Khoá luận tốt nghiệp Tiểu thuyết “Nhà Chử” của Tô Hoài và truyền thuyết “Chử Đồng Tử” từ góc nhìn so sánh

Năm 1994, trong cuốn sách “Chử Đồng Tử - Tiên Dung vùng đất - con người”, nhà báo Lê Văn Ba đã “giới thiệu khá đầy đủ về sự tích Chử Đồng Tử - Tiên Dung, từ truyền thuyết, di tích, thờ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

HÀ NỘI, 2019

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học:

TS NGUYỄN THỊ NGỌC LAN

HÀ NỘI, 2019

LỜI CẢM ƠN

Trước hết, tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành và bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Thị Ngọc Lan - người đã nhiệt tình, tận tâm hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình tìm hiểu, nghiên cứu và hoàn thiện khóa luận

Tôi xin trân trọng cảm ơn các quý thầy cô trong Ban Giám hiệu; Khoa Ngữ Văn; Ban Chủ nhiệm; quý thầy cô trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu khoa học

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn đến người thân, bạn bè đã ủng hộ, trợ giúp, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thiện khóa luận

Trong khóa luận sẽ không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Vì vậy, kính mong nhận được sự góp ý chân thành từ thầy cô giáo và các bạn

Hà Nội, tháng 5 năm 2019

Sinh viên

NGUYỄN THỊ BÉ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài: Tiểu thuyết “Nhà Chử” của Tô Hoài và truyền

thuyết “Chử Đồng Tử” từ góc nhìn so sánh là sản phẩm khoa học của riêng

tôi Đây là công trình nghiên cứu trung thực và không trùng lặp với các đề tài

và tác giả khác Những thông tin trích dẫn trong khóa luận đã được ghi rõ nguồn gốc

Hà Nội, tháng 5 năm 2019

Sinh viên

NGUYỄN THỊ BÉ

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 4

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của khóa luận 5

7 Cấu trúc của khóa luận 5

NỘI DUNG 6

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 6

1.1 Vấn đề thể loại 6

1.1.1 Tiểu thuyết 6

1.1.2 Truyền thuyết 8

1.2 Vấn đề văn bản 9

1.2.1 Tiểu thuyết “Nhà Chử” của Tô Hoài 9

1.2.2 Truyền thuyết “Chử Đồng Tử” 11

Tiểu kết chương 1 13

Chương 2 SO SÁNH NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT “NHÀ CHỬ” VÀ TRUYỀN THUYẾT “CHỬ ĐỒNG TỬ” 15

2.1 Khái niệm nhân vật 15

2.2 Hệ thống nhân vật 16

2.2.1 Những nét tương đồng 16

2.2.2 Những nét khác biệt 16

2.3 Đặc điểm nhân vật 17

2.3.1 Những nét tương đồng 17

2.3.2 Những nét khác biệt 17

2.4 Phương thức xây dựng nhân vật 20

2.4.1 Những nét tương đồng 20

2.4.2 Những nét khác biệt 20

Tiểu kết chương 2 32

Chương 3 SO SÁNH CỐT TRUYỆN TIỂU THUYẾT “NHÀ CHỬ” VÀ

TRUYỀN THUYẾT “CHỬ ĐỒNG TỬ” 33

3.1 Khái niệm cốt truyện 33

3.2 Mô hình cốt truyện 34

3.3 Cấu tạo cốt truyện 36

3.3.1 Những nét tương đồng 36

3.3.2 Những nét khác biệt 38

Tiểu kết chương 3 44

KẾT LUẬN 46 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Có thể nói, văn học Việt Nam là một tiến trình phát triển liên tục và có tiếp diễn Ở mỗi chặng đường tiếp diễn đó đều là những mốc lịch sử văn chương có ý nghĩa về mặt lịch đại và ý nghĩa về mặt giá trị văn chương Văn học dân gian Việt Nam là một phân mảng quan trọng và thiết yếu trong toàn

bộ diễn trình đó

Văn học cũng như cuộc sống, cũng muôn màu muôn vẻ, đặc biệt là đặt trong sự đối sánh giữa các hiện tượng với nhau Chính điều này đã góp phần tạo nên sự phong phú cho văn học dân gian nói riêng và văn học nói chung, làm cho văn học được nhìn từ nhiều khía cạnh khác nhau Về tiểu thuyết “Nhà Chử” của

Tô Hoài và truyền thuyết “Chử Đồng Tử” đã được giới nghiên cứu quan tâm từ nhiều góc độ khác nhau Tuy nhiên, nhìn từ góc độ so sánh thì chúng tôi thấy mức

độ khai thác ấy chưa bao quát được các vấn đề về những tương đồng hay khác biệt ở hệ thống nhân vật, cũng như vấn đề về mô hình, cấu tạo cốt truyện của hai tác phẩm này Vì thế, đây là một đề tài cần được quan tâm và làm rõ thêm

Nghiên cứu đề tài này sẽ giúp ứng dụng vào công tác nghiên cứu, học tập và giảng dạy Truyền thuyết “Chử Đồng Tử” là một tác phẩm có trong chương trình trung học phổ thông (Ngữ văn 10, nâng cao) Đây chính là cơ sở nền tảng để các nhà văn dựa vào đó viết lại truyện cổ nhưng cách viết lại ấy

sẽ đi theo nhiều xu hướng để làm đầy dung lượng của tác phẩm hơn, làm kĩ hơn những chi tiết của tác phẩm Và cũng từ đó, giới trẻ hiện nay có thể có điều kiện tiếp cận với một văn bản mới nhưng vẫn bảo lưu được các yếu tố truyền thống

Việc lựa chọn đề tài xuất phát từ chính niềm yêu thích văn học dân gian

và những sáng tác của Tô Hoài Đặc biệt là không có gì hạnh phúc và tự hào hơn khi được nghiên cứu, khám phá hệ thống truyền thuyết dân tộc, quê hương Là người con đến từ vùng đất quê hương Hưng Yên, câu chuyện về Chử Đồng Tử - Tiên Dung đã thấm sâu vào trong tiềm thức của mỗi đứa trẻ sinh ra tại nơi đây, qua lời bà kể, qua bài giảng của thầy cô Vì thế chúng tôi

đã lựa chọn truyền thuyết này cùng với tiểu thuyết “Nhà Chử” của Tô Hoài để làm đối tượng khảo sát và nghiên cứu Những giá trị được tìm ra sẽ là niềm tự

hào và một phần gì đó hoài niệm về tâm thức dân gian Do đó, việc nghiên cứu tiểu thuyết “Nhà Chử” của Tô Hoài và truyền thuyết “Chử Đồng Tử” từ góc nhìn so sánh, giúp tôi thỏa mãn niềm yêu thích của bản thân Song, hơn hết, qua đó tôi thấy rõ được sự tương đồng và đặc thù giữa tiểu thuyết và truyền thuyết;mở mang vốn hiểu biết của mình về giá trị văn học dân tộc

2 Lịch sử vấn đề

Xung quanh tiểu thuyết “Nhà Chử” và truyền thuyết “Chử Đồng Tử”

đã có một số nghiên cứu với những hướng tiếp cận khác nhau

Năm 1994, trong cuốn sách “Chử Đồng Tử - Tiên Dung vùng đất - con người”, nhà báo Lê Văn Ba đã “giới thiệu khá đầy đủ về sự tích Chử Đồng

Tử - Tiên Dung, từ truyền thuyết, di tích, thờ tự, hội lễ dân gian, địa danh, các thư tịch văn tế, văn bia và có giai thoại cùng với những con người thuộc 8 xã của tổng Mễ Sở cũ (nay là các xã Mễ Sở, Bình Minh, Dạ Trạch huyện Châu Giang, tỉnh Hải Hưng), từng tạo nên, lưu giữ và tô đẹp cho truyền thuyết

“Chử Đồng Tử - Tiên Dung” ở nơi quê hương của truyền thuyết” 2-tr.8

Theo đó, “Cùng với các truyền thuyết “Thánh Gióng”, “Sơn Tinh - Thủy Tinh” và “Mai An Tiêm” (hay gọi là “Quả Dưa Đỏ”), truyền thuyết

“Chử Đồng Tử” làm thành bộ bốn truyền thuyết cổ nhất và có giá trị nhất trong kho tàng truyền thuyết thời Việt cổ, lưu truyền rộng rãi nhất trên lãnh thổ nước ta; Chử Đồng tử cùng với Sơn Tinh, Thánh Gióng và Liễu Hạnh làm thành bộ bốn “Tứ bất tử” trong hệ thống thần linh đất Việt được thờ phụng phổ biến nhất trong cư dân Việt” 2-tr.7

Năm 2000, trong “Tô Hoài về tác gia và tác phẩm”, tác giả đã khẳng

định: “Tô Hoài biết khai thác những đặc điểm của thần thoại, truyền thuyết và

cổ tích để thỏa mãn thị hiếu thẩm mĩ riêng biệt của lứa tuổi thiếu niên Thần thoại là một pho lịch sử thiêng liêng, pho kinh nghiệm sản xuất và chiến đấu,

là kết tinh trí tuệ của thị tộc và bộ lạc Truyện cổ tích và ngụ ngôn cũng ghi lại những kinh nghiệm sống và vốn kiến thức rất phong phú về thiên nhiên và xã hội của nhân dân qua các thế kỉ” 11-tr.495

Trong “Tuyển tập Tô Hoài - tập I” (Nxb Văn học, H.1987), giáo sư Hà Minh Đức có viết: “Đặc điểm đầu tiên dễ nhận thấy qua những sáng tác của

Tô Hoài là tinh thần dân tộc rõ nét và đậm sắc thái Có thể nói rằng tất cả những cái ông viết ra đều thuộc về phần bản chất và tiêu biểu của đời sống dân tộc Ông muốn trở về ngọn nguồn của những truyền thuyết, thần thoại, những câu chuyện cổ để tìm hiểu sự sống của dân tộc trong thời kì xa xưa và những cảm nghĩ và hình thái tư duy, với những hành động sáng tạo của người lao động trong quá trình đấu tranh giữ nước và dựng nước Tô Hoài với lòng mến yêu sâu săc truyền thống của dân tộc đã gửi bao tâm huyết và trí sáng tạo qua những trang viết” 5-tr.128

Phan Cự Đệ có viết như sau: “Năm 1961 nhà văn Tô Hoài phát biểu: Không thể cho tiểu thuyết một nghĩa cố định Tiểu thuyết nào cũng phát triển

và biến đổi Tiểu thuyết có một khả năng tung hoành không bờ” 4-tr.6 Và tác giả cũng cho rằng: “Chúng ta nêu lên những đặc trưng thẩm mỹ của thể loại và đồng thời cũng hoan nghênh những tìm tòi, sáng tạo, những phong cách khác nhau trong tiểu thuyết” 4-tr.7

Tác giả Phạm Thị Trâm có bài viết trên “Tạp chí văn học”: Sự phát

triển từ các truyện cổ dân gian đến ba tiểu thuyết Đảo hoang, Nhà Chử, Chuyện nỏ thần của nhà văn Tô Hoài (2002) Tác giả đã cho thấy rõ sự phát

triển, sự sáng tạo mới mẻ của Tô Hoài trên cơ sở tiếp thu, hấp thụ tinh hoa nghệ thuật truyền thống

Năm 2002, tác giả Phạm Thị Trâm tiếp tục hướng nghiên cứu này Tác giả có viết trong luận án “Vai trò của văn học dân gian trong sáng tác của một

số nhà văn hiện đại” của mình như sau: “Nhà văn Tô Hoài khi xây dựng bộ ba cuốn tiểu thuyết để mở rộng mọi chiều kích tác phẩm Cốt truyện được nhà văn lấy từ truyện cổ, nhân vật cũng là nhân vật của truyện cổ, mạch cảm hứng cũng

đi từ truyện cổ… Nhưng nội dung tác phẩm đã ở một tầm vóc mới” 18-tr.19

Trong công trình nghiên cứu của Hà Anh Tuấn, năm 2007 cũng có đề

cập đến nhân vật trong truyền thuyết với đề tài: Hình tượng nhân vật trong

Năm 2017, trong luận văn thạc sĩ: Chất liệu dân gian trong bộ ba tiểu

thuyết Đảo hoang, Nhà Chử, Chuyện nỏ thần của Tô Hoài của tác giả

Nguyễn Thị Hân có đề cập đến yếu tố về nhân vật và cách khai thác nhân vật trong tiểu thuyết “Nhà Chử” của Tô Hoài

Và trong khóa luận tốt nghiệp năm 2013: Truyện lịch sử của Tô Hoài

và hướng tiếp cận từ góc nhìn văn hóa (khảo sát qua bộ ba tác phẩm: Đảo hoang, Chuyện nỏ thần, Nhà Chử) của tác giả Nguyễn Thị Luyến cũng đã đề

cập đến việc sáng tạo lại truyền thuyết của dân tộc và khắc họa chân dung con người mới của Tô Hoài

Việc khai thác các nguồn tư liệu dân gian liên quan đến truyền thuyết

“Chử Đồng Tử” ở chính tại vùng đất trung tâm của truyền thuyết từng được nhiều người khám phá, khai thác Và với công trình này, có thể nói như đã bước thêm được một bước vững vàng hơn và phòng phú hơn

Mặc dù đã được quan tâm, chú ý, song chúng tôi nhận thấy còn nhiều vấn đề cần được khai thác, đặc biệt là nhìn hai tác phẩm này từ góc độ so sánh Vì vậy, trên tinh thần kế thừa kết quả nghiên cứu của người đi trước, chúng tôi quyết định tiến hành tiếp cận và thực hiện đề tài

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích

Việc nghiên cứu này giúp làm rõ được vấn đề đó là sự đối sánh về nhân vật, cốt truyện giữa tiểu thuyết “Nhà Chử” của Tô Hoài và truyền thuyết “Chử Đồng Tử” từ góc độ so sánh

Bên cạnh việc làm rõ vấn đề thì nghiên cứu còn có mục đích là góp phần nâng cao về mặt kiến thức, trau dồi thêm về kinh nghiệm, đồng thời phát triển năng lực nghiên cứu và tập làm khoa học

Qua đó, nghiên cứu khóa luận còn góp phần hình thành khả năng tìm tòi, tích lũy để phục vụ cho công tác giảng dạy sau này

3.2 Nhiệm vụ

- Tìm hiểu hai tác phẩm: tiểu thuyết “Nhà Chử” và truyền thuyết “Chử Đồng Tử”

- Đặt hai tác phẩm trong tương quan so sánh để thấy được những tương

đồng hay khác biệt về hệ thống nhân vật, cốt truyện

4 Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng

- So sánh tiểu thuyết “Nhà Chử” của Tô Hoài và truyền thuyết “Chử Đồng Tử”

4.2 Phạm vi

- Nội dung nghiên cứu được giới hạn trong các vấn đề: so sánh nhân vật, cốt truyện

- Về tư liệu, khóa luận tập trung khảo sát qua hai tác phẩm: Tiểu thuyết

“Nhà Chử” của Tô Hoài (tác phẩm được lấy từ bộ ba tiểu thuyết “Nhà Chử, Đảo hoang, Chuyện nỏ thần” của Tô Hoài) và truyền thuyết “Chử Đồng Tử” (văn bản được lấy từ “Văn học 10, tập 1, phần Văn học Việt Nam)

5 Phương pháp nghiên cứu

Với đề tài trên, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu như:

- Phương pháp tiếp cận hệ thống

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành

6 Đóng góp của khóa luận

- Góp thêm một cái nhìn cụ thể về tiểu thuyết và truyền thuyết từ góc

độ so sánh, đối chiếu Đồng thời, góp phần khẳng định những nét sáng tạo mới mẻ, giá trị và phong cách riêng của nhà văn Tô Hoài khi sáng tạo nên một tác phẩm dựa trên “chất liệu” dân gian

- Khóa luận có thể sử dụng để làm tư liệu tham khảo, tài liệu học tập cho việc nghiên cứu, giảng dạy Văn học Việt Nam nói chung và văn học dân gian nói riêng

7 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính của khóa luận được triển khai thành ba chương:

NỘI DUNG Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG 1.1 Vấn đề thể loại

1.1.1 Tiểu thuyết

Tiểu thuyết là thể loại được bắt đầu từ sự việc trong sinh hoạt, đời thường Phải có sự việc thì mới có chuyện, có chuyện thì mới có người kể để

kể thành truyện Và hơn hết, khi có truyện thì mới có tiểu thuyết

Tiểu thuyết được định nghĩa theo nhiều cách khác nhau Song, có thể hiểu theo cách như sau: “Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn có khả năng phản ánh hiện thực đời sống ở mọi giới hạn không gian và thời gian Tiểu thuyết có thể phản ánh số phận của nhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục, đạo đức xã hội, miêu tả các điều kiện sinh hoạt giai cấp, tái hiện nhiều tính cách đa dạng” 6-tr.328

Hay theo “Bách khoa toàn thư mở Wikipedia”: “Tiểu thuyết là một thể loại văn xuôi có hư cấu, thông qua nhân vật, hoàn cảnh, sự việc để phản ánh bức tranh xã hội rộng lớn và những vấn đề của cuộc sống con người, biểu hiện tính chất tường thuật, tính chất kể chuyện bằng ngôn ngữ văn xuôi theo những chủ đề xác định” 28

Về thể loại tiểu thuyết, Belinski cũng đã đưa ra nhận định như sau:

"Tiểu thuyết là sử thi của đời tư chỉ ra khái quát nhất về một dạng thức tự sự, trong đó sự trần thuật tập trung vào số phận của một cá nhân trong quá trình hình thành và phát triển của nó Sự trần thuật ở đây được khai triển trong không gian và thời gian nghệ thuật đến mức đủ để truyền đạt cơ cấu của nhân cách” 28

Hay theo “Từ điển thuật ngữ văn học”, tiểu thuyết xuất hiện vào thời kì

xã hội cổ đại tan rã và văn học cổ đại suy tàn ở châu Âu Bản thân mỗi con người lúc ấy không còn cảm thấy lợi ích và nguyện vọng của mình gắn liền với cộng đồng xã hội cổ đại “Ở đó có nhiều vấn đề của đời sống riêng tư đặt

ra gay gắt Giai đoạn phát triển mới của tiểu thuyết Châu Âu bắt đầu từ thời Phục Hưng, và đến thế kỉ XIX thể loại này đã đạt tới sự nảy nở trọn vẹn Mầm mống tiểu thuyết ở Trung Quốc cũng xuất hiện sớm Tiểu thuyết ở Việt

Nam phát triển muộn Mãi tới đầu thế kỉ XVIII, với sự xuất hiện của “Nam

Triều công nghiệp diễn chí”, của “Hoàng Lê nhất thống chí”, nước ta mới có

tác phẩm quy mô tiểu thuyết Tuy nhiên, xét theo nhiều mặt thì sự xuất hiện

ấy vẫn thuộc phạm trù tiểu thuyết phương Đông Sang đến đầu thế kỉ XX,

nhất là với dòng văn học lãng mạn và hiện thực phê phán, ở Việt nam mới có

tiểu thuyết hiện đại” 6-tr.28-329

Qua từng thời kì phát triển thì diện mạo của tiểu thuyết không ngừng

thay đổi Tuy nhiên, tiểu thuyết có thể vẫn mang một số đặc điểm như sau:

Thứ nhất, tiểu thuyết là cái nhìn về cuộc sống từ góc độ đời tư Đây được coi là đặc điểm tiêu biểu nhất của tiểu thuyết

Thứ hai, tiểu thuyết là sự tái hiện cuộc sống không thi vị hóa, lãng mạn

hóa và lí tưởng hóa

Thứ ba, nhân vật trong tiểu thuyết là “những con người nếm trải”

Nhân vật được miêu tả giống như con người đang biến đổi trong hoàn cảnh

Thứ tư, bên cạnh hệ thống những sự kiện, những chi tiết, tính cách, tiểu

thuyết còn miêu tả suy tư của nhân vật về thế giới, đời người, thể hiện rõ diễn

biến tình cảm, trình bày khá tường tận về tiểu sử của nhân vật, những chi tiết

về quan hệ giữa con người với con người, và con người với sự vật, với môi

trường xung quanh…

Tiểu thuyết “Nhà Chử” của Tô Hoài thuộc loại tiểu thuyết lịch sử Thuật

ngữ “tiểu thuyết lịch sử” được hiểu như sau: “Tiểu thuyết lịch sử là tiểu thuyết

lấy nhân vật, sự kiện lịch sử là đề tài, tác giả có thể hư cấu một số nhân vật, tình

tiết phụ, nhưng chủ yếu phải tôn trọng sự thật lịch sử” 16- tr.319

Về tiểu thuyết lịch sử, có thể nói đó “là một loại của tiểu thuyết, chuyên

viết về những nhân vật và sự kiện có thật trong lịch sử, do đó mà có tên gọi

“lịch sử” Đồng thời đó là tiểu thuyết, chứ không phải là truyện sử hay kí sự

lịch sử, bởi nó không chỉ kể lại sự kiện và nhân vật, mà còn tái hiện lại cuộc

sống con người với cả không khí thời đại, các chi tiết về tâm hồn, cá tính,

trang phục, nhà ở, đồ dùng, lời ăn tiếng nói, bài ca, trò chơi…, và đặc biệt

miêu tả đời sống một cách cụ thể sinh động của nhân vật lịch sử, một trải

nghiệm của một con người có tính cách, cá tính, trong dòng chảy của lịch sử,

khiến cho người đọc không chỉ đọc một câu chuyện, mà còn sống, thể nghiệm với thời đại ấy nữa Tiểu thuyết cũng cung cấp một bức tranh có tính bách khoa về thời đại mà nhân vật lịch sử của mình sống Và vì thế bên cạnh nhân vật lịch sử, buộc phải hư cấu thêm nhiều những nhân vật khác Bởi vì các tài liệu sử học mà nhà văn dựa vào thường chỉ nêu các sự kiện chính và nhân vật chính Bản thân sự kiện và nhân vật trong sách sử cũng rất giản đơn, sơ lược thiếu chi tiết, khi viết buộc nhà văn phải tưởng tượng thêm thắt Nhân vật lịch

sử còn có anh em, họ hàng, có vợ con, người hầu, có bạn bè, tình nhân, hàng xóm, những điều mà các cuốn sử không không mấy khi kể đến, mà có kể đến cũng thường không có các chi tiết về khuôn mặt, giọng nói, tính nết Mà không có chi tiết thì không viết tiểu thuyết được Như vậy vai trò sáng tạo của nhà tiểu thuyết không phải là nhỏ và tiểu thuyết lịch sử không chỉ có nhân vật

và sự kiện lịch sử mà còn có nhiều nhân vật, sự kiện hư cấu Nhà văn không chỉ tưởng tượng mà còn đưa sự kiện của quá khứ trở về thời hiện tại của nó, cho người đọc sống lại Chính vì thế mà nói chung các tác phẩm lịch sử, sử kí,

sử biên niên tuy đã có từ xưa, nhưng tiểu thuyết lịch sử thì ra đời khá muộn Nó chỉ ra đời trên nền tảng của tư duy tiểu thuyết Nghĩa là khi con người đã biết lấy con người làm trung tâm, và chấp nhận sự hư cấu trong sáng tác” 29

1.1.2 Truyền thuyết

Về vấn đề thể loại truyền thuyết, “Từ điển thuật ngữ văn học” có viết:

“Truyền thuyết là một thể loại truyện dân gian mà chức năng chủ yếu là phản ánh và lí giải các nhân vật và sự kiện lịch sử có ảnh hưởng quan trọng đối với một thời kì, một bộ tộc, một dân tộc, một quốc gia hay một địa phương

Ở Việt Nam, truyền thuyết được hình thành từ thời Hùng Vương dựng nước và phát triển liên tục, mạnh mẽ qua các giai đoạn lịch sử của dân tộc, đặc biệt là dòng truyền thuyết chống giặc ngoại xâm

Truyền thuyết bắt nguồn từ thần thoại và có quan hệ với thần thoại về nhiều phương diện Ở nước ta có nhiều truyện dân gian mang tính chất lưỡng tính, tính chất trung gian quá độ giữa thần thoại và truyền thuyết” 6- tr.367

Hay theo “Sách giáo khoa Ngữ Văn 10, tập 1” đưa ra khái niệm truyền thuyết như sau: “Truyền thuyết là tác phẩm tự sự dân gian kể về sự kiện và nhân vật lịch sử (hoặc có liên quan đến lịch sử) phần lớn theo xu hướng lí

tưởng hóa, qua đó thể hiện sự ngưỡng mộ và tôn vinh của nhân dân đối với những người có công với đất nước, dân tộc hoặc cộng đồng cư dân của một vùng; bên cạnh đó cũng có những truyền thuyết vừa đề cao, vừa phê phán nhân vật lịch sử” 23- tr.17

Theo “Bách khoa toàn thư mở Wikipedia”: “Truyền thuyết là tên gọi dùng để chỉ một nhóm những sáng tác dân gian truyền miệng nhằm lý giải một số hiện tượng tự nhiên, sự kiện lịch sử Đặc điểm chung của chúng thể hiện các yếu tố kỳ diệu, huyễn tưởng, nhưng lại được cảm nhận là xác thực, diễn ra ở ranh giới giữa thời gian lịch sử và thời gian thần thoại, hoặc diễn ra

ở thời gian lịch sử” 30

Truyền thuyết cũng chính là thể loại văn học dân gian trình bày và đề cập tới những sự kiện, nhân vật, diễn trình trong quá khứ trên cơ sở một phần chất hiện thực nhất định Trong truyền thuyết chắc chắn có yếu tố hiện thực Tuy nhiên cùng với đó, tác phẩm truyền thuyết được dân gian hóa dưới dạng thức hư cấu (chưa kể đến vấn đề dị bản và phương thức lưu truyền) Từ đó truyền thuyết thường mang tới cho cộng đồng tiếp nhận màu sắc của huyền

thoại, không khí của thời kì hồng hoang, sơ khởi “Soi chiếu tính chất đó

trong truyền thuyết Chử Đồng Tử - Tiên Dung chúng ta dễ dàng cảm nhận được màu sắc huyễn hoặc - chất nền trên sự kiện hiện thực Trong đó có không gian trung tâm là làng Chử Xá, nơi hai cha con Chử Đồng Tử sinh sống và có thời gian định là thời vua Hùng Xét trên hệ thống các tác phẩm truyền thuyết khác cũng có nét tương trùng như vậy từ truyền thuyết Con rồng cháu tiên (với Lạc Long Quân và Âu Cơ), Bánh chưng bánh dày (với Lang

1.2 Vấn đề văn bản

1.2.1 Tiểu thuyết “Nhà Chử” của Tô Hoài

Khi đề cập đến những tác phẩm viết về thời dựng nước và giữ nước của cha ông ta thời xa xưa, nhà văn Tô Hoài đã tạo dựng nên được cái không khí cùng màu sắc huyền sử bằng những bức tranh chi tiết, cụ thể và sống động

Đó là bức tranh về những phong tục tập quán, về cuộc sống đời thường,

những sinh hoạt, lao động của người xưa Cùng với đó là những bức tranh về thiên nhiên ở thời mà có bước chân và bàn tay khai phá của con người đang lấn dần từ vùng đồi núi xuống vùng châu thổ còn nhiều hoang sơ, mênh mông

và rậm rạp Tiểu thuyết “Nhà Chử” là một minh chứng sinh động cho những nhận định trên

Nhân dịp nhận giải thưởng Hồ Chí Minh (1996), trong bài phát biểu của mình, Tô Hoài đã đưa ra ý định sáng tác của ông: “Những câu chuyện thời tiền sử đọng lại xây nên ý ăn nhẽ ở của tổ tiên ta từ khi mở nước quần tụ trên bờ biển Đông này Tiểu thuyết “Đảo hoang” của tôi miêu tả ý chí con người An Tiêm bị đày từ kinh thành đến chỗ chết mà rồi lập nghiệp được ở nơi hoang vu Tiểu thuyết “Nhà Chử”, bố con nhà Chử Đồng Tử đời đời mở mang sông nước trên sông Hồng Tiểu thuyết “Chuyện nỏ thần” tôn vinh sự nghiệp dân tộc dựng nước giữ nước nơi đất phát tích” 7- tr.71

Truyện “Nhà Chử” được xây dựng từ truyền thuyết “Chử Đồng Tử”.Truyện kể về cuộc sống của gia đình Chử ở vùng sông nước Trong cuộc hành trình tìm về bến quê, Chử cùng chiếc thuyền độc mộc vật lộn với cơn bão cạn Bản thân chưa biết bến Tự Nhiên ở đâu, nhưng Chử vẫn mong ước được tìm

về Bởi lẽ, từ thuở nhỏ, câu chuyện về bến quê xa xôi kia đã khắc sâu trong lòng Chử Không hề ngại khó khăn, không sợ hãi trước thiên nhiên, không hề nản chí, cuối cùng chàng đã trở về được bến quê của mình Ở nơi bến quê này, vào một buổi sáng, Chử vùi mình tắm trong cát và cũng chính tại đây chàng đã gặp nàng Dong - con gái của vua chủ Nàng Dong có sở thích dong thuyền đi chơi khắp các bến sông, qua bến Tự Nhiên thấy khung cảnh đẹp, nên thơ nên nàng đã quây màn tắm bên sông và phải chăng duyên trời đã định, tại bến sông này nàng gặp được Chử rồi cả hai nên duyên vợ chồng Nàng Dong cho người hầu tên là Tàm về báo tin với vua cha Kết thúc tác phẩm chính là hình ảnh đoàn thuyền của vợ chồng Chử đang lướt trên sông Cái cùng với tiếng hát và tiếng trống thúc giục Chử khao khát được giẫm

chân lên cửa sông Cái để “vực sức của chính bản thân mình, mai kia trên cửa

sông nhìn ra, nắng soi lên cát những bến bãi, chợ búa mọc như nấm Thuyền

bè ra vào phơi phới, nhiều không kể xiết Hoa xoan tím ngắt thơm say cả

1.2.2 Truyền thuyết “Chử Đồng Tử”

Về truyền thuyết “Chử Đồng Tử”, có rất nhiều tài liệu, văn bản từ

nhiều nguồn khác nhau Tuy nhiên, trong bài nghiên cứu này, văn bản “Chử

Đồng Tử” chủ yếu được lấy từ “Văn học 10, tập 1, phần Văn học Việt Nam”

của nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội Sở dĩ lựa chọn văn bản ở cuốn sách ấy là

bởi vì đó là tư liệu được đưa vào chương trình giảng dạy cho học sinh THPT

Chúng tôi nhận thấy được văn bản này là hợp lí và sát với thực tế giảng dạy

và học tập

Cùng với “Thánh Gióng”, “Sơn Tinh” và “Mai An Tiêm”, truyền

thuyết “Chử Đồng Tử - Tiên Dung” làm thành bộ bốn truyền thuyết cổ nhất

và có giá trị nhất trong kho tàng truyền thuyết thời Việt Cổ và được lưu

truyền rộng rãi nhất trên khắp lãnh thổ của nước ta

Chử Đồng Tử cùng với Sơn Tinh, Thánh Gióng và Liễu Hạnh làm

thành bộ bốn “Tứ bất tử” trong hệ thống thần linh đất Việt được thờ phụng

Truyền thuyết “Chử Đồng Tử” được biết đến với câu chuyện về lòng hiếu

thảo “nhường khố chôn cha” và mối tình với nàng công chúa Tiên Dung nổi

tiếng là người tài sắc Nếu như người dân Việt ta biết đến Thánh Gióng có

công đánh giặc cứu nước, biết đến Sơn Tinh bảo vệ cuộc sống ở vùng núi và

trung du, và Mai An Tiêm chiếm lĩnh vùng biển, sáng tạo ra loài cây mới đó

là dưa hấu thì với “Chử Đồng Tử - Tiên Dung”, người đọc sẽ biết đến người

có công chiếm lĩnh, khai phá vùng đất đồng bằng châu thổ sông Hồng với tình

yêu tuyệt vời và nghị lực phi thường, từ nghèo khó vươn lên giàu sang, tu

luyện để trở nên bất tử, thuận theo quy luật tử sinh của dân gian

“Theo truyền thuyết, vào thời Hùng Vương thứ 18 ở làng Chử Xá, phủ

Khoái Châu có một người là Chử Cù Vân cùng vợ là Bùi Thị Gia, ăn ở nhân

đức, sinh được người con trai rất khôi ngô đặt tên là Chử Đồng Tử” 31

Mẹ mất sớm, Chử Đồng Tử và cha sống một cuộc sống vô cùng nghèo

khó, phải mò cua bắt ốc qua ngày Thậm chí hai cha con chỉ có một chiếc khố,

phải dùng chung nhau, hễ ai đi đâu thì đóng, cứu vậy mà thay nhau mặc

Đến một ngày, Chử Cù Vân già yếu, biết mình không qua khỏi bèn

gọi con đến và dặn khi chết cứ táng trần, nhường lại cho Chử Đồng Tử

chiếc khố Vốn là người con hiếu thuận, Chử Đồng Tử không thể táng trần

khi cha nằm xuống: Chàng lấy khố đóng cho cha rồi mới chôn cất khi ông nhắm mắt xuôi tay

Ngày ngày Chử Đồng Tử vẫn đi mò cua bắt ốc ở các con sông Ở thuở

ấy, có công chúa Tiên Dung - con gái vua Hùng, nổi tiếng nhan sắc tuyệt trần Nàng Tiên Dung đã 17, 18 tuổi mà chưa chịu lấy ai, chỉ thích chèo thuyền du ngoạn khắp chốn

Một hôm thuyền của Tiên Dung đến khúc sông làng Chử Xá Thấy cảnh sông nước, bờ bãi hai bên thơ mộng, hữu tình, nàng truyền lệnh cho thị

nữ vây màn bốn phía tại một nơi có bóng mát để tắm Bất ngờ thay là nơi nàng tắm lại đúng chỗ Chử Đồng Tử đang ẩn mình Tiên Dung giội nước một lúc rồi giật mình khi thấy một chàng trai trồi lên Nàng ban đầu hoảng hốt nhưng rồi bình tĩnh lại, nàng hỏi Đồng Tử Tiên Dung hỏi duyên cớ thì Chử Đồng Tử nói rằng: vì không có quần áo lại thấy thuyền quan quân nên sợ phải

ẩn mình ở đây

Ngẫm ngợi một lúc, Tiên Dung thấy đây như là một định mệnh, là ý trời cho hai người gặp nhau nên rất trân trọng cuộc gặp gỡ này Nàng lệnh cho người đem quần áo cho Chử Đồng Tử và sửa soạn tiệc hoa Ban đầu Chử Đồng Tử bối rối, chối từ ân sủng từ nàng nhưng được công chúa Tiên Dung tỏ bày chân tình nên chấp thuận Và từ đó hai người nên duyên vợ chồng

Được tin, vua Hùng rất tức giận, triệu ngay công chúa Tiên Dung cùng đám người hầu hồi kinh Tiên Dung sợ vua cha bèn quyết ở lại chung sống gắn bó với Chử Đồng Tử, rau cháo nuôi nhau

Mấy năm sau, Chử Đồng Tử theo lời khuyên của vợ ra biển tìm những vật lạ quý đem về đổi lấy thứ khác Trên đường đi thấy một am nhỏ, chàng bèn dừng chân nghỉ rồi bất ngờ gặp được sư Phật Quang Thấy chàng là người hiền lành, chất phác, sư quyết định truyền phép lạ cho

Một năm sau đó, Chử Đồng Tử trở thành người thần thông biến hóa,

am hiểu phép thuật Khi xuống núi về nhà, chàng lạy tạ sư Phật Quang và được ngài ban cho một chiếc gậy và một cái nón có phép nhiệm màu

Cũng từ những vật phẩm đó, chàng và Tiên Dung đã có được một cung điện nguy nga tráng lệ khi dựng cây gậy và đặt chiếc nón lên Tin đó đã đến tai vua Hùng Đó là tin lạ khiến vua ngạc nhiên và sau đó nổi giận Nhà vua ngỡ hai người định tạo phản bèn sai quân lính đi đánh dẹp Nhưng binh lính

của triều đình chưa kịp qua sông thì trời đã tối sầm lại Trong đêm đó hai vợ chồng Chử Đồng Tử và Tiên Dung cùng nhau bay về trời Trời nổi gió, mưa

to, cả cung điện và mọi người cũng biến mất ngay sau đó

Về sau bờ bãi bên sông, nơi gặp gỡ hai người gọi là bãi Tự Nhiên, còn đầm ấy mang tên đầm Nhất Dạ Hai di tích này nay thuộc xã Bình Minh, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên

Tương truyền, nước ta thời bị đô hộ, Chử Đồng Tử đã cướp rồng trên trời, về giúp Triệu Việt Vương hay còn gọi là Triệu Quang Phục đã đánh bại quân xâm lược Lương bằng việc cho vuốt rồng cắm trên đầu mâu Nhờ vậy, quân ta giành chiến thắng, Triệu Việt Vương chém được tướng giặc Lương là Dương Sằn và lấy lại được đất nước

Trên đây là những nét cơ bản về nội dung của truyền thuyết “Chử Đồng Tử” Như đã thấy, “Chử Đồng Tử” là một truyền thuyết nằm trong hệ thống tác phẩm văn học dân gian nói chung và thể loại truyền thuyết nói riêng Do

đó, tác phẩm “Chử Đồng Tử” được cấu tứ và tổ chức hoàn toàn theo những đặc trưng riêng, vốn có của thi pháp truyền thuyết

Tiểu kết chương 1

Việc tìm hiểu về những vấn đề liên quan đến thể loại và văn bản giúp chúng ra có thể có những cái nhìn chung và khái quát nhất về đặc trưng của hai thể loại tiểu thuyết và truyền thuyết “Trong quá trình sáng tác, các nhà văn thường sử dụng những phương pháp chiếm lĩnh đời sống khác nhau, thể hiện những quan hệ thẩm mĩ khác nhau đối với hiện thực, có những cách thức xây dựng hình tượng khác nhau Các phương thức ấy ứng với những hình thức hoạt động nhận thức khác nhau của con người - hoặc trầm tư, chiêm nghiệm, hoặc qua biến cố liên tục, hoặc qua những xung đột,… làm cho tác phẩm văn học bao giờ cũng có sự thống nhất quy định lẫn nhau về các loại đề tài, cảm hứng, hình thức nhân vật, hình thức kết cấu và hình thức lời văn” 6- tr.300 Tiểu thuyết và truyền thuyết là hai thể loại văn học khác nhau, tưởng chừng như không thể có sự kết hợp, vậy mà lại có những sự kế thừa và phát huy nhất định Truyền thuyết là thể loại truyện dân gian tái hiện được những sự kiện và nhân vật lịch sử, thể loại này có xu hướng lí tưởng hóa Thông qua đó để lí giải theo ý đồ của tác giả dân gian, thể hiện rõ sự ngưỡng mộ của nhân dân

đối với những anh hùng có công lao với việc xây dựng và bảo vệ đất nước Còn tiểu thuyết phản ánh hiện thực đời sống, phản ánh số phận con người Đặc biệt là tiểu thuyết lịch sử, tác giả lấy nhân vật hoặc sự kiện lịch sử để có thể hư cấu và sáng tạo thêm, song vẫn tôn trọng tính chân thực của lịch sử Có

lẽ chính vì yếu tố này mà giữa tiểu thuyết và truyền thuyết được nhìn nhận trong tương quan so sánh

Chương 2 SO SÁNH NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT

“NHÀ CHỬ” VÀ TRUYỀN THUYẾT “CHỬ ĐỒNG TỬ”

2.1 Khái niệm nhân vật

“Từ điển thuật ngữ Văn học” có viết: “Nhân vật văn học là một đơn vị

nghệ thuật đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống” 6- tr.235

Nhân vật văn học có thể là những con người có tên riêng (Tấm, Cám, Chử Đồng Tử…), nhưng cũng có thể là nhân vật không có tên riêng như: ông lão, bà lão, những cô gái hay những chàng trai…

Trong “150 thuật ngữ văn học”: “Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một khuynh hướng, trường phái hoặc dòng phong cách Nhân vật văn học là hình tượng nghệ thuật về con người, một trong những dấu hiệu về sự tồn tại toàn vẹn của con người trong nghệ thuật ngôn từ Bên cạnh con người, nhân vật văn học có khi còn là các con vật, các loài cây, các sinh thể hoang đường được gắn cho những đặc điểm giống con người” 1- tr.249

Bàn về nhân vật văn học cũng có ý kiến đưa ra như sau: “Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ một hiện tượng nổi bật nào đó trong tác phẩm”

6- tr.235

Theo “Lí luận văn học tập 2, tác phẩm và thể loại” thì “văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì đó là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới con người một cách hình tượng Bản chất văn học là một quan hệ đối với đời sống, nó chỉ tái hiện được đời sống qua chủ thể nhất định, đóng vai trò như những mô hình của thực tại” 16- tr.115-116

Nhân vật văn học mang chức năng cơ bản nhất đó chính là khái quát tính cách của con người Bởi vì tính cách là một hiện tượng xã hội, lịch sử, nên chức năng khái quát tính cách nhân vật văn học cũng mang tính lịch sử

“Trong thời cổ đại xa xưa, nhân vật văn học của thần thoại, truyền thuyết thường khái quát năng lực và sức mạnh của con người Nhân vật văn học còn

thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn về con người Nhân vật văn học được miêu tả qua các biến cố, xung đột, mâu thuẫn và mọi chi tiết các loại Nhờ được miêu tả qua xung đột, mâu thuẫn, nên nhân vật văn học là một chỉnh thể vận động, có tính cách được bộc lộ dần trong không gian, thời gian, mang tính chất quá trình” 6- tr.235-236

2.2 Hệ thống nhân vật

2.2.1 Những nét tương đồng

Cùng với việc phát triển và liên kết các sự kiện là việc xây dựng hệ thống nhân vật tham gia vào cốt truyện Ở cả hai tác phẩm đều có nhân vật chính, nhân vật phụ Vẫn có những nhân vật cốt lõi, nhân vật trung tâm được xây dựng để làm nên thành công của truyện Cả truyền thuyết và tiểu thuyết đều xây dựng, khắc họa nhân vật Chử và mối nhân duyên của chàng với nàng công chúa Trong “Nhà Chử” là nàng Dong còn trong “Chử Đồng Tử” là Tiên Dung công chúa Cũng có những nhân vật phụ như vua cha, binh lính, người hầu… Ngoài ra ở truyện cũng xuất hiện những nhân vật phù trợ để giúp nhân vật trung tâm vượt qua khó khăn trong hành trình mở mang, xây dựng bờ cõi

2.2.2 Những nét khác biệt

a Tiểu thuyết “Nhà Chử” của Tô Hoài

Ngoài các nhân vật trung tâm như: Chử Đồng Tử và những nhân vật khác đã từng xuất hiện trong truyền thuyết là một loạt nhân vật được xây dựng bằng trí tưởng tưởng của tác giả

Nếu nhân vật trong truyền thuyết chỉ đơn thuần là những nhân vật hành động, những nhân vật ấy nhằm thúc đẩy cốt truyện theo đúng ý đồ của tác giả dân gian thì nhân vật phù trợ của Tô Hoài là những con người luôn có sự suy nghĩ, trăn trở trước khi hành động; ở những nhân vật đó có sự lôgic phát triển nhiều khi là sự độc lập với cốt truyện Trong tiểu thuyết “Nhà Chử” có các nhân vật như: ông Chử, bố Chử, mẹ Chử, nàng Dong, nàng Mị hay chàng Tùng,… Ở đó, nhà văn Tô Hoài đã phá vỡ cái lối miêu tả nhân vật đơn lẻ trong truyện cổ để tổ chức tác phẩm bằng một hệ thống các nhân vật Những nhân vật này tham gia vào các sự kiện đã có trong truyền thuyết hoặc do tác giả sáng tạo thêm Gia đình Chử suốt đời ngược xuôi, khám phá sông nước

vùng miền để mở làng lập bến… Bên cạnh những nhân vật có tên tuổi, lai lịch, diện mạo và tính cách rõ nét, Tô Hoài còn xây dựng những nhân vật tập thể Họ là những con người có tên và không tên, là đông đảo trai gái các bến trong “Nhà Chử” Tô Hoài xây dựng hệ thống nhân vật bổ trợ và nhân vật có nội tâm… để tương ứng với phát triển các sự kiện, chi tiết, nhà văn đã xây dựng hàng loạt các nhân vật Trong đó có nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trên một dàn tổng loại, tạo nên cảnh đông đúc, rầm rộ trong tác phẩm Trong đó có nhiều cuộc đời, nhiều số phận, nhiều lứa tuổi khác nhau

b Truyền thuyết “Chử Đồng Tử”

Trong truyện cổ - truyền thuyết “Chử Đồng Tử”, nhân vật thường không nhiều, nhân vật xuất hiện thường đại diện cho một kiểu người hay một triết lí nào đó Trong truyền thuyết “Chử Đồng Tử”, tác giả dân gian không chú ý tới nhân vật đám đông mà nhân vật chỉ được khắc họa đơn thuần Nhân vật thường là nhân vật hành động nhằm thúc đẩy cốt truyện theo đúng ý đồ của tác giả dân gian Câu chuyện xoay quanh nhân vật Chử Đồng Tử với tấm lòng hiếu thảo với cha, và tình yêu với công chúa Tiên Dung… Ngoài ra, cũng có thêm nhân vật phù trợ, có thêm yếu tố thần kì, chi tiết kì ảo để giúp nhân vật chính thực hiện nghĩa cử cao đẹp của mình

2.3 Đặc điểm nhân vật

2.3.1 Những nét tương đồng

Tiểu thuyết “Nhà Chử” và truyền thuyết “Chử Đồng Tử” cùng đi miêu

tả và khắc họa nhân vật Chử Đồng Tử Nhân vật Chử trong hai tác phẩm đều được miêu tả là người chịu khó, có chí Với nàng Dong hay Tiên Dung công chúa đều được nhắc đến với ngoại hình đẹp và phẩm chất tốt, nết na, thích ngao du… Nhân vật trong hai truyện đều được thể hiện qua một chuỗi các hành động Họ đều có tình cảm, cảm xúc, có nhân duyên và tình yêu đúng nghĩa Tuy nhiên, bên cạnh những nét tương đồng này, tiểu thuyết “Nhà Chử”

và truyền thuyết “Chử Đồng Tử” cũng có những điểm khác biệt nhau

2.3.2 Những nét khác biệt

Nếu như trong tiểu thuyết của Tô Hoài, nhà văn đã khéo léo tổ chức, liên kết, tạo mối liên hệ giữa các nhân vật Các nhân vật chính được bộc lộ tính cách, phẩm chất của mình thông qua sự tác động của các nhân vật phụ,

nhân vật bổ trợ Gắn liền với sự phát triển tính cách của nhân vật là sự vận động theo hướng mở của hành động nhân vật Đây là một yếu tố tương đối nổi bật trong những nhân vật của Tô Hoài… thì trong truyền thuyết chỉ đơn thuần là nhân vật hành động nhằm thúc đẩy cốt truyện theo đúng ý đồ của tác giả dân gian Nhân vật trong truyền thuyết thường vận động và phát triển theo các tuyến hành động Các nhân vật này phát triển theo một chuỗi các hành động kế tiếp nhau Không có một nhân vật nào vừa hành động vừa suy nghĩ Các nhân vật trong truyện cổ khi gặp khó khăn, bế tắc trong hành động thường được thần phật trợ giúp Nhiều nhân vật của Tô Hoài thể hiện hành động thường đi liền với suy nghĩ Trong tiểu thuyết “Nhà Chử”, khi đối mặt với những khó khăn của thiên tai, nhân vật Chử luôn bình tĩnh, suy nghĩ và cố gắng vượt qua những khó khăn, thử thách ấy

Các nhân vật của Tô Hoài thường thiên về xu hướng nghĩ và làm Nhiều khi nhân vật suy nghĩ cũng có nghĩa là nhân vật đã hành động, và thực hiện được một hành vi nào đó Có lẽ vì vậy mà các nhân vật của Tô Hoài rất hay có

sự đối thoại hoặc độc thoại Những câu nói của các nhân vật cũng không phải chỉ là để đưa ra hành động mà ở những lời nói, câu nói đó thường bao hàm một

sự nhận thức và chứa đựng một chiêm nghiệm nào đó “Ôi, bố mẹ ta ngày

sống người ta, làm cho đông đàn dài lũ giống người Đời trước chưa đi hết

Nếu ở truyền thuyết “Chử Đồng Tử”, nhân vật được phát triển theo các hướng hành động, và khi câu chuyện kết thúc cũng là lúc mà nhân vật hoàn thành chức năng của mình, không hành động nữa, thì ở tiểu thuyết của Tô Hoài, nhiều truyện kể được xây dựng với một kết thúc mở, với sự vận động theo hướng mở của hành động nhân vật Nổi bật như câu chuyện tình lãng mạn giữa nàng Dong và chàng Chử

Trong thể loại truyền thuyết của văn học dân gian, cụ thể là loại truyền thuyết lịch sử nhân vật trong tác phẩm là những con người sống trong khoảng thời gian lịch sử tương đương với diễn tiến và quá trình lịch sử Việt Nam Nhân vật (lịch sử) cũng là một thành tố cấu thành nên chất có thật trong truyền thuyết Đó là những con người xuất hiện với đầy đủ hình hài,

diện mạo và cuộc đời cũng như hành trạng của mình đã được chính sử ghi chép Từ nhân vật Lạc Long Quân và Âu Cơ đã được các sử gia ghi chép, miêu tả rất rõ ràng đến nhân vật vua Lê Lợi với công cuộc đánh đuổi giặc Minh xâm lược cũng hoàn toàn nằm trong hệ thống sử liệu Ở đây cũng như vậy, “Chử Đồng Tử - Tiên Dung” cũng mang những thông tin chân thực đó Bằng chứng là các ghi chép được cho sớm nhất là trong Lĩnh Nam chích quái của Trần Thế Pháp (?) Hơn thế nữa nhân vật Chử Đồng Tử còn liên quan khá gắn thiết với sự kiện Triệu Quang Phục đánh quân Lương với các

di tích đầm Dạ Trạch Không chỉ có vậy, điều chúng tôi nhấn mạnh ở đây

là loại hình nhân vật cặp đôi (thường là vợ chồng) trong hệ thống truyền thuyết dân gian Chử Đồng Tử và Tiên Dung là một cặp nhân vật, tồn tại với tư cách vị thế là hai vợ chồng Loại hình này xuất hiện khá nhiều trong truyền thuyết như Lạc Long Quân - Âu Cơ (Con rồng cháu tiên), Mị Châu - Trọng Thủy (Sự tích thành Cổ Loa) Một nhân tố nữa đó là hoàn cảnh xuất thân khác biệt đẳng cấp cũng là “tình tiết” thường thấy, được tổ chức trong truyền thuyết

Trong tác phẩm của mình, Tô Hoài đã xây dựng thêm hàng loạt nhân vật mới, vốn không có trong truyện cổ Nó đại diện cho con người ở nhiều thời đại, nhiều thế hệ, nhiều đẳng cấp, nhiều hoàn cảnh Có những nhân vật của hiện thực sôi động, có những nhân vật của hồi ức trong tâm tưởng, có những nhân vật phân thân giữ cái tốt và cái xấu…

Trong “Chử Đồng Tử”, chỉ nhắc tới từ thời cha của Chử Đồng Tử cho tới Chử Đồng Tử, tiếp đến là nên duyên vợ chồng với công chúa Tiên Dung Hai vợ chồng cùng nhau xây dựng, cùng nhau giúp dân lành làm ăn, phát triển Còn trong “Nhà Chử”, sự nối tiếp từ nhiều thế hệ được thể hiện rõ nét Từ nhân vật ông Chử cho đến bố mẹ Chử, rồi đến Chử Nối tiếp truyền thống, nối tiếp việc xây dựng, tìm tòi và khám phá ra bến quê, trải qua biết bao khó khăn để tìm thấy bến Tự Nhiên, cuối cùng chàng cũng đặt chân tới Ở đó, Chử gặp nàng Dong và nên duyên vợ chồng, cùng nhau phát triển bến bãi Tự Nhiên của mình

Nói về nhân vật trong tác phẩm văn học, Tô Hoài cho rằng: “Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy trong một sáng tác” “Đúng vậy, nhân vật không chỉ là hình thức đề nhà văn khái quát hiện thực cuộc sống

một các hình tượng mà còn là nơi tập trung các giá trị nghệ thuật của tác phẩm Thông qua nhân vật nhà văn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lí tưởng thẩm mĩ

về con người Gần nửa thế kỉ sáng tác nghệ thuật, Tô Hoài đã có những đóng góp quan trọng vào nền văn học nước nhà Ở tác phẩm truyền thuyết viết lại, đặc biệt đối với việc xây dựng nhân vật, có thể thấy rằng Tô Hoài đã có công khơi sâu, mở rộng việc khai thác các giá trị truyền thống” 26

2.4 Phương thức xây dựng nhân vật

Trong văn học, nhân vật hay nói cách khác là nhân vật văn học chỉ xuất hiện qua việc trần thuật, qua sự miêu tả bằng phương tiện nghệ thuật Theo

“Lí luận văn học - tác phẩm và thể loại”: “nhân vật được miêu tả bằng chi tiết,

đó là những biểu hiện mọi mặt của con người mà người ta có thể căn cứ để cảm biết về nó Văn học dùng chi tiết để miêu tả chân dung, ngoại hình, hành động, tâm trạng, thể hiện qua những quá trình nội tâm Văn học cũng dùng những chi tiết để miêu tả ngoại cảnh, môi trường, đồ vật xung quanh con người” 16- tr.139-140

Cũng theo “Lí luận văn học - tác phẩm và thể loại”: “Chân dung là sự miêu tả các thuộc tính tự nhiên, bề ngoài của nhân vật; các biểu hiện về mặt

xã hội, hoàn cảnh, truyền thống văn hóa như ăn mặc, trang điểm, kiểu tóc Chân dung có thể bao gồm những động tác, tư thế, cử chỉ, ánh mắt, giọng nói, biểu hiện đặc trưng của nhân vật”… 16- tr.140

2.4.1 Những nét tương đồng

Truyền thuyết “Chử Đồng Tử” và tiểu thuyết “Nhà chử” của Tô Hoài cùng miêu tả về nhân vật Chử, cùng sử dụng những chi tiết, hành động,việc làm, suy nghĩ và đặt nhân vật trong những lời thoại, đối thoại để có thể khắc họa chân dung nhân vật Nhân vật đều được xây dựng là những con người cụ thể, có lai lịch, tên tuổi, hoàn cảnh và việc làm Tuy nhiên, ở hai sáng tác khác nhau thì cũng có sự khác nhau về phương thức xây dựng nhân vật

2.4.2 Những nét khác biệt

a Tiểu thuyết “Nhà Chử” của Tô Hoài

Tô Hoài xây dựng nhân vật của mình có nội tâm phong phú, có đời sống tình cảm và tính cách riêng: Xen kẽ trong những sự kiện, những tình

huống và các chi tiết, nhà văn đi sâu vào để diễn tả những suy nghĩ, trăn trở, day dứt, những tâm trạng buồn vui, phấn trấn của các nhân vật Các sắc thái, cung bậc tình cảm của nhân vật đều được nhà văn Tô Hoài khai thác, diễn tả một cách tỉ mỉ, chi tiết, phản ánh được tâm trạng thực tại của nhân vật trước hoàn cảnh, bộc lộ được những nét phức tạp và tinh tế

So với nhân vật trong các truyện cổ, nhân vật trong tiểu thuyết của Tô Hoài

đã vượt ra ngoài chức năng đơn điệu, khái quát của nó để tiến tới định vị mình ở một khu vực tiếp xúc mới, đa dạng, phong phú, gần gũi với đời sống 25

Thứ nhất, trong tiểu thuyết của mình, Tô Hoài đã sử dụng mô típ thử thách, vay mượn yếu tố thi pháp học dân gian để xây dựng nhân vật của mình Nhân vật của Tô Hoài được đặt trong những hoàn cảnh khó khăn để bộc lộ hết tính cách và con người của mình Con người luôn phải đấu tranh với những thử thách trong cuộc sống để có thể sinh tồn và luôn mang khát vọng cao cả

Để tồn tại, để sinh tồn trong cuộc sống, con người ta phải tạo ra của cải, vật chất Và vì thế, con người phải lao động, phải đánh đổi bằng sức lực, đánh đổi bằng mồ hôi, nước mắt và thậm chí là cả máu thịt của mình Bởi vậy mà cuộc sống khó khăn của người Việt Cổ trong buổi đầu lịch sử được Tô Hoài miêu tả rất rõ trong “Nhà Chử” Đó là cuộc sống nhọc nhằn vất vả và đầy gian khổ, có sự hi sinh nhưng đổi lại sự hi sinh đó mang những khát vọng cao đẹp

Tô Hoài đặt nhân vật của mình trong hoàn cảnh khó khăn và những tình huống thử thách buộc họ phải tìm ra cách để vượt qua Con người trong tiểu thuyết của ông phải đối đầu với thiên tai, quỷ quái, là công cuộc đi tìm sự sống Và chính trong những hoàn cảnh khắc nghiệt như vậy, nhân vật bộc lộ được những phẩm chất tốt đẹp và những khát vọng lớn lao Qua đó con người được tôi luyện, rèn luyện, trải nghiệm để có những kinh nghiệm và từ đó trưởng thành hơn

Trong tiểu thuyết “Nhà Chử”, để có thể yên ổn định cư ở các làng ven sông Cái và lập lên những bến sông sầm uất, người dân đời này qua đời khác luôn phải chống chọi với quỷ quái Ông Chử, bố Chử rồi cả Chử đều là những dũng sĩ đánh thuồng luồng, cá sấu nổi tiếng “Năm nào, ở bến nào chẳng phải đi đâm thuồng luồng, cá sấu… Những con quỷ quái vỡ tổ trên đầu nguồn về đầy sông Sóng đánh như bão to” 9- tr.66 Thời trai trẻ, ông Chử là chàng trai dũng

mãnh, lẫm liệt với chiếc giáo dài đã bao lần cùng dân làng chiến đấu ngoan cường “Mỗi năm mấy trận đánh thuồng luồng - mấy trận đổ máu, máu người và máu những con quỷ quái… Người tráng sĩ đánh thuồng luồng không lao cái chão tên đồng vào miệng nó như mọi người ta Trên đầu thuyền, chàng Chử cầm chiếc giáo dài Mồm thuồng luồng ngoác lên, đỏ đòng đọc, to bằng chiếc đấu đại Chàng Chử đứng chăm chắm như cây gỗ nghiến Uy nghiêm sừng sững Chàng Chử khoa tay, đâm ngọn giáo suốt họng xuyên lên tận sống lưng thuồng luồng Rồi nhanh như chớp, chàng Chử rút giáo, đẩy thuyền vút ra ngoài vòng quẫy của con vật giãy chết… Khúc thuồng luồng đứt đôi, ngập xuống Máu đỏ nhòa ngọn sóng” 9- tr.68-69 Đến thời bố Chử và Chử lại dùng đá đánh thuồng

luồng, cá sấu Khi cùng đoàn người lên đầu nguồn lập nghiệp, bố Chử còn phải đương đầu với nhiều loài thú dữ : gấu, báo, mà nhiều nhất là hổ “Chưa bao giờ những người dưới xuôi lên thấy lắm hổ đến thế Chắc hổ đã đánh hơi thấy mùi người lạ Chẳng con nai, con hoẵng nào còn dám ở đấy Hổ càng đói Những con

hổ đói, cả trăm con rống lên Tưởng như sấm sét trận giông lên cơn” 9- tr.84

Tuy dũng mãnh, dữ tợn là thế, nhưng cuối cùng, những con thú cũng phải bỏ đi hết Đúng như bố Chử nói: “Cái giống hổ hung hăng là thế, nhưng cũng chỉ hay bắt nạt người nhút nhát” 9- tr.84 Dân làng theo bố mẹ Chử ở lại, đào hố, đặt bẫy Hổ bị tiêu diệt quá nhiều đã khiếp sợ, bỏ đi

Tiếp đến là Chử, chặng đường từ đầu nguồn tìm về bến quê của Chử cũng gặp nhiều khó khăn Có lúc tưởng chừng như không thể nào vượt qua được “Những ngọn thác, những con lũ, bao nhiêu cản trở đột ngột ngang trời, tưởng không thể vượt qua Nhưng rồi cũng trèo được sang bên này đỉnh lũ, bỏ lại đằng sau tiếng thác gầm gào giữa rừng đã lủa tủa răng cá sấu Không hiểu làm thế nào qua được nơi hiểm ác đến thế Trong lòng lại náo nức dồn dập lên thác, ngọn lũ đã sừng sững trước mặt”9- tr.14 Rồi đến cả những xoáy nước

ghê rợn: “Cả chiếc độc mộc, trong nháy mắt, mất hút vào trong tiếng nước gào thét rợn tai” 9- tr.18 Vậy mà Chử vẫn bình tĩnh, khéo léo chèo chống

con thuyền băng qua muôn vàn hiểm nguy Đặt chân về đến bến quê, “chỉ có một đêm, Chử đủ sức diệt cả một sông thuồng luồng” khiến cho mọi người hết sức ngạc nhiên và vô cùng cảm phục Chính trong những gian nan và thử thách ấy mà Chử như đã trưởng thành hơn, dày dạn hơn rất nhiều