(Luận văn thạc sĩ) Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học giáo dục công dân ở các trường Trung học Phổ thông huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên

(Luận văn thạc sĩ) Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học giáo dục công dân ở các trường Trung học Phổ thông huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên(Luận văn thạc sĩ) Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học giáo dục công dân ở các trường Trung học Phổ thông huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên(Luận văn thạc sĩ) Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học giáo dục công dân ở các trường Trung học Phổ thông huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên(Luận văn thạc sĩ) Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học giáo dục công dân ở các trường Trung học Phổ thông huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên(Luận văn thạc sĩ) Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học giáo dục công dân ở các trường Trung học Phổ thông huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên(Luận văn thạc sĩ) Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học giáo dục công dân ở các trường Trung học Phổ thông huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên(Luận văn thạc sĩ) Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học giáo dục công dân ở các trường Trung học Phổ thông huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên(Luận văn thạc sĩ) Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học giáo dục công dân ở các trường Trung học Phổ thông huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS TRẦN THỊ LAN

THÁI NGUYÊN - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và có nguồn gốc trích dẫn rõ ràng Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nào

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2019

Tác giả luận văn

Chử Thị Mỹ Chinh

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tôi xin lời cảm ơn sâu sắc nhất tới cô giáo TS Trần Thị Lan - người

đã quan tâm và tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình làm luận văn, đã giúp tôi hiểu thêm nhiều kiến thức về khoa học quản lý giáo dục cũng như giúp tôi rèn luyện kỹ năng nghiên cứu khoa học

Tôi xin chân thành cảm ơn Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên, cùng các thầy cô giáo đã quan tâm tạo điều kiện thuận lợi, dành nhiều công sức giảng dạy, hướng dẫn giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, phòng, ban, khoa, tổ, các đồng chí giảng dạy bộ môn Giáo dục Công dân và học sinh trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên đã nhiệt tình cộng tác, cung cấp số liệu, cho ý kiến, những người thân trong gia đình và bạn bè đã luôn quan tâm, động viên, giúp đỡ

để tôi có thể hoàn thành tốt nhiệm vụ học tập và nghiên cứu trong suốt thời gian qua Mặc dù đã cố gắng thật nhiều trong quá trình thực hiện đề tài, song không thể tránh khỏi những thiếu sót nhất định Tôi rất mong nhận được sự thông cảm

và đóng góp ý kiến của quý các thầy, cô giáo, các bạn đồng nghiệp và những người cùng quan tâm tới những vấn đề được trình bày trong luận văn

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả luận văn

Chử Thị Mỹ Chinh

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT iv

DANH MỤC CÁC BẢNG v

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ vi

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp của đề tài 4

7 Kết cấu của đề tài 5

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI TRONG DẠY HỌC GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT 6

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 6

1.1.1 Những công trình nghiên cứu nước ngoài liên quan đến phương pháp đóng vai 6

1.1.2 Những công trình nghiên cứu trong nước 8

1.1.3 Những giá trị của các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề luận văn tiếp tục làm sáng tỏ 12

1.2 Một số khái niệm công cụ 14

1.2.1 Khái niệm phương pháp, đóng vai và phương pháp đóng vai trong dạy học 14

1.2.2 Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học Giáo dục công dân 19

1.3 Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình Giáo dục công dân lớp 10 ở trường THPT 22 1.3.1 Chương trình Giáo dục công dân lớp 10 22 1.3.2 Ưu thế của việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình Giáo dục công dân lớp 10 26 1.3.3 Mục tiêu sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình Giáo dục công dân lớp 10 29 1.3.4 Nội dung sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình Giáo dục công dân lớp 10 31 1.3.5 Hình thức sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình Giáo dục công dân lớp 10 33 Kết luận chương 1 36

TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP 10 Ở CÁC TRƯỜNG THPT HUYỆN PHÚ BÌNH, TỈNH THÁI NGUYÊN 37

2.1 Đặc điểm của các trường THPT ở huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 37 2.2 Những kết quả đạt được và hạn chế của việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 41 2.2.1 Những kết quả đạt được của việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 42 2.2.2 Những hạn chế của việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 46 2.3 Một số vấn đề đặt ra từ thực trạng sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 54 Kết luận chương 2 60

Chương 3 QUY TRÌNH VÀ THỰC NGHIỆM PHƯƠNG PHÁP ĐÓNG VAI TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN LỚP

10 Ở CÁC TRƯỜNG THPT HUYỆN PHÚ BÌNH, TỈNH THÁI

NGUYÊN 61

3.1 Các nguyên tắc cần đảm bảo khi sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 61

3.1.1 Nguyên tắc đảm bảo mục tiêu môn học 61

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính khoa học 62

3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo tính phù hợp và tính vừa sức 63

3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo định hướng phát triển năng lực của học sinh 64

3.1.5 Nguyên tắc đảm bảo tính hiệu quả 66

3.2 Quy trình sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 67

3.2.1 Lập kế hoạch dạy học sử dụng phương pháp đóng vai 67

3.2.2 Xác định nội dung dạy học 68

3.2.3 Thiết kế giáo án có sử dụng phương pháp đóng vai 68

3.2.4 Thực hiện dạy học trên lớp 69

3.2.5 Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh 71

3.3 Những điều kiện cần thiết để sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 73

3.3.1 Điều kiện đối với giáo viên 73

3.3.2 Điều kiện đối với học sinh 75

3.3.3 Điều kiện đối với các cấp quản lý 76

3.3.4 Điều kiện về cơ sở vật chất 77

3.4 Thực nghiệm phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD

lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 78

3.4.1 Mục đích thực nghiệm 78

3.4.2 Giả thuyết thực nghiệm 78

3.4.3 Thời gian, địa điểm, đối tượng thực nghiệm và đối chứng 79

3.4.4 Nội dung thực nghiệm 80

3.5 Kết quả thực nghiệm phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 82

3.5.1 Khảo sát trình độ ban đầu của lớp thực nghiệm và lớp đối chứng 82

3.3.2 Phân tích, đánh giá kết quả sau thực nghiệm 84

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 93

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 95 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

ĐTBC Điểm trung bình cộng GD& ĐT Giáo dục và Đào tạo GDCD Giáo dục công dân

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Cơ cấu đội ngũ GV ở các trường THPT trên địa bàn huyện

Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên năm 2018 - 2019 37 Bảng 2.2 Quy mô HS ở các trường THPT trên địa bàn huyện Phú Bình,

tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2014 - 2019 39 Bảng 2.3 Kết quả học tập học kỳ I năm học 2018 - 2019 của HS khối

10 các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 40 Bảng 2.4 Đánh giá của GV về sự cần thiết sử dụng các phương pháp

trong dạy học GDCD lớp 10 theo hướng phát triển năng lực HS 42 Bảng 2.5 Đánh giá của GV về mục đích, ý nghĩa sử dụng phương pháp

đóng vai trong dạy học GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên 43 Bảng 2.6 Mức độ hài lòng của HS về một số nội dung khi vận dụng

phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD lớp

10 ở các trường THPT huyện Phú Bình 45 Bảng 2.7 Đánh giá của GV về mức độ sử dụng các phương pháp trong

dạy học GDCD lớp 10 47 Bảng 2.8 Đánh giá của HS về mức độ sử dụng các phương pháp trong

dạy học GDCD lớp 10 48 Bảng 2.9 Đánh giá của GV về hiệu quả thực hiện phương pháp đóng

vai trong dạy học GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình 49 Bảng 2.10 Tương quan so sánh về hiệu quả sử dụng các phương pháp

trong dạy học GDCD lớp 10 50 Bảng 2.11 Thái độ học tập chương trình GDCD lớp 10 của học sinh ở

các trường THPT huyện Phú Bình 52

Bảng 2.12 Mức độ hài lòng của HS về việc tạo hứng thú học tập và phát

huy năng lực HS khi vận dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình 53 Bảng 2.13 Tương quan đánh giá của HS và GV về thái độ học tập môn

GDCD của học sinh ở các trường THPT huyện Phú Bình 54 Bảng 3.1 Điểm kiểm tra học kỳ I môn GDCD giữa lớp thực nghiệm và lớp

đối chứng ở trường THPT Điềm Thụy trước thực nghiệm 82 Bảng 3.2 Điểm kiểm tra học kỳ I môn GDCD giữa lớp thực nghiệm và

lớp ĐC ở trường THPT Phú Bình trước thực nghiệm 83 Bảng 3.3 Điểm kiểm tra học kỳ I môn GDCD giữa lớp thực nghiệm và

ĐC ở trường THPT Lương Phú trước thực nghiệm 83 Bảng 3.4 Mức độ hứng thú học tập của HS 84 Bảng 3.5 Kết quả vận dụng phương pháp đóng vai trong dạy học

GDCD lớp 10 ở các lớp thực nghiệm 86 Bảng 3.6 Kết quả kiểm tra 1 tiết trên phạm vi 3 trường THPT huyện

Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên sau thực nghiệm 87

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ, HÌNH VẼ

Biểu đồ 3.1 So sánh mức độ hứng thú hoạt tập của HS ở lớp thực nghiệm

và đối chứng 85 Biểu đồ 3.2 Kết quả kiểm tra 1 tiết trên phạm vi 3 trường THPT huyện

Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên sau thực nghiệm 88

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Bước vào thế kỷ XXI, chất lượng nguồn nhân lực trở thành nhân tố quyết định sự cạnh tranh của mỗi quốc gia, dân tộc trong bối cảnh gia tăng hợp tác, hội nhập và phát triển Trước sự tác động của cuộc cách mạng 4.0, giáo dục đào tạo

có vị trí, vai trò rất quan trọng, được xem là một trong ba khâu đột phá để thực hiện chiến lược “Phát triển nhanh nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao, tập trung vào việc đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục quốc dân; gắn kết chặt chẽ phát triển nguồn nhân lực với phát triển và ứng dụng khoa học, công nghệ” [15, tr.106] Tuy nhiên, giáo dục ở Việt Nam đang đứng trước những thách thức về chất lượng đào tạo, về các điều kiện đảm bảo chất lượng dạy

và học Cùng với đó còn là thách thức với việc tìm kiếm đổi mới mục tiêu, mô hình và phương pháp dạy học hướng đến phát triển năng lực người học

Trên thực tế, các trường THPT là nhân tố trực tiếp tham góp và quyết định đến chất lượng nguồn nhân lực ở Việt Nam với khả năng đáp ứng được những đòi hỏi mới của xã hội và thị trường lao động, đặc biệt là năng lực hành động, tính tích cực, chủ động, sáng tạo, năng lực giải quyết những vấn đề đặt ra trong thực tiễn xã hội Điều này đòi hỏi các trường THPT cần đổi mới mục tiêu, nội dung chương trình và phương pháp dạy học đáp ứng yêu cầu của Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng Cộng sản Việt Nam: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục chủ yếu

từ trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học, học

đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn Đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học” [16, tr.115] đồng thời phù hợp với tư tưởng chủ đạo của Chương trình giáo dục phổ thông ban hành kèm theo Quyết định số 16/2006/QĐ- BGDĐT ngày 5/6/2006 của Bộ trưởng Bộ GD& ĐT: “Phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc trưng môn học, đặc điểm đối tượng HS, điều kiện của từng lớp học; bồi dưỡng cho HS phương pháp tự học, khả năng hợp tác; rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú

và trách nhiệm học tập cho HS”

Có thể nói, môn GDCD chương trình GDCD lớp 10 đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục ý thức và hành vi của người công dân cho HS, không chỉ trang

bị cho người học những tri thức đạo đức mà điều quan trọng là rèn luyện cho HS thói quen, kỹ năng thực hiện hành vi giao tiếp, ứng xử phù hợp với chuẩn mực đạo đức của xã hội Việc đổi mới phương pháp dạy học môn GDCD trong những năm qua ở các trường THPT nói chung, các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên nói riêng cho thấy, mặc dù cố gắng rất nhiều trong đổi mới cách dạy, cách học tuy nhiên những kết quả đạt được chưa tương xứng với yêu cầu, đòi hỏi của thực tiễn Đặc biệt, chương trình GDCD lớp 10 với những tri thức trừu tượng và mang tính khái quát hoá cao chưa được GV quan tâm thỏa đáng bằng việc đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học Phương pháp đóng vai tuy không còn xa

lạ với phần lớn GV ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên, dù đã được nhiều GV vận dụng nhưng tính khoa học và hiệu quả chưa cao Những tình huống đưa ra để HS sắm vai còn đơn điệu, thậm chí chưa tập trung vào mục tiêu bài học, nhất là mục tiêu phát triển kỹ năng, giáo dục thái độ cho HS Theo đó, hứng khởi học tập và tính tích cực của HS trong việc tìm tòi, nghiên cứu, khảo nghiệm để giải quyết vấn đề một cách sáng tạo chưa được phát huy ở mức độ cao Điều này lý giải vì sao tâm lý thụ động, ngại tư duy, tư tưởng nhàm chán của không ít HS khi tiếp cận môn học ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên chưa được khắc phục trên thực tế Vì vậy, việc tìm kiếm cách thức tổ chức dạy học để thu hút HS tích cực giải quyết vấn đề theo phương pháp đóng vai đảm bảo tính phù hợp với mục đích, yêu cầu, nội dung bài học và hướng đến rèn luyện

và phát triển năng lực người học đang là yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học GDCD lớp 10 ở các trường THPT trên địa bàn huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên hiện nay

Xuất phát từ những lý do nêu trên, tôi chọn vấn đề “Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học Giáo dục công dân ở các trường trung học phổ thông huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên” làm đề tài luận văn thạc sỹ của

mình

2 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở lý luận và nhận diện một số vấn đề đặt ra từ thực trạng dạy học môn GDCD chương trình lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên, luận văn đề xuất quy trình và điều kiện sử dụng phương pháp đóng vai nhằm nâng cao chất lượng dạy học môn GDCD chương trình lớp 10 theo hướng phát huy năng lực vận dụng kiến thức vào thực tiễn của HS trên địa bàn nghiên cứu

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận của sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy

học GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên

- Khảo sát, đánh giá thực trạng và đề xuất quy trình sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD chương trình lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên

- Tiến hành thực nghiệm và kiến nghị một số biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD ở các trường THPT

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Đề tài nghiên cứu cơ sở lý luận sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD chương trình lớp 10

- Đề tài tiến hành khảo sát, thực nghiệm sư phạm đối với 6 lớp khối 10 ở

3 trường THPT trên địa bàn huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên bao gồm: THPT Phú Bình, THPT Lương Phú và THPT Điềm Thụy

4 Giả thuyết khoa học

Việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD ở các trường THPT trên địa bàn huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên nếu được làm sáng tỏ cơ

sở lý luận, cơ sở thực tiễn và đề ra được quy trình, điều kiện cần thiết thì sẽ phát

huy được tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS trong phát hiện và giải quyết tình huống thực tiễn, tạo sự hứng thú trong học tập của HS, góp phần nâng cao chất lượng dạy học chương trình GDCD lớp 10 ở các trường THPT trên địa bàn nghiên cứu

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

- Đề tài dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác

- Lênin và các quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước về giáo dục và đào tạo: Nội dung chương trình môn học GDCD chương trình lớp 10; các văn bản chỉ đạo đổi mới phương pháp dạy học của Bộ Giáo dục và Đào tạo

- Những công trình nghiên cứu của các tác giả liên quan đến nội dung đề tài

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài sử dụng phương pháp luận chung của chủ nghĩa duy vật biện chứng

- Các phương pháp nghiên cứu lý luận: Phương pháp phân tích, tổng hợp, phương pháp logic - lịch sử…

- Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn: Phương pháp quan sát, phỏng vấn, phương pháp điều tra xã hội học, phương pháp thực nghiệm sư phạm, phương pháp tổng hợp, thống kê, so sánh…

6 Đóng góp của đề tài

- Những kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực tiễn, cũng như đề xuất quy trình và điều kiện sử dụng phương pháp đóng vai nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo của HS lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên theo hướng phát triển năng lực vận dụng kiến thức vào giải quyết các vấn đề nảy sinh trong thực tiễn

của người học

- Sau khi hoàn thiện, đề tài còn có thể làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy và học tập môn GDCD chương trình lớp 10 ở các trường THPT

7 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương,

Chương 3: Quy trình và thực nghiệm phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình giáo dục công dân lớp 10 ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP ĐĨNG VAI TRONG DẠY HỌC GIÁO DỤC CƠNG DÂN LỚP 10 Ở TRƯỜNG THPT 1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

Trong những năm gần đây, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và tiếp cận với gĩc độ đa chiều Nhiều tài liệu nghiên cứu về việc kiến tạo, đổi mới phương pháp dạy học, trong đĩ cĩ phương pháp đĩng vai nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, năng lực sáng tạo, tư duy phản biện và kỹ năng của người học ngày càng phong phú và đa dạng ở cả trong nước

Đã cĩ nhiều cơng trình nghiên cứu khoa học về phương pháp đĩng vai, cĩ thể kể đến một số cơng trình tiêu biểu như:

- Kanokwan Manorom and Zoë Pollock, “Role play as a Teaching Method: A Practical Guide” Báo cáo của Tiến sĩ Kanokwan Manorom and Zoë

Pollockđã tiếp cận vấn đề đĩng vai trên phương diện phương pháp dạy học Tác giả đã chỉ ra tính ưu việt của phương pháp này đối với việc cuốn hút HS tham gia tham gia tích cực vào hoạt động nhận thức và hình thành kỹ năng đàm phán, phản biện theo tư duy lơgic Theo tác giả Kanokwan Manorom and Zoë Pollock, phương pháp đĩng vai địi hỏi người học chủ động tiếp cận vấn đề, chủ động xử

lý tình huống và “cho phép họ hoạt động như là các bên liên quan trong một kịch bản tưởng tượng hay cĩ thực” Kanokwan Manorom and Zoë Pollock đã phác thảo quy trình của dạy học bằng phương pháp đĩng vai gồm bốn bước: “Chỉ dẫn, tương tác, diễn đàn và phỏng vấn” [24]

- Brierley, Gary; Devonshire, Liz and Hillman, Mick; "Learning to Participate: Responding to Changes in Australian Land and Water Management Policy and Practice", in Australian Journal of Environmental Education, vol 18, 2002, pp

7-13 Hillman cho rằng, đóng vai là phương pháp dạy học dựa trên việc giao cho người học giải quyết một tình huống cụ thể thông qua hình thức sắm vai, đặt mình vào tình huống, vào hoàn cảnh, bối cảnh cụ thể của tình huống để giải quyết vấn đề Brierley khẳng định, dạy học bằng phương pháp đóng vai góp phần phát triển kỹ năng giao tiếp - một kỹ năng cần thiết và quan trọng để người học hoạt động được trong một tập thể, cộng đồng

- Alden, Dave; "Experience with Scripted Role Play in Environmental Economics", in Journal of Economic Education, Spring, 1999, p 127 Kinh nghiệm với vai trò kịch bản trong kinh tế môi trường ", Tạp chí Giáo dục kinh tế Bài viết của Alden, Dave tiếp cận phương pháp đóng vai ở góc độ giáo dục kinh tế

- Hirsch, Philip and Lloyd, Kate; "Real and Virtual Experiential Learning on the Mekong: Field Schools, e-sims and Cultural Challenge," in Journal of

Geography in Higher Education, vol 29, no.3, November 2005, pp.321-337 Học tập kinh nghiệm thực và ảo trên sông Mê Kông: Trường học thực địa, mô phỏng điện tử và thách thức văn hóa ", Tạp chí Địa lý trong Giáo dục đại học Tác giả Hirsch đã đề cập đến phương pháp mô phỏng nói chung và mô phỏng điện tử nói riêng, qua đó khẳng định, đóng vai bao gồm các yếu tố then chốt của học tập kinh nghiệm Thông qua đóng vai các kinh nghiệm của người học được bộc lộ và các kiến thức sẽ được tạo ra thông qua sự biến đổi của kinh nghiệm

- Fisher, Bob; "Role play as a teaching method in multi-stakeholder natural resource management", report on Mekong Learning Initiative workshop held 21-

26 March 2006, Lao PDR Báo cáo của Fisher, Bob về hội thảo Sáng kiến Học tập

Mê Kông tổ chức ngày 21-26 / 3/2006, Cộng hòa dân chủ nhân dânn Lào đã xem đóng vai trò như một phương pháp giảng dạy trong quản lý tài nguyên thiên nhiên nhiều bên”

- Robert J.Marzand, Debra J.Pickering, Jane E.Pollock, Các phương pháp dạy học hiệu quả (Người dịch: Nguyễn Hồng Vân), Nxb Giáo dục Việt

Nam, Hà Nội, 2011 Với công trình nghiên cứu này, các tác giả đã phân tích ưu thế và hạn chế của một số phương pháp dạy học tích cực, trong đó có phương pháp đóng vai Từ lập luận cho rằng, đóng vai là không chỉ đòi hỏi nhân vật vào vai phải nhận thức đúng đắn, đầy đủ về nội dung mà còn đòi hỏi kỹ thuật biểu lộ xúc cảm, kỹ năng tư duy và xử lý tình huống Theo đó, đóng vai càng thiết thực bao nhiêu thì kỹ năng tương ứng của người học càng được hình thành

và phát triển bấy nhiêu

1.1.2 Những công trình nghiên cứu trong nước

Một là, những công trình nghiên cứu đã được xuất bản thành sách tham khảo

- Tác giả Phạm Viết Vượng thông qua cuốn “Giáo dục học”, Nxb Đại học

Quốc gia, Hà Nội, 2000, đã xác định sắm vai là một hình thức của phương pháp trò chơi thuộc nhóm các phương pháp thực hành

- Tác giả Phan Trọng Ngọ với cuốn sách “Dạy học và phương pháp dạy học trong nhà trường” Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội, năm 2005 Thông qua việc nghiên

cứu, hệ thống hóa những quan niệm khác nhau về dạy học và phương pháp dạy học, tác giả đã bước đầu luận bàn về vai trò của phương pháp đóng vai và khẳng định sự cần thiết của việc vận dụng phương pháp này trong dạy học

- Hai tác giả Nguyễn Văn Cư và Nguyễn Duy Nhiên với cuốn sách “Dạy

và học môn GDCD ở trường THPT - Những vấn đề lí luận và thực tiễn”, Nxb

Đại học Sư phạm, năm 2007 Tác giả đã trực tiếp hệ thống hóa và luận giải lý luận chung về dạy học và đổi mới phương pháp dạy học môn GDCD theo hướng tích cực, phát huy năng lực của người học Trên cơ sở đó, hai tác giả cũng đánh giá thực trạng dạy và học môn GDCD ở trường THPT đồng thời chỉ rõ sự cần thiết phải kết hợp hài hòa các phương pháp dạy học, trong đó có phương pháp đóng vai - một trong những phương pháp chú trọng kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn để phát triển năng lực cá nhân

- Tác giả Vũ Hồng Tiến (2007), Dạy và học môn GDCD ở trường THPT, những vấn đề lý luận và thực tiễn, Nxb Đại học Sư phạm Hà Nội , đã chỉ rõ:

“Phương pháp đóng vai có ưu điểm gây được hứng thú của HS, tạo điều kiện làm nảy sinh óc sáng tạo, giúp cho HS rèn luyện thực hành những kỹ năng ứng xử và bày tỏ thái độ hành vi theo chuẩn mực đạo đức và chính trị - xã hội” [42, tr 61- 63]

- Hai tác giả Đinh Văn Đức, Dương Thị Thúy Nga với cuốn giáo trình

“Phương pháp dạy học môn GDCD ở trường THPT”, Nxb Đại học Sư phạm Hà

Nội, 2011 Hai tác giả đã đề cập đến quan niệm về phương pháp đóng vai với tư cách là hoạt động “tổ chức cho người học thực hành, làm thử một số cách ứng

xử nào đó trong một tình huống giả định” [17, tr.170] Hai tác giả chỉ ra phương pháp dạy học đóng vai rất thích hợp với môn khoa học xã hội nhằm hình thành cho học sinh các kỹ năng lắng nghe, tâm sự người khác cũng như kỹ năng giao tiếp, ứng xử của học sinh Hai tác giả còn chỉ rõ ưu điểm và hạn chế của phương pháp đóng vai, cách tiến hành phương pháp đóng vai và đưa ra yêu cầu sư phạm đối với phương pháp này

- Nguyễn Văn Cường (2012), Lý luận dạy học hiện đại, cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy học, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội Tác giả

đã chỉ rõ “Đóng vai là một phương pháp dạy học thông qua mô phỏng và thường

có tính chất trò chơi hay còn gọi là trò chơi đóng vai”, trên cơ sở đó, tác giả còn chỉ tiến trình, ưu nhược điểm của trò chơi đóng vai

Hai là, những bài viết về phương pháp đóng vai được đăng trong tạp chí và hội thảo

- Tác giả Trịnh Quang Từ trong bài viết: “Phương pháp đóng vai mô hình hóa hoạt động nghề nghiệp trong dạy học các môn khoa học kỹ thuật”, Tạp chí

Giáo dục, số 100 (tháng 3/2004) đã bàn làm rõ khái niệm, đặc điểm, ưu thế và những điều kiện đảm bảo khi vận dụng phương pháp đóng vai mô hình hóa hoạt động nghề nghiệp trong dạy học các môn khoa học kỹ thuật

- Tác giả Lưu Thu Thủy với bài viết “Đổi mới phương pháp dạy học môn GDCD sau năm 2015 theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh”, Kỷ yếu

Hội thảo quốc gia về giáo dục đạo đức công dân trong giáo dục phổ thông Việt Nam, Nxb Giáo dục Việt Nam, 2013 Bài viết tập trung làm sáng tỏ tác dụng, vai trò của phương pháp đóng vai đối với việc phát triển năng lực giao tiếp, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực tư duy phê phán, năng lực sáng tạo của HS

- Tác giả Phạm Thị Minh Phúc với bài viết “Kinh nghiệm sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD ở trường trung học cơ sở” đăng trên

website: xahoinhanvan.cdsptw.edu.vn Trong bài viết tác giả đưa ra 4 bước tiến hành khi dạy học môn GDCD cho HS trung học cơ sở bằng phương pháp đóng

vai, đó là: Bước 1 Giáo viên giới thiệu tình huống vào cuối tiết học tuần trước

để HS xây dựng kịch bản và phân công sắm vai; Bước 2 Thể hiện kịch bản (tình huống); Bước 3 Học sinh nhận xét rút ra bài học; Bước 4: Giáo viên nhận xét

đánh giá

- Tiếp cận vai trò của phương pháp đóng vai trong phát triển năng lực người học, tác giả Nguyễn Thị Chính đã đăng trên website: truongleduan.quangtri.gov.vn

bài viết “Một số suy nghĩ từ việc sử dụng phương pháp đóng vai khi giảng chuyên

đề kỹ năng giao tiếp” Tác giả cho rằng, đặc trưng cơ bản của phương pháp đóng

vai là người học được tham gia giải quyết các tình huống cụ thể, đó có thể là tình huống trong đời sống cũng có thể là tình huống giả định được thiết kế và xây dựng theo chủ đề, nội dung bài học Qua đó, kỹ năng giao tiếp, kỹ năng phân tích, đánh giá, giải quyết vấn đề của người học được hình thành, rèn luyện và phát triển

- Lê Thị May (2019), Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn ngữ văn ở trường THPT Nghĩa Dân, Hội thảo chuyên môn "Vận dụng phương

pháp, kỹ thuật dạy học tích cực trong dạy học môn Ngữ văn" tại trường THPT

Trần Hưng Đạo Báo cáo khẳng định, đóng vai là phương pháp tổ chức cho HS

thực hành để trình bày những suy nghĩ, cảm nhận và ứng xử theo một vai giả định Từ đó, giúp HS suy nghĩ sâu sắc về một vấn đề bằng cách đứng từ chỗ đứng, góc nhìn của người trong cuộc

Ba là, những công trình nghiên cứu về sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học được viết dưới dạng luận văn, luận án, sáng kiến kinh nghiệm

- Lưu Thị Biên (2010), Vận dụng phương pháp đóng vai vào dạy học phần

"Công dân với đạo đức" môn GDCD ở trường THPT Đoàn Thị Điểm - Hà Nội, Luận

văn thạc sĩ Khoa học giáo dục

- Mai Thị Kim Chi (2014), Vận dụng phương pháp đóng vai trong dạy học lịch sử Việt Nam (Thế kỉ X - giữa thế kỉ XIX), lớp 10, Trung học phổ thông - Chương trình chuẩn, Luận văn thạc sĩ Khoa lịch sử, Trường Đại học Quốc gia,

Hà Nội ở công trình nghiên cứu này, tác giả đã hệ thống hóa quan niệm về phương pháp đóng vai, từ đó đánh giá thực trạng vận dụng phương pháp này trong việc nâng cao chất lượng dạy - học lịch sử Việt Nam hiện nay

- Lê Thị Ngọc Hà (2015), Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học Tiếng Việt để rèn luyện kỹ năng nói cho học sinh lớp 2, Luận văn thạc sĩ khoa

học giáo dục, chuyên ngành Giáo dục học (tiểu học), ĐHSP Hà Nội Khái niệm phương pháp đóng vai, yêu cầu cần đảm bảo khi vận dựng phương pháp này trong dạy học đã được tác giả phân tích và luận giải khá kỹ lưỡng

- Đào Thị Hường (2011), Sử dụng phương pháp tình huống kết hợp với phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD lớp 12 (qua khảo sát thực tế tại trường THPT Lê Viết Thuận, Thành phố Vinh), Luận văn thạc sỹ khoa học

Giáo dục, 2011

- Bùi Thị Thương (2011), Vận dụng phương pháp đóng vai trong giảng dạy môn Giáo dục công dân phần “Công dân với pháp luật” ở trường THPT,

Luận văn tốt nghiệp đại học ngành Giáo dục Chính trị, năm 2011

- Nguyễn Thị Nga (2014), Vận dụng phương pháp đóng vai vào dạy học môn Giáo dục công dân phần “Công dân với pháp luật” ở trường THPT Lê Quý Đôn -

Hà Đông, Thành phố Hà Nội, Luận văn thạc sĩ Khoa học Giáo dục

- Nguyễn Thị Sông Hương (2015), “Sử dụng phương pháp đóng vai trong giảng dạy môn Giáo dục công dân bậc trung học phổ thông”, sáng kiến kinh

nghiệm năm 2015

- Đỗ Khánh Năm (2016), Sử dụng phương pháp đóng vai kết hợp với thảo luận nhóm trong dạy học môn khoa học nhằm giáo dục kỹ năng sống cho học sinh tiểu học Ở công trình nghiên cứu này, phương pháp đóng vai được sử dụng kết hợp với thảo luận nhóm nhằm giáo dục thái độ và kỹ năng cho HS

- Vũ Thị Bốn (2017), Vận dụng phương pháp đóng vai trong dạy học phần

công dân với pháp luật ở trường THPT Lương Tài 2 Bắc Ninh, Luận văn thạc sỹ

Khoa học Giáo dục, chuyên ngành Lý luận và Phương pháp giảng dạy Giáo dục Chính trị

- Nguyễn Thị Bích Hạnh (2017), Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD ở các trường THPT huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh, Luận văn

thạc sỹ Khoa học giáo dục

Nhìn chung, các tác giả nêu trên đều có chung quan điểm khi xem đóng vai là phương pháp dạy học cần được sử dụng kết hợp với các phương pháp khác trong dạy học môn GDCD ở trường phổ thông Thông qua việc làm sáng tỏ khái niệm, vị trí, vai trò, ưu điểm, hạn chế của phương pháp đóng vai, các công trình nghiên cứu nêu trên ở các mức độ khác nhau đã đánh giá thực trạng vận dụng phương pháp dạy học này trên các địa bàn nghiên cứu Trên cơ sở đó đề xuất quy trình, điều kiện, giải pháp để nâng cao hiệu quả vận dụng phương pháp đóng vai trong dạy học nói chung và đặc biệt là dạy học môn GDCD ở các trường THPT

1.1.3 Những giá trị của các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài và những vấn đề luận văn tiếp tục làm sáng tỏ

Có thể nói, một khối lượng tri thức phong phú với nhiều công trình nghiên cứu về phương pháp đóng vai cho thấy sức hấp dẫn hay tính đặc biệt quan trọng của vấn đề này đối với đổi mới phương pháp dạy và học môn GDCD Giá trị khoa học của các công trình nghiên cứu nêu trên có thể được khái quát ở các bình diện sau:

Một là, các công trình nghiên cứu nêu trên đã vạch ra nhiều phương pháp

tiếp cận về phương pháp đóng vai trong dạy học Đáng chú ý là những quan điểm xem đóng vai trong dạy học GDCD là phương pháp góp phần phát triển kỹ năng giao tiếp, ứng xử, giải quyết tình huống, năng lực tư duy độc lập và tư duy phản biện của người học

Hai là, các công trình nghiên cứu nêu trên đã hệ thống hóa, phân tích,

đánh giá và làm rõ những quan niệm của nhiều tác giả khác nhau về phương pháp đóng vai trong dạy học nói chung và dạy học môn GDCD ở trường THPT nói riêng

Ba là, dưới các góc độ, bình diện, phạm vi nghiên cứu khác nhau, những

công trình nghiên cứu liên quan đến phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD

đã làm rõ vai trò, ưu, nhược điểm của phương pháp dạy học này đồng thời luận bàn tính cần thiết của việc đổi mới phương pháp này theo hướng tích cực hóa hoạt động nhận thức, chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện và phát triển kỹ năng tương ứng của HS

Bốn là, trên cơ sở khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng vận dụng phương

pháp đóng vai trong dạy học GDCD, nhiều luận văn thạc sỹ đã đề xuất được quy trình, điều kiện dạy học GDCD bằng phương pháp đóng vai ở một số trường THPT, đồng thời tiến hành thực nghiệm và rút ra những kết luận sư phạm cần thiết để nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp này ở các địa bàn nghiên cứu

cụ thể

Từ những công trình nghiên cứu trên đây, có thể thấy rằng phương pháp đóng vai đã được nhiều chủ thể quan tâm nghiên cứu để vận dụng vào giảng dạy môn GDCD ở trường THPT Tuy nhiên, chưa có công trình nghiên cứu nào trực tiếp bàn luận về vấn đề sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD

ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên, cũng chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập và luận giải đầy đủ về những vấn đề đặt ra trong vận dụng phương pháp đóng vai vào dạy học GDCD chương trình lớp 10 ở các trường THPT trên địa bàn huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên

Dựa trên cơ sở kết quả nghiên cứu đã có liên quan đến đề tài, tác giả tiếp tục nghiên cứu để làm rõ những nội dung sau:

- Đưa ra quan niệm về sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD, trong đó chỉ rõ tính phù hợp, sự cần thiết, những yêu cầu cần đảm bảo khi sử dụng phương pháp này trong dạy học một số nội dung kiến thức thuộc phần “Công dân với đạo đức” trong chương trình GDCD lớp 10

- Trên cơ sở đánh giá thực trạng, chỉ rõ những vấn đề đặt ra, tác giả đề xuất quy trình, biện pháp nâng cao hiệu quả sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD chương trình lớp 10 phần “Công dân với đạo đức” ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên

- Đưa ra một số khuyến nghị để sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD chương trình lớp 10 phần “Công dân với đạo đức” ở các trường THPT huyện Phú Bình, tỉnh Thái Nguyên một cách hiệu quả và khoa học

1.2 Một số khái niệm công cụ

1.2.1 Khái niệm phương pháp, phương pháp đóng vai trong dạy học

* Khái niệm về phương pháp

Thuật ngữ “phương pháp” có nguồn gốc tiếng Hy Lạp là “Methodos”

có nghĩa là con đường, cách thức hoạt động nhằm đạt được mục đích nhất định Đây cũng là cách hiểu thông thường và chung nhất về khái niệm phương pháp

Có thể xem phương pháp như một nghệ thuật đòi hỏi mỗi chủ thể phải biết sắp xếp các biện pháp, cách thức hoạt động sao cho khoa học, hiệu quả nhằm đạt được mục tiêu đặt ra Theo đó, phương pháp thường thể hiện và phản ánh trình

độ, năng lực của chủ thể khi tham gia vào các hoạt động Để hiện thực hóa một mục tiêu, mỗi người có thể sử dụng các phương pháp không giống nhau nên khái niệm phương pháp còn bao hàm cả sự sáng tạo trong cách thức hoạt động của mỗi chủ thể tạo nên tính đa dạng, phong phú, nhiều chiều của khái niệm phương pháp

* Khái niệm về phương pháp dạy học

Dạy học là một lĩnh vực hoạt động đặc trưng, bởi cả chủ thể và đối tượng của hoạt động đều là con người Hoạt động dạy học là quá trình tương tác giữa

GV và HS, đó là quá trình chuyển giao, xử lí thông tin, định hướng của GV và quá trình tiếp nhận, xử lí, tái tạo thông tin, chiếm lĩnh tri thức, hình thành và phát triển năng lực của HS Như vậy, bản chất của quá trình dạy học là việc sử dụng

hệ thống phương pháp dạy và học, trong đó phương pháp dạy của GV quyết định, tác động và chi phối đến phương pháp học của HS

Tác giả Đinh Văn Đức - Dương Thị Thúy Nga đã cho rằng, “Phương pháp dạy học là cách thức làm việc của thầy và trò trong sự phối hợp thống nhất dưới

sự chỉ đạo của thầy nhằm làm cho trò tự giác, tích cực tự lực đạt tới mục đích dạy học” [18, tr.45] Theo quan niệm này, GV sử dụng phương pháp dạy học nhằm thực hiện mục đích trang bị tri thức cho HS, giúp HS lĩnh hội tri thức, hình thành kỹ năng nghề nghiệp tương ứng

Tác giả Phan Thị Hồng Vinh quan niệm “phương pháp dạy học là cách thức hoạt động phối hợp thống nhất của GV và HS trong quá trình dạy học được tiến hành dưới vai trò chủ đạo của GV nhằm thực hiện tối ưu mục tiêu và các nhiệm vụ dạy học” [46, tr.204] Với cách tiếp cận này, phương pháp dạy học được quan niệm là phương thức phối hợp giữa hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS Trong đó, GV đóng vai trò chủ đạo, định hướng, dẫn dắt hoạt động nhận thức của HS

Từ việc chỉ ra mối tương quan giữa dạy và học, tác giả Phạm Viết Vượng cho rằng, “Phương pháp dạy học là tổng hợp các cách thức hoạt động phối hợp của GV và HS, trong đó phương pháp dạy chỉ đạo phương pháp học, nhằm giúp học sinh chiếm lĩnh hệ thống kiến thức khoa học và hình thành hệ thống kỹ năng,

kỹ xảo thực hành sáng tạo” [47; tr.102]

Như vậy, theo cách hiểu chung nhất, phần lớn các ý kiến đều hiểu phương pháp dạy học là cách thức tương tác hay giao tiếp giữa thầy và trò để giải quyết các nhiệm vụ dạy học, giúp HS lĩnh hội tri thức và phát triển năng lực

Thống nhất với những cách tiếp cận cơ bản nêu trên, chúng tôi cho rằng, phương pháp dạy học là tổ hợp cách thức hoạt động của GV và HS trong quá trình dạy học dưới sự định hướng của GV nhằm giúp HS tự giác, tích cực khám phá, chiếm lĩnh tri thức, hình thành và phát triển các kỹ năng tương ứng

* Khái niệm đóng vai và phương pháp đóng vai trong dạy học

Khái niệm đóng vai

Theo Từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê: “Đóng vai là thể hiện nhân vật trong kịch bản lên sân khấu hay màn ảnh bằng hành động, giao tiếp Khi một vấn

đề, một chủ đề nào đó trong cuộc sống hiện thực được xây dựng thành một vở kịch thì đó được gọi là kịch bản, nhưng để thể hiện nội dung kịch bản đó, người diễn viên phải đảm nhận sắm vai một nhân vật và biểu diễn vai đó, quá trình đó được gọi là đóng vai” [32; tr.337]

Tác giả Phạm Thị Châu cho rằng, “Trẻ đóng một vai chơi cụ thể để tái tạo lại những ấn tượng, những xúc cảm mà trẻ thu nhận được từ một môi trường xã hội của người lớn nhờ sự tham gia tích cực của trí tưởng tượng” [11, tr.158] Quan niệm này tiếp cận khái niệm đóng vai với tư cách là một dạng thức trò chơi,

ở đó trẻ hóa thân thành người khác, chứ không phải là một phương pháp dạy học

* Khái niệm phương pháp đóng vai trong dạy học

Với bình diện tiếp cận là một phương pháp dạy học, có nhiều quan niệm

Từ cách nhìn nhận cho rằng, đóng vai là một phương pháp dạy học trong

đó GV hình thành kịch bản có nội dung học tập, yêu cầu người học đóng các vai diễn đã được phân công, một số tác giả cùng đưa ra quan niệm tương đối giống nhau về phương pháp đóng kịch Theo tác giả Phan Trọng Ngọ, “Phương pháp

đóng kịch trong dạy học là GV cung cấp kịch bản và đạo diễn, học sinh hành động theo các vai diễn Qua đó họ học được cách suy nghĩ, thể hiện thái độ và hành động cũng như các kỹ năng ứng xử khác của nhân vật trong kịch bản” [30, tr.283] Cùng đường hướng tư duy đó, tác giả Trần Thị Tuyết Oanh cho rằng

“Đóng kịch là phương pháp dạy học, trong đó GV tổ chức quá trình dạy học bằng cách xây dựng kịch bản và thực hiện kịch bản đó nhằm giúp HS hiểu sâu sắc nội dung học tập” [31, tr.227] Tác giả Phùng Văn Bộ khẳng định: “Đóng vai là phương pháp tổ chức cho người học thực hành, “làm thử” một số cách ứng xử nào đó trong một tình huống giả định”, [10, tr.17]

Ba quan niệm đã nêu đều có điểm chung ở tư duy xem đóng vai là phương pháp dạy học mà vai trò của người GV là xây dựng kịch bản và tổ chức cho HS nhập vai thành nhân vật có trong kịch bản, từ đó tiếp nhận nội dung kiến thức của bài học

Nhấn mạnh đến ưu thế và tác dụng của phương pháp đóng vai trong dạy học, nhiều tác giả khẳng định đóng vai là phương pháp dạy học chú trọng đến thực hành kỹ năng, cách ứng xử, giao tiếp, qua đó phát triển năng lực sáng tạo của người học

Với góc độ tiếp cận đó, tác giả Vũ Hồng Tiến đã chỉ rõ: “Phương pháp đóng vai có ưu điểm gây được hứng thú của học sinh, tạo điều kiện làm nảy sinh

óc sáng tạo, giúp cho học sinh rèn luyện thực hành những kỹ năng ứng xử và bày

tỏ thái độ hành vi theo chuẩn mực đạo đức và chính trị xã hội” [43; tr.61-63] Tác giả Vũ Hồng Tiến đã tiếp cận phương pháp đóng vai theo hướng phát triển năng lực người học, ở đó GV nên cho tình huống mở, không cho trước “kịch bản” và người học sẽ tự sáng tạo kịch bản, lời thoại liên quan đến nội dung kiến thức, thái độ, kỹ năng cần đạt được của bài học để đóng vai Như vậy, phương pháp đóng vai thường được thực hiện thông qua các tiểu phẩm do học sinh tự

dàn dựng dưới sự cố vấn, trợ giúp của giáo viên

Tác giả Đinh Văn Đức - Dương Thị Thúy Nga cho rằng, “phương pháp đóng vai là phương pháp tổ chức cho HS thực hành một số cách ứng xử nào đó trong tình huống giả định để nắm vững nội dung bài học” [18, tr.22] Đây là phương pháp thực hành mang tính chủ động, sáng tạo, gây sự chú ý, thu hút người học tham gia vào bài giảng, từ đó phát triển tư duy, trí tuệ, kỹ năng thực hành, tạo ra bầu không khí sôi nổi cho lớp học, người dạy và người học trở lên thân thiện gần gũi với nhau hơn, nhờ đó giờ học đạt hiệu quả cao

Tác giả Trịnh Quang Từ trong bài viết: “Phương pháp đóng vai mô hình hóa hoạt động nghề nghiệp trong dạy học các môn khoa học kỹ thuật”, đăng trên Tạp chí Giáo dục số 100 (Tháng 3/2004) cũng bàn về phương pháp dạy học đóng vai

mô hình hóa hoạt động nghề nghiệp Tác giả cho rằng, trong quá trình thực hiện đóng vai, học viên tương tác, ràng buộc với nhau theo một kịch bản nhất định phù hợp với mục đích và nhiệm vụ dạy học Kịch bản đó cho phép và đòi hỏi học viên phải chủ động thể hiện hành động, suy nghĩ của mình như trong một trò chơi chứ không phải như các vai diễn của các kịch bản nghệ thuật Chính do học viên được chủ động, sáng tạo thể hiện vai diễn như thế nên họ lĩnh hội được nội dung dạy học

đã thiết kế trong tình huống với sự hứng thú và nỗ lực rất cao

Phương pháp đóng vai còn được quan niệm là phương pháp dạy học thông qua hình thức đóng kịch, diễn xuất - sự nhập tâm, hoá thân của HS vào những nhân vật cụ thể và thể hiện thái độ, tư tưởng, hành vi ứng xử của những nhân vật

đó, trên cơ sở đó giúp HS thực hành, trải nghiệm và rút ra những bài học nhận

Cần nhận diện phương pháp đóng vai ở một số điểm cơ bản sau:

Một là, phương pháp đóng vai là phương pháp dạy học dựa trên việc giao

cho người học giải quyết một tình huống cụ thể thông qua đóng vai

Hai là, tình huống trong phương pháp đóng vai khác với tình huống trong

nêu vấn đề ở chỗ, tình huống này thường được thiết kế dưới dạng kịch bản do

GV xây dựng, lựa chọn hoặc do HS tự xây dựng theo yêu cầu nội dung bài học cũng có thể là tình huống đã và đang nảy sinh trong thực tiễn

Ba là, đóng vai là phương pháp được đặc trưng bởi việc HS đặt mình vào

tình huống cần giải quyết, hóa thân vào các nhân vật giả định Các hành động của

HS, cách giải quyết vấn đề, cách ứng xử của HS được xuất phát từ chính sự hiểu biết, óc tưởng tượng và trí sáng tạo của HS, thậm chí có những tình huống không nhất thiết phải mất thời gian tập dượt hay dàn dựng

Bốn là, phương pháp đóng vai không phải là sự chuyển hóa một cách tuyệt

đối, HS có thể mang vào đó những cách cảm, cách nghĩ, cách ứng xử của riêng mình trên cơ sở tôn trọng các nguyên tắc, chuẩn mực của xã hội Đây chính là

tiền đề để HS phát huy được khả năng sáng tạo của mình

Năm là, bản chất của phương pháp đóng vai trong dạy học chính là việc

ứng dụng các giá trị của nghệ thuật đóng kịch vào dạy học, nhưng không bó hẹp

ở khuôn khổ của hình thức đóng kịch - một loại hình nghệ thuật mà điều quan trọng là từ việc đóng vai ấy, HS rút ra được bài học nhận thức, hình thành được thái độ tích cực, đúng đắn và các kỹ năng tương ứng

1.2.2 Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học Giáo dục công dân

Dạy học bằng phương pháp đóng vai rất thích hợp với các môn khoa học

xã hội, trong đó có môn GDCD Môn GDCD là một trong những môn học có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc hình thành và phát triển nhân cách HS, giúp các

em phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mĩ và các kỹ năng cơ bản, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD được xem là một trong những đổi mới của GV để tham góp vào quá trình hiện đại hóa và cách tân giáo dục trong bối cảnh hiện nay

Dựa trên các quan niệm về phương pháp đóng vai, chúng tôi cho rằng sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD là việc GV định hướng hoạt động nhận thức, giáo dục thái độ, hình thành và phát triển kỹ năng của HS thông qua hoạt động thiết kế, tổ chức cho người học sắm vai các tình huống GDCD để thể hiện chính kiến, quan điểm, lập trường cá nhân; thể hiện thái độ, tư tưởng

và cách ứng xử, cách giải quyết tình huống nảy sinh trong thực tiễn

Môn GDCD ở trường THPT là một hệ thống kiến thức liên quan đến nhiều

lĩnh vực như triết học, đạo đức học, kinh tế chính trị học, chủ nghĩa xã hội khoa học, pháp luật, đường lối, quan điểm của Đảng, một số chính sách quan trọng của Nhà nước Việt Nam

Như vậy, nội dung, lĩnh vực đóng vai trong dạy học môn GDCD rất phong phú và đa dạng Đó có thể là những tình huống nảy sinh liên quan đến thế giới quan và phương pháp luận, đó có thể là các tình huống trong lĩnh vực đạo đức gắn với chuẩn mực xã hội cũng có thể là những tình huống nảy sinh trong đời sống kinh tế, trong lĩnh vực chính trị hay những vấn đề thuộc lĩnh vực công dân với pháp luật, với quan điểm, đường lối của Đảng và những chính sách quan trọng của Nhà nước Việt Nam

Sự đa dạng của phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD ở trường THPT thể hiện ở chỗ nó có thể được sử dụng ở nhiều đơn vị kiến thức khác nhau từ lớp 10 đến lớp 12 và được thực hiện trong những tình huống cụ thể liên quan đến nhiều lĩnh vực khác nhau của đời sống kinh tế, chính trị, văn hóa, đạo đức và pháp luật

Thực chất sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD là phương pháp mà GV định hướng để chính HS xây dựng kịch bản, tập luyện và diễn trước lớp về một chủ đề nào đó gắn với nội dung bài học GDCD, qua đó rút ra những nội dung kiến thức và kỹ năng cần thiết cho bản thân Phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD đòi hỏi GV và HS, HS với HS phải gia tăng sự tương tác, trong đó GV phải khuyến khích HS thâm nhập vào đời sống thực tế và thử đặt mình vào các vị trí khác nhau để giải quyết các tình huống cụ thể của cuộc sống

Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD đòi hỏi GV và HS phải biết đặt mình vào các tình huống cụ thể gắn với tình hình thực tế của đời

sống xã hội, sự phát triển của thế giới, của đất nước, của con người Việt Nam

Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD khác với phương pháp diễn kịch Nếu trong diễn kịch, kịch bản thường có sẵn, quy

mô lớn đòi hỏi nhiều người tham gia với yêu cầu nghệ thuật rất cao thì phương pháp đóng vai trong dạy học có thể GV không cho trước kịch bản,

HS phải tự soạn kịch bản theo chủ đề, hoặc theo tình huống mà GV đưa ra Quy mô của phương pháp đóng vai được thực hiện trong những tình huống

cụ thể, ngắn, có mục đích thực hành cách ứng xử, cách giải quyết vấn đề của

HS là chủ yếu

Để phương pháp đóng vai thực sự có hiệu quả ta cần tiến hành theo các bước:

Bước 1 Giáo viên nêu chủ đề, chia nhóm và giao tình huống đóng vai

Tình huống nêu ra cho HS đóng vai có thể là tình huống giả định cũng có thể là tình huống có thật trong thực tế; Gv nêu yêu cầu đóng vai của từng nhóm, trong

đó qui định rõ thời gian chuẩn bị, thời gian đóng vai của mỗi nhóm

Bước 2 HS đóng vai thể hiện nội dung kịch bản

Bước 3 HS nhận xét rút ra bài học

Bước 4: Giáo viên nhận xét, đánh giá và kết luận nội dung bài học

Tựu chung lại, với phương pháp đóng vai trong dạy học môn GDCD, GV

là người định hướng, tổ chức quá trình nhận thức, chiếm lĩnh tri thức, hình thành

kỹ năng cho HS thông qua hoạt động người học sắm vai các tình huống GDCD một cách tích cực, chủ động, sáng tạo, giúp HS học tập hứng thú và được trải nghiệm với những tình huống nảy sinh trong thực tiễn, từ đó tạo lập tâm thế chủ động để gia nhập vào đời sống xã hội

1.3 Sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình Giáo dục công dân lớp 10 ở trường THPT

1.3.1 Chương trình Giáo dục công dân lớp 10

Về mục tiêu của chương trình GDCD lớp 10

Ở trường phổ thông, mỗi môn học đều có vị trí vai trò nhất định đối với việc giáo dục và phát triển toàn diện nhân cách của người học GDCD là một trong những môn học cơ bản và có ý nghĩa quan trọng góp phần giáo dục thế giới quan và nhân sinh quan khoa học, cách mạng, giáo dục lập trường chính trị, tư tưởng và các phẩm chất đạo đức cho HS Chỉ thị số 30/1998/CT-BGD &

ĐT của Bộ GD&ĐTcũng khẳng định: “Môn GDCD ở trường THPT có vị trí hàng đầu trong việc định hướng phát triển nhân cách của HS thông qua việc cung cấp hệ thống tri thức cơ bản về giá trị đạo đức - nhân văn, đường lối chính sách lớn của Đảng, Nhà nước và pháp luật, kế thừa các truyền thống đạo đức, bản sắc dân tộc Việt Nam; trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và xã hội chủ nghĩa; tiếp thu những giá trị tốt đẹp của nhân loại và thời đại”

Chương trình GDCD lớp 10 với hệ thống tri thức về triết học, đạo đức, giúp học sinh có những hiểu biết về những nguyên lý, quy luật cơ bản cùng những phẩm chất cần thiết của công dân tương lai Từ những kiến thức này, môn học hướng đến trang bị thế giới quan và nhân sinh quan, giáo dục thái độ tôn trọng luật pháp và các chuẩn mực đạo đức xã hội cho HS, giúp HS phổ thông biết nhìn nhận, đánh giá sự vật, hiện tượng một cách khách quan và chính xác; biết đưa ra

và bảo vệ quan điểm cá nhân của bản thân; đấu tranh với những quan điểm sai trái, ủng hộ cái mới, cái tiến bộ

Môn GDCD chương trình lớp 10 trực tiếp định hướng và giúp học sinh hiểu được những quy luật phát triển tất yếu khách quan của xã hội loài người, giúp học sinh nhận thức đúng đắn, sống và làm việc theo chuẩn mực đạo đức, có

ý thức trách nhiệm cao đối với cộng đồng, đối với Tổ quốc, đối với nhân dân, với gia đình và đối với chính bản thân mình Qua đó “giúp HS phát triển toàn diện

về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, hình thành nhân cách con người Việt Nam xã hội chủ nghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho HS tiếp tục học lên và đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc” [39, tr.21] Với mục tiêu tổng quát đã nêu, chương trình GDCD lớp 10 kích thích mạnh mẽ sự phát triển năng lực trí tuệ như tư duy trừu tượng, logic, biện chứng và rèn luyện thao tác tư duy như: phân tích tổng hợp, so sánh, khái quát cũng như năng lực tư duy linh hoạt, độc lập, sáng tạo của HS

Về đặc thù tri thức của môn GDCD chương trình lớp 10

Hệ thống tri thức chương trình GDCD lớp 10 hiện hành được cấu trúc thành 2 phần: Phần thứ nhất là “Công dân với việc hình thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học” và Phần thứ hai “Công dân với đạo đức”

Ở phần thứ nhất là “Công dân với việc hình thành thế giới quan và phương pháp luận khoa học” Tri thức của phần này có tính trừu tượng và khái quát hóa cao thể hiện thông qua một hệ thống khái niệm, phạm trù, nguyên lý, quy luật hết sức đặc thù của triết học như thế giới quan duy vật và phương pháp luận biện

chứng; sự vận động và phát triển của các sự vật hiện tượng; vai trò của thực tiễn đối với nhận thức; mối quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội; vai trò, vị trí của

con người với tư cách là chủ thể của lịch sử, là mục tiêu phát triển của xã hội

Ở phần thứ hai “Công dân với đạo đức” Tri thức của phần này tập trung vào một số giá trị đạo đức của con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Đây

là sự phát triển tiếp nối nội dung môn GDCD ở cấp trung học cơ sở nhưng những chuẩn mực đạo đức được nâng lên thành giá trị đạo đức, tư tưởng, chính trị, lối sống của con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay, nhằm giúp HS giải quyết hợp lý, có hiệu quả các mối quan hệ xã hội Như vậy, giáo dục ý thức công dân,

ý thức chính trị góp phần hiện thực hóa mục tiêu dạy người - giáo dục HS trở thành một công dân có ích cho xã hội được thể hiện khá rõ nét và sâu sắc trong

hệ thống tri thức thuộc phần “Công dân với đạo đức” Điều này thể hiện rõ tính

định hướng chính trị, tính thực tiễn của tri thức môn GDCD chương trình lớp 10 hiện hành

Hệ thống tri thức môn học GDCD lớp 10 gắn liền với việc hình thành kỹ năng của HS, nhất là kỹ năng giao tiếp và ứng xử, kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng phản biện xã hội, nhất là phản biện đối với các quan điểm sai trái, đối với các hành vi lệch chuẩn trong đời sống xã hội

Về cấu trúc nội dung chương trình GDCD lớp 10

Chương trình GDCD lớp 10 được thực hiện với thời lượng 35 tiết dạy học trong 37 tuần:

Phần thứ nhất: “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” được dạy ở học kỳ I với 18 tiết trong 19 tuần, gồm các bài từ bài

1 đến hết bài 9, trong đó bao gồm cả 1 tiết kiểm tra định kỳ và 1 tiết kiểm tra cuối học kỳ I

Bài 1 Thế giới quan duy vật và phương pháp luận biện chứng

Bài 2 Thế giới vật chất tồn tại khách quan (Theo phân phối chương trình bài 2 giảm tải - yêu cầu HS đọc thêm)

Bài 3 Sự vận động và phát triển của thế giới vật chất

Bài 4 Nguồn gốc vận động, phát triển của sự vật và hiện tượng

Bài 5 Cách thức vận động, phát triển của sự vật và hiện tượng

Bài 6 Khuynh hướng phát triển của sự vật và hiện tượng

Bài 7 Thực tiễn và vai trò của thực tiễn đối với nhận thức

Bài 8 Tồn tại xã hội và ý thức xã hội (Theo phân phối chương trình bài 8 giảm tải - yêu cầu HS đọc thêm)

Bài 9 Con người là chủ thể của lịch sử, là mục tiêu phát triển của xã hội Thông qua hệ thống tri thức của phần này, HS hiểu được khái niệm, phạm trù, nguyên lý, quy luật như thế giới quan duy vật và phương pháp luận

biện chứng; sự vận động và phát triển của các sự vật hiện tượng; mối quan hệ

biện chứng giữa chủ thể với khách thể nhận thức thế giới qua các mối quan

hệ: thực tiễn với nhận thức, tồn tại xã hội với ý thức xã hội, con người là chủ thể của lịch sử và là mục tiêu phát triển của xã hội Qua đó, hình thành và phát triển ở HS những kỹ năng tương ứng: Kỹ năng phân tích, đánh giá, giải quyết vấn đề một cách khoa học Giáo dục thái độ tôn trọng những quy luật khách quan của tự nhiên, xã hội và tư duy, luôn tin tưởng, ủng hộ và làm theo cái mới, cái tiến bộ, tham gia tích cực và có trách nhiệm với các hoạt động của cộng đồng

Phần thứ hai: “Công dân với đạo đức” được dạy ở học kỳ II với 17 tiết

được thực hiện trong 18 tuần gồm các bài từ bài 10 đến bài 16, trong đó bao gồm

cả 1 tiết kiểm tra định kỳ và 1 tiết kiểm tra cuối học kỳ II

Bài 10 Quan niệm về đạo đức

Bài 11 Một số phạm trù cơ bản của đạo đức học

Bài 12 Công dân với tình yêu hôn nhân và gia đình

Bài 13 Công dân với cộng đồng

Bài 14 Công dân với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc

Bài 15 Công dân với một số vấn đề cấp thiết của nhân loại

Bài 16 Tự hoàn thiện bản thân

Thông qua hệ thống tri thức của phần này, HS hiểu được những chuẩn mực đạo đức cơ bản như nghĩa vụ, lương tâm, nhân phẩm, danh dự, đồng thời nhận diện được những yêu cầu và nhiệm vụ mà đạo đức xã hội đặt ra cho công dân, nhất là những yêu cầu về tình yêu chân chính, về tự hoàn thiện bản thân, về lòng yêu nước, về những vấn đề cấp thiết mà nhân loại đặt ra Qua đó, Hs cũng sẽ được hình thành và phát triển các kỹ năng như kỹ năng phân tích, đánh giá các quan điểm, các hành vi đạo đức trong đời sống xã hội; kỹ năng tự điều chỉnh,

tự hoàn thiện bản thân theo các yêu cầu của đạo đức xã hội Cùng với đó, HS được giáo dục niềm tin vào các giá trị đạo đức xã hội, giáo dục thái độ, hành vi ứng xử trong đời sống xã hội

1.3.2 Ưu thế của việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình Giáo dục công dân lớp 10

Chương trình GDCD lớp 10 ở trường có thể sử dụng kết hợp nhiều phương pháp dạy học khác nhau Mỗi phương pháp và hình thức dạy - học môn GDCD đều

có mặt mạnh và hạn chế riêng, phù hợp với từng loại bài riêng, từng khâu riêng của tiết dạy Vì vậy, không nên quá lạm dụng hoặc phủ định hoàn toàn một phương pháp hoặc hình thức dạy học nào Vấn đề quan trọng là người giáo viên phải biết sử dụng phương pháp nào cho phù hợp, tối ưu với từng bài giảng, tiết giảng, đơn vị kiến thức dựa trên nền kiến thức, năng lực sư phạm của bản thân và khả năng nhận thức, tham gia vào quá trình dạy - học của HS Chương trình GDCD lớp 10 thể hiện đậm nét sự kết hợp hài hòa giữa chuẩn kiến thức, kỹ năng, thái độ ở từng bài; kết hợp giữa lí thuyết và thực hành, nhận thức và hành vi tích cực trong cuộc sống, do đó sử dụng phương pháp đóng vai sẽ có những ưu thế nhất định

Một là, sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD lớp 10 giúp HS

chủ động với việc tiếp nhận tri thức Chương trình GDCD lớp 10 mang tính trừu tượng khái quát cao ở phần thứ nhất: “Công dân với việc hình thành thế giới quan, phương pháp luận khoa học” nhưng những kiến thức ở phần thứ hai “Công dân với đạo đức” lại hết sức gần gũi, gắn với cuộc sống con người Do đó, khi sử dụng phương pháp đóng vai dưới vai trò định hướng của GV, HS tự đặt mình vào các tình huống có vấn đề và tự giác tìm kiếm cách giải quyết Đây là con đường, là cách thức để HS chiếm lĩnh tri thức một cách chủ động Khi phương pháp này được sử dụng hiệu quả trong dạy học chương trình GDCD lớp 10, nó khuyến khích HS có trách nhiệm với việc học của mình và chuẩn bị bài trước khi lên lớp Nhờ vậy, thái

độ thụ động khi tiếp cận môn học sẽ dần được khắc phục

Hai là, với phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD lớp 10, HS được trải

nghiệm với kỹ năng làm việc nhóm, phân tích, đánh giá, trình bày quan điểm cá nhân trước những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn Đây là phương pháp có ưu thế trong việc thực hiện nguyên lý giáo dục học đi đối với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn, tăng cường các hoạt động trải nghiệm

Ba là, với phương pháp đóng vai trong dạy học GDCD lớp 10 sẽ góp phần

phát huy cao độ tư duy và năng lực sáng tạo của HS Thay vì “thầy nói trò nghe”, dạy học bằng phương pháp đóng vai trong các chủ đề, tình huống về đạo đức sẽ

có ưu thế nổi trội so với các phương pháp khác Ở đó, HS được trải nghiệm với các cách ứng xử trong mỗi tình huống giáo dục Mỗi lần được sắm vai là một lần

HS được trải nghiệm, được học hỏi kinh nghiệm ứng xử để hoàn thiện hơn nhân cách của mình Đóng vai theo chủ đề bài học GDCD, đặc biệt ở phần công dân với đạo đức có ý nghĩa thiết thực trong việc tác động trực tiếp đến thái độ, tình cảm của HS

Bốn là, phương pháp đóng vai có ưu thế trong việc tạo hứng thú học tập cho

HS Thay vì chủ yếu nghe thuyết giảng, với phương pháp đóng vai, HS được trực tiếp tìm tòi tri thức, tìm tòi cách giải quyết vấn đề và cách ứng xử nên HS sẽ cảm thấy hào hứng hơn trong vai trò của chủ thể khám phá và trải nghiệm Nhờ vậy, chất lượng của giờ học cũng đạt hiệu quả cao hơn Dạy học GDCD không đơn thuần là truyền thụ tri thức mà là điều khiển, định hướng quá trình nhận thức của người học, giúp người học chủ động, tích cực trong việc chiếm lĩnh kiến thức, rèn luyện, thực hành kỹ năng và có khả năng ứng dụng linh hoạt vào thực tiễn Khi

GV tăng cường sử dụng các tình huống, các câu chuyện, các hiện tượng trong thực

tế, các vấn đề bức xúc trong xã hội dựng thành kịch bản để phân tích, đối chiếu, minh họa cho bài giảng sẽ giúp HS có hứng thú trong học tập

Năm là, sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD

lớp 10 có tác dụng rèn luyện cho HS kỹ năng phản biện, kỹ năng giải quyết vấn

đề, năng lực chủ động, sáng tạo xử lý tình huống trong thực tế Phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD lớp 10 là một trong những phương pháp dạy học kiến tạo, chú trọng phát triển năng lực sáng tạo của HS Qua phương pháp đóng vai, HS được thực hành với các vai diễn, được đưa ra chính kiến cả mình khi sắm vai, hóa thân vào tình huống Phương pháp đóng vai có ưu thế để giáo dục và phát triển kỹ năng giao tiếp, hợp tác, sáng tạo và tự chủ cho

HS Đây là những kỹ năng rất cần thiết của công dân trong bối cảnh gia tăng cạnh tranh và hội nhập

Sáu là, sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD

lớp 10 có tác dụng khích lệ sự thay đổi thái độ, hành vi của HS theo hướng tích cực Nhờ việc đóng vai thông qua trao đổi, thảo luận trước và sau vai diễn, HS không chỉ nhận thức toàn diện, sâu sắc vấn đề mà còn đánh giá, phân biệt được hành vi đúng sai, từ đó thay đổi thái độ, tình cảm và điều chỉnh hành vi của bản thân phù hợp với quy lật khách quan, phù hợp với các chuẩn mực đạo đức của

xã hội Đây là cũng con đường, cách thức hình thành và giáo dục kỹ năng sống cho HS một cách trực tiếp và hiệu quả Thực tiễn cho thấy, nhiều vai diễn của

HS về lĩnh vực đạo đức có thể gây xúc động, có thể chạm tới trái tim của phần lớn HS trong lớp Điều này có ý nghĩa thực tiễn rất lớn trong giáo dục tư tưởng, thái độ, hành vi của người học

Bảy là, sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD

lớp 10 giúp HS chủ động tương tác, khắc phục được tính nhút nhát, e ngại khi xuất hiện trước đám đông, trực tiếp góp phần giáo dục tính độc lập, tự chủ để HS trở nên

tự tin hơn, mạnh dạn hơn trước tập thể

Mặc dù có những ưu điểm nhưng phương pháp đóng vai cũng có một số hạn chế nhất định

Một là, phương pháp đóng vai thường tốn nhiều thời gian và công sức của

cả GV và HS trong việc xây dựng kịch bản cũng như tập luyện vai diễn

Thứ hai, nếu không có yếu tố hóa trang hoặc đạo cụ thì sẽ giảm hiệu quả

của giờ học, không gây được hứng thú cho HS

Thứ ba, nếu GV không bao quát, quản lý lớp tốt trong quá trình tiến hành

đóng vai thì trật tự lớp học rất dễ bị phá vỡ

Thứ tư, nhiều HS nhút nhát, thiếu tự tin trước đám đông sẽ ngại ngùng khi

tiếp nhận vai diễn, thậm chí né tránh, không dám thể hiện mình trước tập thể

Nếu không khắc phục được những khó khăn này sẽ làm giảm sự thành công của việc sử dụng phương pháp đóng vai trong dạy học chương trình GDCD lớp 10