Bước đầu nghiên cứu phân loại chi cải (brassica l 1753) ở việt nam

trên thế giới, từ đó lựa chọn hệ thống phù hợp để sắp xếp chi và các loài thuộc chi Cải ở Việt Nam.– Điều tra nghiên cứu thực địa để thu thập mẫu vật và các thông tin về phân bố, sinh th

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH - KTNN

NGUYỄN THỊ XUYẾN

BƯỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU

PHÂN LOẠI CHI CẢI

(BRASSICA L 1753) Ở VIỆT NAM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Thực vật học

HÀ NỘI, 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH - KTNN

NGUYỄN THỊ XUYẾN

BƯỚC ĐẦU NGHIÊN CỨU

PHÂN LOẠI CHI CẢI

(BRASSICA L 1753) Ở VIỆT NAM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Thực vật học

Người hướng dẫn khoa học:

TS Hà Minh Tâm

HÀ NỘI, 2018

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình làm khóa luận, tôi đã nhận được sự hướng dẫn và giúp đỡ

của TS Hà Minh Tâm và TS Đỗ Thị Xuyến Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng

biết ơn sâu sắc nhất đến các thầy cô

Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Trần Thế Bách cùng tập thể cán bộphòng Thực vật – Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật đã tạo mọi điều kiệnthuận lợi và tận tình giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài, tôi còn nhận được sự giúp đỡ của nhiều

tổ chức và cá nhân trong và ngoài trường Nhân dịp này, tôi xin trân trọng cảm

ơn Ban chủ nhiệm khoa Sinh – KTNN, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2; đặcbiệt là sự giúp đỡ, động viên của gia đình, bạn bè trong suốt thời gian tôi học tập

và nghiên cứu

Một lần nữa, tôi xin trân trọng cảm ơn!

ĐHSP Hà Nội 2, ngày 09 tháng 05 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thị Xuyến

LỜI CAM ĐOAN

Để đảm bảo tính trung thực của khóa luận, tôi xin cam đoan:

Khóa luận “Bước đầu nghiên cứu phân loại chi Cải (Brassica L 1753)

ở Việt Nam” là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, được thực hiện dưới sự

hướng dẫn của TS Hà Minh Tâm và TS Đỗ Thị Xuyến Các kết quả trình bày

trong khóa luận là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nàotrước đây

ĐHSP Hà Nội 2, ngày 09 tháng 05 năm 2018

Sinh viên

Nguyễn Thị Xuyến

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN

LỜI CAM ĐOAN

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 7

2.1 Đối tượng nghiên cứu 7

2.2 Phạm vi nghiên cứu 7

2.3 Thời gian nghiên cứu 7

2.4 Phương pháp nghiên cứu 7

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 11

3.1 Hệ thống phân loại và vị trí của chi Cải (Brassica L.) ở Việt Nam 11

3.2 Đặc điểm phân loại chi Cải (Brassica L.) ở Việt Nam 11

3.3 Khóa định loại các loài thuộc chi Cải (Brassica L.) ở Việt Nam 13

3.4 Đặc điểm phân loại các loài thuộc chi Cải (Brassica L.) ở Việt Nam 13

3.4.1 Brassica campestris L - Cải sen 13

3.4.2 Brassica chinensis L 1759 - Cải thìa 15

3.4.3 Brassica integrifolia O E Schulz, 1919 - Cải ngọt 17

3.4.4 Brassica juncea (L.) Czern 1859 - Cải bẹ xanh 19

3.4.5 Brassica oleracea L 1753 21

3.4.5a Brassica oleracea var botrys - Súp lơ 24

3.4.5b Brassica oleracea var capitala L 1753 – Cải bắp 25

3.4.5c Brassica oleracea var gongylodes L 1753 – Su hào 26

3.4.5d Brassica oleracea var gemmifera DC 1821 – Súp lơ chồi 27

3.4.5e Brassica oleracea var italica Plenck, 1794 – Cải bông xanh 27

3.4.5f Brassica oleracea var sabauda L 1753 – Cải quăn 27

3.4.5g Brassica oleracea var viridis L 1753 – Cải rổ 27

3.4.6 Brassica pekinensis (Lour.) Rupr 1860 - Cải thảo 28

3.4.7a Brassica rapa L var amplexicaulis - Cải tua-sai 30

3.5 Giá trị tài nguyên 31

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 32 TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

Lý do chọn đề tài:

MỞ ĐẦU

“Bước đầu nghiên cứu phân loại chi Cải (Brassica L 1753) ở Việt

Nam” Hiện nay, sự phát triển của khoa học và công nghệ, nhất là công nghệ

thông tin đã thúc đẩy sự phát triển nhiều ngành khoa học khác nhau trong sinhhọc, trong đó có phân loại học thực vật

Chi Cải (Brassica L.), thuộc họ Cải (Brassicaceae Burnet, 1835), còn gọi là

Thập tự (Cruciferae Juss 1789) có khoảng 40 loài, chủ yếu ở khu vực Địa TrungHải, đặc biệt là Tây Nam châu Âu và Bắc Phi Ở Việt Nam, chi này hiện có 6loài, trong đó có 6 loài được dùng làm thuốc, 6 loài được dùng làm rau ăn chocon người và 6 loài làm thức ăn cho gia súc Cho đến nay, ở Việt Nam đã có một

số công trình đề cập đến phân loại chi Cải nhưng vẫn chưa đầy đủ và có hệthống, một số thông tin thiếu cập nhật Do đó, cần có một công trình nghiên cứuphân loại chuyên sâu và đầy đủ để thống nhất, phục vụ trực tiếp việc biên soạn

bộ sách Thực vật chí Việt Nam về chi Cải (Brassica L.) và cho những nghiên

cứu có liên quan

Từ thực tế nêu trên, tôi đã chọn đề tài: “Bước đầu nghiên cứu phân loại

chi Cải (Brassica L 1753) ở Việt Nam”.

Mục đích nghiên cứu: Hoàn thành công trình khoa học về phân loại chi

Cải (Brassica L.) ở Việt Nam một cách có hệ thống, làm cơ sở cho việc nghiên

cứu họ Brassicaceae, phục vụ cho việc biên soạn Thực vật chí Việt Nam và chonhững nghiên cứu có liên quan

Nội dung nghiên cứu:

– Phân tích các hệ thống phân loại chi Cải (Brassica L.) trên thế giới, từ đó

lựa chọn hệ thống phù hợp để sắp xếp chi và các loài thuộc chi Cải ở Việt Nam.– Điều tra nghiên cứu thực địa để thu thập mẫu vật và các thông tin về phân

bố, sinh thái,

– Phân tích mẫu vật để định loại, xây dựng bản mô tả chi, các loài và tìm

hiểu giá trị tài nguyên của các loài thuộc chi Cải (Brassica L.) ở Việt Nam.

– Xây dựng khoá định loại các loài thuộc chi Cải (Brassica L.) ở Việt Nam.

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn:

– Ý nghĩa khoa học: Cung cấp tài liệu phục vụ cho việc viết Thực vật chíViệt Nam về họ Brassicaceae ở Việt Nam; bổ sung kiến thức cho chuyên ngànhphân loại thực vật và cơ sở dữ liệu cho những nghiên cứu sau này về chi Cải

(Brassica L.) ở Việt Nam.

– Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả của đề tài phục vụ trực tiếp cho các ngành ứngdụng và sản xuất lâm nghiệp, y dược, sinh thái và tài nguyên sinh vật,…

Điểm mới của đề tài

Đây là công trình đầu tiên ở Việt Nam tiến hành phân loại chi Cải

(Brassica L.) ở Việt Nam một cách đầy đủ và có hệ thống, giúp cho việc tra cứu

thông tin nhanh chóng, chính xác

Bố cục của khóa luận: Gồm 35 trang, 2 hình vẽ, 9 ảnh, 1 bảng được chia

thành các phần chính như sau: Mở đầu (2 trang), chương 1 (Tổng quan tài liệu: 4trang), chương 2 (Đối tượng, phạm vi, thời gian và phương pháp nghiên cứu: 4trang), chương 3 (Kết quả nghiên cứu: 20 trang), kết luận và kiến nghị: 1 trang,

1 1 Trên thế giới

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Người đầu tiên nghiên cứu về chi này là Linnaeus năm 1753 [23] trong

công trình "Species Plantarum".Trong công trình này, tác giả đã công bố chi

Brassica với 3 loài là Brassica campestri, Brassica oleracea và Brassica rapa.

Trong đó, loài Brassica oleracea được coi là loài chuẩn của chi Sau Linnaeus, còn một số tác giả nghiên cứu chi Brassica nhưng chủ yếu là những công bố

mới Về hệ thống, không có tiến bộ đáng kể nào

A Jussieu (1789) [22] khi xây dựng hệ thống phân loại cho họ Cruciferae

(tên thứ hai của Brassicaceae) đã xếp chi Brassica vào họ này cùng với các chi

Raphalus, Sinapis, Turritis,…

G Bentham & J D Hooker (1862) [15] khi xây dựng hệ thống phân loại

cho họ Cruciferae (tên thứ hai của Brassicaceae) đã xếp chi Brassica tông

Brassiceae cùng với các chi Eruca, Henophyton, Moricandia

A Takhtajan (2009) [26] khi xây dựng hệ thống phân loại họ Cải

(Brassicaceae) đã xếp chi Brassica vào tông Brassiceae cùng với các chi Eruca,

Raphalus, Sinapis, Sinpidendron

Bên cạnh các hệ thống phân loại nêu trên, một số tác giả đã nghiên cứuphân loại chi Cải ở các nước gần Việt Nam, như:

B Jonsell (1988) [21] đã nghiên cứu phân loại chi Brassica ở khu vực Malesian trong “Flora Malesiana Vol 10, part 3”, tác giả đã mô tả đặc điểm chi, và mô tả 1 loài có ở vùng Malesiana là: Brassica juncea Bên cạnh việc

cung cấp các thông tin về danh pháp, đặc điểm phân bố, sinh thái, tác giả còncung cấp thông tin về giá trị sử dụng của loài

Siemonsma J S and Kasem Piluek (1994) [25], trong công trình “Plant

Resources of South-East Asia, tác giả đã cung cấp thông tin về danh pháp, hệ

thống các loài và thứ, mô tả đặc điểm loài, thứ, đặc điểm phân bố, giá trị sử

dụng, sinh học và sinh thái của các loài và thứ sau: Brassica chinensis, Brassica

oleracea, Brassica pekinensis, Brassica rapa L var amplexicaulis, Brassica olerrace var botrys, Brassica olerrace var capital, Brassica olerrace var gongylodes, Brassica olerrace var gemmifera, Brassica olerrace var italic, Brassica olerrace var viridis, Brassica olerrace var sabauda.

Trong công trình “Flora of China”, tác giả Wu, Z Y & P H Raven (2001) [18] đã xếp chi Brassica cùng với chi Orychophragmus, đã xây dựng bản

mô tả, khóa định loại các loài, cung cấp một số thông tin về danh pháp, mô tảđặc điểm chi, loài, đặc điểm phân bố, sinh thái, ở Trung Quốc và phân loại chi

này với 2 loài là: Brassica oleracea, Brassica juncea và 1 thứ Brassica rapa L.

var amplexicaulis.

Trong tác phẩm “Flora of Hong Kong” của tập thể tác giả WU De-lin (2007) [19] đã mô tả chi Brassica thuộc họ Brassicaceae cùng với chi Rorippa Với chi Brassica, tác giả đã xây dựng bản mô tả, khóa định loại 4 loài, cung cấp

một số thông tin về danh pháp, đặc điểm phân bố, sinh thái, giá trị sử dụng, ở

Hồng Kông là: Brasica oleracea, Brasica juncea, Brassica chinensis, Brasica

pekinensis.

Trong tác phẩm “CRC World Dictionary of Medicinal and Poisonous

Plants” Taylor & Francis (2012) [27], tác giả đã cung cấp thông tin về giá trị sử

dụng của 2 loài là: Brassica oleracea, Brassica juncea.

Như vậy, dù dựa vào đặc điểm khác nhau nhưng các tác giả đều thống nhất

xếp chi Brassica vào họ Brassicaceae.

1 2 Ở Việt Nam

Cho đến nay các công trình nghiên cứu họ Cải (Brassicaceae) nói chung và

chi Cải (Brassica L.) ở Việt Nam còn rất ít Người đầu tiên đề cập đến chi Cải ở

Việt Nam là nhà thực vật người Bồ Đào Nha Lourreiro Trong công trình Thực

vật Nam Bộ - “Flora Conchinchinensis” [24] công bố năm 1790 tác giả đã công

bố loài Sinapis pekinensis (là tên đồng nghĩa của Brassica pekinensis) và

Sinapis chinensis (nay là tên đồng nghĩa của Brassica juncea) Tác giả cũng sắp

xếp giống như Linnaeus (1753)

Gagnepain (1908), trong công trình “Flore Générale de l'.Indo-Chine”

[17] đã mô tả đặc điểm của chi Cải, cung cấp một số thông tin về danh pháp và

đặc điểm phân bố của 1 loài là: Brassica juncea Tác giả lấy tên họ Cải

là Cruciferes

Trong công trình “Cây cỏ Việt Nam” được tái bản năm 1999 [10], Phạm

Hoàng Hộ đã cung cấp các thông tin cơ bản để nhận biết 4 loài và 7 phân loài

thuộc chi Cải (Brassica L.) ở Việt Nam là: Brassica juncea, Brassica oleracea,

Brassica oleracea var capitata, Brassica oleracea var botrytis, Brassica oleracea var italic, Brassica oleracea var subauda, Brassica oleracea var viridis, Brassica oleracea var caulorapa, Brassica oleracea var gemmirfera, Brassica chinensis, Brassica pekinensis Công trình tuy có nhiều hạn chế như:

bản mô tả còn sơ sài, không có tài liệu trích dẫn, nhưng cho đến nay, đây là tàiliệu quan trọng cho việc định loại sơ bộ các loài thực vật ở Việt Nam

Nguyễn Tiến Bân (2003) [3], trong “Danh lục các loài thực vật Việt Nam

-họ Cải - Brassicaceae” đã chỉnh lý danh pháp và đưa ra danh lục 6 loài thuộc chi

Cải (Brassica L.) ở Việt Nam Tác giả cung cấp một số dẫn liệu về vùng phân

bố, dạng sống và sinh thái, cũng như giá trị sử dụng các loài trong chi Cải

(Brassica L.)

Năm 2003, trong cuốn “Từ điển thực vật thông dụng”, tập 1 [5], Võ Văn Chi đã tóm tắt đặc điểm của chi Cải (Brassica L.) và mô tả các loài thuộc chi

này cùng hình ảnh và một số đặc điểm, công dụng, phân bố, nguồn gốc

Đỗ Tất Lợi (2004) [11], trong “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam”tác giả đã cung cấp các thông tin cơ bản để nhận biết 1 loài và 1 thứ thuộc chi

Cải: Brassica juncea, Brassica oleracea var capitala Tác giả cung cấp một số

dẫn liệu về vùng phân bố thu hái và chế biến, dạng sống thành phần hóa học và

sinh thái, cũng như giá trị sử dụng liều dùng các loài trong chi Brassica

Ngoài ra còn một số công trình đề cập đến chi Brassica L dưới dạng tài nguyên như: Trong công trình “Cây thuốc Việt Nam” (1997) [14] của Viện dược

liệu đã đề cập đến giá trị sử dụng, nguồn gốc, sự phát triển, sinh thái của 1 thứ

của loài Brassica oleracea có ở Việt Nam là Brassica oleracea var capitata;

hay Đỗ Huy Bích, Đặng Quang Chung, Bùi Xuân Chương, Nguyễn Thượng Dong, Đỗ Trung Đàm, Phạm Văn Hiên, Vũ Ngọc Lộ, Phạm Duy Mai, Phạm

Kim Mãn, Đoàn Thị Nhu, Nguyễn Tập, Trần Toàn (2004) với “Cây thuốc và

động vật làm thuốc ở Việt Nam” [8] giới thiệu 1 loài về phân bố, sinh thái, mô

tả, cách trồng, tác dụng đó là Brassica juncea; hay công trình của Võ Văn Chi (2012) trong “Từ điển cây thuốc Việt Nam” [6] giới thiệu 5 loài làm thuốc là

Brassica campestis, Brassica integrifolia, Brassica pekinensis, Brassica

chinensis, Brassica juncea.

Như vậy, có thể nói rằng cho đến nay chưa có một công trình nào nghiêncứu một cách đầy đủ và có hệ thống về họ Cải (Brassicaceae) nói chung và chi

Cải (Brassica L.) nói riêng Đặc biệt là chưa có công trình nào sử dụng công

nghệ thông tin vào việc tra cứu chi Cải ở Việt Nam

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, THỜI GIAN

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2 1 Đối tượng nghiên cứu

Các taxon thuộc chi Cải (Brassica L.) ở Việt Nam, dựa trên cơ sở mẫu vật

và tài liệu

Tài liệu: Các tài liệu về phân loại chi Cải (Brassica L.) trên thế giới và của

Việt Nam, nhất là các tài liệu chuyên khảo

Mẫu vật: Các mẫu vật thực vật thuộc chi Cải (Brassica L.) ở Việt Nam,

hiện được lưu giữ ở các phòng tiêu bản thực vật Viện Sinh thái và Tài nguyên

2 4 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu phân loại chi Cải (Brassica L.), tôi sử dụng phương pháp

Hình thái so sánh theo Nguyễn Nghĩa Thìn, 2007 [13] Đây là phương pháp cổđiển nhưng cho tới nay vẫn là phương pháp chính và phổ biến nhất trên thế giới

và phù hợp với điều kiện nghiên cứu ở nước ta Phương pháp này dựa trên đặcđiểm cấu tạo bên ngoài các cơ quan của thực vật, quan trọng nhất là cơ quansinh sản vì đặc điểm của nó liên quan chặt chẽ với bộ mã di truyền và ít biến đổi

bởi tác động của môi trường Việc so sánh dựa trên nguyên tắc chỉ so sánh các

cơ quan tương ứng với nhau trong cùng một giai đoạn phát triển (cây trưởngthành so sánh với cây trưởng thành, nụ so sánh với nụ, hoa so sánh với hoa, )

Để làm tốt phương pháp nghiên cứu hình thái so sánh, cần tiến hành đồngthời cả 2 công tác là ngoại nghiệp và nội nghiệp

Công tác ngoại nghiệp: Được thực hiện trong các chuyến đi thực địa nhằm

thu thập mẫu vật, chụp ảnh, quan sát và ghi chép các đặc điểm của mẫu ở trạngthái tươi, quan sát về phân bố, môi trường sống và các đặc điểm khác

Công tác nội nghiệp: Được tiến hành trong phòng thí nghiệm, bao gồm

việc xử lý, phân tích và bảo quản mẫu vật Tại đây, các mẫu vật được phân tích,chụp ảnh, vẽ hình và mô tả, sau đó dựa vào các bản mô tả gốc và mẫu vật chuẩn(nếu có), các chuyên khảo, các bộ thực vật chí (nhất là của Việt Nam và cácnước lân cận) để phân tích, so sánh và định loại

Các bước tiến hành:

Bước 1: Tổng hợp, phân tích các tài liệu trong và ngoài nước về chi Cải

(Brassica L.) Từ đó lựa chọn hệ thống phân loại phù hợp với việc phân loại chi

này ở Việt Nam

Bước 2: Phân tích, định loại các mẫu vật thuộc chi Cải (Brassica L.) hiện

có

Bước 3: Tham gia các chuyến điều tra, nghiên cứu thực địa để thu thêmmẫu, tìm hiểu thêm về sinh thái học, sự phân bố và các thông tin có liên quankhác

Bước 4: Tổng hợp kết quả nghiên cứu, mô tả các đặc điểm chung của chi,xây dựng khoá định loại, mô tả các phân chi và các loài, chỉnh lý phần danhpháp theo luật danh pháp quốc tế và cuối cùng hoàn chỉnh các nội dung khoahọc khác của đề tài

– Soạn thảo chi và các loài dựa theo quy ước quốc tế về soạn thảo thực vật

và quy phạm soạn thảo thực vật chí Việt Nam, thứ tự như sau:

Thứ tự soạn thảo chi: Tên khoa học chính thức kèm theo tên tác giả công

bố tên gọi, tên Việt Nam thường dùng, trích dẫn lại tên tác giả công bố tên khoahọc, năm công bố, tài liệu công bố, số trang, tài liệu chính và tài liệu ở Việt Nam

đề cập đến, các tên đồng nghĩa (nếu có), tên Việt Nam khác (nếu có), mô tả, loàichuẩn của chi, ghi chú (nếu có)

Thứ tự soạn thảo loài và dưới loài: Tên khoa học chính thức kèm theo têntác giả công bố tên gọi, tên Việt Nam thường dùng, trích dẫn lại tên tác giả công

bố tên khoa học, năm công bố, tài liệu công bố, số trang, tài liệu chính và tài liệu

ở Việt Nam đề cập đến, tên đồng nghĩa gốc (nếu có), các tên đồng nghĩa (nếucó), tên Việt Nam khác (nếu có), mô tả, địa điểm thu mẫu chuẩn (Loc class.),mẫu vật chuẩn (Typus) kèm theo nơi bảo quản (theo quy ước quốc tế), sinh học

và sinh thái, phân bố, mẫu nghiên cứu, giá trị sử dụng, ghi chú (nếu có)

– Cách mô tả: Mô tả liên tục những đặc điểm cơ bản theo nguyên tắctruyền tin ngắn gọn, theo trình tự từ cơ quan dinh dưỡng (dạng sống, cành, lá, )đến cơ quan sinh sản (cụm hoa, cấu trúc của hoa, quả, hạt)

Để xây dựng bản mô tả cho một loài, tôi tập hợp các số liệu đã phân tích vềloài đó, sau đó so sánh với tài liệu gốc, các chuyên khảo và mẫu typ (nếu có), từ

đó xác định các tiêu chuẩn và dấu hiệu định loại cho loài

Bản mô tả chi được xây dựng trên cơ sở tập hợp các bản mô tả của các loàitrong chi Nếu bản mô tả này có sự khác biệt so với tài liệu gốc và các tài liệukhác (thường do số loài trong chi ở mỗi tài liệu khác nhau), tôi sẽ có những ghichú bổ sung

– Xây dựng khoá định loại: Trong phạm vi của đề tài này, tôi lựa chọn cáchxây dựng khoá lưỡng phân kiểu zic-zắc, cách làm được tiến hành như sau:

Từ tập hợp các đặc điểm mô tả cho các taxon, chọn ra cặp các tập hợp đặcđiểm đối lập và xếp chúng vào hai nhóm (các đặc điểm được chọn phải ổn định,

dễ nhận biết và thể hiện tính chất phân biệt giữa các taxon) Trong mỗi nhóm, lạitiếp tục chọn ra cặp đặc điểm đối lập và xếp chúng vào hai nhóm khác, cứ tiếptục như vậy đến khi phân biệt hết các taxon

– Danh pháp của các taxon được chỉnh lý theo luật danh pháp quốc tế hiệnhành và theo Quy phạm soạn thảo thực vật chí Việt Nam

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Hệ thống phân loại và vị trí của Cải (Brassica L.) ở Việt Nam.

Sau khi phân tích các hệ thống phân loại chi Cải và họ Cải trong các côngtrình thực vật chí ở các nước trên thế giới và ở Việt Nam như: Phạm Hoàng Hộ(1999); Wu, Z Y & P H Raven (2001); WU De-lin (2007), A Takhtajan(2009), tôi nhận thấy phân loại chi này không có phân chi mà phân chia trựctiếp đến các loài

Trong công trình này, tôi lựa chọn hệ thống của A Takhtajan (2009) đểphân chia chi Cải ở Việt Nam Vì đây là hệ thống được kế thừa trước đó, phùhợp với việc sắp xếp các taxon ở Việt Nam Trên cơ sở hệ thống này, chi Cải

(Brassica L.) được xếp vào họ Cải (Brassicaceae Burm), bộ Màn màn

(Capparales), phân lớp Sổ (Diliienidae), ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) haycòn gọi là ngành Hạt kín (Angiospermae) Theo đó chi này ở Việt Nam có 6loài

3.2 Đặc điểm phân loại chi Cải (Brassica L.) ở Việt Nam

Brassica L - Chi Cải.

L 1753 Sp Pl 2: 666; Czern, 1859 Consp Pl Charc 8; Gagnep 1908 Fl.Gen Indoch 1: 170; T Y Cheo & al 1987 Fl Reip Pop Sin 33: 14; B.Jonsell, 1988 Fl Males Ser I, 10(3): 545; Siemonsma J S and Kasem Piluek,

1994 PROSEA 8:101-133; Ian Hedge, 1997 Fl Thailand 6(3): 184; Phamh

1999 Illustr Fl Vietn 1: 602; Wu, Z Y & P H Raven, 2001 Fl China 8: 18;

N T Ban, 2003 Checkl Pl Sp Vietn 2: 426; HU Qi-ming & WU De-lin,

2007 Fl Hong Kong 1: 265-272; Takht 2009 Divers Class Flow Plat 253;Taylor & Francis, 2012 CRC World Dictionary of Medicinal and PoisonousPlants, pp 644-649

3.2.1 Dạng sống

Hầu hết là cây thảo hằng năm hay 2 năm, mạch thủng lỗ đơn, đôi khi có thân

củ (B oleracea), không có lông hoặc có lông thưa (B juncea, B campestris), đôi khi có sáp dính (B oleracea).

3.2.2 Lá

Lá đơn, mọc cách, có cuống dài (trừ L oleracea đôi khi không có cuống),

phiến lá lớn, nguyên hay xẻ thùy, nhẵn hoặc đôi khi có lông thưa, hình thái thayđổi tùy loài và giống; gân hình mạng lông chim

3.2.3 Cụm hoa và hoa

Cụm hoa chùm hay ngù, hoặc cụm hoa chùy; mọc ở đỉnh cành và nách lá gầnđỉnh cành; hoa khá lớn; cuống hoa mảnh và kéo dài ở quả, không có lá bắc

Hoa đều, lưỡng tính, đặc trưng bởi hoa mẫu 4 Lá đài 4, màu xanh, xòe rộng.

Cánh hoa bằng số lá đài; thường màu vàng, ít khi màu trắng hoặc màu hồng;hình thìa, bầu dục, hoặc hiếm khi dạng mác ngược, chóp tù hoặc có khía; gốccánh hoa có cựa dài gần bằng hoặc dài hơn lá đài, mọc đối chéo chữ thập Nhịthường 6, (2+4), 2 nhị vòng ngoài ngắn hơn, 4 nhị vòng trong đối diện cánh hoa;chỉ nhị rời, dài Tuyến mật nhỏ, nằm ở gốc nhị Bộ nhụy gồm 2 lá noãn hợpthành bầu thượng 1 ô, mỗi ô có nhiều noãn đính bên

3.2.4 Quả và hạt

Quả nang (còn gọi là quả cải hay quả giác), hình thuôn, đỉnh nhọn, gốc cócuống dài tạo thành chuôi; khi chín mở bằng 4 kẽ nứt thành 2 mảnh vỏ, để lạivách giả mang hạt; mỗi mảnh vỏ có 1 gân dọc Hạt nhỏ và nhiều, xếp thành 1hoặc 2 hàng trong mỗi ô, hình cầu, vỏ hạt nhẵn bóng; lá mầm áp ngoài hoặc xếpchồng cùng chiều, có nội nhũ nhỏ

Có khoảng 40 loài, chủ yếu ở khu vực Địa Trung Hải, đặc biệt là Tây Nam châu Âu và Bắc Phi Việt Nam hiện biết có 6 loài, phân bố rải rác khắp cảnước

3 3 Khoá định loại các loài thuộc chi Chi Cải (Brassica L.) ở Việt Nam.

1A Lá dày và nạc, có sáp che phủ; hoa cỡ 1,2-2,5cm (toàn bộ cây không có

lông) 5 B oleracea

1B Lá mỏng, không có sáp; hoa không quá 1 cm

2A Lá phía gốc không có cuống, có cánh 7 B rapa var amplexicaulis

2B Lá phía gốc có cuống, không có cánh

3A Cây có vị cay, không lông hoặc có lông thưa, lá hình đàn violon

4A Lá mọc chụm ở đất, chóp cánh hoa tù 4 B juncea 4B Lá không mọc chụm ở đất, chóp cánh hoa có khía 1 B campestris

3B Cây không có vị cay, không có lông, lá không hình đàn violon

5A Phiến lá nhăn, cỡ 5-10×8 cm, mép lá quăn 6 B pekinensis

5B Phiến lá không nhăn, cỡ 7-20×7-20 cm, mép lá thường nguyên

6A Phiến hình bầu dục, xanh nhạt, cuống trắng 2 B chinensis 6B Phiến hình trứng ngược, trắng, cuống xanh nhạt 3 B intergrifolia

3 4 Đặc điểm phân loại các loài thuộc chi Cải (Brassica L.) ở Việt Nam 3.4.1 Brassica campestris L - Cải sen

L 1753 Sp Pl 2: 666; T Y Cheo & al 1987 Fl Reip Pop Sin 33: 21; N T.Ban, 2003 Checkl Pl Sp Vietn 2: 426

- Cải bẹ, Cải dưa

Lá đơn, mọc cách, có dạng lông chim, có cuống dài, có bẹ to, dài 4-5 cm; phiến

lá dạng trứng ngược dài 40-50 cm; lá phía dưới xẻ sâu, lá phía trên xẻ nông hơn;chóp lá tròn hoặc tù Hoa nhỏ, lưỡng tính, không có lá bắc, cánh hoa bằng số láđài 4, màu trắng hay vàng, dạng mác ngược, dài 6-10 mm, chóp có khía; gốccánh hoa có cựa dài gần bằng lá đài, mọc đối chéo chữ thập lá đài màu xanh.Cụm hoa dạng chùm Nhị thường 6, (2+4), 2 nhị vòng ngoài ngắn hơn, 4 nhịvòng trong đối diện cánh hoa; chỉ nhị rời, dài Tuyến mật nhỏ, nằm ở gốc nhị

Bộ nhụy gồm 2 lá noãn hợp thành bầu thượng 1 ô, có vách ngăn giả chia thành 2

ô, mỗi ô có nhiều noãn đính bên Quả nang hình thuôn, đỉnh nhọn, dài 2-4 cm,đường kính 5 mm, ở đầu có mỏ hơi dài ra, gốc có cuống dài tạo thành chuôi; khichín mở bằng 4 kẽ nứt thành 2 mảnh vỏ, để lại vách giả mang hạt; mỗi mảnh vỏ

có 1 gân dọc Hạt hình cầu, đường kính 1-2 mm, vỏ màu nâu đen hay đỏ nâu,mặt sau có màu vàng.

Loc class.: Europe Typus: Hort Cliff 339

Phân bố: Khắp nơi ở Việt Nam.

Mẫu nghiên cứu: Ngoài tự nhiên.

Sinh học và sinh thái: Được nhập trồng khắp nước ta Thời gian sinh

tháng 7-8

Giá trị sử dụng: Lá nấu canh, làm dưa; còn dùng đắp ngoài trị ung thũng.

Rễ và hạt dùng chữa bệnh scorbut Hoa và hạt dùng chữa mụn nhọt, sinh xong bịđau bụng và giúp sự sinh nở dễ dàng

3.4.2 Brassica chinensis L 1759 - Cải thìa

L 1755 Cent Pl 1: 19; T Y Cheo & al 1987 Fl Reip Pop Sin 33: 25; J S.Siemonsma and Kasem Piluek, 1994 Pl Re of South-East Asia 8: 130-133;Phamh 1999 Illustr Fl Vietn 1: 603; N T Ban, 2003 Checkl Pl Sp Vietn.2: 426; HU Qi-ming & WU De-lin, 2007 Fl Hong Kong 1: 272

Somoku-Dzusetsu 3: 1, t 27

- Brassica rapa subsp chinensis (L.) Hanelt, 1986 Verz Landwirtsch.

Gart Kulturfl (ed 2) 1: 304

- Brassica rapa L cv group Pak Choi Siemonsma J S and Kasem

Piluek, 1994 PROSEA 8:130

- Cải trắng, cải rổ tàu

lá phía trên hình giáo; cuống lá dài 3-5 cm, nạc, màu xanh hoặc trắng Lá đài 4,

thuôn dài 3-4 mm Cánh hoa 4, màu vàng tươi, hợp thành chùy ở ngọn, đỉnh tù,dạng móng vuốt, kích thước 5 mm, dài 1-1,4 cm, rộng 6mm, có 6 nhị (4 dài, 2ngắn) Quả cải dài 2-6 cm, rộng 3.5-6.5 mm, có mỏ 8-12 mm, chứa (10-)20(-30)hạt, cuống dài 3 cm; hạt hình cầu, đường kính 1-1,5 mm, màu nâu tím.

Loc class.: China Typus: Dn Osbeck attulit lemina.

Phân bố : Trồng khắp nơi ở Việt Nam Có ở Trung Quốc.

Mẫu nghiên cứu : HÀ NỘI (Hoàng Hoa Thám), Đạt - Tâm 126 (HN); HÀ

NỘI (34A Hoàng Hoa Thám), Lãi - Đạt 126 (HN); HÀ NỘI (34A Hoàng HoaThám), Lãi - Bách 126 (HN)

Sinh học và sinh thái : Nhiệt độ thích hợp 10-27 ℃ Có thể trồng quanhnăm từ đồng bằng đến núi cao, trừ những tháng quá nóng Ở miền Bắc nước ta,gieo tháng 7-11, vụ đông xuân ươm cấy, các tháng khác gieo thẳng, thu hoạchsau khi gieo 40-70 ngày.mùa hoa, quả vào tháng 4-5

Giá trị sử dụng: Lá làm rau ăn, làm dưa Cây có tính mát Phần bắp phình

có thể dùng ăn sống như xà lách Toàn cây dùng làm thuốc thanh nhệt trừ phiền,thong lợi tương vị, trị lao phổi, đái buốt, đan độc, lở sơn; nước ép của cây dùngtrị nội nhiệt ở trẻ em, trị bệnh hoại huyết

Ghi chú: Cho đến nay, vị trí và giới hạn của loài này vẫn còn có những ý

kiến chưa thống nhất: Một số tác giả (P H Raven, 2001; Tropicos) theo quan

điểm của Hanelt (1986) coi loài này là phân loài Brassica rapa subsp chinensis

(L.) Hanelt Chúng tôi theo quan điểm của Nguyễn Tiến Bân (2003) và đa số cáctác giả hiện thời coi đây là 1 loài độc lập

3.4.3 Brassica integrifolia O E Schulz, 1919 - Cải ngọt

(H West) O E Schulz, 1903 Symb Antill 3: 509-511; T Y Cheo & al 1987

Fl Reip Pop Sin 33: 30; Phamh 1999 Illustr Fl Vietn 1: 602-603; N T.Ban, 2003 Checkl Pl Sp Vietn 2: 42

- S in api s i nt eg rif ol ia Walp Willd, 1806 Hort Berol 14: 14.

1 2

3 4 5

6 7 8

Ảnh 3: Brassica integrifolia O E Schulz

1 dạng sống; 2 cành mang hoa; 3 lá; 4 cánh hoa; 5 nhị; 6 bộ nhụy; 7 quả;

8 hạt (ảnh: N T Xuyến, 2018, Nam Định)

Cỏ hằng năm, cao 50-100 cm, thân tròn, mọc đứng, không có lông Lá cócuống rõ, phiến dạng trứng ngược, chóp tròn hay tù, gốc từ từ hẹp, mép lánguyên không nhăn, nạc, gân bên 5-6 đôi Cuống dài, tròn, hơi trắng Hoa đều,lưỡng tính, không có lá bắc Lá đài 4, màu xanh Cánh hoa bằng số lá đài, hoavàng tươi, dài 5-6 mm, chóp tù; gốc cánh hoa có cựa dài gần bằng lá đài, mọcđối chéo chữ thập Chùm hoa như ngù ở ngọn, cuống hoa dài 3-5 cm Nhị

thường 6, (2+4), 2 nhị vòng ngoài ngắn hơn, 4 nhị vòng trong đối diện cánh hoa;chỉ nhị rời, dài Tuyến mật nhỏ, nằm ở gốc nhị Bộ nhụy gồm 2 lá noãn hợpthành bầu thượng 1 ô, mỗi ô có nhiều noãn đính bên Quả nang hình thuôn dài 4-

11 cm, đỉnh nhọn, gốc có cuống dài tạo thành chuôi; khi chín mở bằng 4 kẽ nứtthành 2 mảnh vỏ, để lại vách giả mang hạt; mỗi mảnh vỏ có 1 gân dọc Hạt nhỏ

và nhiều, có mỏ, mỗi ô chứa 10-20 hạt, hạt hình cầu, đường kính 1-1,5 mm, màunâu đến xám đen

Phân bố : Cây trồng ở Việt Nam (Lâm Đồng và nhiều nơi khác), Ấn độ,

Trung Quốc

Mẫu nghiên cứu: Ngoài tự nhiên

Sinh học và sinh thái : Thích hợp với môi trường có khí hậu mát mẻ, thổ

nhưỡng có nhiều mùn Hoa quả chủ yếu vào mùa thu

Giá trị sử dụng: Lá làm rau ăn Hạt dùng trị bệnh co thắt, chứng đau dây

thần kinh và đau khớp; cũng dùng trị sốt cao co giật, mất tiếng Dầu từ hạt dùngbôi hoặc chườm trị phát ban da, mụn nhọt Toàn cây làm thuốc thanh nhiệt

3.4.4 Brassica juncea (L.) Czern, 1859 – Cải bẹ xanh

Czern, 1859 Consp Pl Charc 8; Gagnep 1908 Fl Gen Indoch 1: 170; T Y.Cheo & al 1987 Fl Reip Pop Sin 33: 28; B Jonsell, 1988 Fl Males Ser 1,

10(3): 545; Ian Hedge, 1997 Fl Thailand 6(3): 185; Phamh 1999 Illustr Fl.

Vietn 1: 602- 603; N T Ban, 2003 Checkl Pl Sp Vietn 2: 426; Wu, Z Y &

P H Raven, 2001 Fl China 8: 23-24; HU Qi-ming & WU De-lin, 2007 Fl.Hong Kong 1: 271

- S i n ap i s j u n c e a L 1 753 Sp Pl 2: 668.

- Sinapis chinensis Lour 1790 Fl Cochinch 399.

- Cải xanh, cải canh, cải cay, giới tử

Hình 1: Brassica juncea (L.) Czern

1 gốc thân và rễ; 2 một phần cành mang hoa; 3 cụm hoa; 4 hoa;

5 cánh hoa; 6 quả; 7 hạt(Hình theo Jonsell, 1988)Cây thảo hằng năm, cao 40-60 cm hay đến 1,5 m Rễ trụ nạc, ít phânnhánh Thân thẳng đứng, phân 1 vài cành hướng lên, không hoặc có lông cứng ởgốc thân và cuống, có phấn màu trắng hoặc không Lá đơn, mọc chụm từ gốc, so

le, hình trái xoan đến hình trứng ngược, tù, cuống lá có cánh với 1-2 cặp tai lá,kích thước 20-100 x 10-60cm; phiến dài tới 1m, rộng 60cm, hơi hay có răng cưakhông đều, phần mép lá gần gốc xẻ thành 1-3 thùy không đều ở mỗi bên; các lá

ở phần trên thân tiêu giảm hơn; các lá phía trên hình dải-hình mác dài 5cm, rộng5-10mm Cuống lá dài (1-)2-8(-15) cm Cụm hoa dạng ban đầu là chùm tụ tánđứng, nhưng sớm phát triển mạnh dài tới 50 cm, có nhiều hoa, thường không lá