Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học sinh học lớp 9

Tầm quan trọng của việc thiết kế tổ chức hoạt động trải nghiệm Nhằm đáp ứng cho việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông theonghị quyết Hội Nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn b

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH – KTNN

NGUYỄN THỊ THẢO

THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH HỌC LỚP 9-TRUNG HỌC CƠ SỞ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học

Người hướng dẫn khoa học

ThS Hoàng Thị Kim Huyền

HÀ NỘI - 2018

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành khóa luận này tôi

đã nhận được sự dạy bảo, giúp đỡ tận tình của các thầy cô, bạn bè và gia đình

Tôi xin chân thành cảm ơn Th.S HOÀNG THỊ KIM HUYỀN, giáo viên

hướng dẫn, giảng viên khoa Sinh – KTNN, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội2

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo bộ môn phương pháp giảngdạy môn Sinh học, các thầy cô giáo trong khoa Sinh-KTNN đã tạo điều kiệngiúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành khóa luận

Trong quá trình nghiên cứu, triển khai đề tài không tránh khỏi nhữnghạn chế và thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự đóng góp của các thầy côgiáo và các bạn để đề tài được hoàn thiện và có hiệu quả cao hơn

Hà Nội, Tháng 05 năm 2018

Người thực hiện

NGUYỄN THỊ THẢO

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp với đề tài “Thiết kế một sốhoạt động trải nghiệm trong dạy học Sinh học lớp 9” là công trình nghiên cứu

của tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của Th.S Hoàng Thị Kim Huyền.

Các số liệu, kết quả nêu trong khóa luận hoàn toàn trung thực và chưatừng được ai công bố trong bất kì công trình nào Nếu sai sót tôi hoàn toànchịu trách nhiệm

Hà Nội, Tháng 05 năm 2018

Người thực hiện

NGUYỄN THỊ THẢO

MỤC LỤC

PHẦN 1 MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Giả thuyết khoa học 3

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 3

5 Phạm vi nghiên cứu 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

7 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

8 Những đóng góp của đề tài 4

PHẦN 2:NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 5

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 5

1.1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI 5

1.1.1 Tình hình thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm trên thế giới 5

1.1.2 Tình hình thiết kế hoạt động trải nghiệm ở Việt Nam 6

1.2 CƠ SỞ LÝ LUẬN 7

1.2.1 Khái niệm hoạt động trải nghiệm 7

1.2.2 Vai trò của hoạt động trải nghiệm 7

1.2.3 Phân loại hoạt động trải nghiệm 7

1.2.4 Quy trình thiết kế hoạt động trải nghiệm 12

1.2.5 Những lưu ý khi thiết kế hoạt động trải nghiệm ở THCS 15

1.3 CƠ SỞ THỰC TIỄN 16

1.3.1 Mục đích điều tra 16

1.3.2 Nội dung điều tra 16

1.3.3 Đối tượng điều tra 16

1.3.4 Phương pháp điều tra 16

1.3.5 Kết quả điều tra 16

1.3.6 Những khó khăn trong việc thiết kế hoạt động TN 18

CHƯƠNG II THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 9- THCS 20

2.1 NỘI DUNG, CHUẨN KIẾN THỨC KỸ NĂNG CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC 9 - THCS 20

2.2 THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 9 – THCS 23

2.2.1 Kế hoạch tổ chức hoạt động TN chương III AND và GEN 23

2.2.2 Kế hoạch tổ chức hoạt động TN phần V Di truyền học người 32

2.2.3 Kế hoạch tổ chức hoạt động TN chương II Hệ sinh thái 39

2.2.4.Kế hoạch tổ chức hoạt động TN chương III Con người, dân số và môi trường 44

Chương III ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG KẾ HOẠCH TỔ CHỨCHOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM 49

3.1 MỤC ĐÍCH ĐÁNH GIÁ 49

3.2 NỘI DUNG ĐÁNH GIÁ 49

3.3 PHƯƠNG PHÁP ĐÁNH GIÁ 50

3.4 KẾT QUẢ ĐÁNH GIÁ 50

PHẦN 3 : KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 52

1 Kết luận 52

2 Kiến nghị 52

TÀI LIỆU THAM KHẢO 53 PHỤ LỤC

1 Lý do chọn đề tài

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

1.1 Tầm quan trọng của việc thiết kế tổ chức hoạt động trải nghiệm

Nhằm đáp ứng cho việc đổi mới chương trình giáo dục phổ thông theonghị quyết Hội Nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện và

đào tạo nêu rõ “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực,chủ động sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung cách dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học.’’

[Nghị quyết Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI Nghịquyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo] Đểthực hiện được điều đó thì việc thiết kế, tổ chức các hoạt động trải nghiệmtrong học tập là điều không thể thiếu

Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục trong đó dưới sự hướngdẫn và tổ chức của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trựctiếp vào các hoạt động thực tiễn khác nhau như hoạt động nhân đạo, thể dụcthể thao, vui chơi giải trí, văn hóa nghệ thuật,… Thông qua các hoạt độngtrên, học sinh hình thành và phát triển nhân cách thực sự, phát triển và nuôidưỡng óc sáng tạo Ngoài ra hoạt động trải nghiệm góp phần hình thành vàphát triển những phẩm chất chủ yếu (yêu nước, nhân ái, chăm chỉ và có tráchnhiệm), năng lực chung (năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợptác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo) đặc biệt là kỹ năng sống, năng lựctâm lý để học sinh trở nên toàn diện hơn Ở cấp Tiểu học, chương trình hoạt

động trải nghiệm tập trung nhiều hơn vào các hoạt động phát triển bản thân,

kỹ năng sống, quan hệ với bạn bè, thầy cô và người thân trong gia đình Ở cấpTrung học cơ sở, chương trình tập trung nhiều hơn vào các hoạt động xã hội,phục vụ cộng đồng, hoạt động phát triển cá nhân, hoạt động lao động và bắtđầu đẩy mạnh các hoạt động hướng nghiệp Ở cấp Trung học phổ thông,chương trình hoạt động trải nghiệm tập trung cao hơn vào nội dung hoạt độnggiáo dục hướng nghiệp Thông qua các chủ đề sinh hoạt tập thể, câu lạc bộ,hoạt động lao động sản xuất, học sinh tự đánh giá về năng lực, sở trường,hứng thú liên quan đến nghề nghiệp, chủ động rèn luyện phẩm chất, đạo đứctrong tương lai Hoạt động trải nghiệm sẽ được áp dụng rộng rãi ở tất cả cáccấp từ cấp Tiểu học đến Trung học cơ sở và Trung học phổ thông với nhiềuhình thức đa dạng ở tất cả các môn học [Định hướng đổi mới căn bản, toàndiện giáo dục và đào tạo trong nghị quyết Hội Nghị Trung ương 8 khóa XI]

1.2 Thực trạng của việc thiết kế, tổ chức hoạt động trải nghiệm.

Hiện nay, chương trình giáo dục phổ thông đã và đang trong giai đoạnđổi mới thì hoạt động trải nghiệm là hoạt động quan trọng và không thể thiếu.Song ở cấp THCS chỉ một bộ phận nhỏ giáo viên biết thiết kế và tổ chức hoạtđộng trải nghiệm cho lĩnh vực chuyên môn Tuy nhiên, việc thiết kế cũng như

tổ chức hoạt động trải nghiệm còn hạn chế, chưa có đầy đủ tài liệu liên quan

về thiết kế hoạt động trải nghiệm vì vậy học sinh chưa hứng thú, chưa thamgia nhiệt tình

Từ những lý do trên, với mục tiêu góp phần vào việc đưa hoạt động TNgắn liền với các môn học, đặc biệt là môn Sinh học nhằm phát triển kỹ năngvận dụng kiến thức trong môn Sinh học vào thực tiễn cuộc sống và tạo hứng

thú cho học sinh trong quá trình học Vì vậy, chúng tôi đã chọn đề tài “Thiết

kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạy học Sinh học 9 – THCS’’.

2 Mục đích nghiên cứu

Thiết kế được hoạt động trải nghiệm cho học sinh trong dạy học Sinhhọc 9 nhằm phát huy tính tích cực, sáng tạo trong học tập, phát triển năng lựccủa học sinh

3 Giả thuyết khoa học

Các hoạt động trải nghiệm nếu được thiết kế tốt, đạt yêu cầu sẽ gópphần nâng cao kết quả học tập của HS, đồng thời tạo hứng thú học tập, tăngcường khả năng sáng tạo; phát triển kỹ năng vận dụng kiến thức Sinh học vàthực tiễn đời sống

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Nội dung kiến thức Sinh học 9, tập trung vào chương V, VI - phần Ditruyền và biến dị; chương III, IV - phần Sinh vật và môi trường

- Thiết kế hoạt động trải nghiệm trong dạy học Sinh học 9

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến việc thiết kế hoạt động trảinghiệm trong môn Sinh học để làm cơ sở lý luận cho đề tài như Lý luận dạyhọc, các tài liệu dạy học tích cực, khóa luận tốt nghiêp về thiết kế các hoạtđộng trải nghiệm ở THPT,…

Nghiên cứu nội dung trong chương trình SH 9 để thiết kế hoạt động trảinghiệm

6.2 Phương pháp điều tra cơ bản

Điều tra hiểu biết về việc thiết kế hoạt động trải nghiệm trong mônSinh học 9 ở trường THCS thông qua phiếu điều tra

6.3 Phương pháp chuyên gia

Xin ý kiến nhận xét, đánh giá của các giáo viên ở trường THCS về chấtlượng các hoạt động trải nghiệm đã thiết kế

7 Nhiệm vụ nghiên cứu

7.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về hoạt động trải nghiệm ở trường THPT nóichung và trường THCS nói riêng

7.2 Điều tra thực trạng tình hình tổ chức các hoạt động trải nghiệm trongdạy học Sinh học ở trường THCS

7.3 Phân tích nội dung kiến thức Sinh học 9 để lựa chọn chủ đề thiết kếhoạt động trải nghiệm

7.4 Thiết kế một số hoạt động trải nghiệm phù hợp với nội dung kiến thứcSinh học 9

7.5 Đánh giá chất lượng của các hoạt động trải nghiệm cho học sinh trongdạy học Sinh học 9 - THCS

PHẦN 2: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục trong đó dưới sự hướngdẫn và tổ chức của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trựctiếp vào các hoạt động thực tiễn khác nhau Hoạt động trải nghiệm là hoạtđộng được coi trọng trong từng môn học

Hoạt động trải nghiệm không gọi là môn học mà là hoạt động giáo dục.Môn học được tạo nên bởi một hoặc một vài lĩnh vực khoa học nên nội dungcủa nó được cấu trúc chặt chẽ còn các hoạt động giáo dục sử dụng tích hợpkiến thức kĩ năng của nhiều lĩnh vực để thực hiện mục tiêu hoạt động củamình

1.1.1 Tình hình thiết kế và tổ chức hoạt động trải nghiệm trên thế giới

Hiện nay, hoạt động trải nghiệm được hầu hết các nước quan tâm, đặcbiệt là các nước tiếp cận chương trình phổ thông theo hướng phát triển nănglực và phẩm chất, giáo dục nhân văn, kỹ năng sống,…

- Canada: Tổ chức hoạt động ngoại khóa và khuyến khích tham gia câu lạc

bộ ngoại khóa giúp học sinh phát triển được khả năng của mình theo tiêu chí

“học đi đôi với làm”

- Úc: Đề cao đề cao sự thảo luận và làm các bài tập nhóm Thường xuyênkhuyến khích học sinh chia sẻ những suy nghĩ, quan điểm của mình, tổ chứccác nhóm tranh luận hay hùng biện về chủ đề mà hiện tại vẫn còn tính chấttrái chiều Như vậy giúp học sinh nỗ lực phấn đấu, chủ động trong học tập

- Nhật: Mục tiêu hướng đến là tăng tầm quan trọng đặc biệt việc phát triểncủa từng cá nhân, chuyển sang hệ thống giáo dục học tập suốt đời, tạo sự cânbằng giữa các kiến thức truyền thống với các kiến thức công nghệ tiên tiến

- Phần Lan: Hệ thống giáo dục tập trung thiết kế chương trình học theohướng thiên về tính sáng tạo, tư duy Ở cấp Tiểu học, học sinh được tự dosáng tạo nhằm tăng khả năng hứng thú đối với môn học.

- Singapore: Tập trung giáo dục theo hướng sáng tạo, tìm tòi để có thể pháthiện và giải quyết vấn đề, sẵn sàng vượt qua khó khăn để thành công Ngoài

ra, còn chú trọng vào việc khơi dậy và phát triển tiềm năng ẩn của học sinhgiúp cho mỗi học sinh tự tin hơn vào khả năng của mình

1.1.2 Tình hình thiết kế hoạt động trải nghiệm ở Việt Nam

Hoạt động trải nghiệm đã được rất nhiều trường học từ cấp Tiểu họcđến Trung học cơ sở và Trung học phổ thông áp dụng với nhiều hình thứckhác nhau như: Tổ chức cho HS đi thực tế ở Vườn quốc gia Ba Vì, tổ chứcbuổi thực hành ở phòng thí nghiệm của trường Đại học, tổ chức chăm sóc,viếng nghĩa trang ở trường THCS,…

Đã có rất nhiều đầu sách viết về việc thiết kế, tổ chức các hoạt động trảinghiệm như “Tổ chức hoạt động giáo dục” NXB GD của Đặng Vũ Hoạt - HàNhật Tăng (1998) , “Sân khấu tương tác” (2012) Tài liệu tập huấn cho trẻ emcủa tổ chức Plan, “Hoạt động trải nghiệm sáng tạo” dành cho Trung học cơ sở

do NXB GD Việt Nam,…

Sau khi tìm hiểu về tình hình thiết kế hoạt động trải nghiệm ở ViệtNam, chúng tôi nhận thấy việc thiết kế, tổ chức các hoạt động trải nghiệmtrong dạy học nói chung và trong môn Sinh học lớp 9 nói riêng còn hạn chế.Chính vì vậy, chúng tôi đã thiết kế một số hoạt động trải nghiệm trong dạyhọc Sinh học lớp 9 – THCS nhằm góp phần vào việc đưa hoạt động trảinghiệm gắn liền với các môn học, đồng thời phát triển các kỹ năng của họcsinh cũng như tạo hứng thú cho học sinh trong quá trình học

1.2 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.2.1 Khái niệm hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm là hoạt động giáo dục, trong đó dưới sự hướngdẫn của nhà giáo dục, từng cá nhân học sinh được tham gia trực tiếp vào cáchoạt động khác nhau của đời sống nhà trường cũng như ngoài xã hội với tưcách là chủ thể hoạt động Qua đó, phát triển năng lực thực tiễn, phẩm chấtnhân cách và phát huy tiềm năng sáng tạo của mình

1.2.2 Vai trò của hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm là hoạt động rất cần thiết và không thể thiếuđược trong qúa trình dạy học ở trường THCS, nâng cao chất lượng dạy vàhọc, hình thành nhân cách, tăng hứng thú của học sinh đối với môn học

Các hoạt động trải nghiệm làm cho nội dung giáo dục không bị bó hẹp

ở sách vở mà gắn với thực tiễn đời sống xã hội, là con đường gắn lý thuyếtvới thực tiễn , tạo nên sự thống nhất giữa nhận thức với hành động Góp phầnphát triển phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, kỹ năng sống, niềm tin đúngđắn ở học sinh, hình thành những năng lực cần có của con người trong xã hộihiện đại, là con đường đến phát triển toàn diện nhân cách của học sinh

1.2.3 Phân loại hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhaunhư hoạt động câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, sân khấu tương tác, thamquan dã ngoại, các hội thi / cuộc thi, hoạt động giao lưu, hoạt động chiến dịch,hoạt động nhân đạo,tổ chức sự kiện, lao động công ích, sinh hoạt tập thể Mỗihình thức hoạt động đều tiềm tàng trong nó những khả năng giáo dục nhấtđinh Nhờ các hình thức tổ chức đa dạng phong phú mà việc giáo dục họcsinh được thực hiện một cách tự nhiên sinh động, hấp dẫn, không gò bó vàkhô cứng

1.2.3.1 Câu lạc bộ ( CLB)

Đây là hình thức hoạt động ngoại khóa của một nhóm học sinh cùng sởthích, nhu cầu, năng khiếu,… dưới sự định hướng của giáo dục nhằm tạo môitrường giao lưu thân thiện, tích cực giữa các học sinh với nhau và giữa họcsinh với thầy cô giáo và những người trưởng thành khác Hoạt động CLB tạo

cơ hội để học sinh được chia sẻ những kiến thức, hiểu biết của mình về cáclĩnh vực khác nhau, qua đó HS phát triển được các kỹ năng như: kỹ năng giaotiếp, kỹ năng lắng nghe, kỹ năng viết, kỹ năng làm việc nhóm, hợp tác,…

Hoạt động câu lạc bộ đòi hỏi lịch sinh hoạt định kỳ và với các chủ đề,lĩnh vực khác như: Câu lạc bộ xanh, câu lạc học thuật, câu lạc bộ văn hóanghệ thuật,…

1.2.3.2 Tổ chức trò chơi

Trò chơi là một loại hình hoạt động thư giãn, giải trí, là món ăn bổ ích,không thể thiếu được trong cuộc sống của con người nói chung và với họcsinh nói riêng Trò chơi mang lại những thuận lợi trong quá trình tổ chức dạyhọc trải nghiệm: phát huy tính sáng tạo, gây hứng thú cho học sinh; giúp họcsinh tiếp thu kiến thức mới, rèn luyện tác phong nhanh nhẹn

Một số trò chơi được sử dụng nhiều nhất trong dạy học hiện nay như :trò chơi học tập, trò chơi vận động, trò chơi mô phỏng game truyền hình,…Việc tổ chức trò chơi trong quá trình học tập rất có ý nghĩa trong giáo dục tíchcực

1.2.3.3 Tổ chức diễn đàn

Diễn đàn được tổ chức với quy mô khác nhau ở khối lớp, các trường,quận / huyện, cấp tỉnh hoặc cao hơn nữa Chủ đề của diễn đàn được xây dựngdựa trên nội dung các hoạt động giáo dục, những nhu cầu, mong muốn của

HS với nhà trường, gia đình và bạn bè

Thông qua diễn đàn, HS có cơ hội bày tỏ suy nghĩ, ý kiến, quan niệmhay những câu hỏi, đề xuất của mình về một vấn đề nào đó Hơn nữa, thầy côgiáo, cha mẹ học sinh có thể thông qua diễn đàn nắm bắt được những nỗi bănkhoăn, lo lắng, đồng thời tăng cường cơ hội giao lưu giữa người lớn và họcsinh, giữa học sinh với nhau Từ đó bậc phụ huynh, thầy cô giáo thấu hiểutâm tư nguyện vọng của các em để từ đó tìm ra những giải pháp và xây dựngbiện pháp giáo dục cho phù hợp.

1.2.3.4 Sân khấu tươmg tác

Sân khấu tương tác là một hình thức nghệ thuật tương tác dựa trên hoạtđộng diễn kịch, trong đó vở kịch chỉ có phần mở đầu đưa ra các tình huống,phần còn lại được sáng tạo bởi những người tham gia Phần diễn là một cuộcthảo luận, chia sẻ giữa những người thực hiện với khán giả, trong đó đề cao

sự tham gia của khán giả

Mục đích của hoạt động tăng cường nhận thức, thúc đẩy HS đưa ra ýkiến, quan điểm của mình; rèn luyện tính tự tin, sáng tạo và tư duy của HS;nâng cao các kỹ năng: kỹ năng giải quyết vấn đề, kỹ năng sáng tạo khi giảiquyết các tình huống và khả năg ứng phó với những thay đổi trong cuộc sống

1.2.3.5 Tham quan, dã ngoại

Là hình thức tổ chức học tập thực tế hấp dẫn đối với học sinh Mụcđích của tham quan, dã ngoại là để HS được đi tham quan, tìm hiểu và học hỏikiến thức, tiếp xúc với các công trình, nhà máy, khu di tích lịch sử văn hóa,…giúp HS có được kinh nghiệm thực tế, từ đó có thể áp dụng vào cuộc sống

Nội dung tham quan, dã ngoại mang tính giáo dục lòng yêu thiên nhiên,quê hương, đất nước; giáo dục truyền thông cách mạng, lịch sử Các lĩnh vựctham quan được tổ chức nhiều nhất là Tham quan Viện bảo tàng, Tham quandanh lam thắng cảnh, Tham quan nhà máy thủy điện, Dã ngoại theo chủ đềhọc tập,…

1.2.3.6 Hội thi / Cuộc thi

Tổ chức các cuộc thi có thể trong nhà trường, lớp học hay ngoài khônggian trường học Nội dung cuộc thi rất phong phú và dễ lồng ghép bất cứ nộidung giáo dục nào

Cuộc thi có nhiều cách tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như:Thi giải ô chữ, đố vui về các địa danh trên đất nước ta, hội thi kể chuyện theotranh về môi trường, …

Mỗi hình thức có thể tổ chức với một chủ đề trong đó mang một haynhiều nội dung giáo dục mà ở đó có sự gắn kết với nội dung chương trìnhcũng như giáo dục kĩ năng sống

1.2.3.7 Hoạt động giao lưu

Hoạt động giao lưu có những đặc trưng riêng biệt khó hòa lẫn với cáchình thức tổ chức khác Đó là giao lưu phải có đối tượng là những nhân vậtđiển hình có thành tích xuất sắc trong lĩnh vực nào đó, là tấm gương cho HSnoi theo, phù hợp với hứng thú của học sinh Có sự trao đổi thông tin, tìnhcảm hết sức chân thật và sôi nổi giữa học sinh với người được giao lưu

Qua hoạt động giao lưu, học sinh có được những lời khuyên đúng đắnvươn lên trong học tập, rèn luyện và hoàn thiện nhân cách Hoạt động giaolưu dễ được tổ chức trong mọi điều kiện của lớp, của trường

1.2.3.8 Hoạt động chiến dịch

Hoạt động chiến dịch không chỉ tác động đến học sinh mà còn tới cảcác thành viên cộng đông Nhờ hoạt động này, HS có cơ hội khẳng định bảnthân, qua đó hình thành và phát triển ý thức “Mình vì mọi người, mọi người

vì mình”

Mỗi chiến dịch nên mang chủ đề nhất định để định hướng cho các hoạtđộng: Chiến dịch giờ trái đất, Chiến dịch an toàn thực phẩm, Chiến dịch tìnhnguyện, Chiến dịch bảo vệ môi trường,…

1.2.3.9 Hoạt động nhân đạo

Hoạt động nhân đạo là hoạt động tác động đến trái tim, tình cảm, sựđồng cảm của HS trước những con người có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn.Qua hoạt động nhân đạo, HS biết thêm về hoàn cảnh khó khăn của nhữngngười nghèo, người nhiễm chất độc da cam, trẻ em mồ côi, người tàn tật,…đểkịp thời giúp đỡ họ từng bước khắc phục khó khăn, ổn định cuộc sống, vươnlên hòa nhập với cộng đồng

Hoạt động nhân đạo được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như:Hiến máu nhân đạo, Xây dựng quỹ tình thương, Quyên góp ủng hộ trẻ emvùng cao,

1.2.3.10 Tổ chức sự kiện

Là hoạt động tạo cơ hội cho học sinh được thể hiện những ý tưởng, khảnăng sáng tạo của mình, thể hiện năng lực tổ chức hoạt động Thông qua tổchức sự kiện, học sinh rèn được tính tỉ mỉ, cận thận, tính năng động, khả nănglàm việc nhóm

Các sự kiện học sinh có thể tổ chức trong nhà trường được như: Cácbuổi triển lãm, Lễ nhập học, Lễ chúc mừng, Hội thảo khoa học, Đại hội thểdục thể thao,

1.2.3.11 Sinh hoạt tập thể

Hình thức quen thuộc diễn ra tại các trường THPT nói chung và THCSnói riêng Đây là hình thức có sự gắn kết cao, đồng thời là yếu tố chính để duytrì và phát triển các phong trào của đoàn thể thanh thiếu niên

Sinh hoạt tập thể có thể diễn ra với nội dung như ca hát, ca múa tập thể,trò chơi, diễn kịch Giúp HS thư giãn sau những giờ học, kết nối các thànhviên với nhau Ngoài ra, hoạt động này giúp HS tiếp thu bài một cách thoảimái, tự nhiên, tăng hiệu quả của bài giảng

1.2.3.12 Lao động công ích

Lao động công ích là hình thức hoạt động mang tính tập thể cao Có thểđược tổ chức trong khuôn viên nhà trường hoặc làng xóm như: Vệ sinh vườntrường, sân trường lớp học; vệ sinh đường làng ngõ xóm, trồng và chăm sócvườn hoa, chăm sóc và bảo vệ di tích lịch sử, các công trình công cộng, di sảnvăn hóa…

Tuy nhiên việc lao động công ích phải xuất phát từ việc làm của mỗi cánhân, cái tâm của mỗi người góp sức mình để tham gia xây dựng, tu bổ côngtrình công cộng vì lợi ích chung của cộng đồng nhằm bảo tồn các công trình,biết yêu quý giá trị lao động cũng như có những hành động cần thiết để bảo

vệ, phòng chống khắc phục hành động chưa đúng đắn

1.2.4 Quy trình thiết kế hoạt động trải nghiệm

Thiết kế hoạt động trải nghiệm cụ thể được tiến hành theo các bước sau:

Bước 1: Xác định nhu cầu tổ chức hoạt động trải nghiệm

Căn cứ nhiệm vụ, mục tiêu và chương trình giáo dục, nhà giáo dục cầntiến hành khảo sát nhu cầu, điều kiện tiến hành

Xác định rõ đối tượng thực hiện Việc hiểu rõ đặc điểm học sinh thamgia vừa giúp nhà giáo dục thiết kế hoạt động phù hợp đặc điểm lứa tuổi, vừagiúp có các biện pháp phòng ngừa những đáng tiếc có thể xảy ra cho học sinh

Bước 2: Đặt tên cho hoạt động

Đặt tên cho hoạt động là một việc làm cần thiết vì tên của hoạt động tự

nó đã nói lên được chủ đề, mục tiêu, nội dung, hình thức của hoạt động

Tên hoạt động cũng tạo ra được sự hấp dẫn, lôi cuốn, tạo ra được trạngthái tâm lý đầy hứng khởi và tích cực của học sinh Vì vậy, cần có sự tìm tòi,suy nghĩ để đặt tên hoạt động sao cho phù hợp và hấp dẫn

Việc đặt tên cho hoạt động cần phải đảm bảo các yêu cầu sau:

- Rõ ràng, chính xác, ngắn gọn.

- Phản ánh được chủ đề và nội dung của hoạt động

- Tạo được ấn tượng ban đầu cho học sinh

Tên hoạt động đã được gợi ý trong bản kế hoạch HĐTNST, nhưng cóthể tùy thuộc vào khả năng và điều kiện cụ thể của từng lớp để lựa chọn tênkhác cho hoạt động

Giáo viên cũng có thể lựa chọn các hoạt động khác ngoài hoạt động đãđược gợi ý trong kế hoạch của nhà trường, nhưng phải bám sát chủ đề củahoạt động và phục vụ tốt cho việc thực hiện các mục tiêu giáo dục của mộtchủ đề, tránh xa rời mục tiêu

Bước 3: Xác định mục tiêu của hoạt động

Mỗi hoạt động đều thực hiện mục đích chung của mỗi chủ đề theo từng

t tháng nhưng cũng có những mục tiêu cụ thể của hoạt động đó

Mục tiêu của hoạt động là dự kiến trước kết quả của hoạt động

Các mục tiêu hoạt động cần phải được xác định rõ ràng, cụ thể và phùhợp; phản ánh được các mức độ cao thấp của yêu cầu cần đạt về tri thức, kĩnăng, thái độ và định hướng giá trị

Nếu xác định đúng mục tiêu sẽ có các tác dụng là:

- Định hướng cho hoạt động, là cơ sở để chọn lựa nội dung và điềuchỉnh hoạt động

- Căn cứ để đánh giá kết quả hoạt động

- Kích thích tính tích cực hoạt động của thầy và trò

Tùy theo chủ đề của HĐTNST ở mỗi tháng, đặc điểm HS và hoàn cảnhriêng của mỗi lớp mà hệ thống mục tiêu sẽ được cụ thể hóa và mang màu sắcriêng

Khi xác định được mục tiêu cần phải trả lời các câu hỏi sau:

- Hoạt động này có thể hình thành cho học sinh những kiến thức ở mức

độ nào? (Khối lượng và chất lượng đạt được của kiến thức?)

- Những kỹ năng nào có thể được hình thành ở học sinh và các mức độcủa nó đạt được sau khi tham gia hoạt động?

- Những thái độ, giá trị nào có thể được hình thành hay thay đổi ở họcsinh sau hoạt động?

Bước 4: Xác định nội dung và phương pháp, phương tiện, hình thức của hoạt động

Mục tiêu có thể đạt được hay không phụ thuộc vào việc xác định đầy

đủ và hợp lý những nội dung và hình thức của hoạt động

Trước hết, cần căn cứ vào từng chủ đề, các mục tiêu đã xác định, cácđiều kiện hoàn cảnh cụ thể của lớp, của nhà trường và khả năng của học sinh

để xác định các nội dung phù hợp cho các hoạt động Cần liệt kê đẩy đủ cácnội dung hoạt động phải thực hiện

Từ nội dung, xác định cụ thể phương pháp tiến hành, xác định nhữngphương tiện cần có để tiến hành hoạt động Từ đó lựa chọn hình thức hoạtđộng tương ứng

Có thể một hoạt động nhưng có nhiều hình thức khác nhau được thựchiện đan xen hoặc trong dó có một hình thức nào đó là chủ đạo, còn hình thứckhác là phụ trợ

Bước 5: Lập kế hoạch

Nếu chỉ tuyên bố về các mục tiêu đã lựa chọn thì nó vẫn chỉ là nhữngước muốn và hy vọng, mặc dù có tính toàn, nghiên cứu kỹ lưỡng Muốn biếncác mục tiêu thành hiện thực thì phải lập kế hoạch

Lập kế hoạch để thực hiện hệ thống mục tiêu tức là tìm các nguồn lực(nhân lực – vật lực – tài liệu) và thời gian, không gian… cần cho việc hoànthành các mục tiêu

Chi phí về tất cả các mặt phải được xác định Hơn nữa phải tìm ra

phương án chi phí ít nhất cho việc thực hiên mỗi một mục tiêu.

Bước 6: Thiết kế chi tiết hoạt động trên bản giấy

Trong bước này, cần phải xác định:

- Có bao nhiêu việc cần phải thực hiện?

- Các việc đó là gì? Nội dung của mỗi việc đó ra sao?

- Tiến trình và thời gian thực hiện các việc đó như thế nào?

- Các công việc cụ thể cho các tổ, nhóm, các cá nhân

- Yêu cầu cần đạt được của mỗi việc

Bước 7: Kiểm tra, điều chỉnh và hoàn thiện chương trình hoạt động

Rõ soát, kiểm tra lại nội dung và trình tự của các việc, thời gian thựchiện cho từng việc, xem xét tính hợp lý, khả năng thực hiện và kết quả cần đạtđược

Nếu phát hiện những sai sót hoặc bất hợp lý ở khâu nào, bước nào, nộidung nào hay việc nào thì kịp thời điều chỉnh

Cuối cùng, hoàn thiện bản thiết kế chương trình hoạt động và cụ thểhóa chương trình đó bằng căn bản Đó là giáo án tổ chức hoạt động

Bước 8: Lưu trữ kết quả hoạt động vào hồ sơ của học sinh

1.2.5 Những lưu ý khi thiết kế hoạt động trải nghiệm ở THCS

Thứ nhất, chủ đề phải xuất phát từ mối quan tâm, hứng thú của họcsinh và phải có mối liên hệ mật thiết hoặc xuất phát từ chính cuộc sống trảinghiệm của học sinh Chủ đề phải phù hợp với trình độ nhận thức, tâm lý lứatuổi sức khỏe của học sinh Phải có tính hợp lý trong mối quan hệ với mùa và

sự sắp xếp chương trình nhà trường

Thứ hai, để biết chủ đề dự định lựa chọn và thiết kế có phù hợp với cáctiêu chí hay không thì giáo viên cần phải tiến hành quan sát trực tiếp và tiến

hành điều tra bằng nhiều hình thức khác nhau cũng như nghiên cứu tài liệunhiều nguồn để nắm chắc tình hình địa phương trường học và học sinh.

Thứ ba, tìm hiểu, thu thập thông tin có liên quan bao gồm cả thông tinthực địa về chủ đề và việc tổ chức hoạt động trải nghiệm Phỏng vấn điều trahọc sinh xem học sinh quan tâm đến những vấn đề gì và tại sao

Thứ tư, thảo luận với đồng nghiệp, chuyên gia để chỉnh sửa chươngtrình Cần cân nhắc sao cho nội dung và phương pháp quy trình phù hợp vớichương trình học

1.3 CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.3.1 Mục đích điều tra

Tìm hiểu về thực trạng dạy học bằng hoạt động trải nghiệm ở trườngTHCS, chúng tôi tiến hành điều tra trao đổi với GV và HS ở trường THCS

1.3.2 Nội dung điều tra

Chúng tôi điều tra về các nội dung sau:

Mức độ cần thiết của việc thiết kế hoạt động trải nghiệm

Những khó khăn trong việc thiết kế, tổ chức hoạt động trải nghiệm Những khó khăn gặp phải trong quá trình tham gia hoạt động trảinghiệm

1.3.3 Đối tượng điều tra

15 GV trong đó có 4 GV bộ môn Sinh học ở Trường THCS Tam Hiệp,THCS Hiệp Thuận Và 40 HS lớp 9 trường THCS Tam Hiệp

1.3.4 Phương pháp điều tra

Điều tra thông qua việc phát phiếu điều tra tới GV và HS ở các trườngTHCS

1.3.5 Kết quả điều tra

1.3.5.1 Kết quả điều tra đối với giáo viên

Phiếu điều tra số 1: Mức độ cần thiết của việc thiết kế hoạt động trải nghiệm

Qua phiếu điều tra số 1 ta thấy có 46,6% GV cho rằng việc thiết kế hoạtđộng rất cần thiết, 53,4% GV cho rằng việc thiết kế hoạt động trải nghiệm cầnthiết

Phiếu điều tra số 2: Những khó khăn trong việc thiết kế, tổ chức hoạt động trải nghiệm

1.3.5.2 Kết quả điều tra đối với học sinh

Thiết kế phiếu điều tra với 40 học sinh lớp 9 về những khó khăn gặpphải trong quá trình tham gia hoạt động trải nghiệm

1.3.6 Những khó khăn trong việc thiết kế hoạt động trải nghiệm

Giáo viên các bộ môn tham gia xây dựng các chủ để hoạt động, chịutrách nhiệm đưa ra mục tiêu, nội dung, phương pháp và sản phẩm hoạt động,tham gia đánh giá kết quả của học sinh

Như vậy giáo viên bộ môn sẽ là người soạn thảo ý tưởng, kế hoạch hoạtđộng, đánh giá hoạt động Điều này có chủ quan và có quá sức cùng năng lựcvới giáo viên bộ môn Khi chế dộ làm việc của giáo viên THCS là 17tiết/tuần Trong khi yêu cầu của chương trình mới có thể nhẹ hơn về kiến thứcthì những yêu cầu về giáo dục phẩm chất, kỹ năng, phương tiện cho môn họchiện đại đa dạng có phần nặng hơn

Ngoài ra thời gian để thiết kế, tổ chức các hoạt động đòi hỏi tốn côngsức Thời gian để tổ chức các hoạt động còn hạn chế, cơ sở vật chất chưa đápứng đủ.

CHƯƠNG II.

THIẾT KẾ MỘT SỐ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM

TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 9- THCS

2.1 NỘI DUNG, CHUẨN KIẾN THỨC KỸ NĂNG CHƯƠNG TRÌNH SINH HỌC 9

- THCS

Sinh học 9 gồm có 2 phần đó là: Phần 1 về Di truyền và Biến dị còn Phần 2

về Sinh vật và Môi trường

+ Phần Di truyền và Biến dị gồm 6 chương và 40 bài

Chương I Các thí nghiệm của Menđen (gồm 7 bài)

Chương II Nhiễm sắc thể (gồm 7 bài)

Chương III ADN và ARN (gồm 6 bài)

Chương IV Biến dị (gồm 7 bài)

Chương V Di truyền học người (gồm 3 bài)

Chương VI Ứng dụng di truyền học (gồm 10 bài)

+ Phần Sinh vật và môi trường gồm 4 chương và 20 bài

Chương I Sinh vật và môi trường (gồm 5 bài)

Chương II Hệ sinh thái (gồm 5 bài)

Chương III Con người, dân số và môi trường (gồm 4 bài)

Chương IV Bảo vệ môi trường (gồm 6 bài)

Qua phân tích nội dung chương trình Sinh học 9 - THCS, tôi nhận thấytrong chương trình SH 9 có nhiều kiến thức ứng dụng và liên quan đến cácvấn đề đang được quan tâm trong thực tiễn rất thuận lợi cho việc thiết kế cáchoạt động trải nghiệm

Chúng tôi xác định những chủ đề có thể thiết kế hoạt động trải nghiệm trongchương trình Sinh học 9 – THCS

Bảng 2.1 Hoạt động trải nghiệm trong phần 1

Di truyền và Biến dị Sinh học 9

1 Chương III ADN và 1 Thiết kế mô hình ADN Cuộc thi

3 GEN – những điều cầnbiết

Cuộc thi

2 Chương IV Biến dị 1.Rung chuông vàng Cuộc thi

2 Nhà nghiên cứu tài hoa Cuộc thi

3 Chương V Di truyền học

người

1 Nhà tư vấn tương lai Cuộc thi

2 Chia sẻ yêu thương Hoạt động

Diễn đàn

3 Một ngày làm nôngdân

Cuộc thi

4 Nông sản đột biến cólợi hay có hại?

Sân khấu hóa

Bảng 2.2 Hoạt động trải nghiệm trong phần 2

Sinh vật và môi trường Sinh học 9

1 Chương I Môi trường và

các nhân tố sinh thái

1 Sinh vật quanh ta Tham quan,

dã ngoại

2 Môi trường – Nhữngđiều chưa biết

Sân khấu hóa

3 Đấu trường 100 Cuộc thi

2 Chương II Hệ sinh thái 1 Thiên nhiên quanh ta Tham quan,

dã ngoại

2 Trí nhớ siêu phàm Cuộc thi

3 Dân số - Xã hội – Môitrường

Diễn đàn

4 Hiểu biết sinh thái Cuộc thi

5 Tham quan vườn quốcgia Ba Vì

Tham quan,

dã ngoại

3 Chương III Con người,

dân số và môi trường

1 Chung tay vì một môitrường xanh, sạch, đẹp

Hoạt động chiến dịch

2 Tiếng gọi rừng xanh Sân khấu hóa

3 Ô nhiễm môi trường dođâu?

Diễn đàn

4 Vệ sinh môi trườngxung quanh

Lao độngcông ích

5 Sân chơi tái chế Cuộc thi

STT Nội dung Chủ đề trải nghiệm Hình thức

4 Chương IV Bảo vệ môi

3 Chiến sĩ rừng xanh Sân khấu

6 Nhà Sinh học tương lai Cuộc thi

2.2 THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC SINH HỌC 9 – THCS

2.2.1 Kế hoạch tổ chức hoạt động TN chương III ADN và GEN

Chủ đề “Thiết kế mô hình ADN”

I Mục tiêu

Sau hoạt động, học sinh cần phải:

1 Kiến thức

- Trình bày được cấu trúc của phân tử ADN

- Phân tích được bản chất cơ chế nhân đôi của phân tử ADN

2 Kỹ năng

- Rèn được kỹ năng quan sát và phân tích mô hình ADN

- Rèn được thao tác lắp ráp mô hình ADN

3 Thái độ

- Nhiệt tình tham gia vào các hoạt động tập thể

4 Các năng lực hướng tới chủ đề

- Hợp tác: Tham gia vào phần thi đồng đội

- Năng lực sáng tạo: Hình thành các ý tưởng để thiết kế mô hình từ cácnguyên liệu đã cho

- Năng lực giải quyết vấn đề

II Nội dung hoạt động

1 Hoạt động 1: Văn nghệ- ổn định tổ chức 10 phút

2 Hoạt động 2: Thiết kế mô hình AND 20 phút

4 Hoạt động 4: Tổng kết, trao giải 5 phút

III Hình thức: Cuộc thi.

IV Đối tượng tham gia

Học sinh lớp 9 THCS

Số lượng 01 lớp

V Thời gian, địa điểm

Thời gian: Buổi học thực hành

Địa điểm: Lớp học

VI Công tác chuẩn bị

1 Chuẩn bị của giáo viên

Lên kế hoạch thiết kế, xác định mục tiêu, nội dung của hoạt động

Phân công nhiệm vụ cho từng nhóm

2 Chuẩn bị của học sinh

Thực hiện nhiệm vụ được giao

Ôn tập lại kiến thức.

VII Các hoạt động

1 Hoạt động 1: Văn nghệ- ổn định tổ chức (10 phút)

1.1 Mục tiêu

- Ổn định tổ chức lớp

- Tạo hứng thú, không khí cho buổi hoạt động trải nghiệm

- Thể hiện tinh thần đoàn kết

- Rèn luyện thao tác thiết kế mô hình

- Rèn luyện kỹ năng làm việc nhóm