TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI KHOA NGỮ VĂN ====== BÙI THỊ PHƯƠNG THẢO TRƯỜNG NGHĨA ĐỘNG VẬT TRONG DẾ MÈN PHIÊU LƯU KÍ CỦA TƠ HỒI KHĨA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành: Ngôn ngữ học HÀ NỘI - 2019 TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI KHOA NGỮ VĂN ====== BÙI THỊ PHƯƠNG THẢO TRƯỜNG NGHĨA ĐỘNG VẬT TRONG DẾ MÈN PHIÊU LƯU KÍ CỦA TƠ HỒI KHĨA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chun ngành: Ngôn ngữ học Người hướng dẫn khoa học PGS.TS ĐỖ THỊ THU HƯƠNG HÀ NỘI - 2019 LỜI CẢM ƠN Sau thời gian dài nỗ lực, nghiêm túc nghiên cứu với hỗ trợ nhiệt tình từ thầy bạn sinh viên, đến khóa luận tơi hồn thành Tơi xin chân thành cảm ơn giảng viên khoa Ngữ văn, trường Đại học sư phạm Hà Nội nhiệt tình giúp đỡ Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới PGS.TS Đỗ Thị Thu Hương – người trực tiếp hướng dẫn, bảo tận tình suốt thời gian thực khóa luận Do thời gian kiến thức thân cịn hạn chế nên chắn khóa luận cịn nhiều thiếu sót Kính mong nhận đóng góp chân thành từ q thầy bạn Tôi xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, tháng năm 2019 Tác giả khóa luận Bùi Thị Phương Thảo LỜI CAM ĐOAN Tơi xin cam đoan: Khóa luận kết nghiên cứu tự thân dẫn PGS.TS Đỗ Thị Thu Hương; tất số liệu tài liệu trích khóa luận trung thực, không chép; kết nghiên cứu không trùng lặp với cơng trình nghiên cứu cơng bố trước Tơi xin chịu trách nhiệm trước lời cam đoan Hà Nội, tháng năm 2019 Tác giả khóa luận Bùi Thị Phương Thảo MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 Lí chọn đề tài Lịch sử nghiên cứu Mục đích nghiên cứu 4 Nhiệm vụ nghiên cứu Đối tượng phạm vi nghiên cứu Phương pháp nghiên cứu Bố cục khóa luận NỘI DUNG CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÍ THUYẾT 1.1 Khái quát trường nghĩa 1.1.1 Khái niệm trường nghĩa 1.1.2 Đặc điểm trường nghĩa 1.1.3 Phân loại trường nghĩa 1.1.4 Hiện tượng chuyển trường 11 1.2 Mối quan hệ trường nghĩa với ngôn ngữ văn chương 12 1.2.1 Trường nghĩa biểu vật với ngôn ngữ văn chương 12 1.2.2 Trường nghĩa biểu niệm với ngôn ngữ văn chương 13 1.2.3 Trường nghĩa tuyến tính với ngơn ngữ văn chương 14 1.2.4 Trường nghĩa liên tưởng với ngôn ngữ văn chương 14 1.3 Khái niệm động vật 15 1.4 Khái qt tác giả Tơ Hồi 16 1.4.1 Tô Hoài – tác giả “giải cạn” loài vật 17 1.4.2 Dế mèn phiêu lưu kí - tác phẩm xuất sắc Tơ Hồi 18 CHƯƠNG 2: HỆ THỐNG TRƯỜNG NGHĨA ĐỘNG VẬT TRONG DẾ MÈN PHIÊU LƯU KÍ 21 2.1 Tiêu chí phân loại 21 2.2 Kết thống kê 21 2.3 Phân xuất trường từ vựng động vật Dế mèn phiêu lưu kí 22 2.2.1 Tiểu trường tên gọi loài động vật 22 2.2.2 Tiểu trường phận động vật 27 2.2.3 Tiểu trường đặc điểm (hình dáng, màu sắc) động vật 29 2.2.4 Tiểu trường hoạt động động vật 31 2.2.5 Tiểu trường trạng thái động vật 35 CHƯƠNG 3: HIỆN TƯỢNG CHUYỂN TRƯỜNG NGHĨA TRONG DẾ MÈN PHIÊU LƯU KÍ 39 3.1 Hiện tượng chuyển trường nghĩa người sang trường nghĩa động vật 39 3.2 Giá trị biểu đạt tượng chuyển trường nghĩa (người sang động vật) Dế mèn phiêu lưu kí Tơ Hồi 44 3.2.1 Khắc họa chân dung 44 3.2.2 Khắc họa tính cách 44 3.2.3 Phản ánh thực xã hội 45 3.2.4 Thể phong cách nhà văn 46 KẾT LUẬN 48 TÀI LIỆU THAM KHẢO DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2.1 Bảng thống kê trường nghĩa động vật tác phẩm 22 Bảng 2.2 Số lượng từ tỉ lệ tiểu trường bậc tiểu trường tên gọi loài động vật 23 Bảng 2.3 Bảng thống kê tên gọi loài động vật cạn có số lần xuất nhiều tác phẩm 24 Bảng 2.4 Bảng thống kê tên gọi lồi động vật nước có số lần xuất nhiều tác phẩm 25 Bảng 2.5 Bảng thống kê tên gọi lồi động vật khơng có số lần xuất nhiều tác phẩm 26 Bảng 2.6 Bảng thống kê tên gọi loài động vật lưỡng cư có số lần xuất nhiều tác phẩm 27 Bảng 2.7 Bảng thống kê phận động vật có số lần xuất nhiều tác phẩm 27 Bảng 2.8 Danh sách số lượng từ tiểu trường đặc điểm động vật 29 Bảng 2.9 Danh sách số lượng từ tiểu trường hoạt động động vật 31 Bảng 2.10 Danh sách số lượng từ tiểu trường trạng thái động vật 35 Bảng 3.1 Danh sách từ trường nghĩa người chuyển sang nghĩa trường động vật 40 MỞ ĐẦU Lí chọn đề tài 1.1 Vấn đề trường nghĩa ngôn ngữ nhà khoa học nghiên cứu nhiều từ sớm Đến cuối kỉ XIX, hoạt động nghiên cứu nhà nghiên cứu giới nói chung, nhà nghiên cứu Việt Nam nói riêng dần trọng đạt nhiều thành tựu đáng kể Tuy nhiên, tác giả dừng lại việc tập trung xem xét đến từ hạt nhân ngữ nghĩa trường nghĩa Do vậy, việc nghiên cứu trường nghĩa cần tiếp tục để mảng đề tài làm giàu hoàn thiện Xét phạm vi văn học, ngôn ngữ chất liệu văn học, gắn liền môn nghệ thuật ngôn ngữ, theo M Gorki: “Ngôn ngữ yếu tố văn học” Nó đóng vai trị trọng yếu cho thành bại tác phẩm Bởi vậy, việc nghiên cứu “trường từ vựng – ngữ nghĩa tác phẩm văn học” giúp thấy rõ vai trò, tác động của từ vựng nói riêng ngơn ngữ nói chung tác phẩm cụ thể Hơn thế, sở cho đánh giá khách quan lực sử dụng ngôn ngữ tác giả giá trị tác phẩm 1.2 Tơ Hồi tác giả văn xuôi xuất sắc văn học Việt Nam thời kì đại Trong suốt quãng đời cầm bút nhà văn đóng góp cho văn học dân tộc khối lượng tác phẩm lớn đầy giá trị Ở sáng tác mình, ngơn ngữ Tơ Hồi sử dụng cách đắc dụng Nhắc đến tác giả Tơ Hồi, độc giả thường nhớ đến trang văn sống động có hồn lồi vật Dế mèn phiêu lưu kí, tác phẩm tiếng đặc sắc đề tài viết lồi vật ơng Theo dịng chảy thời gian, Dế mèn phiêu lưu kí định vị trí vững khơng Việt Nam mà nhiều nước giới, xuất sắc trở thành đại diện ưu tú truyện thiếu nhi Việt Nam Đã có nhiều nghiên cứu khác “yếu tố ngôn ngữ” tác phẩm đến vùng đất phong phú đất canh tác cần người nghiên cứu đào sâu, khám phá tìm hiểu 1.3 Nghiên cứu tác phẩm tìm hiểu nhiều, tác giả khóa luận mong muốn mang tới nhìn lạ từ khía cạnh mà chưa sử dụng để tìm hiểu tác phẩm Tất điều lý chủ yếu khiến chọn việc nghiên cứu Trường nghĩa động vật Dế mèn phiêu lưu kí Tơ Hồi làm đề tài khóa luận tốt nghiệp đại học Lịch sử nghiên cứu Được nhà làm khoa học ngôn ngữ giới ý từ cuối kỉ XIX, việc nghiên cứu ngữ nghĩa ngôn ngữ xuất với tần suất dày đặc để lại nhiều cơng trình lớn nhỏ Đầu kỉ XX, lí thuyết trường phát triển nhà khoa học người Mỹ người Đức, họ chịu ảnh hưởng “học thuyết dạng lời nói bên ngôn ngữ Humboldt” “tiền đề chủ nghĩa cấu trúc Saussure” Tiếp sau đó, hàng loạt nhà nghiên cứu dựa vào sở học thuyết để đưa “quan điểm trường nghĩa” như: Stern, Trier, Jolles, Matoré, Oskaar Lí thuyết trường đưa từ lí thuyết ngơn ngữ học W Humbolt thúc đẩy hình thành F De Sausure Theo F De Sausure: “giá trị yếu tố xung quanh định” “tất dựa mối quan hệ” Như vậy, nghiên cứu, khai thác vấn đề ngôn ngữ ta tách rời mà phải xem xét chúng hệ thống, tiền đề đặt móng vững để phát triển việc nghiên cứu trường nghĩa Xuất từ đầu kỉ XX phải đến năm 30 kỉ lí thuyết “trường” đưa lần học giả người Đức J Trier Quan niệm trường nghĩa ông trường theo quan hệ dọc Cùng quan niệm trường kiểu cịn có L Weisgerber, P M Roget, W V Warburg Tuy nhắc tới “trường khái niệm trường từ vựng” lí thuyết trường nghĩa J Trier vén cho “kỉ nguyên lịch sử ngữ nghĩa học”, bước khởi đầu quan trọng để hoàn thiện khái niệm trường nghĩa sau Khác với J Trier, Porzig phát triển lí thuyết trường theo quan hệ ngang, Bally đề xuất lí thuyết trường theo quan hệ liên tưởng Nếu J Trier người “tiên phong” đưa lí thuyết trường G Ipsen người sử dụng khái niệm trường nghĩa trước Theo G Ipsen: “trường nghĩa bao hàm từ có mối quan hệ với hình thái nghĩa” Từ phát hiện, quan niệm, hướng tấp tểnh, khấp khởi, ung dung, khoan khoái, cao hứng, sung sướng, khổ sở, an nhàn, hãnh diện, khoan thai, nể, sợ, ân hận, sướng, buồn rầu, sụt sùi, khổ, đau khổ, thảm thiết, hối hận, ăn năn, bình tĩnh, lo, giật mình, tức, băn khoăn, khoái, buồn tẻ, ngao ngán, khẩn khoản, rạo rực, tư lự, rỗi rãi, nhàn hạ, buồn bã, chán đời, rầu rĩ, áy náy, khó chịu, bồi hồi, khao khát, lưỡng lự, trầm ngâm, ủ dột, bực, loay hoay, tò mò, nhởn nhơ, gian khổ, cảm động, sướng cuồng, hào hứng Tổng 159 100 Từ bảng thống kê, nhận thấy tiểu trường bậc 2: trạng thái nội tâm có số lượng từ nhiều (chiếm tới 44,7%), sau là: trạng thái tâm lí, trạng thái sinh lí, trạng thái tinh thần Các từ trạng thái nội tâm có số lần xuất nhiều (251 lần), sau là: trạng thái tâm lí (160 lần), trạng thái sinh lí (26 lần), trạng thái tinh thần (11 lần) Điều chứng minh nhà văn khơng quan tâm đến hình dáng, hoạt động bên ngồi mà cịn trọng tới tâm lí, nội tâm nhân vật – nơi phản chiếu người 37 Chúng thấy số lần xuất từ từ đồng đều, nói cách khác hai số liệu chênh lệch khơng nhiều Rất từ sử dụng lặp lại nhiều lần cho thấy vốn ngôn ngữ phong phú Tô Hồi Mỗi vật miêu tả tính từ tính chất khác nhau, khơng trùng lặp tạo nên cá tính đặc trưng cho vật Tiểu kết chương Dựa vào kết khảo sát chương 2, nhận thấy trường nghĩa động vật Dế mèn phiêu lưu kí có số lượng lớn, tiểu trường phân cấp đa dạng, số lượng từ tiểu trường phân cấp phong phú Điều thể vốn hiểu biết sâu sắc, đa dạng ơng động vật nói chung, trùng nói riêng Đồng thời thể lực ngơn ngữ giàu có tác giả Tơ Hồi, cho thấy tâm huyết ơng việc quan sát, ghi nhận giới xung quanh Có thể khẳng định Tơ Hồi khơng nhà văn mà ơng cịn “nhà ngơn ngữ”, kho từ điển quốc ngữ, người có hiểu biết vô rộng lớn, sâu sắc giới tự nhiên nói chung “thế giới lồi vật” nói riêng Tơ Hồi quan niệm, “thế giới lồi vật” giới người, vật mang dáng dấp, tính cách người Nhà văn chia sẻ: “Mọi chuyện loài vật thật vấn đề nhân vật, người Chủ đề triết lí truyện lồi vật hồn tồn vấn đề người” Đúng thật vậy, Dế Mèn phiêu lưu kí với trường động vật sinh động mang đến bầu trời liên tưởng, “thế giới lồi vật” giới người với đầy đủ suy nghĩ, tính cách, lời nói, hành động số phận riêng biệt Điều giúp cho tác phẩm nhân văn, đời! 38 CHƯƠNG 3: HIỆN TƯỢNG CHUYỂN TRƯỜNG NGHĨA TRONG DẾ MÈN PHIÊU LƯU KÍ 3.1 Hiện tượng chuyển trường nghĩa người sang trường nghĩa động vật Người “động vật tiến hóa nhất, có khả nói, tư duy, sáng tạo có khả sử dụng cơng cụ q trình lao động” [10, 697] Trường nghĩa người tập hợp từ giới người như: “thời gian đời, phận thể, hoạt động, giới tinh thần, tính cách, trạng thái, cảm giác, ” Trường từ vựng – ngữ nghĩa động vật tập hợp từ có chung ngữ nghĩa động vật, bao gồm nét nghĩa như: tên vật, phận vật, hoạt động vật, Dựa vào “nét nghĩa” chung tiểu trường động vật chuyển nghĩa đơn vị từ tác phẩm, nhận thấy Dế Mèn phiêu lưu kí, tượng chuyển trường nghĩa xảy phần lớn theo hướng chuyển từ trường nghĩa người sang trường nghĩa động vật, hướng chuyển ngược lại khơng xuất Chính vậy, chương đề cập đến hướng chuyển trường chuyển trường nghĩa người sang trường nghĩa động vật Qua khảo sát, thấy “sự chuyển trường khơng mang tính đơn lẻ mà có tính hệ thống”, đồng loạt hầu hết từ trường Tơ Hồi chuyển trường hàng loạt từ ngữ để phục vụ đắc lực cho việc khắc họa nhân vật trung tâm Dế Mèn nhân vật xuất khám phá giới Mèn Tác giả viết vật thân thiết với người, với đời sống người nên chuyển từ trường nghĩa người sang nghĩa động vật, mạng lưới từ ngữ chuyển dày đặc Từ phương thức chuyển trường tiểu trường trường nghĩa người, xét từ hướng biên, giao hai trường, chúng tơi lựa chọn đối chiếu hợp lí để xác định nét nghĩa chuyển, từ xác định trường chuyển Chúng thống kê “hiện tượng chuyển trường” từ thuộc tiểu trường bảng sau: 39 Bảng 3.1 Danh sách từ trường nghĩa người chuyển sang nghĩa trường động vật Tiểu Stt trường người Hình dáng Hoạt động Từ chuyển trường Nhỏ, cường tráng, to, dài, lấm láp, trái xoan, gầy gò, nghêu, cởi trần, gầy vêu vao, béo xù, bé loắt choắt, hờm hợm, khụng khiệng, lực lưỡng, uy nghi, lù đù, béo, bé nhỏ, gầy gùa, gầy kheo khư, gầy, cao, lồi (đơi mắt), đêu, béo trịn, bé tí tẹo, mĩ miều, xinh đẹp, lụng thụng, vạm vỡ, mập mạp, rắn Số lượng/ số lần xuất (33/81) 33/199 Ăn, hếch, gảy, lôi, uống, thổi, 192/1361 nhào, cứu, đá, cầm tù, phá, cãi cọ, tranh, chén, chùi, trêu, thọc, vẽ, đùa, cắp, xỏ, quát, nói, gọi, thưa, nâng, hé, trợn, nhắm, mang, nhặt, ỉa, nhe, gạt, bổ, móc tõe, chém, xơi, hị hét, giậm, giương, đưa, rước, phun, rên, thở, sinh sự, giơ, ép, sửa soạn, cưỡi, ghép, hái, đâm, 40 Tỉ lệ so với tổng số tiểu trường xác định ban đầu 40,2% (192/308) 59,4 mắng, mím, chế nhạo, bắt nạt, há, ơm, tha, cho, gục, cúi, cứu, vay, túm, ngốn, bàn tán, trả, đe, bắt, ăn hiếp, dắt, canh gác, kéo ra, cúp, hích, nháy, nện, dập, thét, đòi, lệnh, đốt, nắm, trữ, tiễn, vặn, rình, chặn, choảng, tìm, đánh, lướt, cõng, cụng, tụ hội, ca hát, làm việc, xô xát, ẩu đả, tạ ơn, hắt, can ngăn, dặn, tiễn, hỏi thăm, dò la, dặn, nương náu, rình, gầm, nếm, ngối, cụp, lắc, cãi, tống ra, hẩy, đẩy, lùi, trộm cắp, đón, ăn bám, theo đuổi, trình bày, đưa tin, khuân vác, xây, dựng, báo, hất, giam, chen, khiêng, buộc, quàng, đỡ, mời, gặp, gi, móc, gọi, giã, kháng cự, quệt, vác, vây hãm, đi, bách bộ, dún dẩy, chạy, lò dị, bơi, xơng, trèo, cuốc bộ, trốn, thốt, chuồn, thăm, lảng, bỏ đi, tẩu, leo, rút, tích, khởi hành, bơn tẩu, phóng, ra, nghĩ, qn, tu tỉnh, nghiện, giảng giải, bàn bạc, xem xét, nghiên cứu, ngẫm, suy nghĩ, nhìn, xem, nghe, nhịm, trơng, ngắm 41 Trạng thái Khơn ngoan, đần độn, khơn, dại dột, vui tính, giỏi, ngây ngô, ác, hèn, nghênh ngáo, đuểnh đoảng, đủng đỉnh, hoạt bát, độc ác, nhanh nhẹn, chín chắn, vơ ý, điềm nhiên, mạnh bạo, cổ hủ, gan góc, gan dạ, nhanh nhảu, nóng tính, khơi hài, khốc lác, ti toe, ăn xổi thì, ăn bám, độc lập, lo xa, vui tính, điều độ, chừng mực, tợn, hăng, xốc nổi, hống hách, ngơng cuồng, hãnh diện, om sịm, ích kỉ, lố lăng, ngông nghênh, coi thường, ngạo mạn, xấc xược, lếu láo, tự kiêu, tự đại, gàn bướng, kiêu, hợm, rậm rịch, kẻ giờ, hách dịch, lố bịch, đạo mạo, trầm tĩnh, giỏi, rộng rãi, ngây ngơ, nhí nhảnh, nỡm đời, nơng nổi, cao thượng, nhát sợ, nóng nảy, phóng khống, hấp tấp, chăm chỉ, cần cù, bướng, nhẫn nại, lầm lì, tợn, tỉnh táo, khỏe khoắn, mệt mỏi, yếu, khỏe, khỏe mạnh, lẩy bẩy, mệt phờ, yếu đuối, ốm yếu, xấu hổ, khốn khổ, tươi tỉnh, vui, hoảng hốt, thương, hoan hỉ, luống cuống, bối rối, bình tĩnh, giận, hồ đồ, cáu kỉnh, bực tức, tức anh ách, lẩy bẩy, hốt hoảng, 42 159/461 (159/159) 100% uyển chuyển, nhốn nháo, rối tít, tấp tểnh, khấp khởi, ung dung, khoan khoái, cao hứng, sung sướng, khổ sở, an nhàn, hãnh diện, khoan thai, nể, sợ, ân hận, sướng, buồn rầu, sụt sùi, khổ, đau khổ, thảm thiết, hối hận, ăn năn, bình tĩnh, lo, giật mình, tức, băn khoăn, khoái, buồn tẻ, ngao ngán, khẩn khoản, rạo rực, tư lự, rỗi rãi, nhàn hạ, buồn bã, chán đời, rầu rĩ, áy náy, khó chịu, bồi hồi, khao khát, lưỡng lự, trầm ngâm, ủ dột, bực, loay hoay, tò mò, nhởn nhơ, gian khổ, cảm động, sướng cuồng, hào hứng Tổng 384/2021 Từ thống kê ta thấy phương thức chuyển trường ẩn dụ sử dụng - “Ẩn dụ dựa theo giống hình thức” người động vật thành tập hợp từ tiểu trường hình dáng động vật (đã đề cập bảng trên), tượng có 33 từ với 37 lần xuất Ví dụ: “Bởi tơi lực lưỡng to gấp anh” [6, 66] - “Ẩn dụ dựa vào giống cách thức” thực người động vật thành tập hợp từ tiểu trường hoạt động động vật (đã đề cập bảng trên), tượng có 210 từ với 1260 lần xuất Ví dụ: “Chập tối, tơi tạm nghỉ tay đứng ngồi cửa, họp anh chị em hàng xóm quanh bờ ruộng, vừa gảy đàn vừa hát hát hồng chào tạm biệt ông mặt trời” [6,10] 43 - “Ẩn dụ dựa vào giống tính chất” người động vật thành tập hợp từ tiểu trường tính chất động vật (đã đề cập bảng trên), tượng có 44 từ với 111 lần xuất Ví dụ: “Chao ơi, có rằng: hăng, hống hách láo đem thân mà trả nợ cử ngu dại thôi” [6, 13] - “Ẩn dụ dựa vào giống tính chất” người động vật thành tập hợp từ tiểu trường trạng thái động vật (đã đề cập bảng trên), tượng có 90 từ với 107 lần xuất Ví dụ: “Thôi, ốm yếu rồi, chết được” [6, 22] 3.2 Giá trị biểu đạt tượng chuyển trường nghĩa (người sang động vật) Dế mèn phiêu lưu kí Tơ Hồi 3.2.1 Khắc họa chân dung Dế Mèn phiêu lưu kí truyện thiếu nhi “đặc sắc nhất” nhà văn Tơ Hồi Đây câu chuyện đầy thú vị, hấp dẫn hành trình phiêu lưu Dế Mèn qua nhiều vùng đất giới loài vật khác, nhằm thể khát vọng tươi đẹp tuổi trẻ Đồng thời, tác phẩm miêu tả sinh động vẻ đẹp ngoại hình chàng dế lớn Bằng quan sát tinh tế, kĩ lưỡng lượng từ vựng dồi dào, nhà văn tái chân dung cậu chàng dế lớn nhân vật liên quan thật đẹp đẽ, sinh động: Dế Mèn “cường tráng”, hùng dũng, oai vệ, “đơi mẫm bóng, vuốt chân, khoeo ngày cứng dần lên nhọn hoắt” chẳng khác lưỡi kiếm, cần lia qua cỏ ngã rạp xuống Đơi cánh dài, kín xuống tận chấm Thân hình mang “một màu nâu bóng mỡ”, soi gương trơng khỏe khoắn, cậu chàng tự tin nhận xét thân ưa nhìn Sợi râu dài, uốn cong, hàm đen nhánh hai lưỡi máy làm việc, làm cho Dế Mèn tự hào thân mình, bước Mèn trở nên trịnh trọng, khoan thai cho dáng kiểu cách nhà võ; đối lập với Mèn, anh hai gầy kheo khư; Dế Choắt gầy gò, ốm yếu; Chị Cốc béo xù; anh Xiến Tóc lực lưỡng; chị Nhà Trị gầy gùa; lũ Nhện béo múp mơng đít 3.2.2 Khắc họa tính cách 44 Hiện tượng chuyển trường giúp tác giả khắc họa chân thực, sống động tính cách nhân vật Các nhân vật lồi vật Dế Mèn phiêu lưu kí vừa chứa đựng “đặc thù lồi vật” vừa tồn “đặc điểm người”, chúng hoà hợp thống với gần tuyệt đối biểu nhân vật Nếu tách riêng để xem xét, thấy đặc điểm lồi vật thường thể qua phận đặc thù, màu sắc bên ngồi thuộc tính nhân vật, đặc điểm người lại bộc lộ qua tính cách nhân vật, mà tính cách lại tổng hịa hành động, lời nói, suy nghĩ, quan hệ Đây câu chuyện loài vật lại mang dáng dấp chuyện người; loài, vật có tính cách riêng đặc sắc: ba anh em nhà Dế Mèn người tính nết, Dế Trũi nhỏ bé can đảm, sống đầy tình nghĩa; nhân vật phụ chị Cốc, bác Xiến Tóc, Bọ Muỗm, bọ Ngựa, Ếch Cốm, Châu Chấu Voi…cũng đầy cá tính Dĩ nhiên, tính cách Dế Mèn khắc họa sâu đậm với trình thay đổi nhận thức giúp cậu trở nên trưởng thành Sự am hiểu sâu sắc tính cách người kết hợp với tri thức tinh tế tập tính lồi vật bay bổng theo trí tưởng tượng vơ phong phú giúp Tơ Hồi chuyển trường cách ấn tượng, từ mà tạo thành xã hội loài vật sinh động xã hội loài người 3.2.3 Phản ánh thực xã hội Chuyển trường giúp tác giả kiến tạo tranh đời sống xã hội lồi người phương diện thơng qua câu chuyện lồi vật; biến chúng thành hình ảnh tiểu biểu, đại diện cho số kiểu người xã hội; “tạo nhân vật mang tính chất biểu tượng kép” Đây “tính chất đặc trưng nhân vật lồi vật nói chung, nhân vật đồng thoại nói riêng” Dế Mèn tượng trưng cho lớp niên trẻ vượt qua thử thách, gian khổ để dần trưởng thành Dế Choắt tượng trưng cho kiểu người yếu đuối, anh dế đại diện cho kiểu người kiểu cách, gia trưởng, Bọ Ngựa tiêu biểu cho người kiêu căng, hợm hĩnh, Châu Chấu Voi đại diện cho kiểu anh hùng mạnh mẽ, hào hiệp Các nhân vật Dế Mèn, Dế Trũi, Châu Chấu Voi có tâm niệm, chung lí tưởng: khắp giới kết nghĩa anh em Tình bạn, hịa bình, giới khơng có phân biệt, có lịng tốt trở thành người nhà, lẽ phải, điều cuối mà người nên 45 hướng đến Tơ Hồi viết truyện vào năm 1941 - thời điểm Chiến tranh giới thứ Hai bao trùm khắp giới Từ bối cảnh ấy, Tơ Hồi hướng đến ý niệm chiến tranh hịa bình; kết quả, ơng khơng thể ý niệm lên trang giấy mà cịn thể chúng cách vô tinh tế Những đấu Dế Mèn với đối thủ loài hay khác loài phiên xung đột kinh tế - trị xã hội loài người Cuộc chiến ác liệt đàn bọ Muỗm hai anh em Mèn - Trũi dẫn đầu chống đàn Châu Chấu Voi nhằm tranh giành nơi trú ngụ mùa đông hàng dứa gợi suy nghĩ nguyên nhân bùng nổ chiến tranh Lòng căm ghét chiến tranh dâng tràn xã hội biến thành hòa giải anh em Mèn - Trũi với đàn Châu Chấu Voi hùng mạnh, để đoàn kéo tuyên truyền cho lý tưởng bảo vệ hịa bình giới Lí tưởng đẹp đẽ khơng dừng lại mức giáo dục trẻ thơ mà vượt biên giới quốc gia, đạt đến tầm triết lý nhân sinh toàn nhân loại Thông qua chuyển trường từ ngữ trường người sang trường động vật, tác giả đưa giải vấn đề to lớn xã hội, nêu lên lý tưởng sống tiến cần hướng đến, tình đồn kết cộng đồng 3.2.4 Thể phong cách nhà văn “Phong cách nghệ thuật phạm trù thẩm mĩ, thống tương đối ổn định hệ thống hình tượng, phương tiện biểu nghệ thuật, nói lên nhìn độc đáo sáng tác nhà văn Chỉ nhà văn có tài năng, có lĩnh có phong cách riêng độc đáo” (Từ điển thuật ngữ văn học) Từ tượng chuyển trường nghĩa Dế Mèn phiêu lưu kí ta thấy phong cách nghệ thuật nhà văn Tơ Hồi Trước hết, nghệ thuật kể chuyện hấp dẫn Trong tác phẩm, ông chọn kể thứ xưng “tôi”, Dế Mèn tự kể đời Ngơi kể giúp cho câu chuyện sinh động, chân thực, có tính chất trải nghiệm cá nhân, khiến bạn đọc hịa nhập hứng thú với chuyến phiêu lưu Dế Mèn người bạn Cách kể chuyện Tơ Hồi tỉnh táo mà gần gũi, thân mật Khi kể, ông kết hợp sử dụng loạt từ trạng thái nên nhân vật truyện với đa 46 dạng sắc điệu, suồng sã, dí dỏm, lúc mỉa mai, đau xót thương cảm Khơng thế, nhịp kể Tơ Hồi chậm rãi giúp cho tranh sống đời thường lên rõ nét, chân thực “Sở trường” Tơ Hồi miêu tả, ơng biết cách lựa chọn hình ảnh, chi tiết đặc sắc quan sát chúng qua lăng kính đời thường Phát huy sở trường ấy, kết hợp với vốn từ ngữ đắc địa, nhà văn miêu tả ngoại hình, hành động, cá tính nhân vật cách sinh động Với mắt quan sát tinh tế cách nhận xét thơng minh, dí dỏm lồi vật, nhà văn đưa bạn đọc đến với “thế giới loài vật” sinh động đầy yêu thương Mỗi lồi động vật, nhà văn lại dùng ngịi bút để lột tả rõ nét “tính cách” “đời sống riêng” chúng, để từ bày tỏ quan niệm tác giả vấn đề nhân sinh xã hội, khát vọng sống hịa bình, n vui đồn kết người lao động Tiểu kết chương Trong chương thống kê danh sách từ có mặt tượng chuyển trường tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu kí; phương thức chuyển trường mà tác giả sử dụng; đồng thời phân tích giá trị biểu đạt tượng chúng đặc tác phẩm Phần lớn tượng chuyển trường tác phẩm theo hướng chuyển từ người sang động vật với phương thức ẩn dụ Qua tượng, thấy nội dung sâu sắc lí tưởng sống vơ nhân văn mà Dế Mèn phiêu lưu kí muốn truyền tải 47 KẾT LUẬN Nếu ngôn ngữ giữ vị trí đặc biệt quan trọng, “làm cứu cánh” cho văn học (Jakobson) trường từ vựng yếu tố tiên để góp thành vị trí Thơng qua vấn đề sở trường nghĩa: khái quát trường nghĩa, mối quan hệ trường nghĩa với ngôn ngữ văn chương, khái niệm động vật, khái quát tác giả Tơ Hồi, chúng tơi tiến hành khảo sát, thống kê từ thuộc trường động vật Dế Mèn phiêu lưu kí, phân cấp chúng thành tiểu trường Ở khóa luận này, cịn gặp nhiều hạn chế, tập trung vào năm tiểu trường quan trọng trường động vật tên gọi, phận, đặc điểm (hình dáng, màu sắc), hoạt động, trạng thái Tuy nhiên với tiểu trường sâu soi chiếu kĩ góc độ Qua đó, giúp người đọc nắm bắt trường nghĩa động vật sáng tác Tơ Hồi nói chung tác phẩm nói riêng cách đầy đủ, tồn diện sâu sắc Chúng khảo sát tiểu trường với tổng số 771 từ Trong tiểu trường tên gọi lồi động vật có 106 từ, phân thành tiểu trường bậc 2; tiểu trường liệt kê đông đảo đa dạng tên loài động vật Tiểu trường phận loài động vật có 68 từ, đa số từ “bộ phận côn trùng” giữ nguyên tiểu trường bậc Tiểu trường đặc điểm động vật có 130 từ chia thành hai tiểu trường bậc hai, tần số lặp lại từ không nhiều Tiểu trường hoạt động động vật có 308 từ, phân thành tiểu trường bậc hai Tiểu trường trạng thái động vật có 159 từ, phân thành tiểu trường Dựa vào kết khảo sát thống kê, chúng tơi tiến hành lí giải số liệu, khái quát hoạt động trường hiệu sử dụng; nhận xét, phân tích bình diện nội dung mà tiểu trường mang lại Để đánh giá sâu sắc hơn, nghiên cứu tượng chuyển trường xuất tác phẩm Từ bảng danh sách thống kê, đánh giá hiệu quả, giá trị sử dụng, đồng thời tìm hiểu nội dung, giá trị ẩn sâu vỉa tầng ngôn ngữ tác phẩm bao gồm: khắc họa chân dung nhân vật, khắc họa tính cách nhân vật, phản ánh thực xã hội thể 48 phong cách nhà văn Muốn hiểu ngữ nghĩa văn chương việc tiếp cận từ góc độ ngơn ngữ cần thiết thiết thực Theo cách nhìn trên, thơng qua khóa luận, chúng tơi muốn thể cách nhìn việc học dạy mơn Ngữ văn Có thật mà phải đối mặt, việc học sinh khơng thích môn Ngữ văn, phụ huynh xem nhẹ, không đề cao việc học Ngữ văn em Và, thân người dạy nhiều coi trọng yếu tố Làm văn tiếng Việt, lí giải tác phẩm ý thức chủ quan, chưa quan tâm nhiều đến yếu tố ngôn ngữ, đặc biệt sử dụng trường nghĩa vào lí giải tác phẩm Về ý nghĩa khoa học, đề tài trường nghĩa động vật Dế Mèn phiêu lưu kí góp phần làm sáng tỏ “tính hệ thống từ ngữ” tác phẩm văn chương, mang đến nhìn cụ thể mối liên hệ từ ngữ với văn chương thông qua việc xác lập trường từ vựng Về ý nghĩa thực tiễn, việc nghiên cứu trường nghĩa động vật tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu kí đóng góp hướng việc tiếp cận tác phẩm văn học, hướng tiếp cận từ góc độ ngơn ngữ Đồng thời, kết đề tài tài liệu tham khảo đắc dụng cho việc giảng dạy từ ngữ nói chung việc giảng dạy tác phẩm văn học góc nhìn ngơn ngữ học nhà trường nói riêng 49 TÀI LIỆU THAM KHẢO Đỗ Hữu Châu (2007), Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội Mai Ngọc Chừ (chủ biên), Nguyễn Thị Ngân Hoa, Đỗ Việt Hùng, Bùi Minh Toán (2007), Nhập môn ngôn ngữ học, Nxb Giáo dục Vũ Hoàng Cúc (2011), Hiện tượng chuyển trường nghĩa thơ Xuân Diệu, Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học, Trường Đại học sư phạm Hà Nội Nguyễn Thiện Giáp (1999), Từ vựng học tiếng Việt, Nxb Giáo dục Nguyễn Thiện Giáp (chủ biên) (2004), Dẫn luận ngôn ngữ học, Nxb Giáo dục Tơ Hồi (2018), Dế mèn phiêu lưu ký, Nxb Kim Đồng Nguyễn Thúy Khanh (1996), Đặc điểm trường từ vựng – ngữ nghĩa tên gọi động vật tư liệu đối chiếu tiếng Việt với tiếng Nga, Luận án Phó Tiến sĩ khoa học Ngữ văn, Viện Ngôn ngữ Đinh Trọng Lạc (chủ biên) (1998), Phong cách học tiếng Việt, Nxb Giáo dục Đỗ Thị Mỵ (2018), Trường nghĩa động vật thành ngữ tiếng Việt, Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học sư phạm Hà Nội 10 Hoàng Phê (Chủ biên) (2003), Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng – Trung tâm từ điển học 11 Nguyễn Văn Thạo (2017), Trường nghĩa tiếng Việt: trường hợp trường nghĩa “lửa” trường nghĩa “nước”, Nxb Khoa học xã hội 12 Giáp Thị Thủy (2009), Hội thoại Dế mèn phiêu lưu kí , Luận văn thạc sĩ, Đại học Thái Nguyên 13 Cao Đức Tiến – Dương Thị Hương (2007), Văn học, Nxb Giáo dục – ĐHSP Hà Nội 14 https://www.facebook.com/tiengvietantinh/, truy nhập ngày 21/12/2018) 15 http://www2.hcmuaf.edu.vn/data/nhtri/CHUONG%201_%20Phan%20l oai%20dong%20vat(2).pdf , truy nhập ngày 01/04/2019 16 http://thuviensonla.com.vn/index.php/news/Khong-gian-sach-cu/DEMEN-PHIEU-LUU-KY-Mot-tuyet-pham-van-chuong-cua-nha-van-ToHoai-740/, truy nhập ngày 15/04/2019 17 http://www.vusta.vn/vi/news/Thong-tin-Su-kien-Thanh-tuu-KHCN/Kha-nang-lien-tuong-nghia-cua-tu-hoa-trong-Truyen-Kieu-23521.html , truy nhập ngày 20/04/2019 ... màu sắc) động vật Tiểu trường hoạt động động vật 308 39,9 Tiểu trường trạng thái động vật 159 20,7 771 100 Tổng 2.3 Phân xuất trường từ vựng động vật Dế mèn phiêu lưu kí 2.2.1 Tiểu trường tên... Tiểu trường trạng thái động vật 35 CHƯƠNG 3: HIỆN TƯỢNG CHUYỂN TRƯỜNG NGHĨA TRONG DẾ MÈN PHIÊU LƯU KÍ 39 3.1 Hiện tượng chuyển trường nghĩa người sang trường nghĩa động vật ... cứu trường nghĩa động vật, tác phẩm Dế mèn phiêu lưu kí kể đến số luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, khóa luận tốt nghiệp đại học, nghiên cứu khoa học đây: Trong Đặc điểm trường từ vựng – ngữ nghĩa