Bước đầu đánh giá ô nhiễm môi trường do chăn nuôi tại xã ngọc thanh, thành phố phúc yên, tỉnh vĩnh phúc và đề xuất giải pháp khắc phục

Đây cũng là ngành kinh tế giúp tăngthu nhập, giải quyết được nhiều công ăn việc làm cho người lao động và xoáđói giảm nghèo.Theo Quyết định số 10/2008/QĐ- TTg ngày 16/01/2008 của Thủ tướ

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH-KTNN

=== ===

NGUYỄN HẢI LÂM

BƯỚC ĐẦU ĐÁNH GIÁ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG

DO CHĂN NUÔI TẠI XÃ NGỌC THANH,

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH-KTNN

=== ===

NGUYỄN HẢI LÂM

BƯỚC ĐẦU ĐÁNH GIÁ Ô NHIỄM MÔI TRƯỜNG

DO CHĂN NUÔI TẠI XÃ NGỌC THANH,

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là đề tài tôi đã nghiên cứu và được hướng dẫnkhoa học bởi ThS Lưu Thị Uyên Các nội dung nghiên cứu, kết quả trong đềtài này là trung thực và chưa được công bố dưới bất kì hình thức nào trướcđây Những số liệu trong bảng biểu phục vụ phân tích, nhận xét, đánh giáđược chính tác giả thu thập từ các nguồn khác nhau có ghi rõ trong tài liệutham khảo

Ngoài ra trong khóa luận còn sử dụng một số nhận xét, đánh giá cũngnhư số liệu của các tác giả khác, cơ quan tổ chức khác, đều có trích dẫn vàchú thích nguồn gốc

Nếu phát hiện có bất kì gian lận, sai phạm nào tôi xin hoàn toàn chịutrách nhiệm

Vĩnh Phúc, ngày tháng 05 năm 2018.

Sinh viên thực hiện

NGUYỄN HẢI LÂM

Do nguồn tài liệu và thời gian hạn chế, bản thân tôi mới bước đầu thamgia nghiên cứu khoa học, chắc chắn bài khóa luận khó tránh khỏi thiếu sót.Rất mong nhận được sự chỉ bảo, góp ý của ban hội đồng chấm khóa luận.Tôi xin chân thành cảm ơn!

Vĩnh Phúc, ngày tháng 05 năm 2018.

Sinh viên thực hiện

NGUYỄN HẢI LÂM

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Bộ NN&PTNT: Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

BOD5 : Nhu cầu Oxy sinh hóa 5 ngày

COD : Nhu cầu Oxy hóa học

CO2 : Cacbon Dioxide

CH4 : Mê tan

DLP : Cục chăn nuôi

DO : Lượng Oxy hòa tan trong nước

EIA : Đánh giá tác động môi trường

MỤC LỤC

PHẦN 1 MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Phạm vi nghiên cứu: 2

4 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 2

PHẦN 2 NỘI DUNG 4

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4

1.1 Tình hình phát triển chăn nuôi ở Việt Nam 4

1.2 Ô nhiễm do chăn nuôi 6

1.2.1 Chất thải chăn nuôi 6

1.2.2 Ô nhiễm do chăn nuôi 8

1.2.3 Tác động từ ô nhiễm do chăn nuôi 9

1.3 Giải pháp kiểm soát ô nhiễm do chăn nuôi 11

1.3.1 Các chính sách và quy định về quản lý chất thải chăn nuôi 11

1.3.2 Các công nghệ quản lý chất thải chăn nuôi 12

1.3.3 Quy hoạch vùng chăn nuôi tập trung 15

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 16

2.1 Đối tượng nghiên cứu 16

2.2 Nội dung nghiên cứu 16

2.3 Phương pháp nghiên cứu 16

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 18

3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội xã Ngọc Thanh, thành phố Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc 18

3.2 Tình hình phát triển chăn nuôi xã Ngọc Thanh 21 3.3 Khảo sát mức độ ô nhiễm môi trường do chăn nuôi tại xã Ngọc Thanh 22

3.3.1 Ô nhiễm môi trường từ chuồng trại và quy trình vệ sinh không đảm bảo

22

3.3.2 Ô nhiễm môi trường từ chất thải chăn nuôi 27

3.4 Góp phần cải thiện tình trạng ô nhiễm môi trường do chăn nuôi ở Ngọc Thanh 33

3.4.1 Nguyên nhân dẫn đến thực thi bảo vệ môi trường trong chăn nuôi còn yếu kém 33

3.4.2 Giải pháp tăng cường bảo vệ môi trường trong chăn nuôi 35

PHẦN 3 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 37

3.1 Kết luận 37

3.2 Kiến nghị 37

TÀI LIỆU THAM KHẢO 38

DANH MỤC HÌNH

Hình 3.1 Vệ sinh chuồng nuôi lợn 24Hình 3.2 Chuồng nuôi bò của nông hộ 26Hình 3.3 Rãnh thoát nước ngập nước thải chăn nuôi 27

DANH MỤC BẢNG

Bảng 3.1 Điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội xã Ngọc Thanh 18

Bảng 3.2 Quy mô chăn nuôi của xã Ngọc Thanh năm 2016, 2017 21

Bảng 3.3a Kết quả khảo sát chuồng nuôi lợn quy mô nông hộ 23

Bảng 3.3b Kết quả khảo sát chuồng nuôi trâu, bò quy mô nông hộ 25

Bảng 3.4 Ước tính lượng chất thải chăn nuôi của xã Ngọc Thanh 28

Bảng 3.5a Kết quả phân tích mẫu nước ao thôn Đồng Tâm 29

Bảng 3.5b Kết quả phân tích mẫu nước ao thuộc thôn Đồng Cao 30

Bảng 3.5c Kết quả phân tích mẫu nước ao thôn Đồng Câu 31

1 Lý do chọn đề tài

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

Chăn nuôi là ngành kinh tế quan trọng của Việt Nam, là nguồn cungcấp thực phẩm chủ yếu cho người dân Đây cũng là ngành kinh tế giúp tăngthu nhập, giải quyết được nhiều công ăn việc làm cho người lao động và xoáđói giảm nghèo.

Theo Quyết định số 10/2008/QĐ- TTg ngày 16/01/2008 của Thủ tướngChính phủ về việc phê duyệt Chiến lược phát triển chăn nuôi đến năm 2020,ngành chăn nuôi sẽ phát triển thành ngành sản xuất hàng hóa, từng bước đápứng nhu cầu thực phẩm cho tiêu dùng trong nước và xuất khẩu.[12]

Mặc dù vậy, một trong những hạn chế lớn của ngành chăn nuôi là gây ônhiễm môi trường do chất thải từ vật nuôi (phân, nước tiểu) và một lượng lớnnước, rác thải từ vệ sinh chuồng trại Chất thải, nước thải từ các hoạt độngchăn nuôi đã gây ô nhiễm nghiêm trọng môi trường không khí và ảnh hưởngnặng nề tới nguồn nước và tài nguyên đất, ảnh hưởng tới sức khỏe của conngười và góp phần đáng kể làm gia tăng hiệu ứng nhà kính

Với đặc thù chăn nuôi của nước ta chủ yếu phân tán trong khu dân cư,trong các nông hộ; các trang trại chăn nuôi phát triển tự phát, chưa cóqui hoạch đồng bộ cộng thêm nhận thức và ý thức trách nhiệm bảo vệ môitrường của người chăn nuôi còn hạn chế; quản lý Nhà nước về bảo vệ môitrường trong hoạt động chăn nuôi chưa được quan tâm đúng mức ở tất cả cáccấp, các ngành; lực lượng cán bộ chuyên quản lý về môi trường còn mỏng,thiếu kinh nghiệm vì vậy tình trạng ô nhiễm môi trường trong chăn nuôingày càng trở nên trầm trọng

Tại Vĩnh Phúc, trong quyết định số 04/2014/QĐ-UBND [14], ban hànhquy định về bảo vệ môi trường nông thôn tỉnh Vĩnh Phúc đã xác nhận mỗingày đàn gia súc, gia cầm trong toàn tỉnh có thể thải ra môi trường trên 3.000

tấn chất thải, đa số lượng phân và nước thải ra này không được xử lý trước khithải ra môi trường vì vậy đã làm ô nhiễm nghiêm trọng môi trường sống, môitrường chăn nuôi.

Xã Ngọc Thanh, thành phố Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc là mộttrong những xã có nghề chăn nuôi phát triển mạnh, tuy vậy chủ yếu là môhình chăn nuôi tự phát Dễ thấy nếu không có các giải pháp hữu hiệu để quản

lí và xử lí chất thải chăn nuôi cũng như quản lí môi trường thì ô nhiễm dohoạt động chăn nuôi gia súc gia cầm gây ra tại Ngọc Thanh không phải lànhỏ

Xuất phát từ thực tế đó chúng tôi tiến hành đề tài: Bước đầu đánh giá ô nhiễm môi trường do chăn nuôi tại xã Ngọc Thanh, thành phố Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc và đề xuất giải pháp khắc phục.

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu nhằm đánh giá hiện trạng ô nhiễm do chăn nuôi và đề xuấtnhững giải pháp hữu hiệu để quản lý môi trường chăn nuôi tại xã NgọcThanh, thành phố Phúc Yên, tỉnh Vĩnh Phúc

- Ý nghĩa thực tiễn

+ Phản ánh được thực trạng ô nhiễm môi trường do chăn nuôi tại khu vực

PHẦN 2 NỘI DUNG Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Tình hình phát triển chăn nuôi ở Việt Nam

Theo Đinh Xuân Tùng 2017 [13], kể từ năm 1990 đến nay ngành chănnuôi phát triển tương đối ổn định với tốc độ tăng trưởng bình quân đạt đến5,27%/năm Chăn nuôi gia cầm có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất 15 năm qua.Tốc độ tăng trưởng bình quân hàng năm tăng rõ rệt, từ 3,5%/năm trong cácgiai đoạn 1990-1995 lên đến 6,7%/năm trong giai đoạn 1996-2000 và trongcác năm còn lại đã tăng lên tới 9,1%/năm

Chăn nuôi hộ gia đình chiếm phần lớn nhất trong chăn nuôi trâu(98,8%), đồng thời cũng chiếm tỷ lệ cao nhất trong chăn nuôi bò (89,4%), lợn(75%), và gia cầm (71,8%) Chăn nuôi lấy thịt là hình thức phổ biến nhất

ở nước ta Tổng sản lượng thịt hiện nay đạt 2 triệu tấn các loại, trong đó thịtlợn chiếm tới 76% Hơn 90% thịt lợn và trên 60% thịt gia cầm sản xuất ở cácnông hộ được tiêu thụ trên thị trường nội địa Tuy có tốc độ tăng trưởng cao,song cơ cấu tỷ trọng thịt không thay đổi nhiều trong những năm gần đây, dù

tỷ trọng thịt lợn có tăng từ 73,5% năm 1990 lên 77% năm 2004, trọng lượngthịt gia cầm tăng lên gần 16% trong tổng sản lương thịt so với 15% vàonăm 1995 Bên cạnh chăn nuôi lấy thịt, chăn nuôi bò sữa cũng phát triểnmạnh trong những năm gần đây và không chỉ cung cấp sữa tươi cho thị trường

mà còn cung cấp nguyên liệu cho các nhà máy chế biến sữa Số lượng bò sữatăng từ

11.000 con năm 1990 lên gần 80.000 con năm 2004

Năm 2014, theo số liệu của Tổng cục thống kê, đàn lợn nước ta cókhoảng 26,76 triệu con, đàn trâu bò khoảng 7,75 triệu con, đàn gia cầmkhoảng 327,69 triệu con Trong đó chăn nuôi nông hộ vẫn chiếm tỷ trọngkhoảng 65-70% về số lượng và sản lượng [13]

Theo kết quả điều tra chăn nuôi kỳ 01/10/2017, đàn lợn cả nước có

27,4 triệu con, giảm 5,7% so với 2016, sản lượng thịt lợn hơi xuất chuồng đạt3,7 triệu tấn, tăng 1,9% Đàn gia cầm cả nước ước có 385,5 triệu con, sảnlượng thịt gia cầm hơi xuất chuồng đạt 1,03 triệu tấn, sản lượng trứng gia cầmđạt 10,6 triệu quả [13]

Ngày 16/01/2008, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số10/2008/QĐ- TTg về việc phê duyệt Chiến lược phát triển chăn nuôi đếnnăm

2020 [12], trong đó nêu mục tiêu chung của phát triển chăn nuôi đến năm2020:

- Đến năm 2020 ngành chăn nuôi cơ bản chuyển sang sản xuất phương thứctrang trại, công nghiệp, đáp ứng phần lớn nhu cầu thực phẩm đảm bảo chấtlượng cho tiêu dùng và xuất khẩu;

- Tỷ trọng chăn nuôi trong nông nghiệp đến năm 2020 đạt trên 42%, trong

đó năm 2010 đạt khoảng 32% và năm 2015 đạt 38%;

- Đảm bảo an toàn dịch bệnh và vệ sinh an toàn thực phẩm, khống chế cóhiệu quả các bệnh nguy hiểm trong chăn nuôi;

- Các cơ sở chăn nuôi, nhất là chăn nuôi theo phương thức trang trại,công nghiệp và cơ sở giết mổ, chế biến gia súc, gia cầm phải có hệ thống

xử lý chất thải, bảo vệ và giảm ô nhiễm môi trường

Chiến lược phát triển chăn nuôi đến năm 2020 cũng nhấn mạnh đếngiải pháp quy hoạch trong chăn nuôi để vừa đảm bảo phát triển sản xuất vừabảo vệ môi trường: Quy hoạch chăn nuôi phải phù hợp với đặc điểm và lợi thếcủa từng vùng sinh thái, nhằm khai thác tối đa tiềm năng của từng loại vậtnuôi trong từng vùng sinh thái, đảm bảo phát triển bền vững, an toàn sinh học

và bảo vệ môi trường

Mặc dù vậy, ngành chăn nuôi Việt Nam hiện đang tồn tại một số vấn đề

- Thứ nhất, quy mô trang trại quá nhỏ

- Thứ hai, năng suất chăn nuôi lấy thịt của Việt Nam còn tương đối thấp vàtăng chậm trong vòng 10 năm trở lại đây Tốc độ tăng trưởng bình quân

của sản lượng thịt tính trên đầu con chỉ đạt 7,7%/năm Đây là tỷ lệ áp dụnggiống cải tiến thấp và chăn nuôi tận dụng (sử dụng thức ăn thừa, thức ănxanh, nguyên liệu thô) Bên cạnh đó, chất lượng thịt cua Việt Nam cònthấp, biểu hiện ở tỉ lệ mỡ cao, bệnh dịch thường xuyên xảy ra nhất là đạidịch cúm gia cầm gần đây.

- Thứ ba, hiệu quả của sản xuất chăn nuôi thấp Với hình thức chăn nuôi quy

mô nhỏ, tận dụng, chi phí sản xuất cao, nông dân không thể có thu phậpcao Trong chi phí chăn nuôi lợn, chi phí dành cho thức ăn chiếm từ 65%-70% Tuy nhiên giá thức ăn của Việt Nam quá cao với giá thế giới Chi phíthú y và chi phí khác cũng là gánh nặng lớn đối với người dân

1.2 Ô nhiễm do chăn nuôi

1.2.1 Chất thải chăn nuôi

Theo Bùi Hữu Đoàn, Nguyễn Xuân Trạch, Vũ Đình Tôn, 2013,[8] hàngngày, gia súc và gia cầm thải ra một lượng phân và nước tiểu rất lớn Khốilượng phân và nước tiểu được thải ra có thể chiếm từ 1,5 – 6% khối lượng cơthể gia súc Thống kê cho thấy trung bình bò thải ra 15 kg chất thải/con/ngày;lợn thải 1,5 - 2,5 kg chất thải/con/ngày và gia cầm thải 100 - 120g chấtthải/con/ngày

Ngoài phân và nước tiểu, lượng thức ăn thừa, ổ lót, xác súc vật chết,các vật dụng chăm sóc, nước tắm gia súc và vệ sinh chuồng nuôi cũng đónggóp đáng kể làm tăng khối lượng chất thải Nước thải chăn nuôi là hỗn hợpbao gồm cả nước tiểu, nước tắm gia súc, rửa chuồng Nước thải chăn nuôi còn

có thể chứa một phần hay toàn bộ lượng phân được gia súc, gia cầm thải ra.Nước thải là dạng chất thải chiếm khối lượng lớn nhất trong chăn nuôi Thànhphần của nước thải rất phong phú, chúng bao gồm các chất rắn ở dạng lơlửng, các chất hòa tan hữu cơ hay vô cơ, trong đó nhiều nhất là các hợp chấtchứa nitơ và photpho Nước thải chăn nuôi còn chứa rất nhiều vi sinh vật, ký

sinh trùng, nấm, nấm men và các yếu tố gây bệnh sinh học khác Do ở dạnglỏng và giàu chất hữu cơ nên khả năng bị phân hủy vi sinh vật rất cao Chúng

có thể tạo ra các sản phẩm có khả năng gây ô nhiễm cho cả môi trường đất,nước và không khí

Bên cạnh phân, nước tiểu và nước thải, chăn nuôi còn tạo ra nhiều loạikhí thải nhất Có tới trên 170 chất khí có thể sinh ra từ chăn nuôi, điển hình làcác khí CO2, CH4, NH3, NO2, N2O, NO, H2S, …và hàng loạt các khí gâymùi khác Hầu hết các khí thải chăn nuôi có thể gây độc cho gia súc, cho conngười và môi trường Ở những khu vực chăn nuôi có chuồng trại thôngthoáng kém thường dễ tạo ra các khí độc ảnh hưởng trực tiếp, gây các bệnhnghề nghiệp cho người chăn nuôi và ảnh hưởng tới sức khỏe của người dânxung quanh khu vực chăn nuôi Trừ khi chất thải chăn nuôi được thu gomsớm, lưu trữ và xử lý hợp quy cách, ở điều kiện bình thường, các chất bài tiết

từ gia súc , gia cầm như phân và nước tiểu nhanh chóng bị phân giải tạo rahàng lọat chất khí có khả năng gây độc cho người và vật nuôi nhất là các bệnh

về đường hô hấp, bệnh về mắt, tổn thương các niêm mạc, gây ngạt thở, sảythai và ở trường hợp nặng có thể gây tử vong.[8]

Theo Đinh Xuân Tùng 2017 [13], sự chuyển đổi từ chăn nuôi quảngcanh truyền thống sang sản xuất chăn nuôi thâm canh đang tạo ra khối lượngngày càng nhiều chất thải động vật Tới năm 2015, chăn nuôi lợn đã tạo ra tỷ

lệ phân cao nhất (30,3%), sau đó là gia cầm (27,4%), và bò (23,7%), trâu(17,1%), và những loại khác như dê, ngựa (1,3%) Chăn nuôi lợn được tậptrung chủ yếu tại những vùng đồng bằng và dân cư đông đúc Nó gây ra mức

độ ô nhiễm lớn nhất so với việc chăn nuôi các loài khác Phân lợn cũng ởdạng bùn nhão và không dễ thu gom

Việt nam tạo ra khoảng 80 triệu tấn chất thải động vật mỗi năm (Bộ

NN&PTNT 2015) Khoảng 80% số phân được tạo ra bởi các cơ sở chăn nuôinông hộ nhỏ và số còn lại là từ những cơ sở trang trại chăn nuôi Theo ướctính có khoảng 36% tổng khối lượng phân động vật được thải trực tiếp vàomôi trường; với tỷ lệ từ 16% đối với chăn nuôi thâm canh tới 40% đối vớichăn nuôi nhỏ hộ gia đình Từ khía cạnh về loài, cơ sở chăn nuôi lợn thải ramôi trường tỷ lệ phân cao nhất (42,4%) Tỷ lệ lớn tiếp theo được thấy ở chănnuôi trâu (41,1%), bò (32,6%), và gia cầm (28,8%).

1.2.2 Ô nhiễm do chăn nuôi

• Ô nhiễm nước

Có bằng chứng cho rằng chất thải động vật và các chất hóa học được sửdụng vào những hoạt động nông nghiệp là nguyên nhân chính gây ra ô nhiễmnước tại các khu vực nông thôn Ô nhiễm các vùng nước thường xảy ra thôngqua nhiều con đường như xả thải trực tiếp chất thải rắn và nước thải chưa qua

xử lý một cách thích hợp, những chất gây ô nhiễm gián tiếp ngấm vào tầngnước ngầm từ những hồ ao, tràn từ những nơi cất trữ/đổ chất thải rắn, phânbón cho đất bị cuốn trôi, nước rỉ từ phân bón không được trải đều trên đất và

sự lắng đọng các chất gây ô nhiễm không khí trên bề mặt nước Một khốilượng lớn chất thải từ động vật bị xả thẳng vào môi trường Các chất hữu cơ,mầm bệnh và dư lượng hóa chất từ phân thải ra theo các dòng nước và đi vàokênh rạch, sông ngòi tại địa phương; một phần ngấm sâu vào nước ngầm Tùyvào nồng độ chất gây ô nhiễm, chúng gây ô nhiễm cả nước mặt và nước ngầm

ở nhiều cấp độ khác nhau (Đinh Xuân Tùng, 2007)

• Ô nhiễm đất

Một vài nghiên cứu tại Việt Nam cho thấy rằng chất thải động vật từcác cơ sở chăn nuôi thải trực tiếp trên đất nông nghiệp mà không có một kếhoạch quản lý dinh dưỡng thích hợp đã gây ra vấn đề quá tải phân cho đất,dòng chảy có độc và mầm bệnh từ các chất ô nhiễm Điều này mang đến rủi

ro cho môi trường nước gần cạnh đó và có thể ảnh hưởng tới nguồn nước sinhhoạt (Burkholder và các cộng sự 2007) Xả thải trực tiếp chất thải động vậtvào đất mà không qua xử lý trước làm ô nhiễm đất tiếp nhận Quan sát chothấy rằng đất ở gần và tại những khu vực có mật độ cơ sở chăn nuôi lợn caođang bị ô nhiễm bởi chất thải chăn nuôi ở nhiều cấp độ Tuy nhiên vẫn còn ítnghiên cứu và dữ liệu về hiện tượng này (Đinh Xuân Tùng, 2017).

• Ô nhiễm không khí

Sự phân hủy chất thải chăn nuôi tạo ra CO2 , NH3 , CH4 , H2S, vikhuẩn, nội độc tố, các hợp chất hữu cơ bay hơi, các chất có mùi hôi và nhữngphân tử hạt mịn (Bunton và các cộng sự 2007) Sản xuất chăn nuôi được cho

là một trong những nhân tố góp phần chính vào việc tạo ra khí nhà kính

Ô nhiễm không khí còn bao gồm mùi hôi phát ra từ quá trình phân hủy

và mục rữa của các chất hữu cơ trong phân, nước tiểu động vật và thức ănthừa Độ mạnh của mùi hôi phụ thuộc vào lượng phân được thải ra, điều kiệnthông gió, nhiệt độ và độ ẩm

Dữ liệu và nghiên cứu về tình trạng ô nhiễm hiện nay liên quan tới cơ

sở chăn nuôi tại Việt Nam hiện còn hạn chế Các phương thức nuôi dưỡngkhác nhau dẫn đến thành phần phân khác nhau và sự biến đổi trong khốilượng và chất lượng khí sản xuất ra trong hầm khí sinh học

1.2.3 Tác động từ ô nhiễm do chăn nuôi

• Tác động lên sức khỏe con người (Đinh Xuân Tùng, 2017).

Chăn nuôi có ảnh hưởng đến sức khỏe con người thông qua ô nhiễmnguồn nước mặt, nước ngầm, đất và không khí Phân động vật và nước thải từ

cơ sở chăn nuôi khác (bao gồm cả động vật đã chết) có chứa các loại virus, vikhuẩn và ký sinh trùng mà có thể được truyền sang người và gây ra các bệnhnghiêm trọng hoặc dịch bệnh Chúng có thể sống sót trong môi trường nước

và đất trong vài ngày hoặc vài tháng Bệnh theo đường nước như dịch tả đều

do ăn các loại thực phẩm hoặc nước bị ô nhiễm bởi chất thải của động vật.Một trong những bệnh lây truyền trong không khí nghiêm trọng là cúm giacầm gây ra bởi virus cúm gia cầm A động lực cao (H5N1) Ngoài các bệnh dovirus, vi khuẩn và ký sinh trùng, chất thải động vật và nước thải từ cơ sở chănnuôi cũng có chứa dư lượng thức ăn chăn nuôi và hóa chất có thể gây nước ônhiễm nếu không được xử lý đúng cách.

Mặc dù có bằng chứng rõ ràng về những tác động tiêu cực của chất thảichăn nuôi đối với sức khỏe công cộng, cho đến nay chưa có nghiên cứu toàndiện nào được thực hiện trên các khía cạnh này Do thiếu thông tin, hầu hếtmọi người vẫn chưa nhận thức được tất cả các rủi ro liên quan đến quản lý và

xử lý chất thải động vật không đúng cách

• Tác động lên sức khỏe động vật (Đinh Xuân Tùng, 2017).

Quản lý chất thải động vật cũng rất quan trọng cho chính sức khỏeđộng vật Thực hành quản lý động vật thích hợp dẫn đến vệ sinh môi trườngtốt hơn, do đó cũng có thể ngăn chặn sự lây lan của dịch bệnh động vật Vệsinh kém có thể tạo ra một nguồn mà từ đó các bệnh truyền nhiễm có thể lâylan Có rất ít nghiên cứu về tác động của hoạt động quản lý chất thải chănnuôi tới sức khỏe động vật mặc dù từ quan điểm kỹ thuật thì làm vệ sinh vàđiều kiện vệ sinh môi trường tốt góp phần giúp động vật có sức khỏe tốt vàtăng năng suất Được biết Dự án Cạnh tranh Chăn nuôi và An toàn Thựcphẩm (LIFSAP) đã tiến hành lồng ghép các biện pháp quản lý, ví dụ nhưtrong đó có biện pháp quản lý chất thải tốt Sau 5 năm thực hiện, Dự án đãbáo cáo về kết quả giảm tỷ lệ tử vong của lợn và gia cầm từ 15% xuống còn11,8% và rút ngắn thời gian vỗ béo cho lợn từ 136 ngày xuống còn 118 ngày

và gia cầm từ 66 ngày xuống 58 ngày (LIFSAP 2015)

• Tác động kinh tế

Chi phí kinh tế và lợi ích của sản xuất chăn nuôi được gắn chặt với

cách thức mà trong đó các chất thải chăn nuôi được quản lý và xử lý Chấtthải chăn nuôi là nguồn phân bón hữu cơ tốt có thể thay thế phân vô cơ nếuđược xử lý đúng cách và được sử dụng một cách thích hợp trên cây trồng Tuynhiên, nếu chưa được quản lý đúng cách, chúng không chỉ gây ô nhiễm nguồnnước, môi trường đất và không khí mà còn gây ảnh hưởng nghiêm trọng đếnsức khỏe công cộng Chúng trực tiếp hoặc gián tiếp gây thiệt hại kinh tế chonông dân, người dân địa phương xung quanh đó và đối với toàn xã hội Có rất

ít các phân tích chi phí-lợi ích của việc quản lý chất thải chăn nuôi ở cấp quốcgia Tại Việt Nam, sản xuất chăn nuôi tạo ra khoảng 80 triệu tấn phân và chấtthải mỗi năm, trong đó khoảng hai phần ba (51,2 triệu tấn) được xử lý và táichế làm phân bón cho nông dân địa phương Điều này dường như đã khôngchỉ tiết kiệm chi phí sản xuất đáng kể cho nông dân mà còn giúp duy trì độphì của đất và làm giảm thoái hóa đất Tuy nhiên, tính đến năm 2015, hơn mộtphần ba lượng chất thải phát sinh (khoảng 28,8 triệu tấn) đã được thải ra mộtcách tự do, gây ra ô nhiễm môi trường ở nhiều mức độ khác nhau Thực hànhchăn nuôi này không chỉ gây lãng phí nguồn tài nguyên phân bón tốt mà còngây thiệt hại cho xã hội vì tốn kém cho việc dọn sạch, phục hồi các hệ sinhthái bị hư hại và môi trường ô nhiễm tại địa phương Ta đều biết rằng một khimột hệ sinh thái đã bị hư hại, đa dạng sinh học bị mất đi, môi trường bị ônhiễm và y tế công cộng bị ảnh hưởng thì vô cùng khó khăn và tốn kém đểkhôi phục [13]

1.3 Giải pháp kiểm soát ô nhiễm do chăn nuôi

1.3.1 Các chính sách và quy định về quản lý chất thải chăn nuôi

Năm 2005, Luật Bảo vệ Môi trường đã được thông qua, quy định rõràng các trách nhiệm và nghĩa vụ của tổ chức, hộ gia đình và cá nhân đối vớiviệc bảo vệ môi trường Cũng trong năm 2005, Cục Chăn nuôi đã được thànhlập trực thuộc Bộ NN&PTNT với trọng trách chính là giám sát việc sản xuất

chăn nuôi và các vấn đề về môi trường liên quan đến chăn nuôi trên toànquốc, trong đó có quản lý chất thải chăn nuôi Một năm sau đó, chính phủ banhành một nghị định cung cấp hướng dẫn chi tiết việc thực hiện Luật Bảo vệMôi trường Theo những văn bản pháp lý này, các cơ sở chăn nuôi quy môlớn với trên 1.000 con gia súc hoặc 20.000 con gia cầm phải thực hiện mộtĐánh giá Tác động Môi trường (EIA) trước khi thành lập để đảm bảo rằng họ

sẽ quản lý ô nhiễm môi trường một cách thích hợp Đối với những cơ sở chănnuôi quy mô nhỏ và chăn nuôi hộ gia đình phải chuẩn bị một báo cáo Cam kếtBảo vệ Môi trường, một mẫu đơn giản của báo cáo đánh giá tác động môitrường Báo cáo Cam kết Bảo vệ Môi trường này sẽ được đăng ký tại UBNDhuyện hoặc UBND xã nếu được phân cấp [5]

Tuy vậy, các tiêu chuẩn quốc gia về nước thải từ các cơ sở chăn nuôi đãđược Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành, nhưng các tiêu chuẩn này quácao để các cơ sở chăn nuôi tuân thủ Bởi vì tiêu chuẩn này được thiết kế dựatrên các cơ sở sản xuất công nghiệp và chúng thậm chí còn nghiêm ngặt hơn

cả các tiêu chuẩn của các quốc gia công nghiệp hóa (như Thái Lan, Nhật Bản,Hàn Quốc) Những tiêu chuẩn cao này có tác dụng ngược lại vì chúng làmcho các cơ sở nản lòng trong việc áp dụng các hệ thống xử lý chất thải Mặc

dù có các tiêu chuẩn quốc gia về nước thải, trên thực tế việc thực thi và tuânthủ đối với các tiêu chuẩn này còn rất yếu

Trong năm 2008, BỘ NN&PTNT đã ban hành quy trình thực hànhchăn nuôi tốt khuyến khích nhà sản xuất bất kể ở quy mô nào áp dụng nhữngthực hành tốt để ngăn chặn các rủi ro lây nhiễm bệnh tật, cải thiện an toàn vàchất lượng sản phẩm cũng như sức khỏe con người và môi trường Cho tớinay, đây là một quy trình áp dụng tự nguyện [2]

1.3.2 Các công nghệ quản lý chất thải chăn nuôi

Các thực hành quản lý chất thải chăn nuôi hiện nay có sự đa dạng Theo

khảo sát của Cục Chăn nuôi năm 2013 [4], trung bình chỉ có khoảng 6,3% cáctrang trại được khảo sát không sử dụng bất cứ cách xử lý phân tươi nào trongkhi tỷ lệ đó là 37,3% đối với hộ chăn nuôi; 31,8% các trang trại chăn nuôiđược khảo sát có hầm khí sinh học trong khi chỉ có 4,1% hộ chăn nuôi nhỏ cóhầm khí sinh học; ¼ các trang trại chăn nuôi được khảo sát loại bỏ phân (chủyếu là phân lợn) bằng cách bán đi trong khi chỉ có 7,6% đối với hộ chăn nuôilàm vậy Một tỷ lệ nhỏ chăn nuôi trang trại và chăn nuôi hộ gia đình đã sửdụng phân cho việc chăn nuôi cá.

• Khí sinh học [7]

Ngày nay khí sinh học là công nghệ phổ biến nhất ở các khu vực nôngthôn, giúp giảm thiểu các vấn đề môi trường do chất thải chăn nuôi và chuyểnđổi chất thải thành năng lượng để sử dụng Trong thực tế, hầm khí sinh học đãđược sử dụng tại Việt Nam trong nhiều thập kỷ, nhưng trong mười năm qua,công nghệ phát triển mạnh hơn nhờ vào chương trình hỗ trợ tài chính củachính phủ cung cấp ưu đãi cho nhiều nông dân áp dụng công nghệ này

Những lợi thế của công nghệ này bao gồm: (a) giúp giảm mùi khó chịu;(b) chất thải từ hầm khí sinh học có thể được sử dụng cho ao nuôi cá và trồngcây nông nghiệp; và (c) các loại khí sản xuất được có thể dùng để nấu ăn vàtạo ra điện

Tuy nhiên, khí sinh học cũng có một số hạn chế, chẳng hạn như đòi hỏidiện tích đất đai lớn và đầu tư ban đầu cao

• Đệm lót sinh học để giảm bớt ô nhiễm môi trường

Đây là một công nghệ tiên tiến sử dụng vật liệu hữu cơ để hấp thụ chất thảilỏng và dùng vi khuẩn để lên men phân nhằm giảm bớt mùi hôi và ô nhiễm.Vật liệu thường được sử dụng làm đệm lót sinh học trong chăn nuôi lợn và giacầm bao gồm vỏ trấu, mùn cưa, xơ dừa, và vi khuẩn lên men Ưu điểm củacông nghệ này là nông dân không phải làm sạch chuồng trại ngày Điều này

giúp giảm sức lao động và chi phí Theo khảo sát của DLP, trong năm 2013

có khoảng 752 trang trại chăn nuôi gia súc và 61.449 hộ chăn nuôi đã sử dụngcông nghệ này, chủ yếu trong chăn nuôi gà [4]

sử dụng công nghệ ủ phân compost để tái chế chất thải và phụ phẩm nôngnghiệp tại các cơ sở chăn nuôi của họ nhằm sản xuất phân bón hữu cơ chomục đích riêng Các cơ sở chăn nuôi quy mô lớn sản xuất khối lượng lớn phânbón có thể làm phân ủ compost nhưng họ không làm vậy vì thị trường phân ủcompost chưa phát triển

Nhiều loại công nghệ có sẵn tại địa phương đang được người dân sửdụng Tuy nhiên, mức độ áp dụng và tỷ lệ áp dụng phụ thuộc vào khả năng tài

chính, lao động và kỹ năng của họ, quy mô cơ sở chăn nuôi, mức độ tập trungcủa vật nuôi, và quan trọng nhất là năng lực thực thi quy định về môi trườngcủa chính quyền địa phương [13], [10]

1.3.3 Quy hoạch vùng chăn nuôi tập trung

Cần quy hoạch lại, đưa chăn nuôi ra xa đô thị, khu dân cư, khu côngnghiệp và nhất thiết phải thực hiện quy định chăn nuôi an toàn gắn với bảo vệmôi trường; khuyến khích chăn nuôi trang trại và vùng còn nhiều quỹ đất