Xây dựng và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học chuyên đề “chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, sinh học 10

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2KHOA SINH – KTNN === === PHAN THỊ THÚY ĐÀO XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG TẾ BÀ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH – KTNN

=== ===

PHAN THỊ THÚY ĐÀO

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG

TRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ

“CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG

TRONG TẾ BÀO”, SINH HỌC 10

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học

HÀ NỘI, 2018

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH – KTNN

=== === PHAN THỊ

THÚY ĐÀO

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG

TRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ

“CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG

TRONG TẾ BÀO”, SINH HỌC 10

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học

Người hướng dẫn khoa học:

TS An Biên Thùy

HÀ NỘI, 2018

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình hoàn thành khóa luận này, tôi đã nhận được những sự giúp

đỡ vô cùng quý báu của các tập thể và cá nhân

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô giáo hướng dẫn khoa học: TS An Biên Thùy, cô đã tận tâ d u dắt, hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu, thực

hiện đề tài

Tôi xin chân thành cả ơn các thầy cô trong Ban chủ nhiệm khoa Sinh KTNN và các thầy cô trong tổ bộ ôn Phương pháp giảng dạy ôn Sinh đã tạođiều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành khóa luận của mình

-Tôi xin chân thành cả ơn BGH trường THPT Lương Tài – Bắc Ninh và cô

giáo Nguyễn Thị Nhâm, giáo viên bộ môn Sinh học trường THPT Lương Tài- Bắc

Ninh, đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong thời gian thực hiện h uận tốtnghiệp

Do hạn chế về thời gi n và bước đầu làm quen với phương pháp giảngdạy mới nên đề tài không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Tôi rất mong nhậnđược ý kiến đ ng g p của quý thầy cô và các bạn để đề tài được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 04 năm 2018

Sinh viên

Phan Thị Thúy Đào

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin c đo n rằng mọi thông tin và kết quả nghiên cứu trong khóa luận này là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác

Tôi cũng xin c đo n đây à ết quả nghiên cứu củ riêng tôi dưới sự

hướng dẫn của TS An Biên Thùy Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Hà Nội, tháng 04 năm 2018

Sinh viên

Phan Thị Thúy Đào

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN .

LỜI CAM ĐOAN .

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

1.1 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học 1

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 7

1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài 7

1.1.1 Xây dựng và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học trên thế giới 7 1.1.2 Xây dựng và sử dụng BTTH trong dạy học ở Việt Nam 8

1.2 Cơ sở lý luận của đề tài 10

1.2.1 Chuyên đề dạy học 10

1.2.2 Bài tập tình huống 12

1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài 14

1.3.1 Điều tra học sinh 14

1.3.2 Điều tra gi o viên 16

Kết luận chương 1 20

Chương 2: XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG TẾ BÀO”, SINH HỌC 10 22

2.1 Phân tích cấu trúc nội dung phần “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10 23

2.1.1 Vị trí phần “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10 23

2.1.2 ục tiêu phần “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” 23 2.1.3 Phân tích cấu trúc nội dung 24

2.2 X y dựng chuyên đề: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế

bào” 24

2.2.1 Tên chuyên đề: Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào 24

2.2.2 ạch nội dung chuyên đề 24

2.3 Quy trình x y dựng bài tập tình huống chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10 30

2.3.1 Nguyên tắc x y dựng bài tập tình huống 30

2.3.2 Quy trình xây dựng bài tập tình huống 30

2.3.3 Ví dụ minh họa quy trình xây dựng bài tập tình huống 32

2.3.4 Kết quả xây dựng bài tập tình huống 34

2.4 Quy trình sử dụng bài tập tình huống 36

2.4.1 Nguyên tắc sử dụng bài tập tình huống 36

2.4.2 Quy trình sử dụng bài tập tình huống vào chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” 37

2.4.3 Ví dụ minh họa quy trình sử dụng bài tập tình huống 39

Kết luận chương 2 42

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 43

3.1 Mục đích thực nghiệm 43

3.2 Nội dung thực nghiệm 43

3.3 Phương pháp thực nghiệm 43

3.3.1 Chọn lớp đối chứng, lớp thực nghiệm 43

3.3.2 Bố trí thực nghiệm 44

3.4 Kết quả thực nghiệm và biện luận 44

3.4.1 Kết quả phần kiểm tra trình độ lĩnh hội kiến thức của HS 44

T UẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 50

TÀI IỆU THAM HẢO 51 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Theo trình tự: Bảng – sơ đồ - hình Thứ

1 Bảng 1.1 Kết quả điều tra về ý thức học tập môn Sinh học 10 của HS

2 Bảng 1.2 Kết quả điều tra về mong muốn học tập môn Sinh học 10 của

HS

3 Bảng 1.3 Kết quả điều tra vận dụng các PPDH của GV ở trường THPT

4 Bảng 1.4 Kết quả điều tra về xây dựng và s dụng bài tập t nh huống của

GV

5 Bảng 2.1 Mục tiêu kiến thức củ chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và

năng lượng trong tế bào”

6 Bảng 2.2 Gợi ý xây dựng bài tập tình huống dạy học chuyên đề

“Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”

7 Bảng 2.3 Gợi ý s dụng bài tập tình huống trong dạy học chuyên đề

“Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”

8 Bảng 3.1 Cấu trúc các bài lí thuyết trong phần “Chuyển hóa vật chất và

năng lượng trong tế bào” sinh học 10

9 Bảng 3.2 Số ượng HS lớp đối chứng và lớp thực nghiệm

10 Bảng 3.3 Quy đổi th ng điểm 10 sang mức độ học lực của học sinh

11 Bảng 3.4 Phân phối tần suất điểm của nhóm lớp TN và ĐC tổng hợp 4

bài kiểm tra

12 Bảng 3.5 Phân loại theo học lực của nhóm lớp TN và ĐC tổng hợp 4

bài kiểm tra

13 Bảng 3.6 Các tham số đặc trưng của nhóm lớp TN và ĐC tổng hợp 4

bài kiểm tra

14 Bảng 3.7 Bảng thống kê nhận xét của GV về các BTTH củ chuyên đề

“Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”

15 Bảng 3.8 Kết quả phân tích định tính qu qu n sát sư phạm

16 Sơ đồ 2.1

Sơ đồ khái quát quá trình xây dựng và s dụng bài tập tình

huống dạy học chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” Sinh học 10

17 Sơ đồ 2.2 Quy trình xây dựng bài tập tình huống

18 Sơ đồ 2.3 Quy trình s dụng bài tập tình huống

19 Hình 3.1 Biểu đồ phân loại học lực của nhóm học sinh thực nghiệm và

đối chứng

1

1 Lý do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

1.1 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

Đổi mới giáo dục và đào tạo theo hướng phát huy tính tích cực học tập củahọc sinh là yêu cầu của thời đại, đồng thời là yêu cầu cấp bách cho sự nghiệp pháttriển kinh tế xã hội củ đất nước Đổi mới và hiện đại h phương pháp giáo dụctheo hướng chuyển từ việc truyền đạt tri thức thụ động, thầy giảng, trò ghi chép

s ng hướng dẫn người học chủ động tư duy trong quá tr nh tiếp cận tri thức; dạycho người học phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin một cách hệ thống và có

tư duy phân tích, tổng hợp, phát triển được năng ực của mỗi cá nhân; tăng cườngtính chủ động, tính tự chủ của HS trong quá trình học tập, hoạt động tự quản trongnhà trường và tham gia các hoạt động xã hội là một vấn đề cấp bách của giáo dụctrong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay

Công văn 5555 được bộ GDDT ban hành hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn

về đổi mới phương pháp dạy học và kiể tr , đánh giá; tổ chức và quản lí các hoạtđộng chuyên môn củ trường trung học/trung tâm giáo dục thường xuyên qua

mạng trong công văn c n i “Chuyển giao nhiệm vụ học tập: nhiệm vụ học tập rõ ràng và phù hợp với khả năng của học sinh, thể hiện ở yêu cầu về sản phẩm mà học sinh phải hoàn thành khi thực hiện nhiệm vụ; hình thức giao nhiệm vụ sinh động, hấp dẫn, kích thích được hứng thú nhận thức của học sinh; đảm bảo cho tất cả học sinh tiếp nhận và sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ” [3].

Ngày 09/08/2016 công văn số 3844/BGDĐT-GDTrH về việc tổ chức Cuộcthi Vận dụng kiến thức iên ôn để giải quyết các tình huống thực tiễn và Cuộc thi

Dạy học theo chủ đề tích hợp nă học 2016-2017 có nói “Khuyến khích giáo viên sáng tạo, thực hiện dạy học theo chủ đề, chủ điểm có nội dung liên quan đến nhiều môn học/hoạt động giáo dục và gắn liền với thực tiễn”[4].

1.2 Xuất phát từ thực trạng dạy học ở trường phổ thông

Trong những nă gần đây, GV đã c thức vận dụng các phương pháp dạy họctích cực vào giảng dạy các bài cụ thể, tuy nhiên hiệu quả dạy và học còn thấp

Nguyên nhân à do: nội dung bài học chư thống nhất, GV chư nắ vững quy tr nhthiết ế cũng như vận hành PPDHTC, do vậy chư thực sự tổ chức được hoạt độngnhận thức tích cực, sáng tạo và bồi dưỡng phương pháp tự học cho học sinh; việctăng cường hoạt động học tập cả thể và học tập hợp tác còn hạn chế; chư ết hợpđược sự đánh giá của giáo viên và sự tự đánh giá của học sinh trong quá trình dạyhọc.

Để khắc phục những hạn chế nói trên, giáo viên cần phải chủ động, sáng tạothiết kế bài học có nội dung dạy học phù hợp với các phương pháp và ĩ thuật dạyhọc tích cực Thay cho việc dạy học đ ng được thực hiện theo từng bài/tiết trongsách giáo ho như hiện nay,cần lựa chọn nội dung để xây dựng các chuyên đề dạyhọc cùng với các bài tập tình huống thực tế, phù hợp với việc s dụng phương phápdạy học tích cực trong điều kiện thực tế củ nhà trường

1.3 Xuất phát từ đặc điểm Sinh học 10

Xuất phát từ đặc điểm Sinh học 10.

Kiến thức sinh học ngày càng phát triển nh nh ch ng, đặc biệt là sự pháttriển của công nghệ sinh học và ứng dụng của công nghệ sinh học vào thực tiễn Vìvậy, việc rèn luyện năng ực tự học cho HS là rất cần thiết Thực tế dạy học Sinhhọc 10 ở trường phổ thông hiện nay vẫn còn mang nặng tính chất thông báo, táihiện Đồng thời do nhu cầu và động cơ học tập củ HS đối với môn Sinh học 10chư đúng đắn, nên HS học tập một cách thụ động, gò ép Do đ ,giáo viên cần phải

c phương pháp dạy học tích cực hơn, đặt học sinh trước mỗi bài tập tình huống đểcác em chủ động tham gia vào hoạt động học tập có hiệu quả hơn Qu t hiểu,chúng tôi nhận thấy: dạy học bằng bài tập tình huống đã được nghiên cứu và vậndụng nhiều đối với các môn học hác, riêng đối với môn Sinh học 10 vẫn đ ng cònhạn chế và cần được quan tâm nhiều hơn Phần h i chương III sinh học 10 nói vềchuyển hóa vật chất và năng ượng trong tế bào Khi giảng dạy và học tập phần này,giáo viên và học sinh gặp một số h hăn như: đặc điểm về cấu trúc và quá trìnhtrong tế bào khó quan sát bằng mắt thường, có nhiều kiến thức liên môn trừu tượngnhư H học, Vật lý, Toán học, thiếu các hình ảnh trực qu n sinh động Do đ việc

tiếp thu, ĩnh hội các kiến thức của HS phần này gặp nhiều hạn chế, đôi hi HS phảichấp nhận tiếp thu kiến thức một cách thụ động Với lý do trên, chúng tôi đã nghiên

cứu và thực hiện đề tài: Xây dựng và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học

chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10.

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng bài tập tình huống đư vào dạy học phần h i chương III “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10.

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Nghiên cứu cơ sở lí luận về bài tập tình huống gồm: bản chất, vai trò, ýnghĩ , các hái niệm liên quan tới bài tập tình huống

3.2 Điều tra thực trạng về sự hiểu biết và việc xây dựng và việc s dụng bài tập tình huống trong dạy học Sinh học 10 của giáo viên ở trường THPT

3.3 Phân tích logic nội dung kiến thức cơ bản củ chương III phần hai Sinhhọc 10 để à cơ sở cho việc xây dựng các bài tập tình huống

3.4 Đề xuất quy trình xây dựng bài tập tình huống

3.5 Đề xuất quy trình s dụng bài tập tình huống trong dạy học chủ đề:

“Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”.

3.6 Thiết kế các giáo án bài lên lớp dạy chủ đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” theo hướng s dụng bài tập tình huống.

3.7 Thực nghiệ sư phạ để kiểm tra giả thuyết khoa học củ đề tài

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

Học sinh lớp 10

4.2 Đối tượng nghiên cứu

- Nội dung chủ đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”

Sinh học 10

- Quy trình xây dựng hệ thống bài tập tình huống từ nguồn tư iệu thực tiễn

- Quy trình s dụng bài tập tình huống vào dạy học chủ đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” nhằ năng c o ết quả học tập cho học sinh

THPT

5 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được hệ thống bài tập chứa tình huống từ nguồn tư iệu thực tế

và s dụng các bài tập đ vào dạy học chủ đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” sẽ nâng c o được kết quả học tập cho học sinh

6 Giới hạn nghiên cứu

- Nghiên cứu xây dựng hệ thống bài tập tình huống để dạy học chủ đề

“Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nghiên cứu lí thuyết

- Nghiên cứu các văn bản củ Đảng, Nhà nước iên qu n đến đổi mới cáchdạy và học hiện n y theo hướng tích cực hóa hoạt động học của học sinh

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và phương pháp dạy học Sinh học, vai trò của bàitập và bài tập tình huống trong dạy học nói chung và dạy học Sinh học nói riêng

- Nghiên cứu các nội dung tri thức lí thuyết và thực tiễn iên qu n đến nộidung kiến thức chuyển hóa vật chất và năng ượng để xây dựng cácbài tập tìnhhuống

7.2 Điều tra thực trạng

Điều tra thực trạng dạy học Sinh học 10 ở trường THPT bằng bộ câu hỏi trênđối tượng học sinh và giáo viên dạy Sinh học liên quan tới nội dung nghiên cứu

7.3 Phương pháp chuyên gia

Tr o đổi, xin ý kiến của các nhà nghiên cứu, chuyên gia về đánh giá chấtượng quy trình xây dựng, s dụng, các bài tập tình huống, các tiêu chí đánh giá ĩnăng phát hiện và giải quyết bài tập tình huống

7.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Thực nghiệ song song, trong đ nh đối chứng và nhóm thực nghiệm

trên cùng một số giáo viên và học sinh c cùng đặc điểm về năng ực, kết quả họctập.

7.5 Phương pháp xử lí số liệu

- Thông kê kết quả các bài kiểm tra của các lớp ĐC và TN bằng phần mềm

- Phân tích kết quả TN, kiể định sự khác biệt về kết quả các bài kiểm tracủa nhóm TN so với nh ĐC, iể định sự tiến bộ thông qua các bài kiểm tra; vẽbiểu

- Xây dựng được hệ thống bài tập tình huống để dạy học các kiến thức liên

qu n đến chủ đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”

- Xây dựng được một số giáo án, là liệu tham khảo cho giáo viên, giáo sinh

thực tập sư phạ , sinh viên ho Sinh – TNN ở các trường Đại học Sư phạ Cấu

9 Cấu trúc KLTN

Mở đầu

Nội dung

- Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn củ đề tài

- Chương 2: Xây dựng và s dụng bài tập tình huống trong dạy học chủ đề

“Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10.

- Chương 3: Thực nghiệ sư phạm

Kết luận và kiến nghị

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

Phụ lục 1: Phiếu điều tra

Phụ lục 2: Giáo án thực nghiệm sư phạm Phụ lục 3: Bài iểm tra thực nghiệm

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 Tổng quan vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài

1.1.1 Xây dựng và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học trên thế giới

Ở phương Đông, phương pháp x lí tình huống đã được đề cập đến trongnhiều inh sách, văn học cổ qua các thời đại của Trung Quốc mà tiêu biểu à ĐứcKhổng T (551-487 TCN), với nhiều tình huống theo hướng nêu vấn đề đặc sắc, cáthể hóa tiếp nhận, phương pháp x lí tình huống là những bài học quý báu về răndạy con người, được xem là tấ gương về phương pháp giáo dục tích cực cho hậuthế Nhật Bản cũng đã thực hiện phương pháp t nh huống trong nhiều ĩnh vực, đặcbiệt trong ngành quản lí, du lịch Bí quyết thành công trong x lí tình huống củangười Nhật Bản bao gồm bốn bước: Tình huống – Phân tích – Tổng hợp – Hànhđộng Với Hàn Quốc, để hướng tới một nền giáo dục hiện đại phục vụ cho việc pháttriển đất nước, họ đã rất qu n tâ đến việc giúp cho người học c năng ực giảiquyết vấn đề [9]

Nă 1870, giáo sư Christopher Co u bus L ngde đã hởi xướng phươngpháp dạy học tình huống cho khoa Luật củ Trường Đại học Kinh doanh Havard và

đã được chấp nhận một vài nă s u đ Nă 1919, Trường Đại học WesternOntario củ C n d cũng đã bắt đầu áp dụng bài tập tình huống trong dạy học kinhdoanh nhờ sự dũng cảm tiên phong của W Sherwood Fox – Trưởng ho Cơ bản,

và K.P.R Neville – Trưởng phòng Giáo dục Đến n y, Trường Kinh doanh RichardIlle của Đại học Western Ont rino đã trở thành cơ sở uy tín số một ở Canada trongviệc áp dụng bài tập tình huống vào giảng dạy [9]

Tại Pháp, ng y đầu thế kỉ XX, bài tập tình huống cũng đã được áp dụngrộng rãi nhưng t nh huống đư r bấy giờ phần nhiều là giả định nên ít có sức thuyếtphục Từ những nă 1960, G ston de Vi rd đã xây dựng một giáo trình luân lí mànội dung là những tình huống có thật, trong đ thầy giáo xác định một số vấn đề líthuyết ngắn gọn, nêu tình huống cụ thể cho học sinh tranh luận với nhau, cuối cùng

thầy à người đư r ết luận Phương pháp này đã gây được tiếng vang trong toànnước Pháp và s u đ được nghiên cứu, áp dụng trong nhiều ngành học khác nhau.

Dạy học tình huống cũng rất được các nhà khoa học Liên Xô (cũ) và B Lan quan tâm Tài liệu lí luận về dạy học của họ đã được dịch và phổ biến ở Việt Nam từ cuối những nă 60 của thế kỉ XX, điển h nh như: T V Cuđri xep (1967);

A M M chius in (1972, đặc biệt không thể không nhắc đến hai nhà nghiên cứu

là V Okôn (Ba Lan) (1976) và I.Ia Lecne (1977) Nhìn chung, kiểu dạy học s dụng tình huống được các tác giả đề cập đến là dạy học nêu vấn đề và dạy học giải quyết vấn đề Những kinh nghiệm s dụng tình huống được nhấn mạnh vào mối quan hệ tương tác giữa giáo viên và học sinh trong đ hoạt động củ GV được chú

ý [5], [9], [14] Tình huống có vấn đề trong dạng dạy học này không chỉ đơn thuần

là những tình huống có thật trong thực tế cuộc sống mà còn bao gồm cả những tình huống có tính lí luận nảysinh trong quá trình nhận thức tài liệu học tập Từ dạng dạy học này, ứng dụng của bài tập tình huống trong các ngành nghề, trong các ĩnh vực quản lí, trong hoạt động sản xuất, trong hoạt động nghiên cứu khoa học và trong đào tạo nghề nghiệp dần dần được đặt ra Nhiều tuyển tập, sách giáo khoa của các ngành học hác nh u được biên soạn nhằm phục vụ cho các giờ học

có vận dụng tình huống

Hiện n y, phương pháp dạy học tình huống đ ng ngày càng được các nhà nghiên cứu, giáo dục đào tạo trên thế giới quan tâm và phát triển thành một trongnhững phương pháp dạy học hiện đại mang lại hiệu quả giáo dục cao

1.1.2 Xây dựng và sử dụng BTTH trong dạy học ở Việt Nam

Trong những nă gần đây, giáo dục nước t đ ng c sự đổi mới mạnh mẽ,chúng t đ ng thực hiện bước chuyển từ giáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cậnnăng ực củ người học [3] [2] Việc dạy học không chỉ trang bị cho học sinh mộtượng kiến thức tối đ à nền tảng vững chắc cho cuộc sống sau này mà còn rènluyện cho các em những ĩ năng x lý các vấn đề nảy sinh trong cuộc sống Bởi vìvới ượng thông tin và tri thức ngày càng tăng và th y đổi nhanh chóng thì việc dạyhọc nếu chỉ với mục đích tr ng bị kiến thức cho học sinh à chư đủ mà cần dạy cho

các em cách học, cách tiếp cận, vận dụng tri thức vào trong cuộc sống và sáng tạotri thức mới Do đ , nội dung giảng dạy ngày nay cần chú trọng kiến thức cơ bản vàcốt lõi là rèn luyện ĩ năng tự học, tự nghiên cứu để giúp các em tự học tập trongtương i và học tập suốt đời Phương pháp dạy và học bằng bài tập tình huống phầnnào đáp ứng được yêu cầu đ

Bài tập tình huống củ Ph n Đức Duy [6] (1998) trong ĩnh vực Sinh học,

với đề tài “Sử dụng bài tập tình huống dạy học để rèn luyện kỹ năng tổ chức bài lên lớp Sinh học” nêu được bản chất, cơ sở phân loại, quy trình thiết kế và s dụng bài

tập tình huống để rèn luyện ĩ năng tích hợp tổ chức bài lên lớp cho GV

Trong luận án phó Tiến sĩ ho học Sư phạm – Tâm lý [11]: “Dùng bài toán tình huống mô phỏng rèn luyện kỹ năng thiết kế công nghệ bài nghiên cứu tài liệu mới cho sinh viên khoa Hóa Đại học Sư phạm”, đã đư r hái niệm bài toán

tình huống mô phỏng, cách thiết kế bài toán tình huống mô phỏng trải qu 4 bước:Phân tích cấu trúc củ ĩ năng nghề nghiệp, mô hình hóa tình huống,sinh viên đ ng

v i để giải quyết tình huống, bài toán được giải quyết Đây à công tr nh nghiên cứuthể hiện việc dùng bài tập tình huống mô phỏng để rèn luyện ĩ năng thiết kế bàihọc dành chosinh viên, các nội dung dạy học được tổ chức theo từng modun cụ thể

để rèn luyện Tuy vậy, các tình huống để thiết kế bài tập dựa trên nội dung bài học,chư quán triệt triệt để tính thực tiễn trong thao tác nghề nghiệp của giáo viên khitiến hành thiết kế bài học

Những nă 1996, các công tr nh nghiên cứu củ Đỗ Hương Trà, NguyễnDuy Gi , Trần Anh Tuấn, Trần Văn Nguyệt chủ yếu đư r cách thức tổ chức dạyhọc bằng t nh huống Trong đ , nghiên cứu củ Nguyễn Duy Gi và M i Hữu huê

[7] trong “ t nh huống trong đào tạo hành chính” đã nhấn ạnh,phương pháp này

cần áp dụng trong các hâu củ quá tr nh đào tạo, bồi dưỡng, giảng dạy, thảo uận,

à bài tập, th qu n, thực hành, iể tr , tiểu uận Ngoài r , h i tác giả cho rằng:

t nh huống thực tế ng r ổ x dù tốt h y xấu cũng ng ại bài học nhất định,dạy học theo t nh huống à dạy học nguyên trạng củ sự việc, uốn áp dụng c hiệuquả cần tổ chức dạy học theo chuyên đề Như vậy, trong nghiên cứu củ NguyễnDuy

Gi và M i Hữu huê đã đề cập đến v i trò, hướng s dụng củ t nh huống thực tếtrong dạy học, sơ đồ h i gi i đoạn để phân tích t nh huống

Hầu hết các công tr nh nghiên cứu đã hẳng định sự cần thiết củ việc s dụng bài tập t nh huống trong quá tr nh dạy học Các tác giả hẳng định bài tập t nh huống giúp học sinh nh nh ch ng nắ bắt được các iến thức ới, củng cố, hắc sâu được iến thức đã học, phát triển tư duy sáng tạo, bài tập t nh huống à chiếc cầu nối giữ í uận với thực tiễn

Để c thể xây dựng được các bài tập c giá trị c o trong việc đào tạo nghềdạy, cần phải từ những t nh huống thực tế c thật trong quá tr nh dạy và học ở cáctrường PT Các nghiên cứu đều ít nhiều nhấn ạnh đến v i trò củ tư iệu thực tế,tuy vậy, chư c hái niệ chính xác về oại tư iệu này Điều này gây h hăntrong việc nhận diện, gọi tên từng oại tư iệu thực tiễn

Chư c nghiên cứu hoàn chỉnh về việc ấy tư iệu từ thực tiễn ôn Sinh học

để biên soạn bài tập t nh huống trong dạy học ôn Sinh học phần “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” để nâng c o chất ượng học tập cho học sinh trong

trường THPT

Nh n chung phương pháp dạy học bằng bài tập t nh huống trong dạy giảngdạy phổ thông n i chung trong bộ ôn Sinh học n i riêng và đặc biệt à việc xâydựng và s dụng bài tập t nh huống còn rất hạn chế V vậy việc đi sâu nghiên cứuuận, thiết ế và s dụng các bài tập t nh huống trong dạy học à hết sức cần thiết

Từ những ết uận trên đề tài này chúng tôi đi nghiên cứu và tập trung giảiquyết các vấn đề s u:

+ Bổ sung cơ sở uận về bài tập t nh huống

+ Xây dựng hệ thống bài tập t nh huống

+ S dụng bài tập t nh huống vào dạy học chủ đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” Sinh học 10

1.2 Cơ sở lý luận của đề tài

1.2.1 Chuyên đề dạy học

1.2.1.1 Khái niệm chuyên đề dạy học

Dạy học theo chuyên đề dạy học à cách tiếp cận chương tr nh sách giáo

ho ới, phương pháp dạy học ới à người giáo viên phải thực hiện trong quá

tr nh giảng dạy củ nh

C thể hiểu :“Chuyên đề dạy học là đơn v học tập trọn v n thể hiện tính lôgic của mạch kiến thức (trong từng môn học, giữa các môn học và các hoạt động giáo dục đảm bảo chuẩn kiến thức – k năng gi p giáo viên – học sinh thuận lợi trong tổ chức hoạt động dạy – học hạm vi chuyên đề dạy học to hay nhỏ phụ thuộc ph n lớn vào nội dung học tập và cách sắp ếp của giáo viên” [8].

Dạy học theo chuyên đề là một phương pháp dạy học trong đ c sự tích hợpnội ôn hoặc iên ôn Chính cách dạy học này, học sinh có thể tự hoạt động nhiềuhơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn

1.2.1.2 Vai trò của dạy học chuyên đề

- Kiến thức cần truyền đạt cho học sinh có thể iên qu n đến một hay nhiềuĩnh vực, nhiều chuyên ngành khác nhau giúp HS am hiểu kiến thức, mở rộng vốnhiểu biết

- Dự trên chương tr nh hiện hành, đả bảo chu n iến thức – ĩ năng

- Rèn luyện được khả năng à việc theo nhóm, tính hợp tác của học sinh

1.2.1.3 Mẫu thiết kế chuyên đề dạy học

- Mô tả chuyên đề/vấn đề cần dạy và tên củ chuyên đề

- Mạch nội dung củ chuyên đề

- Chu n kiến thức, ĩ năng, thái độ và những ph m chất, năng ực của họcsinh có thể hình thành và phát triển trong dạy học chuyên đề

- Bảng mô tả 4 mức yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận dụng, vận dụng cao)

của các loại câu hỏi/bài tập kiể tr , đánh giá trong quá tr nh dạy học chuyên đề

- Các câu hỏi/bài tập tương ứng với ỗi oại/ ức độ yêu cầu được ô tả

- Tiến tr nh dạy học chuyên đề được thiết ế thành các hoạt động thể hiệntiến tr nh sư phạ củ phương pháp dạy học tích cực được ự chọn

- Phân tích, rút inh nghiệ bài học inh họ về chuyên đề đã được thực

hiện trong ớp tập huấn (đối với chuyên đề dạy thử nghiệm).

Chuyên đề à đơn vị chỉnh thể về iến thức, thể hiện tính ogic về nội dunghọc tập Căn cứ vào ục tiêu chuyên đề, để phát huy tính tích cực củ học sinh,giáo viên cần gi công nhiều oại bài tập t nh huống với các ức độ h hác nh u

1.2.2 Bài tập tình huống

1.2.2.1 hái niệ bài tập

Theo Từ điển Tiếng Việt [13] thì “ Bài tập là bài ra cho học sinh làm để vận dụng những điều đã học”.

Theo tác giả Trần Bích Liễu [10]: “ Bài tập là nhiệm vụ học tập giáo viên đặt ra cho người học, buộc người học phải vận dụng các kiến thức đã biết hoặc các kinh nghiệm thực tiễn, sử dụng các hành động trí tuệ hay hành động thực tiễn để giải quyết các nhiệm vụ đó nhằm chiếm l nh tri thức, k năng một cách tích cực, hứng th và sáng tạo”.

Bài tập về à phần qu n trọng bổ sung cần thiết củ việc học tại ớp N giúpcủng cố những iến thức tr đã học ở trường (hoặc cần được học), giúp các iếnthức đ được hiểu sâu sắc hơn và ở rộng iến thức Bài tập chỉ r ột định hướngnhận thức cho người học để người học hướng tới việc t hiểu, s dụng vốn iếnthức, định hướng bổ sung thê iến thức ới từ tài iệu SG

Từ rất nhiều cách hiểu về hái niệ về bài tập hác nh u theo chúng tôi biểu

hái niệ bài tập được hiểu như s u: “ Bài tập là nhiệm vụ nhận thức, khi giải quyết bài tập người học t m kiếm được một liều lượng tri thức nhất đ nh, rèn luyện các k năng cần thiết, nhận được giá tr và có chuyển biến thái độ nhất đ nh”

1.2.2.2 Khái niệm tình huống

Theo Hêghen, nhà triết học, ỹ học ỗi ạc người Đức (1770- 1831 đã nói

rằng: “Tình huống là một trạng thái có tính chất riêng biệt và trở thành được quy

đ nh Ở trong thuộc tính này của nó, t nh huống góp phần biểu lộ nội dung là cái phần có được một sự tồn tại bên ngoài bằng sự biểu hiện nghệ thuật”

Xét về ặt tâ học:" T nh huống là một hệ thống những điều kiện bên trong quan hệ với chủ thể, những điều kiện này tác động một cách gián tiếp lên tính tích cực của chủ thể đó”

Theo Boehrer “T nh huống là một c u chuyện, có cốt chuyện và nh n vật, liên hệ đến một hoàn cảnh cụ thể, từ góc độ cá nh n hay nhóm, và thường là hành động chưa hoàn chỉnh Đó là một c u chuyện cụ thể và chi tiết, chuyển nét sống động và phức tạp của đời thực vào lớp học”

N i ột cách hái quát hơn: "T nh huống là toàn thể sự việc ảy ra tại một nơi, trong một thời gian, buộc người ta phải suy ngh , hành động, đối phó, ch u đựng".

1.2.2.3 Khái niệm bài tập tình huống

Tác giả Nguyễn Như An (1992) [1] cho rằng: “Bài tập tình huống sư phạm

là một dạng bài tập nêu tình huống giả đ nh hay thực tiễn trong quá trình dạy học giáo dục, một tình huống khó khăn căng thẳng về trí tuệ, đòi hỏi sinh viên phải nhận thức được và cảm thấy có nhu cầu giải đáp bằng cách huy động vốn tri thức

-và kinh nghiệm sáng tạo của họ để giải quyết theo quy trình hợp lí, phù hợp với nguyên tắc, phương pháp và lí luận dạy học - giáo dục đ ng đắn”

Tác giả Ph n Đức Duy (1999) [6] cho rằng: “Bài tập tình huống dạy học là những tình huống khác nhau đã, đang và có thể xảy ra trong quá trình dạy học, được cấu trúc lại dưới dạng bài tập, khi sinh viên giải bài tập ấy vừa có tác dụng củng cố kiến thức, vừa rèn luyện được những k năng dạy học cần thiết”

Phân tích khái niệm bài tập tình huống , chúng tôi nhận thấy bài tập tìnhhuống c đặc trưng s u

Bài tập tình huống là một dạng bài tập, có cấu trúc bao gồm phần điều kiện

“cái đã biết” và phần yêu cầu của bài tập “cái cần t ”

Yếu tố quan trọng nhất của bài tập tình huống là phải có mâu thuẫn Mâu thuẫn c thể à: sự đối ập giữa lí thuyết và thực tiễn, sự âu thuẫn giữa tri thức cũ

và tri thức mới, mâu thuẫn về cách thức s dụng trong thực tế với quy tr nh thuyết,

Bài tập tình huống phải lí thú Bài tập tình huống phải thỏa mãn nhu cầu củahọc sinh, thỏa mãn những gì mà học sinh cho là có giá trị đối với họ, từ đ học sinhmới tích cực, chủ động, sáng tạo trong việc tìm kiếm lời giải Do vậy, t nh huống

nêu r trong bài tập t nh huống nên gắn iền với vốn hiểu biết, inh nghiệ củ học sinh ở đị phương

1.2.2.4 Phân loại BTTH

Việc phân oại bài tập t nh huống được dự vào các tiêu chí hác nh u, cụthể c thể chi r các oại s u:

- BT có nguồn gốc từ tư iệu thực tiễn:

+ Bài tập được cấu trúc từ tư iệu văn bản

+ Bài tập được cấu trúc từ tư iệu băng h nh

- Dự vào ục đích củ í uận dạy học, c các oại:

+ Bài tập nghiên cứu tài iệu ới

+ Bài tập hoàn thiện tri thức, thực hành vận dụng

+ Bài tập iể tr đánh giá

Bài tập iể tr ghi nhớ iến thức đã học

 Bài tập iể tr hả năng vận dụng iến thức đã học vào giải quyết ột nhiệ vụ nhận thức h y thực hành nghề nghiệp

 Bài tập iể tr thái độ, hành vi củ người học s u hi học tập ột chủ đề nào đ

Trong hi xây dựng bài tập t nh huống cho học chủ đề “Chuyển hóa vật chất

và năng lượng trong tế bào” Sinh học 10, chúng tôi cố gắng ở ức c o nhất để xây

dựng hệ thống bài tập đ dạng, phản ánh các ục đích đư r , thể hiện trong cáchphân oại đ Các bài tập đả bảo được cấu trúc trong từng chương củ chủ đề

1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài

1.3.1 Điều tra học sinh

- Mục đích: t hiểu chất ượng ĩnh hội kiến thức của học sinh và tìmnguyên nhân hạn chế chất ượng học Sinh học 10 ở trường THPT

- Phương pháp điều tr : s dụng phiếu điều tra

Bảng 1.1 Kết quả điều tra về ý thức học tập môn Sinh học 10 của HS

lượng

1 Để chu n bị trước cho một bài học môn Sinh học,

82

e thường

làm những việc g dưới đây?

- Học bài cũ, trả lời các câu hỏi và làm bài tập trong

- Học bài cũ và đọc bài mới ghi lại những thắc mắc

để hỏi GV trong giờ học

- Suy nghĩ cách trả lời câu hỏi, bài tập 66 80,49%

- Nghe sự trả lời hoặc giải bài tập của bạn 10 12,20%

Kết quả điều tr thu được ở bảng 1.1 cho thấy:

- Công tác chu n bị bài ở nhà của HS : Việc ôn tập bài cũ và hoàn thành cácnội dung củ GV gi o cho trước hi đến lớp đạt 74,39% Số HS không học vàkhông chu n bị bài chiếm tới 23,17% Số HS chịu h đọc bài mới, ghi lại các thắcmắc để hỏi GV trong giờ học chỉ chiếm 2,44% số HS được điều tra Kết quả trêncho thấy HS ý thức học tập bộ ôn chư tốt, có thể do cách dạy của GV, các yêucầu củ GV chư thật cụ thể, chư ng tính cấp bách đối với HS trước hi đếnlớp

- Ý thức học tập ở trên lớp: HS đã chú tập trung suy nghĩ nội dung câu hỏichiếm tới 80,49% số HS được điều tr Đã suy nghĩ câu trả lời của bạn 12,20%,xem xét câu kết luận củ GV đối với trả lời của bạn 7,31% Từ kết quả điều tra chothấy đ số học sinh hi đến lớp đã c thức học tập Do đ GV cần c phương pháp

tổ chức dạy học phù hợp để học sinh khắc sâu được kiến thức và rền luyện được các

ĩ năng cần thiết

Bảng 1.2 Kết quả điều tra HS về mong muốn học tập môn Sinh học 10

lượng

1 Trong giờ học em muốn GV s

phương pháp dậy học nào?

dụng các 82

GV s dụng tranh vẽ, hình ảnh, máy

chiếu, inh họa

GV s dụng nhiều bài tập tình huống gắn với

thực tiễn gây hứng thú, nhiều bạn tham gia xây

dựng bài vào bảo vệ ý kiến của mình

2 Khi GV s dụng các bài tập tình huống có liên 82

1.3.2 Điều tra gi o viên

- Mục đích điều tra: việc vận dụng các PPDH và t hiểu thực trạng xây

dựng và s dụng bài tập t nh huống của GV ở trường THPT

- Số ượng giáo viên điều tr , đị bàn điều tr : 8 GV ôn Sinh học tại

Trường THPT Lương Tài, Bắc Ninh

- Phương pháp điều tr : bảng hỏi từ phiếu điều tr

Bảng 1.3 Kết quả điều tra vận dụng các PPDH của GV ở trường THPT

(số lượng)

1 Thầy (cô) thường s dụng nhưng phương

pháp/kỹ thuật dạy học nào s u đây?

Bảng 1.4 kết quả điều tra về y dựng và sử dụng bài tập t nh huống của GV

Theo thầy (cô) loại bài tập nào dưới đây

giúp phát triển năng ực và gây hứng thú

cho học sinh?

Bài tập mang tính chất cung cấp thông tin 1/8 12,5%

Bài tập tình huống gắn với thực tế 7/8 87,5%

3 Bản chất của dạy học bằng BTTH là gì?

Tạo nên một chuỗi những tình huống có

vấn đề, chuyển HS vào tình huống có vấn

Theo thầy cô để xây dựng bài tập tình

huống trong quá trình dạy học cần dựa trên

nguyên tắc và quy tr nh nào s u đây?

Không có nguyên tắc và quy trình nào, chỉ

dựa vào nội dung bài dạy đư r t nh

huống có vấn đề theo kinh nghiệm

Khi dạy bài mới sẽ nảy sinh ra tình huống

có vấn đề rồi đư r cho HS giải quyết vấn

đề

Căn cứ vào nội dung kiến thức củ

xây dựng tình huống soạn bài

bài để

Căn cứ vào mục đích củ đổi mới PPDH 3/8 37,5%

5 Theo thầy (cô) trung tâm của dạy học bằng

Chủ động, tích cực giải quyết vấn đề của 3/8 37,5%

18

6 Thầy cô s dụng bài tập khi nào:

hông theo bước nào, mà tiến hành theo

các bước lên lớp của giáo án truyền thống 1/8

Viết bài tập tình huống phù hợp, gây hứng

thú cho học sinh và làm bật được vấn đề

mà muốn học sinh giải quyết

Cân đối ượng thông tin trong bài tập 1/8 12,5%Bảng số iệu cho thấy:

19

- Phần lớn GV cho rằng bài tập rất quan trọng trong việc dạy học, một phầnnhỏ GV cho là bài tập quan trọng trong quá trình dạy học Qua thống kê trên thìchúng ta thấy bài tập rất quan trọng và không thể thiếu trong quá trình dạy và học

- Các giáo viên được điều tra cho biết bài tập chứa tình huống gắn với thực tế

sẽ tạo hứng thú cho học sinh, đồng thời giúp học sinh rèn luyện các ĩ năng cầnthiết

- Việc s dụng bài tập trong quá trình dạy học được GV s dụng vào tất cả cáckhâu trong quá trình học tập

- Khi vận dụng dạy học bằng BTTH thầy, cô thường tiến hành như thế nào?Phần lớn GV tiến hành theo 3 bước (đặt vấn đề, giải quyết vấn đề, kết luận), một số

GV vận dụng nhưng rất lúng túng vì không biết xây dựng tình huống như thế nàocho đúng và phù hợp

- Khi xây dựng bài tập tình huống Phần lớn GV đều gặp h hăn trong việcviết bài tập tình huống phù hợp, làm bật được vấn đề mà muốn học sinh giải quyết.Chỉ có một số ít GV là gặp h hăn trong việc tìm kiế thông tin và cân đối giữaượng thông tin trong bài tập

Kết quả điều tra cho thấy GV đã c sự nhận thức đúng đắn về vai trò BTTHtrong quá trình dạy học, nhưng còn hạn chế về cách xây dựng và s dụng BTTH để

tổ chức dạy học

Kết luận chương 1

BTTH trong dạy học là bài tập chứ đựng các tình huống, các mâu thuẫnnhận thức tạo r động lực thúc đ y sự tìm tòi, sáng tạo của HS góp phần nâng caochất ượng dạy và học BTTH có mâu thuẫn, có vấn đề, đòi hỏi HS phải nhận thứcđược và cảm thấy có nhu cầu giải đáp bằng cách huy động vốn tri thức, kinhnghiệm sáng tạo của họ để giải quyết theo những nguyên tắc và quy trình hợp lí,

qu đ HS c thể nắm vững tri thức, h nh thành ĩ năng, ĩ xảo và phát huy tính tíchcực, độc lập, chủ động, sáng tạo

Trong các phương pháp dạy học tích cực, phương pháp tỏ r c hiệu quả đ

à s dụng bài tập t nh huống Để bài tập t nh huống à PTDH, biện pháp tổ chức

dạy học hiệu quả cho ôn học, bài tập cần được xây dựng từ các t nh huống thực tế

từ chính quá tr nh giảng dạy ở PT Muốn xây dựng bài tập t nh huống phù hợp, gâyhứng thú cho học sinh cần dựa trên các nguyên tắc và quy trình nhất định

Tuy nhiên, hi điều tr thực tiễn quá tr nh dạy học Sinh học 10 cho thấy:việc xây dựng và s dụng BTTH để tổ chức dạy học của GV ở trường THPT cònhạn chế, GV vận dụng nhưng còn úng túng v hông biết xây dựng tình huống nhưthế nào cho đúng và phù hợp Như vậy, nghiên cứu củ chúng tôi đáp ứng được

nhu cầu củ giáo viên và HS trong tổ chức dạy học chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10.

Chương 2 XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC

CHUYÊN ĐỀ “CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG TRONG TẾ

BÀO”, SINH HỌC 10

Từ việc phân tích thực trạng dạy – học Sinh học ở trường THPT, để việc xây

dựng và s dụng bài tập tình huống vào dạy học chủ đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10 theo hướng tiếp cận mục tiêu bài học, chúng

tôi đã xác ập quy trình xây dựng bài tập tình huống và quy trình s dụng bài tập tình huống nhằm nâng cao kết quả học tập cho HS các trường THPT Dựa trên chương tr nh SG và các tư iệu tham khảo, chúng tôi định hướng xây dựng và s

dụng bài tập tình huống trong dạy học chủ đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10, thể hiện qu sơ đồ 2.1.

Phân tích nội dung phần “Chuyển hóa vật

chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10

Xây dựng chuyên đề: “Chuyển hóa vật

chất và năng lượng trong tế bào”

Quy trình xây dựng bài tập tình huống

Quy trình s dụng bài tập tình huống dạy học chuyên đề

“Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”,

Sinh học 10

Sơ đồ 2.1 Sơ đồ khái quát quá trình xây dựng và sử dụng bài tập tình huống dạy học chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10

Dự trên sơ đồ 2 1, để biên soạn được hệ thống bài tập t nh huống phủ đều

hắp chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10, chúng tôi tiến hành theo tr nh tự: Phân tích cấu trúc nội dung phần “Chuyển hóa vật

chất và năng lượng trong tế bào” để xác định ục tiêu HS cần đạt được b o gồ :

nội dung kiến thức cần trang bị để hình thành và phát triển các ĩ năng cần thiết từ

đ c thái độ tích cực Tiếp đ xây dựng thành chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” Lựa chọn nội dung có thể xây dựng bài tập tình huống,

biên soạn, sắp xếp thành hệ thống BTTH Xác định ục tiêu, cách thức s dụng bài

tập t nh huống, đư hệ thống bài tập tình huống vào dạy học chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10.

2.1 Phân tích cấu trúc nội dung phần “Chuyển hóa vật chất và năng lượng

trong tế bào”, Sinh học 10

2.1.1 Vị trí phần “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”, Sinh học 10

Sau khi học xong chương I: Thành phần hóa học của tế bào và chương II:Cấu trúc của tế bào, HS đã c thể hiểu được các thành phần cấu tạo nên tế bào, cấutrúc của tế bào Đến chương III: Chuyển hóa vật chất và năng ượng trong tế bào,

HS sẽ có thêm những kiến thức về các hoạt động chuyển hóa vật chất, chuyển hóanăng ượng trong tế bào và dự vào đ HS c thể giải thích được các hiện tượngtrong thực tế và áp dụng những kiến thức đã học vào cuộc sống hằng ngày Nội

dung phần “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào” à cơ sở lý thuyết

giúp HS nghiên cứu về sinh học vi sinh vật ở phần tiếp theo được thuận lợi hơn

2.1.2 ục tiêu phần “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”

2.1.2.1 Kiến thức

- Giải thích được cấu trúc và chức năng của ATP.

- Giải thích được khái niệm chuyển hóa vật chất

- Mô tả được cấu trúc và cơ chế tác động của enzim

- Tr nh bày được các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt tính của enzim

- Nêu được các ứng dụng của enzim trong thực tiễn

- Tr nh bày được các gi i đoạn của quá trình hô hấp

- Tr nh bày được các pha của quá trình quang hợp

2 1 2 2 K năng

- Ứng dụng kiến thức chuyển hóa vật chất và năng ượng trong tế bào để giải thích một số hiện tượng trong thực tiễn và áp dụng vào cuộc sống hằng ngày

2.1.3 Phân tích cấu trúc nội dung

Phần “Chuyển hoá vật chất và năng lượng trong tế bào” trong chương tr nh

sinh học 10 c 6 bài, đ à: Bài 13 hái quát về năng ượng và chuyển h vật chất

gồ các nội dung: năng ượng và các dạng năng ượng trong tế bào, chuyển hóa vật chất; Bài 14 Enzim và vai trò của enzim trong chuyển hóa vật chất gồm các nội dung sau: enzim, vai trò của enzim trong chuyển hóa vật chất; Bài 15 Một số thí nghiệm về enzim; Bài 16 Hô hấp tế bào gồm các nội dung: khái niệm hô hấp, các gi

i đoạn của quá trình hô hấp; Bài 17 Quang hợp gồm các nội dung: khái niệm quang hợp, các pha của quá trình quang hợp Trật tự ogic trong sách giáo ho c

ưu điểm là các bài được sắp xếp một cách có trật tự đi từ khái niệ cơ bản đến các quá trình chuyển hóa tạo điều kiện thuận lợi cho HS tiếp thu tri thức Tuy nhiên, nội dung bài thực hành mang tính củng cố gây h hăn hi s dụng BTTHtrong dạy học Để khắc phục được nhược điể đ chúng tôi đã sắp xếp iến thức

tạo thành chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”

2.2 X y dựng chuyên đề: “Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào”

2.2.1 Tên chuyên đề: Chuyển hóa vật chất và năng lượng trong tế bào

2.2.2 ạch nội dung chuyên đề

I Năng lượng và các dạng năng lượng trong tế bào

1 Khái niệ năng ượng

2 ATP- đồng tiền năng ượng của tế bào

a) Cấu tạo ATP

4 Vai trò của enzim trong quá trình chuyển hóa vật chất

IV Hô hấp tế bào

1 Khái niệm hô hấp tế bào

) Định nghĩ

b) Bản chất của quá trình hô hấp

2 Các gi i đoạn chính của quá trình hô hấp

Đường phân

b Chu trình Crep

c Chuỗi chuyền electron hô hấp

V Quang hợp

1 Khái niệm quang hợp

2 Các pha của quá trình quang hợp

a Pha sáng

b Pha tối

c Mối quan hệ giữa pha sáng và pha tối

Thời lượng: 4 tiết/ 2 tuần (mỗi tuần 2 tiết)

2.2.3 Mục tiêu chuyên đề

2 2 3 1 Kiến thức

Bảng 2.1 Mục tiêu kiến thức của chuyên đề “Chuyển hóa vật chất và năng lượng

trong tế bào”

năng lượng

Mục tiêu trong tế

bào

Biết 1 Phát biểu 8 Phát biểu 14 Phát biểu 27 Phát biểu 34 Phát

được định được định được định được định biểunghĩ năng nghĩ chuyển nghĩ enzi nghĩ hô đượcượng hóa vật chất.

15 Liệt kê hấp tế bào. định

được các tên một số yếu tố ảnh được các quangdạng năng loại men tiêu hưởng đến gi i đoạn hợp.

Hiểu 4 Mô tả 10 Chỉ r 16.Vẽ mô tả 29.Chứng 36.Chứn

được cấu được mối liên được cơ chế inh được g minhtrúc của hệ giữa quá tác động của vai trò của được vaiATP và cơ tr nh đồng enzim-cơ hô hấp trò củachế truyền hóa và dị hóa chất

30 Tr nh quánăng ượng

11 Trình bày 17.Chứng bày được trìnhcủa ATP

được quá inh được các giai quang5.Giải trình tiêu hóa vai trò của đoạn chính hợp.thích được thức ăn ở enzim của hô hấp 37.Phântại sao tế người

18.Lấy ví dụ tế bào. biệtbào không

26

lợi dụng s dụng pha sáng

Vận dụng 7 Đề xuất 12 Thu thập 20.Tính toán 31 Đề xuất 39.Giải

các biện được số iệu được kh u các biện thíchpháp giảm về t nh h nh ô phần ăn hợp pháp khoa đượccân theo cơ nhiễm môi lý cho từng học để bảo một số

sở khoa trường tại địa đối tượng quản nông hiện

hiện được chín quả quangquy tr nh s không s hợpdụng enzi dụng hóa trong tự

để có kh u chất. nhiên: lá

cây có

àu đỏ,phần ăn hợp 31.Tính toán

27

dụng các chế độ ảnh pháp trồng được

ph m sinh hưởng của cây trong mốihọc để x lý nhiệt độ và nhà sao cho quan hệrác thải bảo các yếu tố phù ; giữa

vệ môi hác đến

33.Thiết kế quangtrường hoạt tính của

thí nghiệm hợp-hôenzim

chứng minh hấp.23.Thiết kế hô hấp thải

được thí khí O2.nghiệm s

dụng enzimđạt hiệu quả;

24 Đánh giá

sơ bộ đượcchất ượngthực ph mchức năng

từ nguồn

28