân tố sau đây ảnh hưởng tới sự tiếp thu thông tin của nông dân trongkhuyến nông

Thứ nhất là năng lực của hệ thống khuyến nông ở địa phương Năng lực khuyến nông bao

gồm mức độ phù hợp với điều kiện chính trị và xã hội của hệ thống tổ chức khuyến nông cơ

sở, năng lực của cán bộ khuyến nông, phương pháp khuyến nông, khả năng về tài chính và sựkết hợp của các cơ quan liên quan trong khuyến nông Hệ thống khuyến nông càng được tổchức phù hợp với tập quán văn hoá - xã hội của cộng đồng bao nhiêu thì hiệu quả của chuyểngiao càng tốt bấy nhiêu Kiến thức và sự hiểu biết của cán bộ khuyến nông về kỹ thuật tiến bộ(KTTB) mà họ chuyển giao cho nông dân, khả năng am hiểu nông dân, khả năng phân tích

vấn đề và cùng nông dân xây dựng giải pháp, sự vận dụng có hiệu quả các phương phápkhuyến nông và khả năng vận động quần chúng sẽ quyết định rất lớn tới sự thành công củacông tác chuyển giao.

Thứ hai là bản chất của KTTB được chuyển giao tới nông dân Nếu KTTB giúp nông dân giải

quyết được khó khăn của họ, phù hợp với nhu cầu của dân và của thị trường, phù hợp với khảnăng đầu tư, trình độ sử dụng của nông dân thì công tác chuyển giao dễ thành công hơn Xuhướng chung, ở những vùng sản xuất nông nghiệp còn khó khăn (đất dốc, canh tác nhờ nướctrời là chủ yếu) hay ở các nước đang phát triển thì KTTB chuyển giao nên đơn giản, tiết kiệmchi phí để tốn ít đầu tư và phù hợp với điều kiện sản xuất của nông dân

Thứ ba là các nhân tố thuộc về cá nhân nông dân Các nhân tố này thường bao gồm: Độ tuổi,

giới tính, điều kiện sức khoẻ, trình độ văn hoá, trình độ chuyên môn nghiệp vụ, kinh nghiệm

có liên quan, khả năng tiếp xúc xã hội và quan điểm về cái mới Chẳng hạn, do có quan điểm

về cái mới khác nhau nên ứng xử của các nông dân trong cộng đồng sẽ không đồng nhất Vìthế, sự tiếp thu cái mới của những nông dân thuộc nhóm đổi mới đi đầu sẽ khác hoàn toàn vớicác nông dân thuộc các nhóm tiếp thu sớm, đa số tiếp thu sớm, đa số tiếp thu muộn và lạchậu Thực tế, các nông dân trẻ tuổi, có trình độ và khả năng tiếp xúc xã hội tốt…thường mạnhdạn hơn trong tiếp thu cái mới so với các nông dân lớn tuổi, hạn chế về trình độ và khả năngtiếp xúc xã hội

Thứ tư, các nhân tố thuộc điều kiện kinh tế - xã hội Các nhân tố thuộc nhóm này thường bao

gồm: Nguồn lực của hộ (đất đai, lao động, vốn…); Sự tiếp cận với nguồn thông tin, cơ sở dịch

vụ khuyến nông, thị trường; Sự tham gia các hình thức hợp tác trong sản xuất; Yếu tố vănhoá, phong tục, tập quán địa phương của các dân tộc khác nhau; Tính cộng đồng; Các phongtrào mang tính xã hội… Thực tế cho thấy, trong cộng đồng nếu được tiếp cận với nhiều nguồnthông tin, dịch vụ khuyến nông hoạt động tốt, gần với các thị trường tiêu thụ lớn, nông dântrong vùng biết hợp tác tổ chức sản xuất theo các tổ nhóm tự nguyện thành lập…thì khả năngtiếp thu cái mới sẽ nhanh và khả năng nhân rộng sẽ mạnh Như vậy, điều kiện kinh tế xã hộithuận lợi sẽ thúc đẩy nông dân tiếp thu kỹ thuật hay công nghệ tiến bộ vào trong sản xuất vàđời sống

Thứ năm là đặc điểm của cộng đồng mà kỹ thuật hay công nghệ tiến bộ được chuyển giao tới.

Nhóm nhân tố này thường bao gồm: Cấu trúc làng xã, họ tộc, phân bố dân cư, điều kiện địahình… Một trong những nhân tố trên sẽ có những ảnh hưởng nhất định tới kết quả của quátrình chuyển giao thông tin khuyến nông tới nông dân Khi dự định chuyển giao kỹ thuật haycông nghệ tiến bộ tới nông dân ở một cộng đồng nào đó, cần tìm hiểu kỹ xem cộng đồng đó cónhững đặc điểm nào đáng chú trọng Chẳng hạn như, qua tìm hiểu điều kiện địa hình và cáchphân bố dân cư trong cộng đồng, cán bộ khuyến nông hay cán bộ chuyển giao sẽ cân nhắc xemnên lựa chọn tổ chức tập huấn ở đâu và địa điểm đặt mô hình ở đâu để thu hút được đông đảonông dân quan tâm nhằm làm tăng khả năng tiếp thu cái mới của nông dân trong cộng đồng

2.3.4 Quá trình học tập của nông dân

Để triển khai các hoạt động khuyến nông có hiệu quả, cần phải hiểu rõ quá trình học tập củanông dân Học tập của nông dân là một quá trình làm thay đổi ứng xử của nông dân; Nhữngthay đổi đó có thể là tốt và cũng có thể là không tốt Tuy nhiên, cái đích hướng tới trong quátrình học tập của nông dân là đạt được những thay đổi tích cực Nông dân học tập trong

những hoàn cảnh khác hẳn với quá trình học tập của những người học tập trong nhà trường(Hộp 2.1).

Hộp 2.1 Liên quan đến tôi thì tôi nhớ 10

Thú thực, đây không phải là lần đầu chúng tôi được đi tập huấn Trước đây, có rất nhiều buổi tập huấn của chương trình khuyến nông, chương trình lúa lai và gần đây nhất là chương trình làm rau sạch Nhưng có lẽ, đây là lần đầu tiên tôi dự từ đầu đến cuối, không bỏ một buổi nào, vì tôi thấy những điều mà giáo viên và cả học viên nêu ra đều rất thiết thực với tôi Có những điều mà tôi suy nghĩ hàng năm nay, tới đây đều được giải đáp thoả đáng

Tôi học thêm không những ở giáo viên mà còn học rất nhiều ở bà con trong xã tôi Kinh nghiệm bà con nói ra, tôi ngẫm thấy phù hợp với đất làng mình, ngưòi làng mình lắm Tôi thích thú nhất là mọi người cùng bàn bạc xây dựng kế hoạch tưới cho nhóm lại xuất phát từ việc hỏi từng nhà trong nhóm trồng giống gì và nếu thiếu, nhóm bàn cách hỗ trợ

để mọi nhà trồng cùng một thứ giống Có vậy, mới cùng thời vụ và sẽ tưới cùng một đợt, khi tưới thì người ruộng xa tưới trước, người ruộng gần tưới sau Như thế, không có mâu thuẫn, ai cũng được lợi từ công trình thuỷ lợi Năm ngoái, tôi phải thức trắng hàng đêm

đi canh nước ruộng không thì bị người ta tháo nước trộm Thú thực, nếu tập huấn mà cứ nghe các bác nói nhiều thì chúng tôi hay quên Nếu chỉ cho chúng tôi thì chúng tôi hiểu Nếu tập huấn liên quan đến chúng tôi và chúng tôi được làm như thế này thì chúng tôi nhớ mãi

Ông Dũng, Nông dân Tuyên Quang

Các khuyến nông viên, khi lựa chọn một phương pháp khuyến nông, cần phải trả lời được cáccâu hỏi sau: Nông dân học tập như thế nào? Họ học tốt nhất bằng cách nào, khi nào và ở đâu?Kết quả nghiên cứu và kinh nghiệm khuyến nông của nhiều nước đang phát triển đã chỉ rarằng: Học tập là một quá trình thay đổi ứng xử của con người Sự thay đổi này có thể tốt vàcũng có thể là xấu Vì vậy, quá trình tham gia của nông dân vào hoạt động khuyến nông cũngchính là quá trình học tập của họ Các phương pháp khuyến nông phải tác động vào quá trình

học tập của nông dân để họ học được điều tốt, phục vụ cho cuộc sống của họ (Đỗ Kim Chung, 2008)

Nông dân tiếp thu nhất bằng cách nào? Quá trình học tập của nông dân trong khuyến nôngkhác với việc học trong các trường học chính quy từ phổ thông đến đại học

Nông dân tiếp thu tốt nhất bằng các cách chủ yếu sau:

- Nông dân học thông qua được làm các việc liên quan đến họ, đúng với quan tâm của

họ Nông dân học tốt nhất khi các chủ đề khuyến nông liên quan thiết thực tới cuộcsống của họ, đáp ứng được nhu cầu của họ

10 Đỗ Kim Chung, 2003, Phương thức và chính sách chuyển giao kỹ thuật tiến bộ tới nông dân miền núi và trung

du phía Bắc, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Hà Nội, trang 69

- Nông dân được quan sát và cùng làm Nông dân tiếp thu tốt khi họ được quan sát và

cùng làm với các nông dân khác Qua quan sát và cùng làm họ sẽ học và tích lũy đượcnhững điều mới

- Nông dân được nhận xét và chia sẻ những điều họ nghĩ Nông dân là những người

từng trải, do đó, nông dân sẽ học tốt khi họ được chia sẻ những điều họ nghĩ vớinhững người xung quanh và cán bộ khuyến nông

- Nông dân được nêu ra các câu hỏi khi họ cần Họ được nêu ra các câu hỏi, thậm chí

các câu hỏi đó có mơ hồ hay trái ngược với những điều mà khuyến nông khuyến cáo.Giải đáp các câu hỏi của nông dân cũng chính là giúp nông dân học tập

Do vậy, công tác khuyến nông phải truyền đạt những thông tin đúng với nhu cầu của nôngdân Phương pháp khuyến nông phải tạo điều kiện để nông dân có cơ hội thực hành, quan sát,chia sẻ những suy nghĩ của họ về những vấn đề trao đổi trong khi khuyến nông

Hộp 2.2 Nông dân thường nhớ…

Nông dân thường nhớ được 10% những gì họ đã đọc, 20% những gì họ đã nghe, 30% những

gì họ đã thấy, 50% những gì họ đã nghe và thấy, 70% những gì họ nói và viết, 90% những gì

họ tự tay làm.

Nguồn: Đỗ Kim Chung, 2002.

Để tổ chức khuyến nông hiệu quả, cần biết được khi nào thì nông dân có thể học tập tốt Kếtquả của nhiều nghiên cứu về khuyến nông đã chỉ ra rằng: Nông dân thường chỉ học tốt trongcác trường hợp sau:

- Chủ đề học tập đúng với mối quan tâm của nông dân;

- Nông dân được thoải mái về tâm lý và họ được tôn trọng;

- Khi nông dân có thời gian và họ không bị chi phối bởi nhiều yếu tố khác;

- Điều kiện học thuận lợi;

- Phương pháp truyền đạt dễ hiểu;

- Nội dung thông tin phù hợp với trình độ của nông dân

Do vậy, phương pháp khuyến nông phải tạo điều kiện để nông dân được thoải mái về tâm lý,

có điều kiện học tập thuận lợi, cách truyền đạt dễ hiểu, dung lượng thông tin phải phù hợp vớitrình độ và sự nhận thức của nông dân

Nông dân học tập tốt ở đâu? Thực tiễn đã chỉ ra rằng, nông dân học tập tốt nhất trong cáctrường hợp sau:

- Các vấn đề khuyến nông xuất phát từ thực tế cuộc sống của nông dân, trên đồng

ruộng của họ, hàng xóm của họ và cộng đồng của họ

- Nông dân còn học tập tốt từ những người hướng dẫn (cán bộ khuyến nông, hàng

xóm của họ )

Do đó, các phương pháp khuyến nông phải tạo điều kiện để nông dân được liên hệ vào thực tếcuộc sống của họ, tạo điều kiện để nông dân tiếp xúc, trao đổi với các khuyến nông viên, cácnông dân khác ngay tại địa phương của họ

2.3.5 Đào tạo phi chính thống

Học tập của con người thường được tiến hành thông qua các quá trình đào tạo Quá trình đàotạo thường được chia thành hai dạng sau: Đào tạo chính thống (Formal Education) và đào tạophi chính thống (Informal Education) Thông thường để đạt được kiến thức và kỹ năng ở mộttrình độ nhất định, con người phải trải qua các trường lớp chính thống từ mẫu giáo đến tiểuhọc, trung học sơ sở, phổ thông trung học, trung cấp, cao đẳng, đại học và sau đại học Quátrình đào tạo này theo một chương trình và trật tự nhất định, đảm bảo những điều kiện quyđịnh cho việc học tập để đạt được chuẩn mực nhất định về kiến thức và kỹ năng Quá trìnhđào tạo của con người theo hệ thống này được gọi là đào tạo chính thống Trong thực tiễn,nhiều người không nhất thiết phải trải qua tất cả các bậc học như đã nêu trên mà vẫn học đượccác kỹ năng và kiến thức nhất định Họ có thể học tập qua các khoá tập huấn ngắn hạn, quacác mô hình, qua sách báo, qua thực tiễn cuộc sống của họ và những người xung quanh Quátrình đào tạo này được gọi là quá trình đào tạo không chính thống/ phi chính quy/ phi chínhthống Đào tạo phi chính thống rất khác với đào tạo chính thống trên các phương diện mụctiêu đào tạo, cấu trúc chương trình, phương pháp đào tạo và mục đích của người học (Bảng2.1)

Bảng 2.1 Khác biệt chủ yếu giữa đào tạo chính thống và đào tạo phi chính thống

Đào tạo chính thống Đào tạo phi chính thống

1 Qua trường lớp từ thấp đến cao 1 Không qua trường lớp, đào tạo theo yêu

cầu nhất định

2 Lớp tổ chức theo lứa tuổi có thi tuyển 2 Không theo lứa tuổi và không thi tuyển

3 Có chương trình đào tạo quy định 3 Đào tạo theo chuyên đề, không chính quy

4 Học chủ yếu thông qua nghe giảng, thảo

luận trên lớp 4 Học chủ yếu thông qua thảo luận, làm thử,thực tế

5 Giáo viên được đào tạo ở trường chuyên

nghiệp

5 Cán bộ phát triển nông thôn và nông dân

6 Người học bắt buộc phải dự học 6 Không cần phải bắt buộc tham gia

7 Người học thường trẻ hơn giáo viên 7 Người học thường già hơn giáo viên

8 Học vì bằng cấp 8 Học để làm cho kinh tế khá hơn, cuộc

sống tốt hơn

Đào tạo phi chính thống là hình thức cơ bản áp dụng trong đào tạo của khuyến nông Do đó,cần nhận thức đầy đủ hình thức đào tạo này để triển khai tốt công tác khuyến nông

2.3.6 Điều kiện để nông dân học tập tốt

Nông dân chỉ học tập có hiệu quả khi công tác khuyến nông đạt được các điều kiện chủ yếusau đây:

a) Tạo được môi trường học tập để mọi người tham gia một cách tích cực: Nông dân học

tốt khi họ cảm thấy họ được tham gia một cách tự nguyện vào quá trình học Nơi họctập cho nông dân nên gần với gia đình của họ, gần nơi áp dụng và phải có không gianyên tĩnh Do đó, khi tổ chức hoạt động khuyến nông phải tạo ra được điều kiện này

bằng cách xác định đúng nhu cầu khuyến nông, tổ chức các hoạt động khuyến nônggần với đời sống, sản xuất của nông dân.

b) Một môi trường học tập có sự tôn trọng và tin tưởng: Khi nông dân tham gia khuyến

nông được tôn trọng, quá trình học tập của họ mới hiệu quả Nông dân học theo những

gì mà họ tin tưởng Do đó, bản thân các khuyến nông viên phải tạo được sự tin tưởngcủa nông dân đối với họ; Đồng thời, khi vận dụng các phương pháp khuyến nông phảilựa chọn phù hợp để tạo ra được lòng tin của nông dân

c) Một môi trường học tập từ sự tự khám phá: Các hoạt động khuyến nông tập trung vào

giúp đỡ nông dân, để đáp ứng nhu cầu của nông dân hơn là ép buộc nông dân tuântheo nhu cầu từ người khác Do đó, các kế hoạch khuyến nông, chủ đề khuyến nôngphải được xác lập dựa trên nhu cầu của nông dân, tuyệt đối không được ép buộc nôngdân

d) Một môi trường học tập không có sự đe dọa về tâm lý và chấp nhận sự lỗi lầm trong

khi học: Nông dân học tập tốt khi họ có cơ hội và có thể tự do trình bày các quan

điểm, các quan điểm đó có thể đối ngược nhau mà không bị phê phán Nông dân cóthể được nêu ra cả những lỗi lầm/ nhận định sai trong nhận thức của họ vì những cái

đó cũng thể hiện quá trình học của nông dân Do vậy, phương pháp khuyến nông phảitạo ra sự tham gia tích cực của nông dân, giúp họ thoải mái chia sẻ những quan điểm

và cách nhìn của họ Các khuyến nông viên tuyệt đối không được phê phán nông dânhay kỳ thị những quan điểm dù có thể là trái ngược của họ

e) Một môi trường học tập để mọi người tự đánh giá: Nông dân học tập tốt khi nông dân

phải tự nhìn nhận mình ở mức nào với sự giúp đỡ của những người cùng học Đóchính là quá trình tự thẩm định và đánh giá của nông dân với nhau Khuyến nông viêntuyệt đối không được phán xét nông dân

Tài liệu tham khảo và đọc thêm Chương 2

1 W Van den Ban, 1996, Khuyến nông, do Nguyễn Văn Linh dịch, Nhà xuất bản Nông nghiệp,

4 Đỗ Kim Chung, 2005, Chính sách và phương thức chuyển giao kỹ thuật tiến bộ trong nông nghiệp

ở miền núi và trung du phía Bắc Việt Nam, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Trang 104-110

5 Đỗ Kim Chung, 2008, Phương pháp khuyến nông và Tổ chức công tác khuyến nông, Bài giảng cho cán bộ Khuyến nông Bắc Ninh, Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội

6 Niels Roling 1990, Extension Science, Infomration Systems in Agricultural Development,

Cambridge University Press, Cambridge.

Câu hỏi thảo luận Chương 2

1 Trình bày khái niệm phương pháp khuyến nông và tác dụng của phương pháp khuyếnnông?

2 Phân tích các đặc điểm của phương pháp khuyến nông, từ các đặc điểm đó cần lưu ýnhững gì khi tiến hành khuyến nông?

3 Trình bày các cách phân loại phương pháp khuyến nông, từ mỗi cách phân loại đó cần lưu

ý gì khi tiến hành khuyến nông?

4 Phân tích quá trình tiếp thu cái mới của nông dân, từ đó cần lưu ý những gì khi tiến hànhkhuyến nông?

5 Đọc kỹ câu chuyện trong phụ lục của chương 2, hãy rút ra những vấn đề cần lưu ý khithực hiện chuyển giao kỹ thuật tới nông dân?

6 Phân tích ứng xử của nông dân khi được truyền đạt thông tin khuyến nông? Từ ứng xử đócần lưu ý những gì khi tiến hành khuyến nông?

7 Phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới quá trình tiếp thu thông tin của nông dân? Từ đó cầnlưu ý những gì khi tổ chức khuyến nông?

8 Phân tích quá trình học tập của nông dân? Từ đó cần lưu ý những gì khi tổ chức khuyếnnông?

9 Phân biệt đào tạo chính thống và phi chính thống? Khuyến nông thuộc loại hình đào tạonào và vì sao?

10 Phân tích các điều kiện cơ bản để nông dân học tập tốt? Từ đó cần lưu ý những gì để nângcao hiệu quả của công tác khuyến nông?

Phụ lục Chương 2

Sao không đưa lên Tivi cái gương làm giỏi của người Tây Nguyên mình?

Nguồn: H’Linh Niê, 1999, Trăng Xí Thoại, Nhà xuất bản văn hóa dân tộc, Hội văn học nghệ thuật Đắk lắk do Đỗ Kim Chung, trích trong Phương pháp tiếp cận khuyến nông, Bài giảng cho dự án Phát triển chè và cây ăn quả, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Hà Nội, 3- 6 tháng 12 năm 2002

Cái được nhất ở làng mặt trời là hệ thống pin mặt trời Cùng với con đường 5 kilômét, cả plơi có 3 tivi trắng đen, 18 radio cátsét Ngồi giữa rừng mà biết tận bên trời Âu, trời Mỹ người ta làm gì, ăn gì, xem cả bóng đá nữa, chẳng là sự đổi thay lắm sao? Tổ tiên người Bana xưa du canh, du cư dọc theo con nước sông Hroai, sông Hre nằm ngủ cũng không mơ thấy được đâu nhé.

Tuy vậy, người già cũng có điều phàn nàn rằng: Biết có cái đài nói tiếng Bana mình, mà đài nói ngắn quá, ít quá Giá mà cái đài nó dạy cách làm ăn cho no cái bụng bằng tiếng Bana mình thì người không biết tiếng Kinh cũng sáng cái mắt

Chủ tịch Đình Bửu thì cụ thể hơn: Giá huyện phát cho mấy cái đài nhỏ, tiện mang đi rẫy, tiện mua pin thì tốt hơn Nghe được nhiều, học được nhiều điều hay đấy Nhà nào cũng muốn có mà chẳng có tiền mua Hôm trước huyện phát cho cái Tivi màu để biết tin tức Đắt bằng mấy chục cái đài đó Mình không có nhận đâu Làng làm gì có điện lưới mà coi chớ Xin đổi cái đen trắng hay đài để trên nhà Rông, cho cả plơi cùng xem bằng pin mặt trời nhưng mấy ổng nói là không có được Phát cái nào thì phải nhận cái đó thôi.

Bí thư Đinh Bum cười cười: Cái đài, cái tivi của trung ương đưa toàn cái gương sản xuất giỏi phía Bắc không thôi Sao không cho lên tivi cái gương làm giỏi của người Tây Nguyên mình để anh em còn học nhau với Đất như nhau, nghĩ giống nhau, dễ làm theo nhau mà.

Nghe chính người Gia Rai mình hát trên cái đài sướng tai lắm Hôm trước xem cái gương của A Thuk dùng phân chế tác bón cho cây trồng mới hay là: Các yang không giận buôn làng mình nếu dùng phân heo, phân bò bón cho lúa Kỳ lạ thiệt, hạt lúa ăn cái phân chế tác mà vẫn sạch, vẫn ngon Mình vẫn dùng hạt lúa đó để cúng các Yang được Bón phân vào, ruộng rẫy sẽ thương, sẽ cho nhiều bồ thóc.

Nhà mình no lên là nhờ cái bón phân này đây Mình đi về khu nông trường, đi xa, con mắt mở thêm, ai tin mình theo mình sẽ giàu thôi.

Chương 3 PHƯƠNG PHÁP CÁ NHÂN

Mục đích cơ bản của chương này là giúp cho người học có những hiểu biết sâu về lý thuyết của phương pháp cá nhân trong khuyến nông và bước đầu biết vận dụng một số phương pháp

cá nhân chủ yếu vào công tác khuyến nông Do đó, người học phải: a) Nắm được khái niệm

và đặc điểm của phương pháp cá nhân trong khuyến nông; b) Hiểu lý thuyết và biết thực hành phương pháp thăm và tư vấn; c) Hiểu lý thuyết và biết thực hành phương pháp hướng dẫn qua thư; d) Hiểu lý thuyết và biết thực hành phương pháp hướng dẫn và tư vấn qua điện thoại.

3.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA PHƯƠNG PHÁP CÁ NHÂN

Phương pháp cá nhân (Invidual Methods) là phương pháp truyền các thông tin về khuyến

nông tới từng cá nhân nông dân Phương pháp này bao gồm: (1) Thăm và tư vấn, (2) Hướngdẫn qua thư (bưu điện, điện tử), (3) Hướng dẫn qua điện thoại

Phương pháp cá nhân nhìn chung có ưu điểm là sự can thiệp của khuyến nông viên mang tính

cụ thể, giải quyết tốt từng trường hợp cụ thể của nông dân nên hiệu quả của sự can thiệpkhuyến nông khá cao Các khuyến nông viên khi gặp gỡ, tư vấn hay hướng dẫn cho từng nôngdân sẽ hiểu thêm về các khó khăn và bức xúc của nông dân Do đó, kế hoạch khuyến nôngthường bám sát thực tế hơn

Phương pháp này cũng có nhược điểm là tốn kém nhân lực khuyến nông Một khuyến nôngviên thường phải phụ trách một cộng đồng hàng trăm, thậm chí hàng nghìn hộ nông dân Do

đó, khuyến nông viên sẽ không đủ thời gian để đi thăm và tư vấn thường xuyên cho tất cảnông dân Thực tế, những nông dân ở vùng sâu, vùng xa do điều kiện đi lại thường khó khăn,phương tiện điện thoại và thư hạn chế nên thường ít khi được khuyến nông viên quan tâm tớithăm, tư vấn, hướng dẫn qua thư và điện thoại Do đó, sử dụng phương pháp cá nhân trongkhuyến nông dễ xảy ra tình trạng các tác động khuyến nông chỉ tập trung ở vùng trung tâmgiao thông thuận tiện, gần đô thị (Chamber, 1989)

3.2 MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP CÁ NHÂN CHỦ YẾU

Nhóm phương pháp cá nhân bao gồm các phương pháp chủ yếu như: Thăm và tư vấn, hướngdẫn qua thư và hướng dẫn qua điện thoại

3.2.1 Thăm và tư vấn (Visits and Consultancy)

3.2.1.1 Khái niệm, ưu điểm và nhược điểm của phương pháp thăm và tư vấn

Phương pháp thăm và tư vấn là phương pháp mà cán bộ khuyến nông trực tiếp đến thăm nôngdân hay ngược lại nông dân đến gặp cơ quan khuyến nông, và cũng có thể là cá nhân nôngdân gặp nhau để thăm hỏi và xin tư vấn cho từng trường hợp cụ thể Như vậy, từ “thăm” ởđây bao hàm ý nghĩa rất rộng: (i) Cán bộ khuyến nông thăm nông dân, (ii) Nông dân thăm cơquan khuyến nông và gặp gỡ khuyến nông viên, (iii) Nông dân thăm các nông dân khác

Phương pháp thăm và tư vấn có các ưu điểm sau: 1) Đưa ra các giải pháp phù hợp cho từng cánhân nông dân; 2) Nông dân tiếp thu cao do được truyền đạt trực tiếp; 3) Tăng lòng tin củadân với cán bộ khuyến nông; 4) Tạo mối liên hệ khăng khít giữa khuyến nông viên và nôngdân hay giữa nông dân với nhau Trong thực tế, phương pháp này đặc biệt cần thiết đối vớicác khuyến nông viên lần đầu tiên được phân công phụ trách địa bàn.

Phương pháp này có nhược điểm là tốn nhiều thời gian nên hạn chế lượng người được thăm

Ở những vùng cư dân phân tán, điều kiện đi lại không thuận tiện thường số lượng nông dânđược thăm và tư vấn không được nhiều Đôi khi, khuyến nông viên hay gặp phải tình trạngquá tập trung sự giúp đỡ vào một số nông dân nhất là những nông dân khá giả, ở nơi có điềukiện thuận tiện

3.2.1.2 Mục đích của phương pháp thăm và tư vấn

Các cuộc thăm, gặp gỡ đều có mục đích cụ thể Tuy nhiên, mục đích của việc thăm, gặp gỡphụ thuộc vào đối tượng thăm/ ai tới thăm ai trong từng cuộc thăm đó

Mục đích của Khuyến nông viên thăm nông dân bao gồm: 1) Làm quen với nông dân, tạo mốiquan hệ (nhất là với khuyến nông viên mới về cơ sở; 2) Thực hiện sự giúp đỡ cụ thể theo kếhoạch; 3) Phát hiện vấn đề khó khăn của nông dân, 4) Phát hiện nông dân điển hình và kinhnghiệm của nông dân; 5) Mời nông dân tham gia các chương trình, hoạt động khuyến nông,nhất là lựa chọn nông dân nòng cốt trong các hoạt động khuyến nông; 6) Học tập từ nông dân.Mục đích của Nông dân thăm cơ quan khuyến nông và gặp gỡ các khuyến nông viên baogồm: 1) Nông dân có cơ hội trình bày, trao đổi khó khăn và nguyện vọng của họ với cán bộkhuyến nông; 2) Học hỏi thêm từ khuyến nông viên và đề nghị giúp đỡ từ cơ quan khuyếnnông

Mục đích của Nông dân thăm nông dân bao gồm: 1) Chia sẻ kinh nghiệm trong sản xuất kinhdoanh và đời sống với nhau; 2) Học tập, hiểu thêm mô hình, xem xét, đánh giá kết quả của

mô hình họ đã làm, đã trải nghiệm; 3) Thực hiện sự giúp đỡ nhau (kinh nghiệm, nguồn lực )

3.2.1.3 Tổ chức thăm và tư vấn

Trong các hình thức thăm và tư vấn thì hình thức Khuyến nông viên thăm và tư vấn cho nôngdân là quan trọng nhất, tiếp đó là hình thức nông dân thăm cơ quan khuyến nông Vì vậy, cáckhuyến nông viên cần lưu ý các vấn đề sau trong từng hình thức thăm

a Khuyến nông viên thăm nông dân

Thứ nhất, phải có mục đích rõ ràng cho chuyến đi Mục đích của chuyến đi thăm nông dân rấtkhác nhau như: Tư vấn và theo dõi việc áp dụng một kỹ thuật mới, mô hình đang triển khai,phát hiện vấn đề cho khuyến nông để lập kế hoạch, đánh giá nhu cầu cho khuyến nông, tìmnông dân hợp tác

Thứ hai, chuẩn bị kỹ nội dung tài liệu cụ thể dựa trên mục đích của chuyến thăm Với mụcđích khác nhau thì nội dung và các bước chuẩn bị cho việc đi thăm cũng khác nhau Nếu đithăm theo dõi việc triển khai thực hiện mô hình, các hoạt động chuyển giao trước đó, thì

khuyến nông viên phải nắm vững các nội dung về mô hình, các vấn đề kinh tế - kỹ thuật liênquan, đầu vào phục vụ cho mô hình đó Nếu việc đi thăm để phát hiện vấn đề, phải xem xétcác báo cáo tình hình về nông nghiệp, nông thôn và nông dân đã có ở các cấp Nếu việc đithăm là để tìm người hợp tác, phải nắm vững đối tượng tiêu chí của người cần lựa chọn.

Thứ ba, liên hệ với địa phương và có lịch trình cụ thể: Cần có sự liên hệ với lãnh đạo địaphương hay nông dân hợp tác để thông báo cho họ biết rõ mục đích và lịch trình của buổi làmviệc để đảm bảo rằng khuyến nông viên sẽ gặp được những nông dân cần gặp

Thứ tư, khuyến nông viên phải hoà đồng về cách ăn mặc, lời nói và cử chỉ Thái độ củakhuyến nông viên phải vui vẻ, chân thành và thể hiện được quan tâm tới nông dân

Thứ năm, thực hiện giao tiếp có hiệu quả Để giao tiếp hiệu quả, khuyến nông viên nên nói ít,giành nhiều thời gian để nghe nông dân hơn là “giảng dạy” họ Phải khơi dậy sự quan tâm củanông dân, thảo luận với họ để phát hiện vấn đề nảy sinh và đưa ra giải pháp phù hợp Khuyếnnông viên nên bắt đầu từ cái mà mọi người đều quan sát để đi đến vấn đề, phỏng vấn xen kẽvới thảo luận Nên đặt nông dân vào quá trình đàm thoại thông qua một loại các câu hỏi mở

và thích hợp giữa cán bộ khuyén nông với người dân Nên dùng các câu hỏi để xác định vấn

đề (câu hỏi mở): Cái gì? Như thế nào? Bao nhiêu? Ở đâu? Tại sao? Khi nào? Ai? Khôngnên hỏi những câu hỏi có thể trả lời bằng có hay không (Câu hỏi đóng) Khuyến nông viênnên ghi chép kịp thời các câu trả lời và nội dung thảo luận với nông dân để hiểu thêm nguyênnhân và các giải pháp có thể thực hiện Khuyến nông viên cần thống nhất với nông dân về chủtrương, giải pháp và các bước tiếp theo

Thứ sáu, cần chú ý sự giúp đỡ và hợp tác của chuyên gia khác Mỗi khuyến nông thườngđược trang bị chuyên sâu một lĩnh vực chuyên ngành Trong khi đó, những khó khăn, quantâm và mong muốn của nông dân lại mang tính đa ngành Vì thế, nếu có sự hợp tác, giúp đỡcủa các chuyên gia khác thì chuyến thăm nông dân sẽ hiệu quả và đáp ứng được nguyện vọngcủa nông dân

Một số điều cần lưu ý khi cán bộ khuyến nông đến thăm nông dân: (1) Đến đúng giờ; (2)Chào hỏi lễ phép, thân mật; (3) Biết khen đúng lúc; (4) Khuyến khích nông dân giãi bàynhững khó khăn và vấn đề của họ; (5) Cung cấp thông tin liên quan mà nông dân cần; (6) Ghichép chi tiết cuộc thăm; (7) Thống nhất với nông dân về cuộc thăm tiếp theo (nếu cần) Bêncạnh đó, sau mỗi cuộc thăm nông dân, cán bộ khuyến nông nên: (1) Ghi tóm lược mục đíchcuộc thăm và những thông tin đã bàn bạc với nông dân; (2) Gửi cho nông dân những thông tinhay lời khuyên họ yêu cầu; (3) Lên lịch cho lần đi thăm tiếp theo

Như vậy, thăm nông dân là công việc rất quan trọng đối với cán bộ khuyến nông nhằm xâydựng mối quan hệ tốt giữa tổ chức khuyến nông với nông dân, củng cố lòng tin của nôngdân…góp phần nâng cao hiệu quả của công tác khuyến nông

b Nông dân thăm cơ quan khuyến nông

Trong nhiều trường hợp, nông dân tìm đến cơ quan khuyến nông để bày tỏ những mối quantâm của họ đối với khuyến nông Quan tâm của nông dân có thể là những khó khăn cần đượctháo gỡ, những thành công cần chia sẻ và tiếp tục mong muốn nhận được sự giúp đỡ củakhuyến nông

Thứ nhất, cán bộ khuyến nông nên khuyến khích nông dân đến với cơ quan khuyến nông đểgặp gỡ, trao đổi với cán bộ khuyến nông bất kể lúc nào nông dân thấy cần và thấy thuận tiện.Nếu có lịch đón tiếp cố định thì nên thông báo rộng rãi để nông dân trong địa bàn biết.

Thứ hai, cần có sự chuẩn bị trước cho việc đón tiếp nông dân tại cơ quan khuyến nông mặc dù

có thể không biết trước được nông dân sẽ đến vào lúc nào Sự chuẩn bị đó có thể là bố trí, sắpxếp phòng làm việc để khi nông dân tới họ cảm thấy gần gũi và phần nào giúp họ hiểu được

về công việc của khuyến nông Cơ quan khuyến nông ở từng cấp nên bố trí sao cho nông dân

dễ thấy Phòng làm việc phải có kế hoạch công tác rõ ràng, có các tài liệu khuyến nông và đặcbiệt là những thông tin về công nghệ hay kỹ thuật tiến bộ mới Nên có trang bị bàn ghế và các

ấn phẩm về khuyến nông để phục vụ đón tiếp nông dân

Thứ ba, thực hiện giao tiếp có hiệu quả và ghi chép trong quá trình trao đổi với nông dân để

dễ nắm bắt, lưu giữ thông tin

Thứ tư, khi thấy các vấn đề nông dân trao đổi đã rõ thì nên khéo léo kết thúc câu chuyện, hẹnphản hồi thông tin (nếu cần) và nếu có thể thì nên tiễn nông dân

Thứ năm, kết thúc cuộc trao đổi với nông dân cán bộ khuyến nông cần ghi tóm lược nội dung

đã trao đổi với nông dân để có kế hoạch hoàn thiện thông tin trao đổi với nông dân và lưu giữ

để tiếp tục liên lạc, theo dõi, giúp đỡ nông dân

Cán bộ khuyến nông cần lưu ý: Tuyệt đối không được coi việc nông dân đến thăm cơ quankhuyến nông là gây phiền hà cho cán bộ khuyến nông, cũng như cơ quan khuyến nông; Đóntiếp nông dân phải tỏ thái độ chu đáo, cởi mở, chân thành và gần gũi để nông dân không bịmặc cảm, tự ti và sẽ thuận lợi cho việc trao đổi thông tin giữa hai bên

Như vậy, đón tiếp nông dân khi họ đến thăm cơ quan khuyến nông cũng là công việc rất quantrọng đối với các khuyến nông viên nhằm tạo dựng mối quan hệ tốt với nông dân và củng cốlòng tin của nông dân đối với cán bộ khuyến nông nói riêng và cơ quan khuyến nông nóichung

3.2.2 Hướng dẫn qua thư (Instruction through Letters, Emails)

3.2.2.1 Khái niệm, ưu điểm và nhược điểm của phương pháp hướng dẫn qua thư

Khuyến nông viên có thể tư vấn và hướng dẫn nông dân qua thư viết gửi qua bưu điện hoặcthư điện tử Thư thường được gửi đi trong các trường hợp sau: (1) Sau khi đi thăm nông dân,viết thư gửi thông tin phản hồi mà nông dân yêu cầu, (2) Gửi thông tin tới những nông dânkhông có điều kiện đến cơ quan khuyến nông

Phương pháp này có ưu điểm là đáp ứng thông tin theo yêu cầu của cá nhân nông dân Nếunông dân tiếp cận được thư điện tử hoặc internets (có Chat tiếng và hình) thì phương pháp này

có tác dụng nhanh, truyền đạt trực tiếp giữa khuyến nông viên và nông dân Do đó, hiệu quảcủa tư vấn và hướng dẫn có khi lại hiệu quả hơn gặp gỡ trực tiếp vì giao tiếp qua thư điện tửhoặc internets nhanh hơn rất nhiều

Phương pháp này cũng có những hạn chế nhất định như đòi hỏi phải có điều kiện áp dụng thìmới thực hiện được và sự hướng dẫn thường không mang tính trực tiếp Chẳng hạn, thư điện

tử vẫn là khái niệm xa vời với đại bộ phân nông dân nước ta hay thư viết gửi qua bưu điện thì

sự hướng dẫn không trực tiếp, khó cụ thể và tính rõ ràng bị hạn chế

3.2.2.2 Điều kiện áp dụng

Phương pháp khuyến nông qua thư đòi hỏi các điều kiện áp dụng sau:

- Nông dân có điều kiện sử dụng phương tiện thư: biết đọc, biết viết, có điều kiện và khảnăng tiếp cận với thư điện tử và internets;

- Nông dân cần thông tin quan trọng và nhanh chóng;

- Cơ quan khuyến nông cần tình hình;

- Khuyến nông viên được trang bị, có khả năng và được tiếp cận với bưu điện, internets

3.2.2.3 Tổ chức hướng dẫn qua thư

Để triển khai tư vấn cho nông dân qua thư một cách có hiệu quả, các khuyến nông viên cầnlàm tốt các việc sau: 1) Phải có địa chỉ của nông dân rõ ràng (địa chỉ gửi thư bằng đường bưuđiện, địa chỉ thư điện tử và cho nông dân biết được địa chỉ của khuyến nông viên); 2) Nộidung hướng dẫn phải cụ thể, trực tiếp; 3) Diễn đạt phải ngắn gọn bằng ngôn từ gần gũi vớinông dân; 4) Trong trường hợp sử dụng thư điện tử hoặc chat trực tiếp với nông dân, khuyếnnông viên nên chuẩn bị tranh ảnh, các tệp tin đính kèm để nông dân có thể hiểu được điều màcác khuyến nông viên khuyến cáo

3.2.3 Hướng dẫn qua điện thoại

3.2.3.1 Khái niệm, ưu điểm và nhược điểm của phương pháp hướng dẫn qua điện thoại

Khuyến nông viên có thể tư vấn và hướng dẫn cho nông dân thông qua sử dụng điện thoại.Khuyến nông viên có thể gọi điện thoại cho nông dân hay trả lời điện thoại của nông dân đểhướng dẫn và tư vấn cho họ Phương pháp này khá phổ biến hiện nay, khi mà thị trường vàcác phương tiện viễn thông phát triển Các công ty viễn thông cung cấp các dịch vụ viễnthông giá rẻ, ở nhiều vùng nông dân có thể tiếp cận được dịch vụ khuyến nông qua điện thoại

Phương pháp này có ưu điểm là đáp ứng thông tin theo yêu cầu của cá nhân nông dân mộtcách nhanh chóng, kịp thời Do trao đổi trực tiếp qua điện thoại, nên sự hướng dẫn củakhuyến nông cụ thể tới nông dân Phương pháp hướng dẫn qua điện thoại góp phần làm tăngcường mối quan hệ giữa khuyến nông viên với nông dân

Phương pháp này cũng có những nhược điểm như sự hướng dẫn vẫn không trực tiếp như khigặp gỡ nông dân ở nông trại và đòi hỏi nông dân phải tiếp cận được điện thoại

3.2.3.2 Điều kiện áp dụng

Phương pháp khuyến nông qua điện thoại đòi hỏi các điều kiện áp dụng như sau:

- Nông dân có điều kiện sử dụng phương tiện điện thoại: thính giác tốt, có điều kiện và khảnăng tiếp cận với điện thoại;

- Nông dân cần thông tin quan trọng và nhanh chóng;

- Cơ quan khuyến nông cần tình hình;

- Khuyến nông viên được trang bị, có khả năng và tiếp cận được với điện thoại

3.2.3.3 Tổ chức hướng dẫn qua điện thoại

Để triển khai tư vấn cho nông dân qua điện thoại một cách có hiệu quả, các khuyến nông viêncần làm tốt các việc sau: 1) Phải có số điện thoại của nông dân, phải cho nông dân biết được

số điện thoại của mình; 2) Khi trao đổi phải ngắn gọn bằng ngôn từ gần gũi với nông dân; 3)Nên lắng nghe nông dân trình bày, hỏi cặn kẽ tình hình, sau đó mới nhận xét và tư vấn chonông dân 4) Trong trường hợp trao đổi những công việc cấp thiết, cán bộ khuyến nông nênghi tóm lược nội dung để lưu giữ thông tin và có kế hoạch xử lý nếu cần

Tài liệu tham khảo và đọc thêm Chương 3

1 A W Van den Ban, 1996, Khuyến nông, do Nguyễn Văn Linh dịch, Nhà xuất bản Nông nghiệp,

4 Chamber, 1989, Farmer first: Farmer Inooovation and Agricultural Research, London

5 Đỗ Kim Chung, 2002, Phương pháp tiếp cận khuyến nông, Bài giảng cho dự án Phát triển chè và cây ăn quả, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Hà Nội, 3- 6 tháng 12 năm 2002

6 Đỗ Kim Chung, 2005, Chính sách và phương thức chuyển giao kỹ thuật tiến bộ trong nông nghiệp

ở miền núi và trung du phía Bắc Việt Nam, Nhà xuất bản Nông nghiệp, Trang 104-110

7 Đỗ Kim Chung, 2008, Phương pháp khuyến nông và Tổ chức công tác khuyến nông, Bài giảng cho cán bộ Khuyến nông Bắc Ninh, Trường Đại học Nông nghiệp Hà Nội

8 Trần văn Khẩn và Ngô Xuân Hoàng, Tài liệu hướng dẫn phương pháp khuyến nông, Dự án phát triển nông thôn Cao Bằng – Bắc Cạn, Cao Bằng, 2004.

Câu hỏi thảo luận Chương 3

1 Trình bày khái niệm và phân tích đặc điểm của phương pháp cá nhân trong khuyến

nông?

2 Phân tích khái niệm, mục đích của phương pháp thăm và tư vấn nông dân?

3 Phân tích ưu điểm, nhược điểm và điều kiện áp dụng của phương pháp thăm và tư vấn

nông dân?

4 Đọc câu chuyện ở phụ lục của chương, phân tích và đánh giá bản chất của cán bộ

khuyến nông khi làm nhiệm vụ? Cán bộ khuyến nông cần lưu ý những gì khi thăm và

tư vấn cho nông dân?

5 Theo anh chị, nên tổ chức thăm và tư vấn cho nông dân như thế nào cho hiệu quả?

6 Phân tích khái niệm, mục đích của phương pháp hướng dẫn nông dân qua thư?

7 Phân tích ưu điểm, nhược điểm và điều kiện áp dụng của phương pháp hướng dẫn

nông dân qua thư?

8 Theo anh chị, nên tổ chức khuyến nông qua hướng dẫn qua thư như thế nào cho hiệu

quả?

9 Phân tích khái niệm, mục đích của phương pháp hướng dẫn nông dân qua điện thoại?

10 Phân tích ưu điểm, nhược điểm và điều kiện áp dụng của phương pháp hướng dẫn

nông dân qua điện thoại?

11 Theo anh chị, nên tổ chức khuyến nông qua hướng dẫn qua điện thoại như thế nào cho

hiệu quả?

12 Những tình huống nào thường xảy ra khi thăm nông dân? Nên giải quyết các tình

huống đó như thế nào?

13 Tình huống nào hay xảy ra khi hướng dẫn qua thư viết? Nên giải quyết vấn đề đó như

thế nào?

14 Tình huống nào hay xảy ra khi hướng dẫn qua email? Nên giải quyết vấn đề đó như

thế nào?

15 Tình huống nào hay xảy ra khi hướng dẫn, trao đổi qua Internet (Chat)? Nên giải

quyết vấn đề đó như thế nào?

16 Tình huống nào hay xảy ra khi hướng dẫn, trao đổi qua điện thoại? Nên giải quyết vấn

đề đó như thế nào?

Phụ lục Chương 3

Phải suy nghĩ cách tốt nhất

Nguồn: Đỗ Kim Chung, 2002, Phương pháp tiếp cận khuyến nông, Bài giảng cho dự án Phát triển chè

và cây ăn quả, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Hà Nội, 3- 6 tháng 12 năm 2002

Thực ra, làm anh cán bộ khuyến nông như bọn mình thì phải suy nghĩ ra cách tốt nhất để hoàn thành nhiệm vụ Này nhé, một mình mình phụ trách tới 5 xã phía nam của huyện Xe máy thì còn dài mới được lên thế hệ đèn vuông, lẽo đẽo đi, tiền công tác phí chằng bù nổi tiền xăng Tiền lương thì ba cọc

ba đồng, chẳng ăn nhằm gì May mà cơ chế thị trường mở ra, thuận mua vừa bán Mình sở dĩ khá lên được là nhờ hai kinh nghiệm, mà hôm trước tổng kết mình có “Bật Mí” cho các chiến hữu ở huyện Trước hết, phải nắm chắc cho được tình hình của xã mình phụ trách Việc này, lúc đầu hơi mất công một chút đấy Nhưng khổ trước thì sẽ sướng sau Mình gặp lãnh đạo địa phương, hỏi han nhu cầu của

họ Sau đó, liên hệ và gặp những nông dân khá giả, biết làm ăn Họp với họ một buổi xem ý họ thế nào Họp rồi mới biết, dân mình khi kinh tế khá cũng cần nhiều thứ lắm: kiến thức cũng có, cây con giống cũng có Mà chọn các hộ khá giả này mà làm khuyến nông có nhiều cái hay Một là, họ có kiến thức tốt, ta không phải mất nhiều công hướng dẫn mà họ lại làm tốt Thú thực, mình còn học được nhiều ở họ nữa là khác Thứ hai, họ có kinh tế nên tiếp thu và làm luôn, không như mấy ông nghèo, còn so so tính tính Thứ ba, họ là những người làm ăn “nhớn” nên không cò con, vay là vay ra tấm, ra miếng, mua vật tư cũng vậy Sau khi hình thành được hệ thống các hộ khá, mình lập sơ đồ, đưa vào

“bộ nhớ” và cứ thế mà thực hiện Vì thế, ông xem, số mô hình của mình cũng nhiều nhất, những gì mà trung tâm mình định làm thì ở vùng mình chỉ đạo này có cả Không cần phải nghĩ dài hơi làm gì? Miễn rằng vụ này, trên chỉ đạo là mình có ở địa phương là được rồi Còn vụ sau, nếu không có mô hình là tại dân không làm chứ, đâu có phải tại bọn mình.

Thứ hai, bán cây giống, con giống Ông biết rằng, mốt hiện nay là chuyển dịch cơ cấu, người ta thích trồng cây ăn quả Cây ăn quả thì còn lâu mới ra quả Cứ bán giống đã Hộ giàu, nhiều hộ mua của mình cả vạn cây Ông xem, mỗi cây chỉ cần lãi một ngàn đồng là ta có bạc triệu rồi Đây, danh sách đây, tên hộ, số vải thiều, xoài Trung Quốc, nghe nói món xoài này ngon Dân thì cần, mà mình chưa thấy Ông có biết ở đâu có giống này không? Nếu dân không muốn mua thì phải giở món “tiếp thị” để kích cầu, cứ đi theo bài chuyển dịch cơ cấu là mốt hiện nay Nơi mới thì nên “hợp tác” với lãnh đạo địa phương Các ông này mà thông thì dân sẽ phải chấp hành theo Vả lại, cũng phải chia sẽ quyền lợi với các ông ấy

Cấp trên bảo: nên báo cáo trước hội nghị của tỉnh, nhưng thôi, vì hôm ấy rơi đúng vào ngày mình phải đưa ít táo xuống cho ông Lịch Cái ông mà có tám mẫu vườn và một hecta ao, mình và cậu uống rượu hôm tháng trước đó.

Chương 4 PHƯƠNG PHÁP NHÓM

Mục đích cơ bản của chương này là giúp cho người học có những hiểu biết sâu về lý thuyết của phương pháp nhóm trong khuyến nông và bước đầu biết vận dụng một số phương pháp nhóm chủ yếu vào công tác khuyến nông Do đó, người học phải: a) Nắm được khái niệm và đặc điểm của khuyến nông theo phương pháp nhóm; b) Hiểu lý thuyết và biết thực hành phương pháp khuyến nông qua tập huấn; c) Hiểu lý thuyết và biết thực hành phương pháp trình diễn; d) Hiểu lý thuyết và biết thực hành phương pháp hội nghị đầu bờ; e) Hiểu lý thuyết và biết thực hành phương pháp tham quan và khảo sát thực tế; f) Hiểu lý thuyết và biết thực hành phương pháp hội thi; g) Hiểu lý thuyết và biết thực hành phương pháp khuyến nông qua tổ chức hội chợ và triển lãm.

4.1 KHÁI NIỆM, ĐẶC ĐIỂM CỦA PHƯƠNG PHÁP NHÓM

Phương pháp nhóm trong khuyến nông là phương pháp tổ chức nông dân thành nhóm và tiếnhành khuyến nông cho họ Hay nói cách khác, khuyến nông theo phương pháp nhóm là nhằmchuyển giao kỹ thuật hay công nghệ tiến bộ tới một nhóm nông dân Như vậy, phương phápnhóm trong khuyến nông là phương pháp khuyến nông mà thông tin được chuyển giao chomột nhóm nông dân có cùng mối quan tâm với mong muốn đạt mục đích giống nhau Phươngpháp nhóm trong khuyến nông thường bao gồm các phương pháp chủ yếu sau: Tập huấn, Môhình trình diễn, Hội nghị đầu bờ, Tham quan và khảo sát thực tế, Hội thi, Hội chợ và triểnlãm

Khi sử dụng phương pháp nhóm, nhóm nông dân nên được thành lập dựa trên mục tiêu củacông việc Vì thế nhóm phải bao gồm những nông dân có chung nguyện vọng giải quyếtnhững khó khăn trong sản xuất nông nghiệp như trồng trọt, chăn nuôi Nhóm nông dân đượcthành lập với nhiều tên gọi khác nhau như: Câu lạc bộ khuyến nông, câu lạc bộ khuyến nôngtrẻ, câu lạc bộ nông dân giỏi, câu lạc bộ VAC, câu lạc bộ trang trại, làng khuyến nông tựquản, tổ hợp tác tương trợ, nhóm cùng sở thích, nhóm cùng họ tộc, nhóm liền canh, nhóm liềncư Quy mô nhóm phải hợp lý theo quan hệ cộng đồng, quan hệ họ hàng và quan hệ sảnphẩm Các thành viên của nhóm nên đồng đều về điều kiện kinh tế, mối quan tâm, kinhnghiệm, kỹ năng và tâm lý Các nhóm được thành lập phải mang tính ổn định và do nông dân

tổ chức, quản lý Trong quá trình thành lập nhóm, khuyến nông viên cần chú ý phát hiện, đàotạo và bồi dưỡng nhóm trưởng

Phương pháp nhóm có những ưu điểm như sau: Tốn ít nhân lực khuyến nông; Nhiều nông dâncùng nắm được công nghệ hay kỹ thuật mới; Khơi dậy sự tham gia của nông dân và nông dân

có thể tự giúp nhau thực hiện đúng thông tin được khuyến nông; Xây dựng các giải pháp phùhợp hơn với cộng đồng; Phát hiện các vấn đề mới trong nông dân để cùng nhau giải quyết;Tăng tính bền vững của chương trình khuyến nông

Bên cạnh đó, phương pháp nhóm cũng có hạn chế là khó giải quyết đối với các trường hợp cábiệt của từng nông dân

4.2 MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP NHÓM CƠ BẢN

4.2.1 Phương pháp khuyến nông qua tập huấn

4.2.1.1 Khái niệm về tập huấn

Tập huấn là hoạt động khuyến nông nhằm phổ biến kiến thức về một chủ đề nào đó cho mộtnhóm nông dân để đáp ứng những nguyện vọng của họ bằng hình thức tập trung ở một địađiểm và thời điểm phù hợp Đặc trưng cơ bản của phương pháp khuyến nông qua tập huấn là:

- Phổ biến thông tin, kiến thức cho một nhóm nông dân trong một thời điểm xác định

- Người phổ biến kiến thức có thể là các khuyến nông viên, cán bộ chuyển giao vànông dântiêu biểu (gọi chung là giảng viên)

- Nội dung tập huấn thường tập trung vào một chủ đề xác định như: kỹ thuật ngâm ủ mạ,chọn giống, bảo quản nông sản, xử lý và sử dụng một loại thuốc bảo vệ thực vật hay phânbón, tổ chức ghi chép hay tính toán hiệu quả kinh tế đầu tư cho một loại sản phẩm nào đó.Nội dung tập huấn thường xuất phát từ nhu cầu của nông dân và nhu cầu của chuyển giao

- Thời gian tập huấn có thể kéo dài nửa giờ, vài giờ, một vài ngày và có thể dài hơn tuỳ theonội dung và chủ đề tập huấn

- Địa điểm tập huấn có thể diễn ra trên hội trường, lớp học, trên đồng ruộng, tại nông trại,hay ruộng thí nghiệm hay mô hình trình diễn

4.2.1.2 Ưu điểm của phương pháp khuyến nông qua tập huấn

Đây là phương pháp khuyến nông phổ biến nhất ở các quốc gia đang phát triển Phương phápnày khắc phục được nhược điểm của phương pháp cá nhân, chỉ cần một hay một vài khuyếnnông viên vẫn có thể truyền bá kiến thức cho nhiều nông dân Do tập huấn theo từng chủ đềnên các vấn đề thảo luận và giải quyết trong tập huấn mang tính cụ thể, tập trung và chuyênsâu Tập huấn là quá trình giao tiếp giữa người phổ biến kiến thức với những người tiếp nhậnkiến thức_nông dân Do đó, các vấn đề được thảo luận mang tính trực tiếp, cụ thể và đượcgiải quyết một cách căn bản hơn so với các phương pháp hướng dẫn qua thư và điện thoại

4.2.1.3 Điều kiện để tiến hành khuyến nông theo phương pháp tập huấn

Phương pháp tập huấn trong khuyến nông chỉ nên được áp dụng trong các điều kiện sau đây:

- Kỹ thuật hay công nghệ mới đã được khẳng định là tốt tại địa phương và điều kiện của

nông dân, cơ quan khuyến nông muốn truyền bá nhân rộng cho nhiều người Nếu tổ chứctập huấn trong khi kỹ thuật và công nghệ chưa được khẳng định thì việc tập huấn có thểgây ra những tác động xấu trong chuyển giao kỹ thuật và công nghệ

- Chủ đề thảo luận trong tập huấn phải là những chủ đề (kỹ thuật hay công nghệ) có nhiều nông dân muốn áp dụng kỹ thuật hay công nghệ đó Do đó, trước khi tập huấn cần thiết

phải đánh giá nhu cầu của nông dân về chủ đề và nội dung tập huấn

- Việc tiến hành tập huấn chỉ khi có các điều kiện về nhân lực (giảng viên), tài chính (kinhphí), thời gian và phương tiện (tài liệu tập huấn, mô hình, tiêu bản) phải được chuẩn bị

đầy đủ Do đó, với mọi hoạt động tập huấn phải lập kế hoạch tập huấn một cách kỹ càng

và tỷ mỷ Kế hoạch tập huấn phải nêu rõ mục tiêu, kết quả cần đạt, các nội dung cần tiến

hành, các yêu cầu về vật tư, thiết bị, kinh phí và giảng viên cần có