Trong nhổ răng, tiểu phẫu, hệ thống khoan dùng để cắt răng hoặc xương trong những trường hợp nhổ răng khó... Kẹp gắp précelle: mặt trong của 2 đầu kẹp có khía hoặc không, loại có khía th
Trang 1DỤNG CỤ VÀ VẬT LIỆU TRONG
NHỔ RĂNG TIỂU PHẪU
DỤNG CỤ DÙNG TRONG NHỔ RĂNG
I GHẾ, MÁY NHA KHOA
1 Ghế nha khoa
Gồm ghế cho bệnh nhân và ghế ngồi cho bác sỹ
1.1 Ghế cho bệnh nhân
Có nhiều loại, hiện nay thường sử dụng loại ghế được điều khiển bằng điện,
có những công tắc điện để điều khiển ghế lên, xuống, ngã ra phía sau ở tư thế nằm
hoặc trở về tư thế ngồi Những công tắc điện này có thể được điều khiển bằng tay
hoặc chân hoặc phối hợp cả hai tuỳ theo nhà sản xuất
1.2 Ghế ngồi cho bác sỹ
Thường có bánh xe, có chỗ tựa lưng và có thể điều khiển ghế lên xuống
được
2 Máy nha khoa
Có nhiều loại, hiện nay máy nha khoa thường được chế tạo gắn liền với ghế nha
khoa thành một đơn vị chung Máy gồm có :
- Hệ thống tay khoan gồm: Tay khoan chậm (low speed) tốc độ khoảng 30.000
vòng / phút, được vận hành bằng hơi (air torque) hoặc bằng điện (micromoteur) và
tay khoan siêu tốc, tốc độ rất cao khoảng 300.000 - 400.000 vòng / phút, được vận
hành bằng hơi, có kèm hệ thống phun nước để giảm nhiệt độ do ma sát
- Hệ thống hơi và nước để rửa và thổi khô (air-spray)
- Hệ thống đèn chiếu sáng với ánh sáng hội tụ
- Hệ thống hút nước bọt, máu
- Hệ thống bô nhổ: bệnh nhân nhổ nước bọt hoặc súc miệng
- Hệ thống đèn đọc phim x quang
Trong nhổ răng, tiểu phẫu, hệ thống khoan dùng để cắt răng hoặc xương
trong những trường hợp nhổ răng khó
Trang 2Hình 1: Hệ thống ghế máy nha khoa
II DỤNG CỤ KHÁM
1 Gương (miroire): dùng để phản chiếu ánh sáng đến răng, soi rõ những nơi
không nhìn thấy, hoặc banh môi, má, lưỡi Có 2 loại gương: gương phẳng (miroire-plan) và gương lõm (miroire-convave) Loại gương lõm có tính phóng đại thường dùng trong nhổ răng
2 Thám trâm (sonde): dùng để thăm khám lỗ sâu.
3 Kẹp gắp (précelle): mặt trong của 2 đầu kẹp có khía hoặc không, loại có khía
thường dùng trong nhổ răng để gắp những mô hạt viêm, bọc nang chân răng, gắp bông gòn
Hình 2: Bộ dụng cụ khám răng
III DỤNG CỤ NHỔ RĂNG
1 Kềm nhổ răng
1.1 Cấu tạo của kềm
Nói chung kềm được cấu tạo dựa vào tính thích hợp với hình dáng giải phẩu, kích thước thân răng, chân răng và số lượng chân răng của từng nhóm răng hoặc từng răng một, nhằm mục đích sao cho bắt chặt được răng khi bóp kềm Kềm gồm 3 phần: cán kềm, cổ kềm và mỏ kềm Đối với kềm ta cần phân biệt:
- Kềm nhổ răng hàm trên hay hàm dưới Kềm nhổ răng hàm trên có cổ thẳng hay hình lưỡi lê, kềm nhổ răng hàm dưới có cổ vuông
- Kềm nhổ răng hay chân răng
Trang 3* Đối với kềm nhổ răng cối lớn hàm trên, cần phân biệt bên phải và trái vì răng cối lớn trên chân phía ngoài có 2 chân nên đòi hỏi mỏ ngoài của kềm có mấu để len vào giữa 2 chân, giúp kềm bắt chặt vào răng Do vậy kềm nhổ răng bên trái không thể dùng để nhổ răng bên phải
* Khi bóp cán kềm, kềm nhổ răng có mỏ hở, kềm nhổ chân răng mỏ khít với nhau
Hình 3: Cấu tạo của kềm nhổ răng
1.2 Bộ kềm nhổ răng
1.2.1 Kềm nhổ răng vĩnh viễn
- Kềm nhổ răng cửa hàm trên: cán, cổ, mỏ thẳng, mỏ không có mấu, dùng để nhổ răng số 1, 2, 3
Hình 4: Kềm nhổ răng cửa hàm trên
- Kềm nhổ răng cửa hàm dưới: cán, cổ, mỏ tạo góc vuông, mỏ không có mấu, thon nhỏ, dùng để nhổ răng 1, 2, 3
Trang 4- Kềm nhổ răng cối nhỏ trên: cổ thẳng, cán lượng hình chữ S, mỏ không có mấu, nhổ răng 4, 5
Hình 6: Kềm nhổ răng cối nhỏ hàm trên
- Kềm nhổ răng cối nhỏ dưới: giống kềm nhổ răng cửa dưới nhưng có mỏ lớn hơn
Hình 7: Kềm nhổ răng cối nhỏ hàm dưới
- Kềm nhổ răng cối lớn trên: Có 2 cái, phải và trái, kềm có hình chữ S, mỏ lớn, mỏ ngoài có mấu để kẹp giữa 2 chân ngoài, nhổ răng 6, 7 hoặc 8
Hình 8: Kềm nhổ răng cối lớn hàm trên bên trái
Hình 9: Kềm nhổ răng cối lớn hàm trên bên phải
Trang 5- Kềm nhổ răng cối lớn dưới: cổ vuông, hình mỏ chim hoặc càng cua, hai mỏ to, đều có mấu, dùng cho cả bên phải và trái, nhổ răng 6,7 hoặc 8
Hình 10: Kềm nhổ răng cối lớn hàm dưới
- Kềm nhổ chân răng hàm trên: hình lưỡi lê, có nhiều cở mỏ khác nhau thích hợp với kích thước của từng loại chân răng
Hình 11: Kềm nhổ chân răng hàm trên
- Kềm nhổ chân răng hàm dưới: Giống kềm nhổ răng cửa dưới nhưng có mỏ nhọn hơn, mỏ bóp khít vào nhau
- Kềm 151: hình càng cua, mỏ không mấu, là kềm đa năng có thể nhổ được các răng ở hàm dưới (trong điều kiện thiếu các kềm khác)
Hình 12: Kềm 151
- Kềm 150: Có hình dạng giống kềm nhổ răng cối nhỏ hàm trên, có tác dụng đa năng như kềm 151 đối với hàm trên
- Kềm sừng bò (Cowhorn): có hình dạng giống sừng của con bò, gồm 2 loại trên (có 2 cái phải và trái) và dưới (1 cái), được dùng để nhổ những răng bị vỡ gần hết thân răng, có thể dùng để chia đôi chân gần và chân xa (cho răng cối lớn dưới), chân ngoài và chân trong (răng cối lớn trên)
Trang 6Hình 13: Kềm sừng bò hàm dưới
1.2.2 Kềm nhổ răng sữa
Kềm nhổ răng sữa có hình dáng giống kềm nhổ răng vĩnh viễn, tuy nhiên có kích thước nhỏ hơn thường có 4 cây :
- Kềm nhổ răng cửa và chân răng hàm trên
- Kềm nhổ răng cối sữa hàm trên
- Kềm nhổ răng cửa và chân răng hàm dưới
- Kềm nhổ răng cối sữa hàm dưới
Hình 14: Kềm nhổ răng sữa hàm dưới
Hình 15: Kềm nhổ răng sữa hàm trên
2 Bẩy chân răng
Ngoài công dụng nhổ chân răng, còn dùng để tách lợi và dây chằng cổ răng Có 2 loại bẩy, một dùng cho hàm trên và một cho hàm dưới
2.1.Bẩy hàm trên (bẩy thẳng) : cán, cổ và lưỡi thẳng, lưỡi có khoét lòng máng, có
nhiều kích thước lòng máng cũng như độ dày mỏng của lưỡi
Trang 7Hình 16: Bộ bẩy thẳng
2.2.Bẩy hàm dưới (bẩy khuỷu): cán, cổ và lưỡi tạo 1 góc vuông, cấu tạo từng cặp.
Một để nhổ chân gần, một để nhổ chân xa
Hình 17: Bộ bẩy khuỷu
2.3.Bẩy chữ T (bẩy Winter): dùng cho hàm dưới, gồm 1 cặp, dùng để phá vách
xương ổ giữa 2 chân răng và lấy 1 chân răng gãy khi chân kia đã được nhổ ra
Hình 18: Bộ bẩy Winter
3 Syringe và kim gây tê nha khoa
3.1 Syringe nha khoa
Syringe nha khoa được làm bằng kim loại, có hình dáng và cấu tạo chuyên biệt để dùng với kim chích và ống thuốc tê nha khoa Cấu tạo gồm 3 phần:
- Đầu để gắn kim có gai vặn
- Thân có nòng chứa ống thuốc tê
- Cây piston có cán để đẩy thuốc tê trong ống thuốc tê
Trang 8Hình 19: Các loại ống chích nha khoa
3.2 Kim gây tê nha khoa
Là loại kim được cấu tạo gồm 2 đầu, một đầu xuyên qua lớp cao su của ống thuốc tê và một đầu để chích vào mô, được gắn vào sygrine bằng gai vặn, lòng kim
có đường kính # 0,2-0,3 mm Chiều dài gồm 2 cở :
- Kim dài: chiều dài 30 mm, dùng để gây tê vùng (anesthésie locorégionale )
- Kim ngắn: chiều dài 21 mm, dùng để gây tê tại chỗ (anesthésie locale)
Hình 20: kim gây tê nha khoa
Trang 94 Cây nạo ổ răng
Dùng để nạo những mô viêm trong ổ răng sau khi đã nhổ răng như u hạt viêm, nang răng Gồm có 2 loại :
- Cây nạo thẳng: đầu nạo có khoét lòng máng, có thể 1 đầu hoặc 2 đầu, dùng để nạo các ổ răng 1 chân
- Cây nạo khuỷu 2 đầu có lòng máng ngược chiều nhau, dùng để nạo ổ răng nhiều chân
Hình 21: Cây nạo ổ răng
5 Dụng cụ mở miệng
Dùng để mở miệng những trẻ không chịu hợp tác khi nhổ răng, cấu tạo gồm
2 càng nâng tựa vào cung răng trên và dưới, phần cán có khoá răng cưa để tăng hoặc giảm độ rộng của 2 càng nâng cung răng
Hình 22: Dụng cụ mở miệng
IV DỤNG CỤ PHẪU THUẬT TRONG MIỆNG
1 Dụng cụ chích rạch, cắt bỏ phần mềm và sinh thiết
Dùng để chích áp-xe, rạch tạo vạt niêm mạc, cắt bỏ khối u và sinh thiết
1.1 Dao: có hai loại
- Dao thép: có 2 loại:
+ Lưỡi dính liền cán
+ Lưỡi dao rời gắn vào cán (số 11, 15, 10)
- Dao điện: hình dáng như các vòng dây hoặc nhọn, gắn vào mũi đốt điện Ngoài tác dụng cắt, dao điện còn có tác dụng cầm máu tốt
Trang 10
Hình 23: Cán và các lưỡi dao số 11, 12, 15 – Dao điện
1.2 Kéo:
Gồm có kéo thẳng, kéo cong, có đầu nhọn hoặc đầu tù Dùng để cắt bỏ hoặc bóc tách niêm mạc và tổ chức duới niêm mạc, kéo còn được dùng để cắt chỉ
2 Dụng cụ cầm máu phẫu thuật
2.1 Cầm máu chảy ở phần mềm: có thể dùng những dụng cụ sau:
- Kẹp mạch máu nhỏ, đầu cong, kẹp mạch máu đang chảy
- Máy đốt điện
- Gạc 3 x 3 cm
- Spongel
- Kim, chỉ catgut, chromic 0000
2.2 Cầm máu chảy trong xương
- Dùng dụng cụ nhẵn miết phần xương xốp nơi máu chảy
- Dùng sáp xương
- Nhét mèche vô trùng có tẩm mỡ iodoform, có thể để 2-3 ngày
3 Dụng cụ khâu
Dùng để khâu vết mổ, vết rách hoặc cầm máu, gồm có:
- Kẹp kim (porte aiguille)
- Kẹp phẫu tích
- Kim chỉ liền, hoặc kim xỏ chỉ
- chỉ line, catgut, chromic, nylon
4 Dụng cụ cắt xương
Dùng để điều chỉnh xương ổ, cắt các lồi xương, nhổ các răng ngầm trong xương Gồm những dụng cụ sau :
- Kềm gặm xương : có 2 loại, loại cắt bằng mũi và loại cắt bằng ngàm
- Búa và đục xương
Trang 11- Mũi khoan phẫu thuật: hình tròn, hình trụ, đường kính 2mm, được gắn vào tay khoan thẳng low speed
- Mũi khoan mài nhựa hình tròn hoặc hình ngọn lửa
5 Dụng cụ cố định răng
Dùng để cố định các răng bị lung lay do chấn thương hoặc do bệnh nha chu, gồm:
- Kẹp dây thép
- Kềm cắt dây thép
- Dây thép # 0,25 - 0,5 mm
- Cung kim loại
- Nẹp nhựa résine
Hình 24: Bộ dụng cụ phẫu thuật
Trang 12VẬT LIỆU DÙNG TRONG NHỔ RĂNG
I THUỐC TÊ.
1 Các loại thuốc tê bề mặt
1.1 Ethyl chloride
Cơ chế vật lý, gây tê bằng sự tạo lạnh bề mặt nhờ sự bay hơi của thuốc, ít dùng vì khó điều chỉnh chính xác tia xịt và còn có tác dụng gây mê toàn thân
1.2 Thuốc tê bôi bề mặt
Bôi lên niêm mạc miệng, có tác dụng tốt cho trẻ và mùi dễ chịu, có tác dụng sâu 2-3 mm nếu sử dụng đúng cách (làm khô vùng được bôi, giới hạn vùng gây tê;
đủ thời gian cần thiết: 5 phút) Loại sản phẩm thông dụng hiện nay là lignocaine và benzocaine dưới dạng dung dịch, kem, thuốc mỡ và thuốc phun (spray)
1.3 Vật liệu phóng thích có kiểm soát
Người ta cho những hoạt chất gây tê vào trong các vật liệu có khả năng dính lên niêm mạc và phóng thích chậm thuốc tê, đây là kỹ thuật đang được phát triển
vì tính hiệu quả của nó đối với trẻ em
1.4 Bơm áp lực (jet injector)
Cho phép đưa thuốc tê vào sâu hơn bề mặt khoảng 1cm mà không dùng kim tiêm, nhờ dùng một áp lực đẩy thuốc tê xuyên qua niêm mạc với loại bơm tiêm đặc biệt, tuy nhiên ít dùng vì giá đắt, có thể gây tổn thương niêm mạc và có âm thanh phát ra khi phóng thuốc
2 Thuốc tê chích
Các thành phần trong ống thuốc tê gồm : thuốc tê, thuốc co mạch, chất bảo quản
Hình 1: Ống thuốc tê
2.1 Thuốc tê
2.1.1 Cấu trúc: gồm 3 nhóm :
- Nhóm ưa nước:
Dẫn xuất amine, khi kết hợp với acid sẽ tạo muối tan trong nước nên dùng làm thuốc tê chích Nhờ phần ưa nuớc thuốc tê có thể di chuyển qua cơ, mô liên kết, mô xương để đến sợi thần kinh
- Nhóm ưa mỡ:
Trang 13Cấu trúc nhân thơm, khi chích, nhờ phần ưa mỡ thuốc tê có khả năng di chuyển qua màng Phospholipide của tế bào thần kinh
- Nhóm trung gian:
Là liên kết ester hoặc liên kết amide quyết định đặc tính thải trừ và tiềm năng của thuốc (cấu trúc càng dài tiềm năng càng lớn), có thể tăng tiềm lực bằng cách tăng nồng độ của thuốc nhưng sẽ làm tăng độc tính
2.1.2 Phân loại
Thuốc tê dùng trong nha khoa được chia làm 2 loại : ester và amide
- Loại ester:
Chuyển hoá nhờ men cholinestérase trong huyết tương, kém bền vững, sản phẩm chuyển hoá (acid para-amino-benzoid) có khả năng gây dị ứng cao, ít sử dụng, chỉ còn dùng Procain trong những trường hợp dị ứng với loại amid hay các bệnh lý Porphyrin Các loại thuốc tê thường dùng của loại ester là Procain, Novocain
- Loại amide:
Bền vững hơn, chịu được sự thay đổi độ pH, chuyển hoá tại gan, ít gây dị ứng nên thường được dùng trong nha khoa ngày nay Các sản phẩm thường dùng hiện nay của loại amid gồm :
* Thế hệ cũ : Articain, Lidocain
* Thế hệ mới : Mepivacain, Aptocain, Prilocain, Pyrocain Riêng Bupivacain và Etidocain ít dùng vì quá mạnh, làm tê kéo dài sau can thiệp và tê thần kinh vận động gây khó chịu cho bịnh nhân
2.1.3 Cơ chế tác động
Ức chế có hoàn nguyên sự dẫn truyền luồng thần kinh dọc theo sợi thần kinh bằng cách ngăn chặn luồng ion Na đi vào trong tế bào thần kinh
Bình thường nồng độ ion K bên trong tế bào thần kinh cao gấp 25 lần so với dịch ngoại bào, nồng độ ion Na bên trong tế bào thấp 15 lần so với bên ngoài Sự chênh lệch nồng độ bên trong và bên ngoài màng tạo một điện thế nghỉ khoảng -70mV (trong âm, ngoài dương), điện thế này được duy trì nhờ các kênh ion ở màng tế bào Khi có một kích thích lên sợi thần kinh, các kênh ion này sẽ mở ra cho phép ion Na đi ào ạt vào trong tế bào thần kinh, màng tế bào lúc này sẽ bị khử cực (trong dương, ngoài âm), khi điện thế màng đạt đến 40mV, sẽ tạo một xung động lan truyền dọc theo sợi thần kinh đến thần kinh trung ương (đau) Lúc này kênh Na đóng lại và gây nên mở kênh K giúp ion K đi ra khỏi màng tạo sự tái cực trở lại
Khi chích vào mô, thuốc tê hiện diện dưới 2 dạng ion hoá và không ion hoá,
tỷ lê giữa hai dạng này thay đổi tuỳ thuộc vào pKa (Hằng số phân ly) của dung dịch thuốc tê và độ pH của mô nơi chích thuốc Nếu pH gần pKa thì hai dạng phân
bố gần bằng nhau, còn nếu pH thấp, đa số ở dạng ion hoá
Thuốc tê chỉ qua được màng tế bào ở dạng không ion hoá và chỉ có tác dụng
ở bên trong màng tế bào ở dạng ion hoá Dạng ion hoá sẽ cố định vào các protein của recepteur ở mặt trong màng tế bào thần kinh, ngăn chặn các ion Na đi vào, do vậy điện thế ở màng sẽ không đạt được ngưỡng 40mV và sẽ cắt đứt xung động dẫn truyền đến thần kinh trung ương, nghĩa là đạt hiệu quả tê
Trang 142.1.4 Liều tối đa
Từ 300mg - 400mg tùy theo loại Tốt nhất nên dùng cách tính liều tối đa tính theo trọng lượng, đặc biệt là đối với trẻ em Ví dụ đối với lidocain 2%, liều tối
đa mg/kg là 4,4 mg, ta tính như sau :
Mg Số ống
10 44 1,2
15 66 1,8
20 88 2,4
25 100 2,7
30 132 3,6
40 176 4,8
50 220 6,1
60 264 7,3 Nồng độ 2% = 20mg/ml x 1,8ml/ống = 36mg
2.2 Thuốc co mạch
Người ta cho thuốc co mạch vào thuốc tê với mục đích bù trừ tính giãn mạch của thuốc tê, lưu thuốc tê tại chỗ chích lâu hơn và kéo dài hiệu quả tê
2.2.1 Tác dụng của thuốc co mạch
- Giảm tốc độ hấp thu của thuốc tê vào mạch máu giảm độc tính
- Giảm lượng thuốc tê sử dụng
- Tăng thời gian tê
- Giảm chảy máu
Các thuốc co mạch đều tác dụng lên cả récepteur và nhiều hoặc tuỳ từng loại
- Tác dụng lên : co các cơ trơn ở mạch máu ngoại biên, co cơ tử cung, tăng chuyển hoá gluco ở gan
- Tác dụng : giãn các cơ trơn ở mạch máu và phế quản, tăng nhịp tim và tăng trương lực cơ tim, tăng chuyển hoá gluco ở cơ, giãn cơ tử cung
2.2.2 Các thuốc co mạch thường dùng
- Adrenalin: là những Cathecholamin nội sinh, tác dụng lên các récepteur (50 %)
và (50 %) Liều thông thường : 1/100.000 có nghĩa là 0,01mg/ml tương đương với 0,018mg trong một ống thuốc tê (= 1,8ml), liều tối đa là 0,2mg tương đương với 20ml Quá liều làm tăng nhịp tim, rối loạn nhịp và nhức đầu
- Noradrenalin: chủ yếu tác dụng lên (90%), ít tăng nhịp tim và chuyển hoá cơ bản
- Corbadrine (lévonordéphrine): ít dùng hơn, là loại tổng hợp, có cấu trúc tương tự Adrenalin, tác động lên (75%), (25%)
Trang 152.3 Các chất bảo quản
Trong ống thuốc tê còn chứa nước, Paraben, EDTA ( acid ethylen-diamin-tetraacetic ) và Sunfit với mục đích ngưng khuẩn, chống nấm và chống oxy hoá Tuy nhiên, Paraben và sunfit là những chất có khả năng gây dị ứng, tạo cơn suyển Hiện nay người ta có khuynh hướng giảm lượng sunfit trong ống thuốc
II THUỐC SÁT KHUẨN.
1 Nước oxy già
Dung dịch nước hydro peroxyt (H2O2) Nước oxy già được dùng là một dung dịch nước oxy già 10 thể tích, nghĩa là khoảng 3% H2O2 có thể bốc ra một thể tích oxy gấp 10 lần thể tích nước
Có tác dụng sát khuẩn nhẹ, làm mất màu, mất mùi Trong nhổ răng người ta dùng oxy già để sát khuẩn ổ răng, nơi răng mới nhổ Nhờ men catalaza trong các
mô, oxy già tiết O2 O2 chiếm nhóm - SN ở protein vi khuẩn và sát khuẩn O2 bốc
ra có tác dụng đẩy mủ, máu cục và tế bào chết ra ngoài, nên làm sạch vết thương
2 Cồn iốt
Thường dùng để sát khuẩn niêm mạc ở chỗ trước khi chích thuốc gây tê
3 Povidine - iodine 0,5% (betadine oral rinse)
Hiện nay khuynh hướng người ta thích dùng povidine iodine 0,5% để súc miệng trước và sau khi can thiệp nhổ răng hoặc các tiểu phẫu vùng miệng, hoặc cho cắn gòn có tẩm povidine iodine sau nhổ răng
III THUỐC CẦM MÁU.
1 Thuốc cầm máu tại chỗ
Ngoài những biện pháp cơ học như nhét mèche có tẩm mỡ iodoform, khâu
ổ răng bằng kim chỉ Hiện nay người ta thường dùng những vật liệu cầm máu tự tiêu đặt vào ổ răng nhổ bị chảy máu, các vật liệu này rất tiện sử dụng và hiệu quả, chúng có tác dụng giúp ngưng kết tiểu cầu để tạo hình thành cục máu đông Trên thị trường hiện có nhiều loại :
- Gélatin xốp dưới dạng spongel, có tên thương mại :
+ spongostan
+ gélatin sponge
- Oxycellulose dưới dạng lưới, có tên thương mại :
+ sorbucell
+ surgicell
+ oxycell
- Gạc Pangen hoặc gạc gingistart : nguồn gốc từ collagène
2 Thuốc cầm máu toàn thân
Đối với những người có bệnh về rối loạn đông máu rõ rệt cần xin ý kiến của chuyên khoa Huyết học Trong những trường hợp chỉ rối loạn nhẹ, hay nghi ngờ có rối loạn, có thể cho bệnh nhân dùng thuốc từ 3-7 ngày trước khi can thiệp và kéo dài vài ngày sau can thiệp nếu còn chảy máu Có thể dùng thuốc uống hay thuốc chích gồm :
- Dicynone (Etamsylate)