Dạy học môn khoa học lớp 5 theo hướng trải nghiệm

Theo quan điểm củaĐảng “Đổi mới phương pháp dạy học phải được thực hiện ở tất cả các cấphọc, bậc học” như vậy giáo dục cần phải đổi mới phương pháp giảng dạy theohướng sau: Giáo dục phải

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

=== ===

PHẠM THỊ LAN

DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC LỚP 5 THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Giáo dục Tiểu học

Người hướng dẫn khoa học

TS PHẠM QUANG TIỆP

LỜI CẢM ƠN

Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo Trường Đại học Sư phạm

Hà Nội 2, các thầy cô giáo trong khoa giáo dục Tiểu học và các thầy cô giáotrong tổ bộ môn phương pháp dạy học Tự nhiên và Xã hội đã giúp đỡ emtrong quá trình học tập tại trường và tạo điều kiện cho em tìm hiểu khóa luận tốt nghiệp này

Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu xắc nhất tới thầy giáo:

TS Phạm Quang Tiệp – người đã hướng dẫn , chỉ bảo và giúp đỡ em

trong quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành khóa luận tốt nghiệp

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo và các em họcsinh Trường Tiểu học Lê Ngọc Hân – Phường Phố mới – Thành phố Lào Cai

và Tiểu học Xuân Hòa – Phúc Yên – Vĩnh Phúc đã tận tình giúp đỡ em.Trong quá trình thực hiện khóa luận, do điều kiện, năng lực và thời gian còncòn nhiều hạn chế nên đề tài tài nghiên cứu không thể tránh khỏi những thiếusót Vì vậy em rất mong nhận được sự góp ý và bổ sung của thầy cô và cácbạn để đề tài được thêm hoàn thiện

Em xin chân thành cảm ơn

Hà Nội, tháng 05 năm 2018

Sinh viên thực hiện

Phạm Thị Lan

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài nghiên cứu “Dạy học môn Khoa học lớp 5 theo

hướng trải nghiệm” là kết quả mà tôi đã trực tiếp tìm tòi, nghiên cứu Trong

quá trình nghiên cứu tôi có sử dụng một số tài liệu của một số tác giả để thamkhảo Đó chỉ là cơ sở để tôi rút ra được những vấn đề cần tìm hiểu ở đề tài củamình Tôi xin cam đoan đây là kết quả của cá nhân tôi, hoàn toàn không trùngkhớp với kết quả của tác giả khác

Hà Nội, tháng 05 năm 2018

Sinh viên thực hiện

Phạm Thị Lan

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 3

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu 4

5 Phạm vi nghiên cứu 4

6 Giả thiết khoa học 4

7 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

8 Phương pháp nghiên cứu 5

9 Cấu trúc khóa luận 5

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC LỚP 5 THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM 8

1.1 Lý thuyết giáo dục trải nghiệm 8

1.1.1 Một số khái niệm liên quan 8

1.1.1.1 Khái niệm trải nghiệm 8

1.1.1.2 Khái niệm giáo dục 9

1.2 Học tập trải nghiệm 10

1.2.1 Khái niệm 10

1.2.2 Bản chất của học tập trải nghiệm 13

1.2.3 Đặc điểm của học tập trải nghiệm 14

1.2.4 Vai trò của học tập trải nghiệm 18

1.3 Đặc điểm môn khoa học ở lớp 5 21

1.3.1 Môn khoa học ở lớp 5 có tính tích hợp 21

1.3.2 Nội dung môn khoa học lớp 5 21

1.3.3 Đặc trưng về phương pháp dạy học môn khoa học lớp 5 24

1.4 Cơ sở thực tiễn 26

1.4.1 Nhận thức của giáo viên về giáo dục trải nghiệm 26

1.4.2 Đánh giá tầm quan trọng của phương pháp giáo dục trải nghiệm trong dạy học môn khoa học lớp 5 30

1.4.3 Khó khăn và thuận lợi của việc vận dụng giáo dục trải nghiệm trong dạy học môn khoa học lớp 5 30

1.4.3.1 Thuận lợi 30

1.4.3.2 Khó khăn 32

Kết luận chương 1 34

CHƯƠNG 2: BIỆN PHÁP VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC LỚP 5 35

2.1 Các nguyên tắc đề xuất biện pháp 35

2.1.1 Đảm bảo phù hợp với đặc trưng của phương pháp giáo dục trải nghiệm 35

2.1.2 Đảm bảo phù hợp với đặc trưng của môn khoa học lớp 5 36

2.1.3 Đảm bảo phù hợp với học sinh lớp 5 37

2.1.4 Đảm bảo phù hợp với thực tiễn giáo dục Tiểu học 38

2.2 Một số biện pháp vận dụng phương pháp giáo dục trải nghiệm trong dạy học môn khoa học lớp 5 38

2.2.1 Quy trình dạy học môn khoa học lớp 5 bằng phương pháp trải nghiệm52 2.2.2Thiết kế một số bài học trong môn khoa học lớp 5 vận dụng phương pháp giáo dục trải nghiệm Error! Bookmark not defined 1 Quy trình thiết kế Error! Bookmark not defined 2 Thiết kế bài học môn khoa học lớp 5 theo hướng trải nghiệm Error! Bookmark not defined. Kết luận chương 2 60

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 62

3.1 Mục đích thực nghiệm 62

3.2 Đối tượng và phạm vi thực nghiệm 62

3.3 Nội dung thực nghiệm 62

3.3.1 Lựa chọn bài thực nghiệm 62

3.3.2 Công tác chuẩn bị 62

3.3.3 Tiến hành thực nghiệm 63

3.4 Tiêu chí đánh hiệu quả các phương pháp, hình thức dạy học 63

3.5 Kết quả 63

KẾT LUẬN 66

1.Kết luận 66

2 Kiến nghị 67 PHỤ LỤC

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Lý do chọn đề tài

MỞ ĐẦU

Ngày nay khối lương tri thức ngày càng tăng lên và nhiều tới mức họcbao nhiêu cũng là ít và nền giáo dục nhà trường đã từ bỏ tham vọng traotruyền thật nhiều thông tin, kiến thức cho người học và thay vào đó là dạycách học để người học học tập ở mọi lúc, mọi nơi, học tập suốt đời, và chỉ cóhọc như vậy thì người học mới tích lũy đủ tri thức để thích ứng với nhữngthay đổi nhanh chóng của cuộc sống hiện đại Xét cho cùng con người học chỉ

có ý nghĩa khi biết vận dụng những điều mình đã học vào trong thực tiễn, họcsinh không chỉ học lí thuyết xuông mà phải biến cái mình đã được học, đượctìm hiểu thành những thứ có ý nghĩa trong cuộc sống Trong xu thế đổi mới

về phương pháp dạy học một vấn đề đang được xã hội quan tâm và có ảnhhưởng lớn đến thực trạng học tập của học sinh hiện nay đó là tình trạng ngườihọc còn phụ thuộc nhiều vào sách vở, học theo lối dập khuôn máy móc thụđộng trong học tập dẫn đến chúng cảm thấy nhàm chán ỉ lại vào giáo viênthậm chí còn không biết “Mình học cái này để làm gì” Theo quan điểm củaĐảng “Đổi mới phương pháp dạy học phải được thực hiện ở tất cả các cấphọc, bậc học” như vậy giáo dục cần phải đổi mới phương pháp giảng dạy theohướng sau: Giáo dục phải trang bị cho người học một lượng kiến thức đầy đủ,chính xác giúp người học có một nền tảng vững chắc khi ra trường để sống vàhành nghề lâu dài và điều quan trọng là phải dạy cho người học kĩ năng xử lívấn đề đặt ra trong cuộc sống hơn là tập trung vào việc cung cấp kiến thức.Giáo dục tiểu học là bậc học nền tảng nên việc đổi mới phương pháp dạy học

ở Tiểu học là một việc làm thiết yếu

Xét trên phương diện cung cấp thông tin thì thuyết trình là một trongnhững phương pháp dạy học hiệu quả nhất Chỉ trong thời gian một giờ họctrên lớp với tốc độ trung bình 130 từ/ phút của người bình thường thì nội dung

thông tin cũng đủ để viết thành 1 cuốn sách dày tới 45- 50 trang Như vậy, tạisao ngày nay phần lớn các nền giáo dục tiên tiến trên thế giới đều từ bỏ lốidạy học thuyết trình mà chuyển sang dạy học theo hướng tăng cường thựchành, trải nghiệm thực tiễn cho người học? Thế giới xung quanh đa dạngphong phú học sinh lứa tuổi tiểu học ham thích sáng tạo tìm hiểu và khám phánhững điều bí mật đó Điều này sẽ được đáp ứng phần nào khi học sinh họcmôn khoa học ở lớp 5 Đây là môn học có vị trí quan trọng trong chương trìnhgiáo dục tiểu học, môn học này hình thành cho học sinh tri thức khoa học vềcác lĩnh vực con người và sức khỏe, vật chất, năng lượng, thực vật, động vật,môi trường và tài nguyên thiên nhiên Để thực hiện được mục tiêu giáo dụcnói chung và giáo dục tiểu học nói riêng, môn khoa học mở ra nhiều cơ hội đểhọc sinh học tập theo kiểu tìm tòi khám phá , học tập từ trải nghiệm thực tế,thực hành làm việc là chính những đặc thù này làm cho môn khoa học ở tiểuhọc trở thành môn học giàu tiềm năng để tổ chức cho người học học tập theokiểu thực hành, khám phá trải nghiệm qua đó hình thành được ở người họccách để học và những năng lực cần thiết khác Muốn thực hiện tốt được mụctiêu trên trong quá trình tổ chức hoạt động học tập cho học sinh, giáo viênphải biết kết hợp một cách nhuần nhuyễn và có hiệu quả các phương pháp dạyhọc khác nhau như: Phương pháp thuẩn luận nhóm, phương pháp quan sát,phương pháp phát hiện giải quyết vấn đề, giáo dục trải nghiệm,

Giáo dục trải nghiệm là phương pháp dạy học mới đang được xã hội rấtquan tâm, phương pháp dạy học này sẽ giúp cho học sinh có thể rèn luyện vàhọc tập một cách tốt nhất, hiệu quả và giúp học sinh luyện tập cả về kiến thức

và kĩ năng học tập, tìm tòi, phân tích và vận dụng kiến thức đã học vào thựctiễn giúp học sinh có một kho tàng kiến thức vững chắc trang bị cho bản thân

kĩ năng xã hội một cách toàn diện Theo nhiều nghiên cứu cho thấy rằng:Chương trình các môn khoa học ở tiểu học nói chung và chương trình môn

Năm 1984 giáo sư David Kold người Mỹ đã công bố công trình nghiêncứu của mình về giáo dục trải nghiệm Ông đã xây dựng mô hình học tập quakinh nghiệm gồm 4 giai đoạn như sau:

Giai đoạn 1: Khởi động bằng việc tiếp thu một kinh nghiệm

Giai đoạn 2: Quan sát và phản hồi

Giai đoạn 3: Hình thành khái niệm trừu tượng

Giai đoạn 4: Thử nghiệm chủ động

Theo David Kold trong mô hình của ông người học có thể tiếp cận ở bất

cứ giai đoạn nào trong 4 giai đoạn của chu trình học Như vậy giai đoạn trảinghiệm đã có ban đầu, sau đó tiếp tục bằng quá trình phản hồi, thảo luận,phân tích và đánh giá kinh nghiệm.[11]

Theo Cral Rges: “Chỉ có cách học tập dựa trên khám phá bản thân hoặc

sự lĩnh hội thì mới giúp con người thay đổi hành vi của mình Bản chất của nóchính là giáo dục trải nghiệm”.[3]

Richard Ponzio và Sally Stanly cho rằng: “Giáo dục trải nghiệm khôngđơn thuần là phải thực hiện một hoạt động từ đó rút ra kết luận vận dụng vàocác tình huống khác nhau Mà thông qua việc kết hợp nhiều cảm giác trong

quá trình chia sẻ kinh nghiệm, tất cả đều được mở rộng hiểu biết của mình”.[9]

Ở Việt Nam trong những năm gần đây giáo dục trải nghiệm đã được đưavào nghiên cứu và thử nghiệm ở một số trường tiểu học đạt được hiệu quảcao, người học được tham gia tích cực vào việc đặt câu hỏi, tìm tòi, trảinghiệm giải quyết vấn đề,… Kết quả của trải nghiệm không quan trọng bằngquá trình thực hiện và những điều mà người học có được từ trải nghiệm đó

Dự án giáo dục môi trường Hà Nội đã phối hợp với trung tâm con người vàthiên nhiên biên soạn cuốn “Học mà chơi - chơi mà học” hướng dẫn các hoạtđộng môi trường trải nghiệm trong cuốn sách này tác giả đã đưa ra các bước

tổ chức thực hiện hoạt động trải nghiệm và giới thiệu các hoạt động trảinghiệm cụ thể

3 Mục đích nghiên cứu

- Đề xuất quy trình thiết kế và tổ chức dạy học môn khoa học lớp 5 theo trải nghiệm nhằm nâng cao kết quả học tập môn khoa học lớp 5 cho học sinh

4 Đối tượng nghiên cứu, khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Vận dung dạy môn khoa học lớp 5 theo hướng trải nghiệm

6 Giả thiết khoa học

- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học

- Nâng cao chất lượng giáo dục

- Vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn

- Phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh

7 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học môn Khoa học lớp

5 theo hướng trải nghiệm

- Đề xuất quy trình dạy học môn Khoa học lớp 5 theo hướng trải nghiệm

- Minh họa một số bài học cụ thể môn khoa học lớp 5 dạy theo hướng trải nghiệm

8 Phương pháp nghiên cứu

8.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Căn cứ vào mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, bản thân tôi đãthu thập các nguồn tài liệu khác nhau như: Đọc sách báo, tạp chí chuyênnghành, các báo cáo khoa học, các đề tài nghiên cứu khoa học, thông qua tàiliệu Internet, tài liệu giáo dục và tài liệu liên quan như SGK, sách hỏi đáp,sách hướng dẫn, SGV

8.2 Phương pháp điều tra

Tiến hành điều tra các mẫu phiếu hỏi để thu thập những thông tin thựctiễn của vấn đề

8.3 Phương pháp quan sát

Quan sát các hoạt động dạy học môn khoa học ở trường Tiểu học để thuthập những thông tin cần thiết cho đề tài

8.4 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng các hàm thống kê toán học để phân tích, tổng hợp kết quả điềutra, thực nghiệm nhằm cung cấp cơ sở cho kết luận kiến nghị

9 Cấu trúc khóa luận

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2: Đề xuất biện pháp dạy học môn Khoa học lớp 5 theo hướng trải nghiệm

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Nội dung

Chương 1: cơ sở lí luận và thực tiễn của dạy học môn Khoa học lớp

5 theo hướng trải nghiệm

1.1 Lý thuyết giáo dục trải nghiệm

1.2 Học tập trải nghiệm

1.2.1 Bản chất của học tập trải nghiệm

1.2.2 Đặc điểm của học tập trải nghiệm

1.2.3 Vai trò của học tập trải nghiệm

1.3 Đặc điểm môn khoa học ở lớp 5

1.3.1 Môn khoa học ở lớp 5 có tính tích hợp

1.3.2 Nội dung môn khoa học ở lớp 5

1.3.3 Đặc trưng về phương pháp dạy học môn khoa học lớp 5

1.4 Cơ sở thực tiễn

1.4.1 Nhận thức của giáo viên về hoạt đông giáo dục trải nghiệm

1.4.2 Đánh giá tầm quan trọng của phương pháp giáo dục trải nghiệm trong dạy học môn khoa học lớp 5

1.4.3 Khó khăn và thuận lợi khi sử dụng phương pháp dạy học trải nghiệm môn khoa học ở lớp 5

Chương 2:Đề xuất biện pháp dạy học môn khoa học lớp 5 theo hướng trải nghiệm

2.1 Các nguyên tắc đề xuất biện pháp

2.1.1 Đảm bảo phù hợp với đặc trưng của phương pháp giáo dục trải nghiệm

2.1.2 Đảm bảo phù hợp với đặc trưng của môn khoa học lớp 5

2.1.3 Đảm bảo phù hợp với học sinh lớp 5

2.1.4 Đảm bảo phù hợp với thực tiễn giáo dục Tiểu học

2.2 Một số biện pháp dạy học môn Khoa học lớp 5 theo hướng trải nghiệm

2.2.1.Thiết kế bài học môn Khoa học lớp 5 theo hướng trải nghiệm

2.2.2 Quy trình dạy học môn khoa học lớp 5 theo hướng trải nghiệm

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC LỚP 5 THEO HƯỚNG TRẢI NGHIỆM

1.1 Lý thuyết giáo dục trải nghiệm

1.1.1 Một số khái niệm liên quan

1.1.1.1 Khái niệm trải nghiệm

Nhà triết học vĩ đại người Nga Solovyev V.S quan niệm rằng “Trảinghiệm là kiến thức, kinh nghiệm thực tế, là thể thống nhất bao gồm kiếnthức, kĩ năng Trải nghiệm là kết quả của sự tương tác giữa con người với thếgiới, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác”.[11]

Một số tài liệu nghiên cứu về triết học đã đưa ra một số định nghĩa vềtrải nghiệm như sau:

Trải nghiệm là một phạm trù triết học, được đúc rút từ toàn bộ các hoạtđộng của con người ở mọi mặt như một thể thống nhất giữa kiến thức, kĩnăng, tình cảm và ý chí.[11]

Trải nghiệm là kiến thức mà ngay lập tức chủ thể ý thức được và có cảmgiác tiếp xúc trực tiếp với thực tế cho dù đó là thực tế bên ngoài của các đốitượng và tình huống hoặc các thực tại của trạng thái ý thức.[11]

Trải nghiệm còn là kiến thức, kĩ năng mà trẻ nhận được bên ngoài các

cơ sở giáo dục thông qua sự giao tiếp với nhau, với người lớn, hay qua nhữngtài liệu tham khảo không được dạy trong nhà trường Sự trải nghiệm sẽ giúpngười dạy, người học dần hình thành những kinh nghiệm và phát triển ở bảnthân mình những thao tác phù hợp để dần hoàn thiện những kĩ năng và có khảnăng xử lí tốt các tình huống khác nhau

Sự trải nghiệm còn bao hàm cả việc tìm hiểu, nghiên cứu học hỏi ởnhững cá nhân khác có biểu hiện tốt hơn mình về kiến thức và kĩ năng Sự trảinghiệm là đương đầu với những thất bại để từ đó đúc kết được những kinh

nghiệm quý báu cho bản thân, khi trải nghiệm trong nhiều trường hợp sẽ gặpthất bại nhưng đó là những điều tốt qua thất bại người ta sẽ đúc kết đượcnhững bài học và kinh nghiệm quý báu để tránh những trường hợp sau sẽ mắcphải

Như vậy sự trải nghiệm sẽ dần trở nên hữu ích và thiết thực nếu mỗi cánhân đều có nhu cầu tìm đến nó với tinh thần học hỏi để hoàn thiện thêm kiếnthức, kĩ năng của mình, qua việc học tập cá nhân khác có biểu hiện tốt hơnmình và đồng thời cũng là học tập qua mỗi lần thất bại để đúc kết, tích lũykinh nghiệm cho bản thân

1.1.1.2 Khái niệm giáo dục

Các quá trình giáo dục ở Việt Nam đều đề cập Giáo dục là hiện tượng

xã hội đặc biệt, bản chất của nó là sự truyền đạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch

sử, xã hội của thế giới loài người

Theo Hà Thế Ngữ “giáo dục là một quá trình đào tạo con người mộtcách có mục đích, nhằm chuẩn bị cho con người tham gia đời sống xã hội,tham gia lao động sản xuất, bằng cách tổ chức việc truyền thụ và lĩnh hội kinhnghiệm lịch sử - xã hội của loài người”.[6]

John Deway đã nói về mục tiêu cuối cùng của giáo dục, dạy dỗ Theoông cá nhân con người không bao giờ vượt qua được quy luật của sự chết vàcùng với sự chết là kinh nghiệm, kiến thức mà cá nhân mang theo cũng sẽbiến mất Tuy nghiên tồn tại xã hội lại đòi hỏi những kiến thức, kinh nghiệmcủa con người phải vượt qua được sự khống chế của sự chết để duy trì tínhliên tục của sự sống trên xã hội.[9]

Theo nghĩa rộng giáo dục là sự hình thành nhân cách được tổ chức mộtcách có mục đích, có tổ chức thông qua các hoạt động và các quan hệ giữanhà giáo dục và người được giáo dục nhằm giúp người được giáo dục chiếmlĩnh những kinh nghiệm xã hội của loài người.[14]

Theo nghĩa hẹp, giáo dục là một bộ phận của quá trình giáo dục tổngthể, là quá trình hình thành thế giới quan, niềm tin, lý tưởng, động cơ, tìnhcảm, thái độ, những hành vi, thói quen cư xử đúng đắn trong xã hội thuộc cáclĩnh vực đạo đức, lao động, tư tưởng chính trị và thẩm mỹ.[14]

Giáo dục là một hiện tượng xã hội đặc biệt, bản chất của nó là sự truyềnđạt và lĩnh hội kinh nghiệm lịch sử - xã hội của thế hệ loài người.[9]

Chúng ta có thể hiểu giáo dục là quá trình hình thành và phát triển nhâncách dưới ảnh hưởng của tất cả các hoạt động từ bên ngoài được thực hiệnmột cách có ý thức của con người trong nhà trường, gia đình và xã hội

Theo tôi giáo dục là một quá trình được tổ chức có ý thức hướng tớimục đích khơi gợi và biến đổi nhận thức, tình cảm, năng lực, thái độ của cảngười dạy và người học theo hướng tích cực Qua những môn học trên lớpcũng như qua các hoạt động được tổ chức ngoài giờ lên lớp sẽ góp phần hoànthiện nhân cách cho cả thầy và trò bằng tác động có ý thức từ bên ngoài, đápứng yêu cầu phát triển của xã hội loài người

1.2 Học tập trải nghiệm

1.2.1 Khái niệm

Giáo dục trải nghiệm là một phạm trù bao hàm nhiều phương pháp trong

đó người dạy khuyến khích người học tham gia trải nghiệm thực tế, sau đóphản ánh, tổng kết lại để tăng cường hiểu biết, phát triển kĩ năng, định hìnhcác giá trị sống và phát triển tiềm năng bản thân, tiến tới đóng góp tích cựccho cộng đồng và xã hội

Giáo dục trải nghiệm được thực sự đưa vào giáo dục hiện đại từ nhữngnăm đầu của thế kỷ 20 Tuy nhiên, phải đến năm 2002, Giáo dục trải nghiệmmới có thêm bước tiến mạnh mẽ khi tại Hội nghị thượng đỉnh Liên hiệp quốc

về Phát triển bền vững, chương trình “Dạy và học vì một tương lai bền vững”,

đã được UNESCO thông qua, trong đó có học phần quan trọng về “Giáo dục

trải nghiệm” được giới thiệu, phổ biến và phát triển sâu rộng Ngày nay,

“Giáo dục trải nghiệm” đang tiếp tục phát triển và hình thành mạng lưới rộnglớn UNESCO cũng nhìn nhận Giáo dục trải nghiệm như là một triển vọngtương lai tươi sáng cho giáo dục toàn cầu trong các thập kỉ tới

Với các nhà tuyển dụng, trong quá trình tuyển dụng nhân sự, luôn chútrọng đến việc tìm kiếm những cán bộ, ngoài chuyên môn vững, phải đượctrang bị các kĩ năng bổ trợ cần thiết, như kĩ năng làm việc độc lập và làm việcnhóm, kĩ năng quản lí, kĩ năng tổ chức công việc, kĩ năng giải quyết vấn đề,

kĩ năng giao tiếp ứng xử và tạo lập quan hệ cũng các kỹ năng cần thiết khác.Nắm bắt được nhu cầu này, Khoa Quốc tế - Đại học Quốc gia Hà Nội, trongtất cả các chương trình đào tạo đang triển khai tại Khoa, ngoài truyền đạt kiếnthức, rất quan tâm đến việc rèn kĩ năng bổ trợ Môn học đầu tiên có chứa nộidung Giáo dục trải nghiệm được giảng dạy tại Khoa Quốc tế là môn Trảinghiệm (Experiential Learning) Có thể khẳng định, Trải nghiệm là môn họctuy không mới về ý tưởng nhưng chưa được đưa thành một môn học chínhthức tại các chương trình đào tạo cấp bằng ở Việt Nam Môn học cung cấpcho học sinh kinh nghiệm thực tế, hỗ trợ những kiến thức đã học trong cácmôn học khác trước đó Trải nghiệm đòi hỏi học sinh phải chứng tỏ các kĩnăng chuyên môn, nghiệp vụ của mình thông qua việc lập kế hoạch, tổ chứcthực hiện và làm việc trong các dự án khác nhau

Để hoàn thành môn học Trải nghiệm, học sinh sẽ phải thực hiện 4 dự áncủa riêng mình Học sinh không phải ngày ngày đến lớp ngồi nghe giảng vàsau đó thi như những môn học trước Các em sẽ được kiểm tra, đánh giá nănglực qua chính công việc các em làm Như vậy Giá trị của dạy học theo hướngtrải nghiệm không phải ở lượng tri thức khoa học người học tích lũy đượcnhiều hay ít, mà nằm chính ở quá trình học tập của người học Trải nghiệm là

cơ hội tốt để người học được thực sự tư duy Sự xem xét và xoay lật vấn đề

trong quá trình trải nghiệm sẽ giúp người học hiểu sâu sắc kiến thức, đồngthời định hình được chân dung của các tri thức khoa học ấy trong hiện thựcđời sống Trải nghiệm là thời gian cần thiết để não bộ người học xử lí thôngtin và cất giữ chúng một cách hệ thống, khoa học trong khi học tập bằng tiếpthu thụ động, bằng nhồi nhét kiến thức thì không xảy ra cơ chế này, nên cácthông tin đến rồi đi rất dễ dàng và nhanh chóng Trải nghiệm cũng là môitrường lí tưởng để người học tập rèn các năng lực thiết yếu đáp ứng nhu cầucủa cuộc sống hiện đại như tự học, tự chủ, giao tiếp, hợp tác, giải quyết vấn

đề và sáng tạo

Môn khoa học ở tiểu học là một trong những môn học có vị trí đặc biệtquan trọng trong chương trình giáo dục tiểu học Môn học này hình thành chohọc sinh tri thức khoa học về các lĩnh vực con người và sức khỏe, vật chất,năng lượng, thực vật, động vật, môi trường và tai nguyên thiên nhiên MônKhoa học mở ra nhiều cơ hội để học sinh học tập theo kiểu tìm tòi khám phá,học tập từ trải nghiệm thực tế, thực hành làm việc Chính những đặc thù này,làm cho môn Khoa học ở tiểu học trở thành môn học giàu tiềm năng để tổchức cho người học học tập theo kiểu thực hành, khám phá, trải nghiệm vàqua đó hình thành được ở người học cách để học và những năng lực cần thiếtkhác

Có nhiều quan điểm về học tập qua trải nghiệm: Kolb cho rằng [4]: “Học

là quá trình kiến thức được tạo ra thông qua truyền hóa kinh nghiệm”, istotle (384-322 TCN) cho rằng [5]: “Những điều chúng ta phải học trước giờmới làm, chúng ta học thông qua làm việc đó” Nhìn chung, trong học tập quakinh nghiệm giáo viên đóng vai trò là người hướng dẫn nhiều hơn việc giảngdạy trực tiếp quá trình học tập để học sinh yêu thích hơn việc học tập mộtcách tự nhiên Người có ảnh hưởng của phương pháp này là Aristole, David

Ar-A Kolb, John Dewey, Kurt Lewin, Jean Piaget

Theo hiệp hội giáo dục trải nghiệm quốc tế “Giáo dục trải nghiệm làmột phạm trù bao hàm nhiều phương pháp trong đó người dạy khuyến khíchngười học tham gia trải nghiệm thực tế, sau đó phản ánh, tổng kết lại để tăngcường hiểu biết, phát triển kĩ năng, định hình các giá trị sống và phát triểntiềm năng bản thân, tiến tới đóng góp tích cực cho cộng đồng và xã hội”

Theo tôi giáo dục trải nghiệm là một phương pháp dạy học trong đóngười dạy tổ chức các hoạt động cho học sinh được hoạt động, được thựchành, được trải nghiệm, từ đó học sinh chủ động tiếp thu tri thức, nội dung bàihọc dựa trên vốn sống, vốn kinh nghiệm và sự hiểu biết của mình

1.2.2 Bản chất của học tập trải nghiệm

Theo từ điển Tiếng Việt [16], “trải” là đã từng trải qua, từng biết đến,

“Kinh nghiệm” là điều hiểu biết có được do tiếp xúc với thực tế, do từng trải.John Deway cho rằng [2] [3] “kinh nghiệm quá khứ thường ảnh hưởng tớikinh nghiệm hiện tại và kinh nghiệm tương lai” Ông cũng cho rằng kinhnghiệm cá nhân xem xét dưới hai góc độ: trải nghiệm như hoạt động và kếtquả thu được qua trải nghiệm Như vậy trải nghiệm ở đây được hiểu theo haikhía cạnh, thứ nhất nó là những kinh nghiệm mà con người tích lũy được quaquá trình sống, thực chứng các sự vật hiện tượng xảy ra trong quá khứ Trảinghiệm đồng nhất với kinh nghiệm đã tích lũy được Thứ hai, trải nghiệmđược bàn đến với khía cạnh của hoạt động ở thời hiện tại, đó là quá trình cánhân tiếp xúc trực tiếp với sự vật, hiện tượng trong môi trường tự nhiên và xãhội, vận dụng vôn kinh nghiệm cá nhân và sử dụng các giác quan để quan sát,tương tác với đối tượng tạo nên nhận thức mới cho họ

Đối với Kolb, “Học tập là quá trình mà trong đó kiến thức được tạo rathông qua việc chuyển đổi kinh nghiệm” [4] [5] Các kinh nghiệm học tập liênquan đến việc áp dụng các thông tin nhận được từ giáo dục đến kinh nghiệmcủa người học Học sinh không chỉ tiếp thu kiến thức của mình từ người dạy,

mà thay vào đó, họ học thông qua quá trình trải nghiệm dựa trên các kinhnghiệm hiện có của bản thân để thu nhận thông tin mới trong môi trường học

tập hiện thực và kiểm nghiệm lại nó bằng kinh nghiệm đã có Như vậy, học

tập trải nghiệm được hiểu là quá trình người học sử dụng các giác quan để tri nhận đối tượng học tập dựa trên sự tiếp xúc trực tiếp với đối tượng Trong quá trình tương tác ấy, người học huy động vốn kiến thức và kinh nghiệm sẵn

có của bản thân để định hướng cho quá trình hoạt động cũng như đồng hóa tri thức.

1.2.3 Đặc điểm của học tập trải nghiệm

Học tập trải nghiệm là một phương thức hay một kiểu học tập, kiểu họctập này được phân biệt với các kiểu học tập khác như học tập theo kiểu thôngbáo – thu nhận hay kiểu học tập làm mẫu – bắt chước bởi những nét đặc trưngsau đây:

1) Người học sử dụng vốn kiến thức và kinh nghiệm nền tảng để xây dựng tri thức mới

Mọi người học đều được xem là người đã có kiến thức Họ phải huyđộng vốn kiến thức và kinh nghiệm sẵn có ấy trong quá trình học tập nhậnthức Vốn kiến thức và kinh nghiệm sẵn có ở người học càng đa dạng phongphú, càng gần với nội dung học tập thì khả năng học tập và vận dụng được trithức mới vào thực tế cuộc sống càng tốt Để luận giải điều này, Vygostky đưa

ra lí thuyết “Vùng cận phát triển” (Zone of Proximal Development) lí giải cơchế học tập của người học Ông cho rằng, học tập tức là tương tác với môitrường, dạy học tức là can thiệp vào kinh nghiệm thường trực ở người họcthuộc Vùng cận phát triển Vùng cận phát triển là khái niệm chỉ khu vực kinhnghiệm cá nhân nằm giữa trình độ phát triển tiềm tàng (ở dạng tiềm năng)được đặc trưng bằng năng lực giải quyết vấn đề có sự hỗ trợ từ bên ngoài (ởquá khứ) và trình độ phát triển hiện tại (thành tựu mới đạt được) có đặc trưng

là năng lực giải quyết vấn đề độc lập [1] Mỗi cá nhân do trải nghiệm, học tập

và tố chất di truyền đều có kinh nghiệm nền tảng khác nhau, nó quy địnhtương đối tiềm năng của cá nhân Khi tương tác với môi trường (khi học, giaotiếp, làm việc…), tiềm năng đó từ vốn kinh nghiệm nền tảng được huy động

ra, thể hiện rõ tiềm năng và được định hướng vào nhiệm vụ một cách tậptrung, coi như đó là kinh nghiệm thường trực của người học Nhờ sự tươngtác, kinh nghiệm thường trực ở cá nhân được chia sẻ, được thử thách, đượccải thiện, dẫn cá nhân đạt được trình độ phát triển mới cao hơn được đặctrưng bằng năng lực giải quyết vấn đề độc lập Trình độ này lại trở thành kinhnghiệm nền tảng trong hiện tại, điều chỉnh và làm giàu kinh nghiệm nền tảngtrước kia, làm cơ sở xuất phát cao hơn cho chu kì phát triển tiếp sau

2) Người học học tập thông qua tương tác trực tiếp với môi trường

Học bằng trải nghiệm chính là việc người học sử dụng các giác quan xúctiếp với các đối tượng học tập, qua đó họ tích lũy thêm kinh nghiệm, làm giàuthêm kiến thức và càng trải nghiệm nhiều người học càng có hiểu biết phongphú, tạo nền tảng tốt để người học phát triển về nhận thức Môi trường họctập trải nghiệm của người học vì thế rất có giá trị đối với kiểu học tập này,môi trường càng giàu tính tương tác, kích hoạt nhiều giác quan, cởi mở vànâng đỡ thì càng thuận lợi cho quá trình học tập, nhận thức của người học

3) Người học được khuyến khích sử dụng nhiều giác quan trong quá trình học tập

Phương thức phổ biến nhất để con người học tập đó chính là sử dụng cácgiác quan để tri nhận trực tiếp Giác quan được xem là cửa vào của tri thức,nhờ giác quan tiếp nhận thông tin mà con người mới có hiểu biết Giác quancàng tinh tường thì khả năng học tập càng lớn và các giác quan có cơ chế hoạtđộng bổ trợ cho nhau để xây dựng nên biểu tượng hoàn thiện nhất về các sựvật hiện tượng cần nhận thức Vì thế trong quá trình học tập, càng nhiều giác

quan được huy động tham gia vào tiếp nhận thông tin thì sản phẩm của quátrình nhận thức càng trở nên rõ ràng và chính xác.

Sử dụng nhiều giác quan trong quá trình học tập để tiêp thu tri thức mớimột cách nhanh chong và hiệu quả người học cần phải biết cách vận dụngphối hợp các giác quan của mình để hoạt động, khám phá và phát hiện ra nộidung

Sai lầm được xem như một phần của quá trình học tập trải nghiệm.Trongquá trình học tập, người học được khuyến khích hoạt động, khuyến khích đưa

ra các phán đoán, ý tưởng và để rồi thực hành, trải nghiệm, thí nghiệm theonhững ý tưởng ấy Chính vì thế, quá trình học tập đôi khi không tránh khỏinhững sai lầm sai lầm trong nhận thức hoặc hành động Tuy nhiên, những sailầm này không phải là vô nghĩa mà nó chính là cơ hội để người học rút ra bàihọc giá trị Trong nhiều tình huống học tập, sai lầm lại chính là cơ hội tốt nhất

để người học hiểu sâu sắc vấn đề

Để tiêp thu được tri thức mới trong quá trình học tập việc chúng ta mắcsai lầm là điều không thể tránh khỏi nhưng điều quan trọng là chúng ta phảinhận ra sai lầm và biết cách khắc phục nó Khi người học tiếp thu được kết

quả học tập cho dù đúng với kiến thức chủ yếu của bài học hay mắc phải sailầm khi rút ra kết luận thì điều quan trọng là các em đều thu được bài học chobản thân Nhà giáo dục Roger Mucchielli cũng đã khẳng định “ Những sailầm của cá nhân thì việc tìm ra kết quả của tình huống học tập là một điều bổích cho việc học tập, Vì nó giúp học sinh thấy rằng có một kết quả khác khitiến hành phân tích đầy đủ tình huống học tập Ngoài ra sai lầm của cá nhânhọc sinh giúp học sinh điều chỉnh kinh nghiệm để phù hợp và thích Chínhtrong quá trình thích nghi đó, câu trả lời đúng sẽ được tìm ra”

Từ những điều trên cho thấy khi vận dụng giáo dục trải nghiệm giáo viênluôn khuyến khích học sinh trải nghiệm, tự phát hiện ra tri thức mới rồi vậndụng những tri thức đó vào thực tiễn cuộc sống và chấp nhận kết quả sai lầmtrong quá trình hình thành kinh nghiệm

5) Người dạy

a) Tạo môi trường thuận lợi để dạy học bằng trải nghiệm

Trong quá trình giáo dục trải nghiệm giáo viên chính là người tạo dựngmôi trường thuận lợi nhất để học sinh tham gia, tuy nhiên giáo viên khônglàm thay, làm hộ học sinh mà giáo viên chỉ là người hướng dẫn, định hướngcho học sinh bằng cách đưa ra các tình huống, học sinh sẽ đặt mình vào cáctình huống đó và tìm cách giải quyết bằng việc vận dụng vốn hiểu biết, kinhnghiệm của mình Trong trải nghiệm dưới sự tổ chức, hướng dẫn của giáoviên, học sinh tự mình chiếm lĩnh tri thức thông qua các hoạt động trảinghiệm thực tế nhằm tìm ra kiến thức, hình thành những kĩ năng, hình vi.Việc học sinh được trực tiếp tham gia trải nghiệm sẽ giúp các em có hứng thúhơn trong học tập Mặt khác còn giúp các em ghi nhớ kiến thức lâu hơn Nhưvậy hiệu quả của giờ học sẽ nâng cao

b) Tổ chức các hoạt động

Đặc trưng của giáo dục trải nghiệm là thông qua các hoạt động cụ thể,xuất phát từ mục tiêu bài học mà giáo viên có kế hoạch tổ chức cho học sinhcác hoạt động thích hợp để giúp học sinh tiếp thu kiến thức, kĩ năng, kĩ xảocần thiết Học sinh luôn bị cuốn vào các hoạt động cụ thể của giáo viên màcác hoạt động thì luôn vận động, chính điều đó tạo ra sự thích thú, thay đổitích cực và thành công ở mỗi học sinh tham gia

Do tính chất như vậy mà giáo dục trải nghiệm rất thích hợp để học sinhtiếp thu những kĩ năng thực hành thông qua những hoạt động thực hành thửnghiệm và những bài học thực tế Cũng thông qua các hoạt động việc học sinhđược trải nghiệm thực tế sẽ tạo dựng sự tự tin và bộc lộ các điểm mạnh cũng như các kĩ năng của mình

c) Khích lệ, động viên người học

Trong quá trình học tập và tiến hành các hoạt động trải nghiệm thực tế

Để cho học sinh thêm hứng thú và tự tin hơn thì giáo viên phải là người luônbiết cách động viên, khen ngợi và khích lệ học sinh kịp thời trong mỗi hoạtđộng của học sinh khi các em thực hiện tốt và hiệu quả, ngoài ra các trườnghợp mắc sai lầm trong quá trình học tập giáo viên nên đưa ra những lời độngviên, khích lệ để các em có thêm hứng thú, biết cách chấp nhận sai lầm củamình để rút kinh nghiệm trong những giờ học sau Tạo dựng cho các em niềmtin học tập, tự tin hơn vào khả năng của bạn thân để giải quyết các tình huống

mà mình gặp trong thực tế cuộc sống

1.2.4 Vai trò của học tập trải nghiệm

1) Tri thức được hình thành bền vững và sâu sắc

Học tập qua trải nghiệm là cách học bằng tìm tòi, khám phá Người họclàm rồi khắc hiểu, nhớ vào vận dụng được những tri thức vào thực tiến đờisống Trong nhiều tình huống, sự trải nghiệm của người học phải trả giá bằng

những sai lầm, tuy nhiên chính quá trình học tập theo kiểm tìm tòi và thử sai

ấy sẽ giúp cho người học có cơ hội để xoay lật vấn đề, xem xét dưới nhiềuchiều cạnh nên khi đã hiểu được thì sự hiểu ấy rất sâu sắc và bền vững Chínhquá trình trải nghiệm để đúc rút ra tri thức đã giúp cho cơ chế hoạt động củanão bộ người học có đủ thời gian để xử lí và lưu giữ thông tin, nên học theokiểu này có thể tốn thời gian, học lâu mới biết xong khi biết rồi thì rất thông

tỏ và chí lí

2) Học sinh học được cách tìm kiếm và khám phá tri thức khoa học

Quá trình học tập bằng trải nghiệm chính là quá trình người học sử dụngcác giác quan để quan sát đối tượng, thực hành, thí nghiệm rồi tự đúc rút ra trithức khoa học Chính quá trình này giúp cho họ tự khái quá ra phương thứctác động để đối tượng bộc lộ bản chất và chiếm lĩnh chúng Càng được trảinghiệm nhiều thì kinh nghiệm về cách học càng được tích lũy dày thêm vàthời gian để người học trải nghiệm càng ngắn lại Trong bối cảnh bùng nổthông tin như ngày này thì dạy cách học chính là nhiệm vụ lớn lao nhất củanền giáo dục nhà trường và nhiệm vụ nặng nền nhất của người học chính làhọc cách học Như vậy giá trị lớn nhất của kiểu dạy học này chính là gópphần vô cùng quan trọng trong việc hình thành cho người học phương pháphọc tập và cũng hính vì thế mà học tập qua trải nghiệm là xu thế dịch chuyểntất yếu của nền giáo dục hiện đại

3) Học sinh phát triển được các năng lực thiết yếu của con người hiện

Trong quá trình học tập bằng trải nghiệm, rất thường xuyên người họcphải bắt tay hợp tác với nhau để giải quyết nhiệm vụ học tập, vận dụng trithức tổng hợp cho mỗi tình huống trong hiện thực đời sống, tư duy tích cực đểtìm tòi phương thức giải quyết vấn đề và vì thế họ không chỉ học được tri thứckhoa học mà các năng lực, kỹ năng xã hội quan trọng cũng được hình thành

theo đó Trong bối cảnh đổi mới giáo dục, khi mà tri thức khoa học ngày càngnhiều và mọi nền giáo dục nhà trường đều không dạy theo lối truyền thụ đểthay vào đó dạy cho người học cách học, bồi dưỡng cho họ niềm khát khao vàđam mê tri thức, dạy cho họ những năng lực thiết yếu của con người hiện đạithì học tập trải nghiệm dần trở nên quan trọng và có chỗ đứng vững chắctrong nền giáo dục thời đại ngày nay.

4) Vai trò của người dạy trong học tập trải nghiệm

Học tập trải nghiệm là một quá trình bao hàm nhiều mối liên hệ phứctạp, gồm sự cân bằng chú ý của người học đối với vấn đề chuyên mộn, vừacân bằng được khả năng phản tỉnh về ý nghĩa sâu xa của quan niệm với kĩnăng áp dụng chúng Dạy hoc bằng trải nghiệm đòi hỏi người dạy phải tuântheo phong cách học người hỗ trợ không hướng dẫn để giúp người học thuđược kiến thức từ những kinh nghiệm thực tế, đồng thời phải phù hợp vớiphong cách của người học Phong cách trải nghiệm chính là khả năng tìmkiếm ý nghĩa khi tham gia sâu vào trải nghiệm

Ở học sinh tiểu học nhân cách đang dần được hình thành Học sinh cónhững biến đổi không ngừng trong đời sống tinh thần, điều này thể hiện rõtrong nhu cầu cũng như tính cách và đời sống tình cảm Trong hệ thốngnhững nhu cầu, nhu cầu nhận thức nổi lên giữ vai trò chủ đạo Nhu cầu tựđánh giá là một loạt thói quen hành vi, đạo đức của con người dần hình thành

ở học sinh Học sinh tiểu học rất dễ xúc động trước một đối tượng trực tiếp,bất kì một sự vật nào các em cũng được tiếp xúc cũng để lại ấn tượng sâu sắctrong các em Dạy học theo hướng trải nghiệm luôn đặt học sinh vapf nhữnghành động trực tiếp, luôn tạo ra thách thức hấp dẫn người học, tạo nhiều cơhội cho học sinh tìm hiểu, khám phá và trong quá trình học tập trải nghiệmhọc sinh được tự nhận xét, tự đánh giá, học hỏi lẫn nhau Chính vì vậy học tậpthông qua trải nghiệm hết sức cần thiết, nó thúc đẩy nhu cầu nhận thức, đáp

ứng nhu cầu nhận thức từ đó giúp học sinh mở rộng nhận thức và hình thảnhnhân cách của người học.

1.3 Đặc điểm môn khoa học ở lớp 5

Môn Khoa học ở tiểu học thuộc các môn học về tự nhiên và xã hội đượcdạy cho học sinh lớp 4 và 5 Môn học này là dự tiếp nối chủ đề học tập Conngười và sức khỏe, Tự nhiên trong môn tự nhiên và xã hội ở lớp 1, 2, 3 MônKhoa học thể hiện một số đặc trưng chính sau đây

1.3.1 Môn khoa học ở lớp 5 có tính tích hợp

Dạy học tích hợp là xu hướng phổ biến của giáo dục tiếp cận phát triểnnăng lực trên thế giới hiện nay Kinh nghiệm quốc tế cũng như thực tiễn ViệtNam cho thấy dạy học tích hợp giúp cho việc học tập của học sinh gắn liềnvới thực tiễn hơn, giúp học sinh phát triển các phẩm chất và năng lực cầnthiết, khả năng tổng hợp kiến thức, kỹ năng… thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau

để giải quyết có hiệu quả các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống, nhất lànăng lực giải quyết vấn đề Chương trình môn Khoa học ở lớp 5 được tổ chứctrên cơ sở tích hợp nhiều lĩnh vực học vấn từ khoa học vật lý, hoá học, sinhhọc, dân số và môi trường Nội dung học tập Khoa học gần gũi, phù hợp với

sự hiểu biết và kinh nghiệm của học sinh giai đoạn cuối tiểu học Môn họcđược cấu trúc thành các chủ đề “Con người và sức khoẻ”, “Vật chất và nănglượng”, “Thực vật và động vật”, “Môi trường và tài nguyên thiên nhiên” Nhưvậy, nội dung môn Khoa học thuận tiện trong việc xây dựng thành các bài họctích hợp nhiều lĩnh vực khoa học và gắn với thực tiễn

1.3.2 Nội dung môn khoa học lớp 5

Nội dung học tập khoa học có tính logic và gắn liền với thực tiễn đờisống Tuy nội dung học tập tích hợp nhưng các chủ đề học tập lại mạch lạc và

có logic chặt chẽ Các chủ đề này không mang tính hàn lâm kinh viện mà gắnvới những hiện tượng, quá trình và các sự kiện gần gũi trong hiện thực đời

sống Các sự kiện và nguyên lí khoa học khác nhau liên kết với nhau trên cơ

sở những chủ đề tích hợp nên tạo rất nhiều thuận lợi cho học sinh học tập theohướng trải nghiệm, thực hành Do tính tích hợp của các chủ đề Khoa học nênhọc sinh có nhiều cơ hội tìm tòi và phát hiện vấn đề, thảo luận và chia sẻ, trảinghiệm và hợp tác

Từ những nhận định và phân tích trên đây cho thấy, môn Khoa học rấtthích hợp với dạy học theo hướng tổ chức cho người học thực hành, trảinghiệm, nhưng vấn đề có tính then chốt chính là giáo viên phải thiết kế đượccác bài học trải nghiệm Đây là việc làm khó khăn bởi để có được các bài học

lí thú và hấp dẫn, đem lại hiệu quả trong phát triển tư duy khoa học thì đỏi hỏingười thiết kế không chỉ vững vàng về chuyên môn, mà cần phải có cả kinhnghiệm đời sống thực tiễn và có tâm hồm, trí tưởng tượng phong phú MônKhoa học hoàn toàn không thích hợp với lối dạy học xuông, đọc-chép và ghinhớ máy móc các sự kiện Học khoa học chắc chắn đạt hiệu quả cao nếungười học được thực hành, làm việc, trải nghiệm, hợp tác

*) Mục tiêu của môn khoa học lớp 5

Học sinh có một số kiện thức cơ bản ban đầu và thiết thực về:

+ Sự trao đổi chất, nhu cầu dinh dưỡng, sự sinh sản và sự lớn lên của cơthể người, cách phòng tránh một số bệnh thông thường và bệnh truyền nhiễm.+ Sự trao đổi chất, sự sinh sản của thực vật và động vật

+ Đặc điểm và ứng dụng của một số chất, một số vật liệu và dạng nănglượng thường gặp trong đời sống và sản xuất

- Bước đầu hình thành và phát triển những kĩ năng:

+ Ứng xử thích hợp trong các tình huống có liên quan đến vấn đề sứckhỏe của bản thân, gia đình và cộng đồng

+ Quan sát và làm một số thí nghiệm thực hành khoa học đơn giản, gầngũi với đời sống, sản xuất

+ Nêu thắc mắc đặt câu hỏi trong quá trình học tập, biết tìm thông tin đểgiải đáp, biết diễn đạt những hiểu biết bằng lời nói, bài viết, hình vẽ, sơ đồ…+ Phân tích, so sánh rút ra dấu hiệu chung và riêng của một số sự vật,hiện tượng đơn giản trong tự nhiên.

- Hình thành và phát triển những thái độ và hành vi:

+ Tự giác thực hiện các quy tắc vệ sinh, có ý thức vận dụng kiến thức đãhọc vào đời sống

+ Yêu con người, thiên nhiên, đất nước, yêu cái đẹp, có ý thức và hànhđộng bảo vệ môi trường xung quanh

*) Nội dung môn khoa học 5

Nội dung môn khoa học lớp 5 xoanh quanh các chủ đề sau:

1) Con người và sức khỏe:

- Sự trao đổi chất của cơ thể người và môi trường

- Một số chất dinh dưỡng trong thức ăn và nhu cầu của cơ thể

- An toàn trong cuộc sống, an toàn thực phẩm phòng một số bệnh dothiếu hoặc thừa dinh dưỡng, bệnh lây nhiễm qua đường tiêu hóa Phòng tránhtai nạn đuối nước

- Sự sinh sản, lớn lên và phát triển của cơ thể người, vệ sinh tuổi dậy thì

- An toàn trong cuộc sống, chống bị lợi dụng cơ thể, không sử dụng chấtgây nghiện, phòng tránh một số bệnh và tai nạn giao thông

2) Vật chất và năng lượng

- Đặc điểm và ứng dụng của một số vật liệu thường dùng

- Sự biến đổi của chất

- Sử dụng năng lượng

3) Thực vật và động vật

- Sự sinh sản của thực vật: cơ quan sinh sản, trồng cây bằng hạt, thân, lá,rễ

- Sự sinh sản của động vật: Một số đông vật đẻ trứng, một số động vật đẻ

4) Môi trường và tài nguyên thiên nhiên

- Môi trường và tài nguyên

- Mối quan hệ giữa môi trường và con người: Vai trò của môi trường đối

với con người, một số biện pháp bảo vệ môi trường.

1.3.3 Đặc trưng về phương pháp dạy học môn khoa học lớp 5

Qua tìm hiểu về mục tiêu và nội dung chương trình môn khoa học lớp 5

ta có thể thấy nội dung chương trình môn khoa học lớp phần lớn là nhữngkiến thức về khoa học tự nhiên (Vật lí, Hóa học, Sinh học, Cơ sở địa lí) tíchhợp các nội dung của các khoa học tự nhiên với khoa học về sức khỏe, do vậycon đường tốt nhất để dạy học có hiệu quả là tổ chức các hoạt động trảinghiệm cho học sinh, cho học sinh được quan sát trực tiếp các sự vật và hiệntượng trong tự nhiên, tham quan, làm việc, khám phá đồng thời chia sẻ và traođổi với các bạn để tiếp thu tri thức một cách có hiệu quả và nhanh chóng.Trong các hình thức tổ chức dạy học đều nhằm mực tiêu “lấy học sinhlàm trung tâm” nhằm phát huy được tính tự giác, tích cực, sáng tạo của ngườihọc nhằm nâng cao chất lượng dạy học như: Nội dung chương trình được lựachọn thiết thực, gần gũi và có ý nghĩa với học sinh, giúp các em có thể vậndụng những kiến thức khoa học vào cuộc sống hằng ngày chú trọng tới việchình thành và phát triển các kĩ năng học tập môn khoa học như quan sát, dựđoán, giải thích các sự vật hiện tượng tự nhiên đơn giản và kĩ năng vận dụngkiến thức khoa học vào cuộc sống, tăng cường tổ chức các hoạt động học tậpnhằm tạo điều kiện cho học sinh phát huy tính tích cực, tự lực tìm tòi, pháthiện ra kiến thức mới và thể hiện bằng hành vi phục vụ bản thân, gia đình vàcộng đồng Tuy nhiên tất cả các phương pháp dạy học đều có những ưu điểm

và hạn chế riêng, trong giáo dục không có phương nào là “vạn năng” giáo

viên không chỉ sử dụng đơn thuần một phương pháp mà phải sử dựng kết hợp nhiều phương pháp dạy học khác nhau để quá trình dạy học đạt được hiệu quảcao.

Môn khoa học lớp 5 bao hàm nhiều kiến thức của các nghành khoa học

tự nhiên và khoa học xã hội Những kiến thức các em được học đều xoanhquanh những sự vật, hiện tượng rất gần gũi với đời sống sinh hoạt của các em.Mặt khác những nội dung của môn học và phương pháp dạy học có mối quan

hệ tác động qua lại với nhau, quyết định lẫn nhau trong nhiều trường hợp.Chính vì vậy điều quan trọng là giáo viên phải sử dụng phối hợp linh hoạtnhiều phương pháp dạy học khác nhau để phù hợp với đặc điểm nội dungmôn học, phù hợp với nội dung bài học trong chương trình để học sinh có thểtiếp thu, nắm vững hệ thống kiến thức, kĩ năng và kĩ xảo cần thiết qua đó nắmvững nội dung bài học và hiệu quả giờ học sẽ được nâng cao Để giờ học đạtđược hiệu quả cao và diễn ra sôi nổi yếu tố quan trọng và cần thiết đó là cơ sởvật chất , kĩ thuật, các thiết bị dạy học trong nhà trường Mỗi nhà trường đều

có điều kiện cơ sở vật chất và thiết bị khác nhau do vậy người giáo viên nêntùy vào điều kiện cơ sở của nhà trường để lựa chọn phương pháp dạy học phùhợp đối với mỗi bài học nhằm giúp cho học sinh có điều kiện tiếp thu kiếnthức một cách thuận lợi nhất

Ở học sinh tiểu học trí nhớ của các em còn mang tính chủ định, trẻ dễghi nhớ nhưng cũng rất dễ quên, khả năng tập trung vào một hoạt động haygiờ học còn kém bền vững Do vậy giáo viên không chỉ sửu dụng đơn thuầnmột phương pháp dạy học mà còn cần phải phối hợp linh hoạt nhiều phươngpháp khác nhau trong quá trình dạy học để gây hứng thú và thu hút học sinhvào nội dung bài học Học sinh lớp 5 rất hiếu động và tò mò, ham hiểu biết vềthế giới xung quanh, các em rất dễ bị cuốn hút vào giờ học nếu giờ học tạocho các em sự hứng thú và trí tò mò, đặc biệt nếu các em được tự mình khám

phá, trải nghiệm, hoạt động và làm việc dựa trên vốn kinh nghiệm, hiểu biếtcủa bản thân sẽ kích thích học sinh động não, tư duy và hứng thú hơn tronghọc tập Khi học sinh được tự mình khá phá ra tri thức mới các em sẽ ghi nhớhơn nội dung bài học có niềm tin hơn vào những tri thức khoa học mà mình

đã lĩnh hội được, hiệu quả giờ học sẽ được nâng cao Như vậy việc vận dụngphương pháp dạy học trải nghiệm vào dạy môn khoa học lớp 5 là rất cần thiết.Qua đó ta có thể thấy mọi phương pháp dạy học trong môn khoa học lớp

5 đều hướng tới việc tổ chức cho học sinh các hoạt động, tìm hiểu, trảinghiệm để tự mình phát hiện ra tri thức mới và từ đó vận dụng những tri thức

đó để giải quyết những vấn đề trong cuộc sống Nhờ các hoạt động trảinghiệm các em có thể ghi nhớ lâu hơn, hiệu quả hơn Vậy phương pháp dạyhọc chủ đạo được sử dụng trong quá trình dạy học là tổ chức cho học sinhđược tự mình quan sát, trải nghiệm, làm việc và tự mình chiếm lĩnh tri thức

Từ đó làm cho các em hứng thú, trí tò mò và ham học hỏi trong quá trình họctập Từ đó hiệu quả giờ học sẽ được nâng cao hơn

1.4 Cơ sở thực tiễn

Để nắm được thực trạng sử dụng các phương pháp dạy học trải nghiệmvào trong dạy học môn khoa học lớp 5 nói riêng, chúng tôi đã tiến hành điềutra ở 2 trường Tiểu học:

1) Trường Tiểu học Lê Ngọc Hân – Phường Phố Mới – Thành phố Lào

2) Trường Tiểu học Xuân Hòa – Phường Xuân Hòa – Phúc Yên – VĩnhPhúc

1.4.1 Nhận thức của giáo viên về giáo dục trải nghiệm

Trong quá trình dạy học ở Tiểu học nói chung cũng như trong quá trìnhdạy học môn khoa học lớp 5 nói riêng giáo viên là người trực tiếp lựa chọn,xác định nội dung cần tổ chức cho học sinh trải nghiệm Chính vì vậy giáo

viên phải là người có nhận thức đầy đủ về bản chất cũng như vai trò củaphương pháp giáo dục trải nghiệm đối với quá trình học tập của học sinh Đểgiờ học đạt được hiệu quả cao nhất trước khi tiến hành tổ chức các hoạt độnggiáo dục trải nghiệm cho học sinh, giáo viên cần lập kế hoạch, cách thức tiếnhành các hoạt động giáo dục cho học sinh thông qua trải nghiệm Bên cạnhnhững hiểu biết và nhận thức về phương pháp giáo dục trải nghiệm thì ngườigiáo viên cần có sự nhiệt tình, tâm huyết với nghề, kĩ năng và trách nhiệm vớicông việc.

Ngoài ra bên cạnh các phương pháp dạy học đang được giáo viên sửdụng trong nhà trường thì phương pháp dạy học bằng trải nghiệm đang làphương pháp dạy học mới,đang dần được áp dụng phổ biến trong giáo dục ởTiểu học, có tác động tích cực đến việc tiếp thu tri thức của học sinh Vì vậygiáo viên phải có tư tưởng đổi mới và tiếp thu các phương pháp dạy tích cựcmột cách nhanh chóng đặc biệt phải có nhận thức đúng và đầy đủ về phươngpháp giáo dục trải nghiệm Trong quá trình học tập dựa vào phương pháp giáodục trải nghiệm, các giác quan của học sinh cần được phát huy cao độ Dovậy người giáo viên cần thường xuyên được bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp

vụ, học hỏi, trao đổi với đồng nghiệp về việc vận dung phương pháp giáo dụctrải nghiệm, các hình thức tổ chức dạy học cho học sinh trong quá trình họctập Đảm bảo khi tổ chức các hoạt động này, tất cả học sinh đều được vậndụng các giác quan vào quá trình học tập và tiếp thu tri thức mới

Thực trạng dạy học môn khoa học lớp 5 hiện nay: Trên thực tế ở cáctrường Tiểu học để nâng cao chất lượng giờ học và nhằm mục đích cho họcsinh tiếp thu kiến thức nhanh và hiệu quả đối với môn khoa học lớp 5, phươngpháp dạy học tích cực là một trong những phương pháp dạy học được giáoviên sử dụng phổ biến hiện nay trong quá trình dạy học Trong những phươngpháp được giáo viên sử dụng nhiều nhất là phương pháp: Quan sát, thí

nghiệm, trực quan, thảo luận nhóm, trò chơi học tập, phát hiện và giải quyếtvấn đề, dạy học theo dự án, phương pháp động não và phương pháp giáo dụctrải nghiệm Tất cả các phương pháp này đều “lấy học sinh làm trung tâm”kích thích hứng thú, ham học hỏi của các em, phát triển các kĩ năng quan sát,

dự đoán, giả thích, phát triển kĩ năng học tập và làm việc theo nhóm, kĩ năngphát hiện và giải quyết vấn đề, rèn cho các em sự nhanh trí, kĩ năng đoàn kếtkhi làm việc tập thể, tạo không khí giờ học vui tươi, sinh động, hấp dẫn, giúphọc sinh tiếp thu kiến thức một cách tự nhiên Tuy nhiên không phải trong giờhọc nào giáo viên cũng sử dụng các phương pháp dạy học trên trong quá trìnhdạy học mà tùy vào đối tượng học sinh, mục tiêu và nội dung bài học, điềukiện cơ sở vật chất nhà trường và nhận thức của giáo viên của giáo viên đốivới phương pháp dạy học đó để có thể vận dụng một cách nhuần nhuyễn Đểgiờ học được tiến hành hiệu quả, sôi nổi nhất và học sinh có thể tiếp thu kiếnthức một cách nhanh chóng và hiệu quả thì sự chuẩn bị của giáo viên đối vớicác hoạt động trong bài học cũng rất quan trọng

Quan niệm của giáo viên về phương pháp giáo dục trải nghiệm:

Để có được kết quả chính xác, khách quan quan niệm của giáo viên vềphương pháp giáo dục trải nghiệm chúng tôi đã sử dụng phiếu điều tra, kếthợp trò chuyện với giáo viên

Nội dung phiếu điều tra: Câu 1(phụ lục 1)

Sau khi điều tra chúng tôi thu được kết quả tổng kết bằng biểu đồ 1:Quan điểm của giáo viên về phương pháp giáo dục trải nghiệm (tỉ lệ %)

Quan niệm 2

Quan niệm 3

Quan niệm 3 Quan niệm 2 Quan niệm 1

Biểu đồ quan điểm của giáo viên về phương pháp giáo dục

trải nghiệm (tỉ lệ phần trăm)

Nhìn vào biểu đồ ta thấy nhận thức của hầu hết giáo viên về phươngpháp giáo dục trải nghiệm còn hạn chế, trong số những giáo viên được hỏi thì

có 57% thầy, cô chưa hiểu đầy đủ về phương pháp giáo dục trải nghiệm 43%thầy cô hiểu đúng và đầy đủ về phương pháp giáo dục trải nghiệm Các thầy

cô đều nhận thấy đây là một phương pháp dạy học mới đang được áp dụngtrong dạy học ở Tiểu học Theo chúng tôi một trong những nguyên nhân là dotài liệu nguyên cứu về phương pháp dạy học trải nghiệm còn chưa nhiều,nguyên nhân khác là do hầu hết giáo viên Tiểu học còn chưa được tham giacác lớp tập huấn, bồi dưỡng về phương pháp dạy học theo hướng trải nghiệmnày