Khoá luận tốt nghiệp tìm hiểu nội dung và nghệ thuật tác phẩm “thời thơ ấu” của macxim gorki

Ông là người khai sinh ra nền văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa, tạo ra một huyền thoại trong văn học thế giới thế kỷ XX:một con người từ dưới đáy xã hội, không được học hành, bằng nghị

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC MẦM NON

NGUYỄN THỊ DUNG

TÌM HIỂU NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT

TÁC PHẨM “THỜI THƠ ẤU”

CỦA MACXIM GORKI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học trẻ em

HÀ NỘI – 2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC MẦM NON

NGUYỄN THỊ DUNG

TÌM HIỂU NỘI DUNG VÀ NGHỆ THUẬT

TÁC PHẨM “THỜI THƠ ẤU”

CỦA MACXIM GORKI

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học trẻ em

Người hướng dẫn khoa học

TS Dương Thị Thúy Hằng

HÀ NỘI – 2019

Đồng thời tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới cô giáo - TS Dương ThịThúy Hằng, người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo tôi trong quá trình học tập,nghiên cứu và hoàn thành khóa luận này.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới gia đình, bạn bè đã luôn giúp đỡđộng viên tôi trong quá trình học tập và thực hiện khóa luận

Quá trình nghiên cứu đề tài, tôi không tránh khỏi những thiếu sót vàhạn chế Kính mong nhận được sự đóng góp ý kiến của thầy cô giáo và cácbạn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Người thực hiện

Nguyễn Thị Dung

LỜI CAM ĐOAN

Đề tài Tìm hiểu nội dung và nghệ thuật tác phẩm “Thời thơ ấu” của Macxim Gorki là kết quả nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của cô

giáo - TS Dương Thị Thúy Hằng không trùng với kết quả nghiên cứu nàokhác Đề tài chưa được công bố trong bất cứ một công trình khoa học nào

Nếu sai, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Người thực hiện

Nguyễn Thị Dung

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích - Phạm vi nghiên cứu 4

4 Phương pháp nghiên cứu 4

5 Bố cục khóa luận 4

CHƯƠNG 1: TÁC PHẨM “THỜI THƠ ẤU” NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 5

1.1 Vài nét về tác giả Macxim Gorki và tác phẩm “Thời thơ ấu” 5

1.1.1 Nhà văn Macxim Gorki 5

1.1.2 Tác phẩm “Thời thơ ấu” 7

1.2 Một số phương diện về nội dung của tác phẩm “Thời thơ ấu” 9

1.2.1 Tác phẩm về những số phận bất hạnh, bi thảm 9

1.2.1.1 Số phận cậu bé Alexei và những đứa trẻ bất hạnh 9

1.2.1.2 Số phận bất hạnh của những người phụ nữ 18

1.2.1.3 Những số phận khốn khổ khác 23

1.2.2 Câu chuyện về cái xấu trong xã hội Nga cũ 27

1.2.3 Tác phẩm về tình người, tình đời 31

Chương 2: TÁC PHẨM “THỜI THƠ ẤU” NHÌN TỪ MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 43

2.1 Nghệ thuật kể chuyện trong tự truyện 43

2.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 48

2.2.1 Miêu tả ngoại hình 48

2.2.2 Khắc họa nội tâm 51

2.3 Kết cấu 53

2.4 Thời gian và không gian nghệ thuật 55

KẾT LUẬN 59

TÀI LIỆU THAM KHẢO 61

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 “Tuổi thơ ta là nơi hiền hậu nhất” (Lưu Quang Vũ) Tuổi ấu thơ

chính là giai đoạn đặc biệt quan trọng trong cuộc đời mỗi con người Những dấu

ấn thời thơ bé sẽ theo con người trên suốt cả chặng đường sau này Trong thếgiới tuổi thơ ấy, những câu chuyện, những bài thơ… thật sự có ý nghĩa bồi đắp

và làm giàu có đời sống tinh thần của các em Nó sẽ là tấm gương để các em họctập và xây đắp những khả năng của mình Những câu chuyện về tuổi thơ luôn cókhả năng mang lại rung động hồn nhiên, cảm động cho người đọc, người nghe,bởi nó chạm đến miền thân thuộc mà đầy kỷ niệm của mỗi một con người

1.2 Macxim Gorki (1868 - 1936) là nhà văn kiệt xuất người Nga cuối

thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX Ông là người khai sinh ra nền văn học hiện thực

xã hội chủ nghĩa, tạo ra một huyền thoại trong văn học thế giới thế kỷ XX:một con người từ dưới đáy xã hội, không được học hành, bằng nghị lực và ýchí của mình đã vươn lên trở thành một trong những cây bút vĩ đại nhất củavăn học Nga thế kỷ XX Người ta biết đến ông không chỉ là một nhà văn màcòn là một nhà hoạt động cách mạng, nhà thiết kế văn hóa của nước Nga nóiriêng và của toàn nhân loại nói chung Tuy nhiên, vinh quang không làm mất

đi vẻ bình dị trong con người Gorki Ông tự nhận xét một cách khiêm tốn về

tài năng của bản thân: chỉ là một người thợ trung thực trong công việc của

mình Và người thợ đó, cho đến cuối cuộc đời vẫn hết sức cần cù, nhẫn nại

cày xới, vun đắp cho cánh đồng văn chương Mỗi trang văn của MacximGorki thực sự là một trang đời, lấp lánh ánh sáng của tinh thần nhân văn,

hướng đến vẻ đẹp cao cả của “Con Người viết hoa” Nhiều tác phẩm của ông

trở thành tác phẩm kinh điển của văn học thế giới, tạo ra những dấu ấn khôngphai nhạt

“Thời thơ ấu” là tác phẩm nổi tiếng của Macxim Gorki nói riêng, của

văn học thế giới nói chung Đó là câu chuyện vô cùng xúc động và ý nghĩa kể

về một cậu bé tên là Alexei với tuổi thơ bất hạnh, tủi nhục và đầy cơ cực

“Thời thơ ấu” cũng chính là tác phẩm tự truyện về chính tuổi thơ bất hạnh của

Macxim Gorki Macxim Gorki từng nói rằng “Đọc Thời thơ ấu các em sẽ thấy

rằng tôi hoàn toàn là một con người nhỏ bé như các em, chỉ khác ở chỗ: Ngay

từ bé tôi đã duy trì được lòng ham muốn học tập và không sợ bất cứ thứ laođộng nào”

Kể từ khi ra đời cho đến nay, “Thời thơ ấu” đã trở thành cuốn sách gốiđầu giường của thế hệ tuổi thơ nhiều quốc gia trên thế giới, để lại những dấu

ấn tốt đẹp trong tâm trí độc giả Tìm hiểu nội dung và nghệ thuật tác phẩm

“Thời thơ ấu” của Macxim Gorki là một trong những con đường để khám pháthế giới nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm nổi tiếng này

Trong bộ ba tiểu thuyết mang tính tự truyện ấy, “Thời thơ ấu” là khúcđầu tiên, dấu ấn đầu tiên, những buồn vui cay đắng đầu tiên trên hành trìnhkiếm sống, mưu sinh, bị đày đọa khổ ải và trưởng thành của Macxim Gorki.Khi đọc “Thời thơ ấu”, nhà văn Pháp R Roland từng khẳng định rằng:

“Chưa bao giờ chúng tôi đọc trong văn học Nga một tác phẩm nào hay hơn cuốn thời thơ ấu của anh… Chưa bao giờ anh khéo léo sử dụng nghệ thuật của mình một cách thành thạo như thế”.

Ở Việt Nam, Macxim Gorki và tác phẩm của ông sớm được giới thiệu

như là một minh chứng của “cánh chim báo bão”, “lá cờ đầu” của văn học

hiện thực xã hội chủ nghĩa Macxim Gorki là một huyền thoại: một con người

từ "dưới đáy" xã hội, hoàn toàn bằng con đường tự học đã vươn lên thành một

nhà văn vĩ đại Mọi người nói ông là người vô thần, ông không tin vào Chúa.Điều đó có lẽ cũng không hoàn toàn đúng Trong ông luôn có một vị Chúa

toàn năng: đó là "Con Người viết hoa" - con người của lao động, của tự do,

con người luôn kiếm tìm sự thật, kiếm tìm chân lý - con người đó luôn có thể vượt lên tất cả, làm được tất cả” (Trần Thị Phương Phương - Macxim Gorki

huyền thoại về một con người) Tác giả Nguyễn Văn Chiến (vanvn.net) trong

bài viết “Nhớ về Macxim Gorki” đã khẳng định: “sức sống nơi con người

ông và tính nghệ thuật lẫn tính nhân văn cao cả của truyện ngắn, truyện vừa, tiểu thuyết, kịch, tùy bút, chính luận… của ông vẫn nóng bỏng, vẹn nguyên và phát triển vì sách của ông vẫn được dịch, được in ở khắp nơi trên thế giới Độc giả các thế hệ vẫn đang tìm tới ông với tư cách người bạn, người thầy, người hướng đạo trong văn chương, sự nghiệp và sự sống!”.

Về bộ ba tiểu thuyết tự truyện nói chung, tác phẩm “Thời thơ ấu” nóiriêng, các ý kiến nhìn chung đều đề cao tài năng của Macxim Gorki Trongcuốn “Lịch sử văn học Nga”, phần viết về Macxim Gorki, các tác giả (ĐỗHồng Chung, Nguyễn Kim Đính, Nguyễn Hải Hà, Nguyễn Trường Lịch, HuyLiên) đã dành ra khoảng 5 trang để điểm qua về bộ ba tiểu thuyết tự truyệncủa Gorki, trong đó có “Thời thơ ấu” Đặc biệt, khi nói về nghệ thuật của bộ

ba tiểu thuyết, ở trang 550, các tác giả khẳng định: “Cũng như những hồi kí

tự thuật khác, bộ tiểu thuyết của Gorki không có một cốt truyện theo nghĩa thông thường, quen thuộc trong tiểu thuyết Từ chương này qua chương khác trong suốt ba tập, trước mắt chúng ta, tái hiện lại những cảnh đời, những con người mà Aliosa từng gặp trên bao chặng đường phiêu lưu của mình” [2;

550] Khi nói về nghệ thuật kể chuyện, cuốn sách có viết: “Mở đầu là âm

điệu “đau buồn, chết chóc (bố chết, nghĩa địa hoang vắng, huyệt sâu thẳm…), nhưng rồi tiếp ngay sau đó, một âm điệu khác vang lên, âm điệu của sức sống phong phú, của vẻ đẹp đa dạng (hình ảnh người bà với mái tóc đen nhánh, ánh xanh kỳ lạ” (…) Hai âm điệu đó tạo nên hợp âm mở đầu cho giai điệu toàn tác phẩm” [2; 551] Trong cuốn “Văn học Nga trong nhà trường”,

tác giả Hà Thị Hòa cũng từng nhận xét: “Viết tự truyện, khai thác đề tài quá

khứ, Gorki muốn miêu tả quá trình phức tạp, gian khổ của một con người xuất thân từ tầng lớp nhân dân lao động nỗ lực không ngừng vươn tới đỉnh cao văn hóa, trở thành con người ưu tú của thời đại mới” [5; 76] Dịch giả

Trần Khuyến cho rằng, “Thời thơ ấu” giúp hiện lên trước mắt chúng ta “một

phòng trưng bày những mẫu người với những tính cách muôn màu muôn vẻ một bộ bách khoa toàn thư về con người của nước Nga cũ Gorki gọi văn học nghệ thuật là “nhân học” và “dân tộc học”.

-Tuy nhiên, việc nghiên cứu, tìm hiểu về Macxim Gorki ở Việt Nam chủyếu dừng lại trên các phương diện lớn về mặt nội dung và nghệ thuật trongtoàn bộ sáng tác của ông Việc tìm hiểu các tác phẩm riêng biệt của MacximGorki còn là một khoảng trống Cho đến nay, chưa có một tài liệu nào tìmhiểu chi tiết về nội dung và nghệ thuật tiểu thuyết mang tính tự truyện “Thời

thơ ấu” Đây chính là gợi ý để chúng tôi thực hiện đề tài: Tìm hiểu nội dung

và nghệ thuật tác phẩm “Thời thơ ấu” của Macxim Gorki Thực hiện đề tài

này, chúng tôi hi vọng hiểu rõ hơn về nội dung và nghệ thuật của một tácphẩm nổi tiếng, có ý nghĩa giáo dục cao đối với trẻ em

3 Mục đích - Phạm vi nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Khóa luận được thực hiện nhằm mục đích tìm hiểu nội dung và nghệthuật của tác phẩm “Thời thơ ấu” (Macxim Gorki) Từ đây, khóa luận bướcđầu rút ra một số giá trị giáo dục đối với trẻ em từ tác phẩm này

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của khóa luận tập trung vào tác phẩm “Thời thơấu” của Macxim Gorki Trong quá trình thực hiện khóa luận, để làm nổi bậthơn nội dung tìm hiểu, chúng tôi có đối chiếu, so sánh với một số tác phẩmcủa Macxim Gorki nói riêng, một số tác phẩm mang tính chất tự truyện vềthời thơ ấu của các tác giả khác nói chung

4 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp thống kê, phân loại

Phương pháp phân tích, đánh giá

Phương pháp so sánh, đối chiếu

5 Bố cục khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, khóa luận chia

thành 2 chương như sau:

Chương 1: Tác phẩm “Thời thơ ấu” nhìn từ phương diện nội dung.Chương 2: Tác phẩm “Thời thơ ấu” nhìn từ một số phương diện nghệ thuật

CHƯƠNG 1: TÁC PHẨM “THỜI THƠ ẤU” NHÌN TỪ PHƯƠNG

DIỆN NỘI DUNG

1.1 Vài nét về tác giả Macxim Gorki và tác phẩm “Thời thơ ấu”

1.1.1 Nhà văn Macxim Gorki

Cuộc đời

Macxim Gorki tên thật là Aleksey Maksimovich Peshkov Ông sinhngày 28 tháng 3 năm 1868, là con trai của một người thợ mộc MaximSavatievich Peshkov tài ba và có hiểu biết tại thành phố Nizhnii Novgorodnước Nga

Tuổi thơ của Macxim Gorki đầy bất hạnh Ông mồ côi cả cha lẫn mẹ khichỉ vừa tròn 11 tuổi Thời thơ ấu ông phải kiếm sống bằng nhiều nghề khácnhau như rửa chén bát, gác đêm, công nhân, làm thợ lò rèn,… bởi chẳng có sựthành công nào dễ dàng có được nếu không được trải qua sự tôi luyện, rèn giũathậm trí nghiêm khắc đến tàn bạo Năm 13 tuổi, Macxim Gorki đọc cuốn

“Eugenie Grandet” của Balzac và hiểu ra ý nghĩa thực sự của văn chương.Trong những năm tháng cơ cực ấy, ông không ngừng trau dồi vốn tri thức củamình qua sách và kinh nghiệm của trường đời đầy khắc nghiệt Năm 16 tuổi,Macxim Gorki đã đến thành phố Kazan với dự định thi vào trường đại học.Nhưng chính cái nghèo đã khiến ông không thể thực hiện ước mơ Tại đây, ôngphải làm phu thợ tại các bến tàu, chính những người công nhân, những tên

trộm cướp lưu manh đã vô tình trở thành những “người thầy bất đắc dĩ” mài giũa, tôi luyện tâm hồn ông và đó cũng chính là “ngôi trường đại học” đầu

tiên của Macxim Gorki

Macxim Gorki là một đại văn hào của dân tộc Nga, là người truyềncảm hứng và động lực cho nhân loại về tinh thần tự học, vượt khó, vượt khổ,

ông đã khẳng định rằng “Dòng sông Volga và thảo nguyên là trường đại học

lớn nhất của tôi” Cuộc đời ông trải qua nhiều biến cố thăng trầm nên ông rất

hiểu và đồng cảm với nỗi thống khổ của người dân, với khát vọng lớn lao của

họ Dưới góc nhìn của một nhà văn, ông nhận ra rằng chẳng có thứ “vũ khí” nào “sắc nhọn” như văn học Nó có thể làm thay đổi tích cực một tư tưởng hoặc “giết chết” một tâm hồn Và quả đúng như vậy, với tình yêu nước nồng

nàn, ông đã cho ra đời những đứa con tinh thần giàu tính nhân văn, truyền tảinhững thông điệp ý nghĩa về cuộc sống, là động lực giúp những người dân Ngavươn lên giành lấy lợi ích chính đáng về mình Có thể nói, nếu như lịch sử nướcNga cuối thế kỉ XIX và đầu thế kỉ XX được ví như một dòng sông thì Macxim

Gorki chính là cây cầu bắc ngang dòng chảy phức tạp đó Ông là “nhân chứng

sống” cho ta cái nhìn toàn vẹn về cách mạng Nga và văn học Nga.

Ngày 18 tháng 6 năm 1936, Macxim Gorki qua đời Gần nửa thế kỉmiệt mài lao động trí óc, ông đã cống hiến cho nhân loại vốn sống vừa hiệnthực, vừa lãng mạn, thức tỉnh sự tự ý thức vươn lên tìm ánh sáng của nhândân lao động

Sự nghiệp sáng tác

Nhắc đến Macxim Gorki là nhắc đến “người anh cả mẫu mực” của văn

chương thế giới, người sáng lập ra khuynh hướng sáng tác văn học hiện thực

xã hội chủ nghĩa Ông là cha đẻ của một kho tàng đồ sộ những tác phẩm mangđậm giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao Hòa cùng dòng chảy văn học đa dạngnước Nga, ngòi bút Macxim Gorki luôn tạo ra dấu ấn riêng

Ngòi bút của Macxim Gorki để lại dấu ấn mạnh mẽ ở nhiều thể loại:truyện ngắn, tiểu thuyết, soạn kịch, thơ, Trong đó văn xuôi mang cho ôngnhiều thành công hơn cả

Ngày 12 tháng 9 năm 1892, truyện ngắn đầu tay “Makar Chudra” đượcđăng tải trên tờ báo Kavkaz ở Tiflis với nghệ danh Macxim Gorki đã gây

tiếng vang lớn Nó chính là “quả bom” đầu tiên được “kích nổ” mở đường

cho sự nghiệp sáng tác sau này của ông

Năm 1898, bộ truyện ngắn đầu tiên được xuất bản gồm 2 tập, mỗi tậpkhoảng 10 truyện Với giọng văn mới mẻ, chân thực nó khiến độc giả nước

Nga không khỏi “giật mình” chú ý.

Năm 1899, tiểu thuyết đầu tiên của ông mang tên “Foma Gordev” rađời nhằm phê phán thói tham lam, ích kỉ, hống hách của bọn trưởng giả

Năm 1901, vở kịch mang tên “Dưới đáy” đánh dấu bước ngoặt trên conđường sáng tác của ông

Tên tuổi của ông còn gắn liền với với 2 cuốn tiểu thuyết “Người mẹ”(1906 - 1907) và “Cuộc đời Klim Xamghin” (1925 - 1936).

Cùng với đó, Macxim Gorki gây được tiếng vang lớn với bộ 3 tác phẩm tựthuật “Thời thơ ấu”, “Kiếm sống” và “Những trường đại học của tôi” (1913 -

1923) Ông nổi tiếng với câu nói “văn học là nhân học” Do đó, xuyên suốt

trong các tác phẩm của mình tính nhân văn, nhân đạo được ông phác họa rất

rõ nét Và ta có thể dễ dàng nhận thấy các sáng tác của Macxim Gorki đi theohai khuynh hướng đó là văn học lãng mạn và văn học hiện thực

Sự nghiệp sáng tác của Macxim Gorki có thể ví như một “tấm thảm”

rộng lớn, trải dài khắp dải đất Nga màu mỡ mà những dấu chân của người dânNga, chế độ Nga, lịch sử nước Nga thời đó chính là những con chữ sống độngtạo ra một Macxim Gorki tài năng mà chúng ta có như ngày hôm nay

1.1.2 Tác phẩm “Thời thơ ấu”

Hoàn cảnh ra đời

Năm 1908, Lenin đã có chuyến thăm đến nơi ở của người bạn MacximGorki Được sự gợi ý và động viên của Lenin, ông đã viết bộ tự thuật nổi

tiếng, trong đó có “Thời thơ ấu” (1913 - 1914).

Cuộc đời Macxim Gorki được gói gọn trong bộ ba cuốn tiểu thuyết tựthuật đó là “Thời thơ ấu”, “Kiếm sống”, “Những trường đại học của tôi”.Trong đó, “Thời thơ ấu” được viết năm 1913 - 1914, đó là những trang hồi kívừa bi thương vừa hài hước của cuộc đời cậu bé có nghị lực sống phi thường

Bi thương ở chỗ cậu bé ấy còn quá nhỏ để phải chứng kiến sự ra đi của những

người cậu yêu thương và những trận đòn roi “nhẫn tâm” giáng xuống cơ thể

non nớt ấy Hài hước ở chỗ mặc dù cuộc sống tàn nhẫn là thế nhưng chẳngthể nào vùi lấp được những suy nghĩ ngờ nghệch đáng yêu cậu bé Alexei haynhững thói xấu của xã hội thật khiến người ta bật cười Tất cả những điều ấytạo thành những vết sẹo chằng chéo nhau giày xéo tâm can cậu bé mà không

Theo quan niệm của người châu Âu 13 là con số không may mắn và xui xẻo.Macxim Gorki đã dùng chính con số đó để nói về cuộc đời mình, đó là mộttuổi thơ bất hạnh và đầy đau khổ.

“Thời thơ ấu” là câu chuyện xúc động kể về một cậu bé tên là Alexei vớimột tuổi thơ tủi nhục, cơ cực và đầy bất hạnh Cậu mồ cô cha khi mới lên 4, mẹ

đi lấy người khác, cậu trưởng thành trong tình yêu thương của bà và sự dạy dỗnghiêm khắc của người ông Với tâm hồn nhạy cảm của một nhà văn, ông đã

sử dụng khéo léo ngòi bút tài hoa của mình để khắc họa nên hình ảnh chân thực

về cuộc đời của một cậu bé tên là Alexei trong cuốn tự truyện “Thời thơ ấu”

Cách mở đầu và kết thúc của tác giả vô cùng ấn tượng, với cảnh chếtchóc của cha và mẹ Alexei Cái chết ấy cũng chính là cái chết của đại bộ phậnngười dân Nga bởi sự nghèo đói, dịch bệnh và sự vô tình của con người lúcbấy giờ Alexei khi ấy còn quá nhỏ để có thể cảm nhận được sự mất mát đó,những câu hỏi ngờ nghệch của cậu bé thật khiến người ta đau lòng

Sau khi mất đi người đàn ông trụ cột trong gia đình, cậu theo bà và mẹrời Astrakhan về thị trấn Nijni xinh đẹp sinh sống Cũng chính từ đây cuộcđời cậu bước sang một trang mới với những nỗi buồn không báo trước

Không xinh đẹp như vẻ bề ngoài mà nó khoác lên, Nijni thực chất làmảnh đất u tối và xám xịt nuôi lớn những con người sống trong đau khổ Đó

là nơi Alexei luôn phải chịu những trận đòn chết đi sống lại từ tay ông ngoại,hay những trận cãi vã xung đột xảy ra triền miên trong chính gia đình cậu vàthậm trí những cái chết cũng đến như cơm bữa Nhưng may thay, cậu lại cómột người bà vô cùng nhân từ, luôn yêu thương cậu hết mực

Cuộc sống khắc nghiệt chẳng đủ sức để bóp méo “phần người” của

cậu bé Alexei Càng đau khổ bao nhiêu, những giá trị của cuộc sống càng trỗidậy mạnh mẽ bấy nhiêu Nó đã giúp cậu tìm thấy những người bạn đáng quý,bồi đắp lòng nhân ái, bao dung con người, hoàn thiện nhân cách, dám đứnglên vì chính nghĩa

Mãi về sau này, nhà văn mới hiểu “Người dân Nga, do quẩn quanh

sống trong sự nghèo khổ và buồn tẻ, người ta bèn nghĩ ra cách giải trí bằng

sự đau khổ Họ đùa cợt với đau khổ vui như chơi đùa với lũ trẻ và hiếm khi

cảm thấy sự xấu hổ hay nhục nhã về những nỗi bất hạnh Giữa những chuỗi ngày nhàm chán vô tận thì sự đau khổ chính là ngày hội và cháy nhà là một trò vui Trên bộ mặt nhẵn thín thì vết trầy xước cũng trở thành một thứ đồ trang sức hiếm hoi…” [3; 249].

Thời thơ ấu là một cuốn tự truyện lạ, lạ từ hình ảnh cho đến ngôn từ vàcách ứng xử của người Nga lúc bấy giờ Truyện không có cao trào, chỉ cónhững chuỗi ngày đau buồn không chấm dứt

1.2 Một số phương diện về nội dung của tác phẩm “Thời thơ ấu”

Với ngòi bút chân thực, hình ảnh cậu bé Alexei hiện lên thật đángthương và lấy đi nước mắt của nhiều độc giả Đó là một cậu bé hồn nhiên,ngây thơ Cuộc đời cậu trải qua nhiều biến cố thăng trầm khi phải tận mắtchứng kiến sự ra đi của từng người mà cậu yêu quý nhất Song cũng khôngthế phủ nhận một điều rằng nếu như không có một quá khứ tàn nhẫn như vậythì chắc gì nhân loại đã có một ngôi sao sáng trên bầu trời văn học nước Nganói riêng và của toàn nhân loại nói chung như ngày hôm nay

Tuổi thơ của Alexei vô cùng bất hạnh, cậu sớm mồ côi cha khi mới lênbốn Khung cảnh “Thời thơ ấu” mở ra khi ấy thật ngột ngạt, bi thảm, đó làhình ảnh cha cậu nằm bất động trên sàn, còn bà và mẹ khóc thảm bên cạnh.Alexei thật đáng thương bởi sự ngô nghê của cậu bé bốn tuổi khi ấy vẫn chưahiểu được nỗi đau mất cha và tương lai khắc nghiệt khi thiếu vắng trụ cột

trong gia đình là như nào “Tôi chưa từng thấy người lớn khóc bao giờ, cũng

không tài nào hiểu nổi những lời bà cứ lặp đi lặp lại với tôi: “Kìa, từ biệt cha

đi con Con sẽ không bao giờ nhìn thấy cha con nữa đâu Khổ thân, cha con mất sớm quá” [3; 6] Khi chôn cất cha xong, Alexei vẫn không rơi nước mắt,

khi được bà hỏi lí do, cậu đáp rất thản nhiên “Con không muốn” [3; 10], bởi

“Điều này làm tôi cực kì ngạc nhiên Tôi hiếm khi khóc, mà nếu có thì cũng

vì tức giận nhiều hơn là vì buồn rầu Vả lại, cha thường bật cười khi trông thấy tôi giọt vắn giọt dài” [3; 10] Cậu cũng không hiểu tại sao cha lại biến

mất “Tôi vừa mới ốm dậy, hay nói đúng hơn, tôi vừa mới bò ra được khỏi

giường Nhưng tôi vẫn nhớ hồi tôi mới ốm, cha vẫn luôn quanh quẩn bên giường để chăm sóc và đùa giỡn với tôi Thế rồi một ngày nọ đột nhiên cha biến mất, thay vào đó là bà ngoại tôi - người vô cùng lạ lẫm, tôi chưa từng thấy bao giờ” [3; 6] Sự đáng thương của cậu còn được thể hiện ở hình ảnh

những con ếch nhái bị chôn vùi cùng chiếc quan tài của cha cậu, đến khi rờikhỏi cậu vẫn không ngừng lo lắng cho đám ếch ấy mà tuyệt nhiên không có

một lời nào nhắc về cha “Thế lũ ếch ấy có thoát ra được không hở bà?” [3;

10] Những suy nghĩ non nớt, ngây ngô của cậu bé như ngàn mũi dao chĩathẳng vào trái tim của những người đang sống

Sau khi cha mất, cậu về quê ngoại sống, đó là một thị trấn xinh đẹpnằm ở ngã ba sông nhưng mảnh đất ấy vốn chẳng bình yên như vẻ bề ngoài

của nó Những con người ở đó tạo ra cảm giác khó chịu với Alexei “Tôi

không thích bọn họ, cả người lớn lẫn trẻ con Tôi cảm thấy mình như người

lạ ở giữa họ Thậm chí ngay cả bà cũng bằng một cách nào đó mà trở nên xa cách và lạ lẫm với tôi Đặc biệt tôi rất không thích cậu Vừa gặp, tôi đã cảm thấy cậu ở phía đối nghịch với mình, với cậu tôi chỉ cảm thấy vừa tò mò vừa e ngại” [3; 22] Và ngay cả ngôi nhà mà cậu sống cũng vô cùng đáng ghét “Từ ngoài đường nhìn vào ngôi nhà trông có vẻ rộng rãi, nhưng bước vào bên trong mới biết nó đã bị ngăn thành nhiều phòng hẹp tối om và chật chội Mọi người ra ngấm vào nguýt lẫn nhau, ai nấy đều cáu bẳn chẳng khác gì ở chỗ cầu tàu, và có một mùi gì kinh tởm bao trùm cả căn nhà Tôi bước ra ngoài sân, nhưng ngay cả nó cũng đáng ghét” [3; 22] Ngay từ đầu Alexei đã không

thể hòa hợp với cuộc sống nơi đây, bầu không khí cũng làm cậu cảm thấychán ghét, ngôi nhà ấy và cả những con người ấy chính là những nỗi đau cũngvừa là nguồn cảm hứng văn chương sau này của cậu

Những người trong gia đình cậu bé Alexei thật kì lạ, họ “yêu thương” nhau bằng bạo lực và sự ghanh ghét đố kị “Người nhà Kashmirin không thích

những ai tốt đẹp đâu Họ ghen ghét, họ khó chịu, họ tìm cách tống khứ đi cho khuất mắt” [3; 61] Và Alexei cũng không phải là ngoại lệ, cậu thường xuyên

“được” ông ngoại dạy dỗ bằng những trận đòn roi như mưa đến chết đi sống

lại “Tôi chết ngất đi giữa trận đòn của ông Tôi ốm suốt mấy hôm sau, phải

nằm sấp trên một chiếc giường rộng nhưng ngột ngạt, bí bức trong căn phòng bé tẹo chỉ có mỗi một cửa sổ cùng ngọn đèn tù mù đặt ở góc phòng”

[3; 38] Và cũng chính trận đòn ấy đã mở đường cho trái tim cậu “Nhưng

cũng chính những ngày đen tối ấy lại là quãng thời gian đáng ghi nhớ nhất của cuộc đời tôi Bản thân tôi đã thay đổi và trưởng thành hơn rất nhiều Tôi bắt đầu biết quan tâm đến người khác, trái tim tôi giống như vừa bị xé toạc

và trở nên đặc biệt nhạy cảm với mọi nỗi đau đớn cùng sự sỉ nhục dù là của bản thân tôi hay người khác” [3; 38] Ai rồi cũng sẽ khác, dù là nỗi đau hay

niềm vui, nước mắt hay nụ cười thì tất cả đều khiến chúng ta mạnh mẽ hơn,thấu hiểu hơn

Nhưng đòn roi chẳng thể dập tắt hơi thở sống mãnh liệt của cậu bởi tâmhồn ấy luôn được nuôi lớn từng ngày bằng tình yêu thương vô bờ bến của bà

ngoại - một người phụ nữ hiền hậu “Lời nói của bà nhỏ nhẹ bổng trầm khắc sâu

trong tâm trí tôi như những đóa hoa ngát hương tươi thắm vĩnh hằng” [3; 16].

Bà chẳng khác nào một bà tiên xuất hiện đúng giây phút cậu cần một ngườiquan tâm, vỗ về thay thế cho người cha quá cố của cậu

Ngay từ nhỏ Alexei đã bộc lộ bản chất là một cậu bé thông minh “Tôi

học đọc và viết khá dễ dàng” [3; 110] Không chỉ vậy Alexei còn là một cậu

bé có tấm lòng nhân ái “Những vết bầm tím, xây xước không làm tôi sợ, song

sự tai ác của lũ trẻ cùng các lề luật tàn bạo của đường phố luôn khiến tôi điên tiết Tôi không sao kìm lòng nổi khi chứng kiến chúng trêu chọc chó và

gà, hành hạ mèo, dọa lũ dê của mấy người Do Thái sợ chạy toán loạn, trêu chọc những người lang thang say xỉn, và nhất là khi chúng vui sướng hét váng lên “Lão Igosha - Tử thần trong túi!” [3; 152] Nhưng trái tim cậu đau

lòng hơn cả là “cảnh tượng bác thợ cả Gregory Ivanovithch, nay đã mù, phải

ăn xin trên phố” [3; 154]

Alexei vẫn đang độ tuổi trẻ thơ, mà đã là trẻ thơ thì sẽ vô cùng bướngbỉnh và nghịch ngợm Mặc cho sự cấm đoán của ông, Alexei không thể từ bỏ

thú vui của mình với những “trận chiến” cùng lũ trẻ hàng xóm “Bọn trẻ con

tụ tập ở bờ dốc lập tức ném tới toi những viên đá hay sỏi nho nhỏ, tôi cũng ném trả lại bọn nó đầy hứng thú” [3; 109] Chúng luôn coi cậu là “kẻ thù” và

một mình cậu không ngại “chiến đấu” với tất cả “Tôi đang hào hứng bước

vào trận chiến mà một mình chơi lại cả lũ, càng hào hứng hơn bởi những viên đá nhỏ trong tay tôi ném bao giờ cũng trúng đích khiến tụi kia bỏ chạy tán loạn hoặc phải lẩn trốn vào các bụi cây” [3; 110].

Ở độ tuổi của Alexei, đáng nhẽ ra cậu phải có một cuộc sống vô tư, hồnnhiên như bao đứa trẻ cùng trang lứa, thời điểm ấy ít ai có thể hiểu được trong

hình hài nhỏ bé ấy luôn tồn tại sự cô đơn đáng sợ đến nhường nào “Cuộc

sống của tôi thật nặng nề, tôi cảm thấy tuyệt vọng khi cố gắng tìm người đồng cảm với mình Tôi tìm mọi cách che giấu tâm trạng của mình đi, để bên ngoài tôi vẫn là một đứa trẻ vô tư, hiếu động, ngang bướng” [3; 232] Alexei có

một gia đình nhưng chính những con người ấy lại khiến cậu cảm thấy cô độcvới nỗi buồn nội tâm giằng xé Nghịch ngợm, hiếu động là thế nhưng tất cảchỉ là vỏ bọc che đi đôi mắt đượm buồn và một trái tim thơ trẻ đang rỉ máu.Alexei cô đơn đến mức đã có những lúc khi nhìn những đứa trẻ khác chơi đùa

vui vẻ, cậu “đã chơi cùng chúng trong ý nghĩ, và có lúc đã say sưa đến mức

không biết rằng mình đã hét lên hoặc cười thật to” [3; 199].

Alexei là một đứa trẻ rất liều lĩnh, cậu phản ứng dữ dội để trả thù những

kẻ dám bắt nạt người thân của cậu Đó là khi mụ chủ quán ném củ cà rốt vàongười bà và chửi rủa độc ác khiến Alexei vô cùng căm phẫn, cậu quyết trả thù

bằng được “Rình lúc mụ vợ chủ quán xuống hầm, tôi sập cửa và khóa trái lại

ngay Tôi sung sướng nhảy nhót trên nắp hầm một hồi rồi ném chìa khóa lên mái nhà” [3; 140] Hay cậu sẽ nổi giận ném chăn gối, ủng vào người ông ngoại

và cắt nát cuốn lịch mà ông yêu quý khi ông dám đánh bà Tệ hại hơn là có lần

cậu đã dùng con dao đâm vào cha dượng khi ông ta đánh đập mẹ “Tôi nghe

thấy tiếng ông ta đánh mẹ tôi, và khi chạy vào tôi thấy mẹ khuỵu ngã xuống đất” [3; 321] Cảnh tượng mất nhân tính ấy diễn ra ngay trước mắt Alexei nó

khiến cậu không chịu đựng được nữa “Tôi chộp lấy con dao cán bạc ở trên

bàn vốn dùng để cắt bánh mì Đây là vật duy nhất còn lại thuộc về bố tôi mà

mẹ vẫn còn giữ đến tận lúc bấy giờ Và tôi lấy hết sức bình sinh đấm tới May

mắn thay mẹ tôi đã kịp đẩy Maximov ra khỏi tầm dao, khiến nó chỉ làm cái áo khoác rách một lỗ và làm ông ta bị trầy xước” [3; 321] Cậu không độc ác,

cũng không phải là một đứa trẻ hư, trong người cậu không chứa mầm mốngcủa một tên lưu manh, những phản ứng mỗi lúc một dữ dội của cậu chỉ là hệquả tất yếu bởi những tổn thương dồn nén quá sức chịu đựng của một đứa trẻ,

nó thôi thúc cậu phải đứng lên bênh vực lẽ phải, bênh vực kẻ yếu

Alexei cũng là một đứa trẻ “cá biệt” đến mức đáng yêu, những suy nghĩ và trò “trả đũa” của cậu thật khiến người ta phải bật cười Khi được đến

trường học, cậu nhanh chóng kết bạn được với lũ con trai nhưng trong mắtgiáo viên cậu là một thằng nhóc cá biệt và cái tên của cậu đã được đưa vào

“danh sách đen” khiến Alexei cảm thấy vô cùng khó chịu “Điểm khó ưa nhất trên gương mặt của thầy có lẽ là đôi mắt màu xám lạnh như chì Nó luôn dán vào tôi đến mức tôi ước gì có thể dùng tay để bóc toạc ánh nhìn khỏi mặt mình mà quoẳng đi” [3; 309] Và cậu được các thầy quan tâm đến mức dành

cho cậu một vị trí đặc biệt ngay tại bàn đầu đối diện bàn giáo viên, ông thầy

“dường như chả buồn đếm xỉa đến đứa học trò nào khác” [3; 309] chỉ săm

soi có riêng Alexei “Trò Pyeshkov, không được mặc đồ dơ đến lớp… Trò

Pyeshkov, đừng có mà lấy chân làm ồn… Trò Pyeshkov, em chưa buộc dây giày kìa” [3; 309] Sự “quan tâm” thái quá của thầy mỗi lúc một tăng dần và

khiến Alexei không chịu đựng được nữa Có lẽ thầy không biết rằng tròAlexei của thầy là một thằng nhóc không dễ bị người khác bắt nạt, cậu sẽphản kháng lại ngay bằng những cách trả thù hết sức oái oăm và vô cùng sáng

tạo “Một ngày nọ, tôi lấy nửa quả dưa hấu đã đông lạnh, nạo phần thịt dưa

đi, rồi buộc nó vào sợi dây treo ngay ở cửa ra vào Lúc thầy giáo mở cửa, quả dưa bị rút lên cao, nhưng khi vừa đóng cửa lại thì nó rơi ụp ngay xuống đầu thầy như một cái mũ ngộ nghĩnh” [3; 309] Chưa dừng lại ở đó, vào một lần

khác cậu “rải bột thuốc lá lên bàn thầy giáo, khiến ông ta hắt hơi đến mức phải

bỏ dở tiết giảng và nhờ người em rể đến trông lớp hộ” [3; 309] Cậu bé Alexei

bé bỏng không ngờ rằng trường học giống như “kẻ thù” không đội trời chung

với cậu, bởi lẽ ngay đến cả giáo viên dạy môn Thần học cũng không ưa cậu vìcậu không có sách Kinh Thánh nhưng cậu lại vô cùng yêu mến thầy Nhữngtưởng rằng cậu sẽ bị sớm đuổi học nhưng may thay vào những thời điểm Alexei

cảm thấy tuyệt vọng nhất thì luôn có những bàn tay sẵn sàng chia ra để giúp đỡcậu bé Đó là chuyến viếng thăm không báo trước của ngài giám mụcKhrisanph, ông đã mở ra ánh sáng cho con đường tăm tối của cậu, tiếp thêm sứcmạnh để cậu vững bước trên con đường khai hóa văn hóa cho bản thân.

Khi được bác Peter hỏi về ước mơ sau này, cậu không ngại ngần trả lờirằng sẽ đi lính Một lần khác, khi được Sascha con trai cậu Michael rủ cậu bỏ

nhà để gia nhập hội của bọn cướp, Alexei đã từ chối, bởi lúc này cậu “Đã

muốn trở thành một sĩ quan có thanh gươm lóe sáng” [3; 258] để diệt những

kẻ ác Điều này cho chúng ta thấy được ngay từ nhỏ mặc dù phải sống trongnhững điều dơ bẩn của xã hội nhưng tâm cậu luôn sáng và phân biệt đượcnhững gì nên làm Với tư duy của một đứa trẻ sớm trải qua những nỗi đau cắt

da xé thịt cậu không cho phép mình lầm đường lạc lối Và quả thật như vậy,khi lớn lên cậu bé ấy đã đi theo ánh sáng của cách mạng, đi theo con đườngchân chính đưa người Nga thoát khỏi những tư tưởng sai lệch và giúp họ tìmthấy một cuộc sống hạnh phúc hơn, ấm no hơn

Khi phải chứng kiến thường xuyên những giọt nước mắt, những tiếng cãi

cọ hay những sự giày vò lẫn nhau trong gia đình, cậu bé Alexei bé bỏng ngàynào còn cảm thấy đau đớn thì giờ đây trái tim cậu trở nên chai sạn và quen dầnvới chúng, những chuyện ấy không còn làm cậu kích thích hay đau lòng nữa

Cậu thu mình và trở nên lạnh nhạt với cuộc sống “Tôi cũng trở nên thờ ơ hơn,

không muốn kết thân với ai hết Ngay cả tiếng reo vui vẻ của lũ trẻ con nhà Ovsyanikov cũng không còn mời gọi được tôi nữa Và tôi thấy khó chịu khi mấy đứa em họ đến chơi… Những cuộc trò chuyện của ông tôi dần tẻ nhạt, chỉ toàn những lời càm ràm ai oán Chúng khiến tôi chán ngấy” [3; 299] Phải

chăng nỗi đau nối tiếp nỗi đau khiến trái tim cậu trở nên vô cảm và tê liệt, cậunhư người sống dở chết dở lạc lõng giữa dòng đời

Ngay từ nhỏ, Alexei đã bộc lộ ra bên ngoài là một đứa trẻ ham hiểu biết,thích học hỏi Những vụ rắc rối ở trường học liên tiếp xảy ra, bị thầy ghét, các

bạn trêu chọc, chế nhạo, nào là “Thằng ăn xin” [3; 340] hay “Thằng nhặt giẻ

rách” [3; 340] Trái tim cậu đã tổn thương biết nhường nào khi ngay cả ở

trường không cũng không nhận được sự đồng cảm Nhưng với lòng quyết tâm

và nghị lực phi thường, lòng ham hiểu biết, yêu tri thức không chịu khuất phục

trước những thử thách của cuộc sống cuối cùng cậu cũng vượt qua được kì thi

lên lớp 3 Những nỗ lực của cậu đã được đền đáp bằng quả ngọt “Tôi được nhà

trường thưởng cho cuốn Phúc Âm cùng tập ngụ Thơ Ngụ Ngôn của Krilov đóng bìa cứng hẳn hoi, và cuốn Fata-Morgana, tuy còn mới nhưng lại không có bìa”

[3; 341] Cậu cũng được thưởng cả tấm bằng khen khiến ông ngoại vui khôn tả

“Lúc tôi đem những phần thưởng ấy về nhà, ông tôi mừng lắm” [3; 341] Đó

chính là minh chứng sống của một con người vượt nghèo, vượt khổ bước đầudành được sự vẻ vang cho bản thân và gia đình

Cuộc đời nhiều đau buồn nhưng Alexei lại có những suy nghĩ tích cực,lạc quan về cuộc sống Đó là khi cậu được chơi với lũ bạn nghèo trong những

năm tháng cậu đi nhặt rác và trộm gỗ cùng ván trên sông Oka “Và nhìn đi

nhìn lại thì tôi thấy rằng chúng tôi sống cũng chẳng khổ Bởi theo tôi, thì tôi rất thích cuộc sống tự do tự tại theo ý mình Tôi càng quý mến mấy đứa bạn này, chúng đã cho tôi những cảm tình sâu sắc, và tôi luôn mong mỏi được làm những điều tốt nhất cho chúng” [3; 340].

Sau cái chết của mẹ, ông ngoại “đuổi” Alexei ra khỏi nhà và cách cậu chấp nhận nó vô cùng thản nhiên “Và thế là tôi bước vào đời” [3; 350] Cậu chấp nhận bị “tống cổ” ra khỏi nhà như một điều hiển nhiên không sớm thì

muộn, như thể cậu đã chờ câu nói này từ rất lâu Alexei bước vào đời với haibàn tay trắng, cậu kiếm sống bằng đủ mọi nghề với những đắng cay, tủi nhục.Càng đau khổ bao nhiêu, trái tim cậu càng cứng cáp và trưởng thành bấynhiêu Bóng tối không làm ta mù đường, càng tối bao nhiêu những chân lísống đẹp đẽ càng sáng bấy nhiêu

Là con đẻ của nhân dân lao động nghèo khổ, Alexei đã mang đầy đủ

những đặc tính di truyền của “người mẹ” sinh ra cậu Chính vì vậy, mặc dù tuổi

còn rất nhỏ, nhưng cậu đã chẳng sợ bất cứ thứ lao động nào Cậu không ngừngmiệt mài lao động và học tập Đôi bàn tay nhỏ bé ấy trở nên thô ráp nhưng thứ

mà cậu nhận được còn đáng quý hơn nhiều Người ta nhìn thấy ở cậu lấp lánh lítưởng sống cao đẹp và khát vọng vươn lên chinh phục giành lấy sự sống

Số phận của Maxim em trai ruột của Alexei, Sacha và em Nikolai

-em cùng mẹ khác cha của Alexei

Maxim, Sacha và Nikolai là những đứa trẻ mang kiếp người khốn khổ.Ngay từ khi sinh ra các em đã mang theo gánh nặng của số phận.

Maxim là một đứa trẻ đáng thương, đáng nhẽ ngày mà em ra đời emphải được chào đón bằng nụ cười ấm áp của gia đình Nhưng không, ông trờithật nhẫn tâm khi đó lại là ngày cánh cửa tử thần mở ra và đón người bố emthân yêu của em ra đi Ra đời chưa được bao lâu, chưa cảm nhận trọn vẹn

được ánh sáng mặt trời thì em chết “Maxim, đứa em trai mới đẻ của tôi đã

chết Em được quấn trong mảnh vải trắng, bên ngoài buộc chặt lại bằng sợi dây vải màu đỏ và được đặt trên chiếc bàn trong góc cabin” [3; 11] em được

đặt trong một chiếc hòm con và được chôn cất tại Saratov

Sascha là đứa em đầu tiên cùng mẹ khác cha của Alexei Em dườngnhư là sản phẩm được hóa công gọt đẽo sơ sài với cái đầu to kì quoặc và vôcùng vụng về, em bẩm sinh yếu ớt đến nỗi chẳng thể bò loang quanh Nhưng

em lại có đôi mắt xanh sẫm đẹp tuyệt vời và mỉm cười bẽn lẽn thật đáng yêu

Có lẽ cuộc sống quá nghèo khổ và một người cha tồi tệ luôn khiến mẹ đaubuồn nên khi em sinh ra em không được khỏe mạnh như những đứa trẻ khác

Em biết nói từ rất sớm nhưng em lại “hạnh phúc với việc im lặng” [3; 320].

Sacha tuy còn nhỏ nhưng nó đã biết thể hiện tình cảm với những người xung

quanh và dường như nó vô cùng yêu mến người anh Alexei của nó “Sascha

luôn vui vẻ khi thấy tôi và thường đòi được tôi bế lên Thằng bé hay sờ tai tôi bằng những ngón tay bé xíu thơm mùi hoa violet” [3; 320] Và rồi hạnh phúc

cũng không mỉm cười với em “Thằng bé bất ngờ qua đời mà chẳng hề ốm

đau gì Buổi sáng hôm ấy nó vẫn im lặng như bao ngày khác, nhưng đến buổi tối, đúng khoảnh khắc tiếng chuông chiều vang lên, chúng tôi tìm thấy thằng

bé nằm bất động trên bàn” [3; 320].

Sau cái chết của Sascha, một thời gian sau em Nikolai ra đời Nhưng emcũng chẳng may mắn hơn người anh là bao khi em sinh ra cũng yếu ớt và mắc

bệnh lạ “Thằng em tôi thì bệnh gì chả biết, song mắt cá chân cứ lở loét ra Nó

yếu đến nỗi khóc không ra tiếng, bị đói thì cứ rên ư ử còn no thì nằm ngửa ra thiu thiu Đôi lúc đang ngủ nó cũng buột miệng thở dài, meo nhẹ một cái y như con mèo” [3; 324] Em tuy yếu ớt nhưng đáng yêu vô cùng “Nó nhoẻn miệng cười, một nụ cười thực hiếm hoi trên cái gương mặt nhăn nheo bé xíu” [3; 343].

Khi được anh Alexei vùi vào trong cát, Nikolai tỏ vẻ vô cùng thích thú “Nó cứ

ngồi, không khóc, không đòi ăn, mắt lại còn lim dim ra chiều thú vị, thỉnh thoảng lại mở to đôi mắt hầu như không có tròng trắng, chỉ thấy hai con ngươi xanh biếc với đường viền mắt sáng màu bao quanh” [3; 343], “Tôi ngắm nhìn

nó chĩa ngón tay bé xíu về phía mấy con gà và con mèo đang mon men lại gần, lắc lắc cái đầu nhỏ trắng hếu lơ tha lơ thơ vài cọng tóc, thằng bé rất ít tóc, hầu như là không có” [3; 343] Em sinh ra trong hoàn cảnh thật đáng

thương, nghèo khổ sinh ra bệnh tật, em còn quá nhỏ nhưng thứ em ăn hằngngày chẳng có gì ngoài vài mẩu khoai và bánh Em cũng chẳng được hưởngtrọn tình yêu thương trọn vẹn Mẹ em ốm còn cha thì biệt tích, người em luôngắn bó hằng ngày là anh trai Alexei

Không chỉ Maxim, Sascha hay em Nikolai, chúng ta có thể dễ dàng bắtgặp những đứa trẻ bất hạnh giống các em ở mọi nơi mọi ngóc ngách trênmảnh đất Nga Các em là những đứa trẻ đáng thương, tạo hóa đã cho em đượclàm người nhưng lại sớm cướp các em đi bằng sự chết chóc, các em ra đi khituổi đời còn rất nhỏ

Số phận bất hạnh của Sascha Yaakovitch - con trai cậu Jaakov và Sascha Michailovitch - con trai cậu Michael

Sascha Yaakovitch và Sascha Michailovitch cũng là những đứa trẻđáng thương và tội nghiệp Số phận đã không chịu mỉm cười khi chúng sinh

ra trong một gia đình không hạnh phúc, đến cả nụ cười cũng trở nên giả tạo,

cả ngôi nhà toát nên một thứ mùi kinh tởm và sự ghen ghét, đố kị lẫn nhaugiữa những người lớn, bao trùm cả ngôi nhà là sự ngột ngạt đến khó thở.Những đứa trẻ ấy là những nạn nhân vô tội khi phải hứng chịu những hậu quảđau lòng mà người lớn gây ra

Sascha Michailovithch ít nói, đôi mắt đượm buồn và nụ cười hiền lành

Nó thường tách biệt với mọi người bằng một thế giới riêng “Ban ngày nó hay

trốn trong những xó xỉnh tối tăm, chiều tối lại ngồi hóng bên cửa sổ” [3; 34].

Dường như nó cô đơn trong chính ngôi nhà của mình và chẳng thể tìm được

sự đồng điệu ở nơi đây Mẹ mất vì khó sinh, cha lấy vợ kế Những trận đòncủa ông ngoại và sự hành hạ của mụ dì ghẻ độc ác ám ảnh cả vào trong tấmtrí Nó sợ hãi đến nỗi ngay cả trong giấc mơ cũng mơ thấy bị ông ngoại đánh

“Cháu chừa rồi, chừa rồi ạ” [3; 255] Sau đó vì xấu hổ mà nó bỏ học, đi lang

thang khiến ông bà ngoại lo lắng tong tả khắp thành phố để tìm đứa cháu nhỏ.Trái tim nó đã tổn thương quá lớn khiến cho đòn roi cũng chẳng còn khiến nó

e sợ nữa Những hành động tưởng như vô hại của người lớn đã vô tình xé náttrái tim thằng nhỏ khiến nó mất niềm tin vào cuộc sống, và những người ruột

thịt nhất cũng chẳng còn khiến nó muốn ở bên “Trước thì dì ghẻ ghét tao, bố

đẻ cũng ghét tao, nay thì cả ông lẫn bà đều ghét tao, thế thì tao sống với những người này làm gì? Tao sẽ hỏi ở quán rượu xem bọn ăn cướp ở đâu để đến sống với họ Khi đó tất cả sẽ biết tao ra sao…” [3; 257] Đó dường như là

một lời thông báo cũng như thách thức số phận của một đứa trẻ khi cuộc sốngdồn nó vào bước đường cùng

Sascha Yaakovitch “Đen và gầy nhẳng Mắt nó lồi thô lố, mỗi khi nói

chuyện giọng nó líu ríu còn mắt thì đảo quanh dáo dác như muốn tìm sẵn đường để đánh bài chuồn Hai con ngươi nâu sẫm của nó hầu như luôn bất động, chỉ trừ những lúc phấn khích lắm thì chúng mới giãn ra như hòa vào tròng trắng của mắt” [3; 33] Nó là một đứa trẻ “chu đáo ,biết cách để chiều

ý những người lớn hơn, luôn tốt bụng, sốt sắng, và sẵn sàng giúp đỡ mọi người” [3; 33] Trong mắt mọi người “nó sáng dạ lại biết vâng lời” [3; 33].

Nhưng số phận nó cũng đáng thương như bao đứa trẻ khác, mồ côi mẹ khicòn nhỏ, luôn phải chịu những trận đòn từ tay ông ngoại

Trẻ con giống như những tờ giấy trắng, mọi thứ tác động từ bên ngoàivào cho dù là nhỏ nhặt nhất cũng sẽ in hằn thành dấu ấn khó phai theo chúngđến suốt cuộc đời Những dấu ấn ấy có thể sẽ mở ra cho chúng một tương lai

tươi sáng hoặc là những tấn bi kịch của dòng đời “Ngôi nhà của ông tôi thuở

ấy bị vây bọc trong bầu không khí thù hằn lẫn nhau Sự thù hằn không chỉ đầu độc người lớn mà còn tiêm nhiễm cả vào lũ trẻ” [3; 23].

Những đứa trẻ ấy đều vô cùng đáng thương dù chúng có bày ra đủ trònghịch phá thì đó cũng chỉ là cách để chúng khỏa lấp nỗi cô đơn Mọi điều mànhững đứa đứa trẻ ấy phải gánh chịu do hệ lụy của xã hội để lại Khi thiếuvắng sự quan tâm của người thân yêu rồi cuộc sống của chúng sẽ ra sao?

1.2.1.2 Số phận bất hạnh của những người phụ nữ

Mẹ Varusha của Alexei

Thời thơ ấu của cậu bé Alexei là một câu chuyện bi thảm, cuộc đời củanhững nhân vật hiện ra thật thảm khốc và cái chết đến với họ như một điềuhiển nhiên Mẹ Varusha của cậu bé Alexei là một người đàn bà tội nghiệp.Trái tim bé bỏng của bà từng ngày bị lột trần ra thành từ mảng khi những điềubất hạnh cứ thế đến dồn dập khiến bà trái tim bà chằng chịt những vết cắt đauđến xé lòng.

Là con gái của một gia đình làm nghề nhuộm vải giàu có tiếng trongthành phố, đáng nhẽ ra bà xứng đáng có một cuộc sống sung túc với một nhàquý tộc hay một viên sĩ quan cao cấp Nhưng tạo hóa an bài đã để bà gặp vàyêu con trai của một người lính quèn, đó chính là Maxim - cha của Alexei Vàcũng chính từ đây, số phận của mẹ cậu bé Alexei bước sang một trang mới,điều mà chẳng ai mong muốn sau này

Mẹ Varusha đã có một tình yêu thật đẹp và ngọt ngào với người chồng

của mình “Lúc nào họ cũng quấn quít bên nhau, và luôn ngồi gần nhau Hai

người cười suốt, và buổi tối họ thường ngồi bên cửa sổ hát rống lên làm người đi đường cứ túm tụm lại mà nhìn” [3; 62] Những tưởng rằng tình yêu

ấy sẽ có một kết cục tốt đẹp viên mãn, nào ngờ quãng thời gian hạnh phúcngắn ngủi bên nhau của họ chẳng được bao lâu Thần chết đã cướp đi người

đàn ông mà bà hằng yêu thương “Mẹ quỳ bên cạnh cha Mẹ mặc độc cái váy

lót màu đỏ, tay cầm chiếc lược đen tôi vẫn hay dùng để cứa vỏ dưa hấu chầm chậm chải mái tóc dài mềm mại của cha từ trán ra sau gáy Vừa chải, mẹ vừa nói không ngừng, giọng khản đặc Mắt mẹ sưng mọng như được gột rửa bởi hai hàng nước mắt ròng ròng” [3; 5] Bà đau đớn, tuyệt vọng, từ một người

phụ nữ xinh đẹp và mạnh mẽ, bỗng chốc bà trở thành một con người hoàntoàn khác, yếu đuối đến đáng thương, bà giống như cây thông khô héo đã trơ

trụi cành lá “Với tôi mẹ lúc nào cũng nghiêm khắc và kiệm lời, mẹ luôn gọn

gàng, chỉn chu và mạnh mẽ như một con ngựa, cơ thể cùng hai cánh tay mẹ rất khỏe Thế mà giờ đây mẹ rũ ra, toàn bộ sức lực như bị rút kiệt Mái tóc vẫn được búi gọn trên đầu như một chiếc mũ lớn vàng óng giờ xổ tung, xõa xuống đôi vai trần, lòa xòa trước mặt mẹ còn phần đuôi tóc hãy còn thắt bím nhè nhẹ đung đưa trên gương mặt say ngủ của cha tôi Dù tôi ở trong buồng

đã một lúc lâu song mẹ dường như không hề để ý đến tôi Mẹ chẳng biết làm

gì ngoài việc chải tóc cho cha trong tiếng khóc nức nở nghẹn ngào” [3; 7].

Trái tim của Varusha cứ thế tan ra thành từng mảnh khi lần lượt phảichứng kiến cái chết của chồng và hai đứa con Thần chết thật nhẫn tâm haychính xã hội Nga thối nát khi ấy đã cướp đi niềm hạnh phúc và sự sống còn

của họ Để rồi dần dần người mẹ trẻ “Trông càng thêm ủ rũ, nhìn mọi người

bằng cặp mắt xa lạ Mẹ thường ngồi rất lâu bên cửa sổ, yên lặng nhìn ra khu vườn, và tất cả những màu sắc rực rỡ tỏa ra từ mẹ dường như cũng phai nhạt đi” [3; 232] Nỗi đau chồng chất nỗi đau khiến bà trở nên thờ ơ không để ý

đến những người xung quanh và trở nên gắt gỏng hơn Ánh mắt của bà mỗilúc một thêm yếu đuối, sự chán chường, tuyệt vọng còn toát ra cả từ lời nóilẫn hơi thở của bà

Nỗi đau này chưa kịp nguôi ngoai thì Varusha đáng thương lại phảihứng chịu thêm nỗi đau khác Với một người đàn bà góa chồng luôn khaokhát được yêu thương thì việc bà tái hôn với một người đàn ông kém tuổitưởng rằng sẽ là một món quà mà số phận bù đắp cho người đàn bà tộinghiệp Nhưng cuộc sống vốn chẳng tốt đẹp như người ta nghĩ và nó chẳngsuôn sẻ theo ý muốn con người Eugen Vassilev - tức dượng của Alexei làmột tên khốn, hắn là một tên nghiện cờ bạc và thẳng tay đánh đập mẹ Alexei

không thương tiếc “Tôi thấy mẹ ngã khụy xuống đất, lưng và khủy tay bám

ghế, ngực ưỡn ra còn đầu thì ật ngửa về sau Mẹ ho khan liên tục, đôi mắt hằn lên vẻ đáng sợ Đã thế, ông ta còn nhấc cao cái cẳng dài đạp vào giữa ngực mẹ tôi” [3; 321] Cảnh tượng ấy thật khiến người ta xót thương và

nghẹn ngào, những lời chửi bới khinh miệt cùng những trận đòn khôngthương tiếc giáng xuống người Varusha và đứa con trong bụng khiến cảm xúccủa bà mỗi lúc chai sạn và uất ức tột cùng, niềm tin vào cuộc sống càng lúccàng mờ nhạt khiến đôi mắt bà như muốn nhanh khép lại để sang một thế giớikhác, nơi tồn tại sự công bằng và không có những khổ đau

Cái đói, cái nghèo đã cướp đi sinh mạng của một người đàn bà mà cảmột đời chẳng có những phút giây bình yên Mẹ Alexei mất vào một buổisáng chủ nhật, trước khi chết mẹ cậu chỉ kịp uống một ngụm nước nhỏ rồi trút

hơi thở cuối cùng trước sự chứng kiến của cậu con trai đáng thương “Mẹ nhìn

về phía mấy bức tượng thánh một lúc, rồi quay sang nhìn tôi, đôi môi mấp máy như đang nở một nụ cười, và đôi hàng mi dài của mẹ từ từ khép lại Hai

khuỷu tay mẹ ép sát vào hai bên người, hai bàn tay chầm chậm lần lên ngực, nhích về phía cổ họng, các ngón tay khẽ giật giật Bóng tối sầm xuống khuôn mặt, khắc sâu vào từng đường nét, làm cho làn da vàng vọt thêm và cái mũi càng nhọn hoắt Miệng mẹ há ra như thể đang ngạc nhiên trước điều gì, song hơi thở đã không còn” [3; 349] Dẫu biết cái chết là điều không ai có thể tránh

khỏi, nó có thể đến sớm, có thể đến muộn nhưng những gì Varusha phải trảiqua quá sức chịu đựng của một con người thật khiến cho người ta cảm thấy xót

xa và tiếc nuối Nhưng nhìn ở một góc độ khác, cái chết đôi khi cũng là cáchgiải thoát tốt nhất đối với một người đàn bà có số phận bạc bẽo như vậy

Mẹ Varusha ra đi mãi mãi nhưng sự ra đi của bà thật khiến người taphải suy ngẫm nhiều điều Sống trong một chế độ Nga thối nát, người phụ nữ

bị khinh rẻ như cỏ rác, họ chẳng khác gì những tên nô lệ bất đắc dĩ, sống dởchết dở, điều đó thật khiến ta căm phẫn vô cùng

Bà ngoại của cậu bé Alexei

Ông trời thật khéo đùa giỡn cuộc đời Alexei nhưng lại biết bù đắp chocậu bằng một người bà vô cùng tuyệt vời Bà là một người phụ nữ to béo và

khá thú vị “Bà có cái đầu tròn to, đôi mắt cũng to cộ, cái mũi sần sùi, nom

như một miếng bọt biển sẫm màu mềm mại” [3; 5] Bà chính là “dòng sữa ngọt ngào” nuôi dưỡng “mảnh đất tâm hồn” cậu bé Alexei bằng tình yêu

thương và một kho tàng văn học dân gian mà bà tích lũy được bằng ngần ấynăm sống trên cuộc đời Đó là câu chuyện về những tên cướp tốt bụng, nhữngcon người thánh thiện, bọn ma quỷ đáng yêu, tinh nghịch như lũ trẻ và đặcbiệt là những câu chuyện về vị Chúa mà bà luôn tin tưởng

Trong mắt đứa cháu ngoại, bà lúc nào cũng đáng yêu, quan tâm ân cần,chu đáo với tất cả mọi người Bà giống như một bà tiên tốt bụng giúp đỡ mọi

người từ “Việc đỡ đẻ, hòa giải những vụ cãi nhau trong các gia đình, chữa

bệnh cho bọn trẻ con Bà thuộc lòng câu chuyện “giấc mơ của Đức Mẹ” và thường kể cho những người phụ nữ xung quanh nghe để lấy may Bà còn bảo ban các bà nội trợ các mẹo bếp núc” [3; 101] Ở bà luôn toát lên một thứ sức

mạnh kì diệu mà bất cứ ai tiếp xúc với bà đều khiến tâm hồn trở lên dễ chịu

và êm ái

Bà hiền lành, tốt bụng là thế nhưng cũng giống như số phận của nhữngngười phụ nữ khác khi sống trong một xã hội mà người phụ nữ không đượccoi trọng Những trận đòn từ tay người chồng vũ phũ triền miên giáng xuống

bà như một điều hiển nhiên, khi thì bà bị ông “giáng thẳng nắm đấm vào mặt

bà” [3; 121] khiến “bà loạng choạng, mất thăng bằng” [3; 121], miệng bà

chảy máu Lần khác trong cơn thịnh nộ ông cứ thế lao tới “nện nắm đấm

thình thịch xuống đầu bà” [3; 233], chưa dừng lại ông tiếp tục “đá vào đầu bà” [3; 234] khiến những“chiếc ghim gài đầu đâm sâu vào trong da đầu bà

[3; 234] Ở bà tồn tại một sức mạnh và sự nhẫn nhịn phi thường, khi bị ông

đánh dã man “bà không đỡ, cũng không xô đẩy ông ra” [3; 233], bà chỉ biết

im lặng và chịu đựng Bà to béo hơn ông, nhưng mỗi khi ông đánh đập bà, bàđều cam chịu và không đáp trả, cũng chưa một lần oán hận ông Bởi trongmắt bà ông vốn là một người đàn ông tử tế, chỉ vì những chuyện không mayxảy ra đã vô tình biến ông trở thành một con người khác, trong bà tồn tại sựcảm thông và thấu hiểu

Không những phải chịu nỗi đau về thể xác mà cả nỗi đau tinh thần cũngluôn xé nát trái tim bà Chẳng có nỗi đau ghê gớm nào bằng nỗi đau mất con,chín tháng mười ngày mang nặng đẻ đau vậy mà thần Chết nhẫn tâm mang

những đứa trẻ ấy đi “Bà đẻ cả thảy 18 lần, cháu ạ Nếu còn sống cả, hẳn

chúng sẽ lập gia đình và chiếm trọn một con phố” [3; 49] Bà nở nụ cười hiền

hậu khi nhớ về những đứa con “Bà mừng cho lũ trẻ sớm được trở về với

Chúa” [3; 49], nhưng sâu thẳm trong trái tim bà cũng “buồn vì thiếu vắng chúng ở bên” [3; 49] và “Đến tận bây giờ bà vẫn cảm thấy nhoi nhói trong lòng khi nghĩ về tụi nhỏ” [3; 49].

Bà không sợ bất cứ thứ gì, kể cả quỷ dữ hay những trận đòn của ông

ngoại, nhưng bà lại “co rúm ró trước lũ gián đen” [3; 86] Bà sẽ trằn trọc cả đêm, run rẩy mỗi khi có tiếng sột soạt của lũ côn trùng nhỏ bé ấy “Ôi

Oleysha, cháu yêu của bà, có con gián đang bò ở đằng kia kìa Vì Chúa, cháu hãy đuổi nó đi” [3; 87] Đối với bà “Tất cả đều có ý nghĩa riêng trừ lũ gián, chúng chẳng được việc gì cả Ai mà biết được chúng có những quyền năng gì, hay ma quỷ nào đã nhập vào chúng?” [3; 87].

Mợ Natalia - vợ cậu Michael

Mợ Natalia là một người phụ nữ xinh đẹp và hiền hậu “Mợ có gương

mặt trẻ thơ và đôi mắt trong suốt khiến người đối diện tưởng như có thể nhìn xuyên qua đó để đọc thấu mọi suy tư của mợ” [3; 28] Mợ luôn ngại ngùng

mỗi khi Alexei nhìn vào đôi mắt ấy thật lâu

Mợ Natalia là một kiếp người khốn khổ Mặc dù đang mang bầu nhưng

mợ chẳng thể nào thoát khỏi những trận đòn từ gã chồng vũ phu Đôi mắt mợ

cứ thế tím bầm, bờ môi sưng vều lên trên gương mặt vàng vọt bủng beo,người nhà Kashmirin coi đó là chuyện bình thường và chẳng ai đứng lên bênhvực mợ Sống trong chế độ ấy, đàn ông tự cho mình cái quyền thống trị vàgiải quyết mọi việc bằng bạo lực Bao dung, hiền lành, cam chịu là những từngữ có thể diễn tả chính xác đức tính của những người phụ nữ Nga Họ chẳngkhác nào những con vật hiền lành hằng ngày phải sống giữa bầy sói, danhgiới giữa sự sống và cái chết mờ ảo và rất đỗi mong manh

Và rồi điều tồi tệ nhất cũng đã xảy ra, mợ Natalia chết vì khó sinh Cáichết đến nhanh và bất ngờ, mợ ra đi bỏ lại người thân và đứa con còn quánhỏ Chẳng ai biết khi về với Chúa mợ sẽ thế nào nhưng chắc chắn một điềuvới sự chở che và yêu thương của Chúa, mợ sẽ có một cuộc sống hạnh phúc

và yên bình

1.2.1.3 Những số phận khốn khổ khác

Bố Maxim của Alexei

Bố của Alexei là nhân vật đặc biệt trong tác phẩm, là người gieo mầmhạnh phúc nhưng cũng là người phải hứng chịu nhiều nỗi đau Người ta biết

đến ông qua cái chết đầy ám ảnh “Trong căn phòng tối tăm chật hẹp, cha tôi

mặc một chiếc áo trắng dài thượt, nằm trên sàn ngay dưới cửa sổ Chân người để trần, các ngón chân tõe ra lạ thường, đôi bàn tay bất động đặt bình thản trên ngực, các ngón tay đều co quắp lại, đôi mắt vốn vui tươi là thế nay khép chặt dưới hai đồng xu dẹt màu đen, ánh sáng đã tắt lịm trên khuôn mặt cứng đờ, hàm răng người nhe ra với một vẻ hung tợn làm tôi khiếp sợ” [3; 5]

và qua lời kể lại của những người thân trong gia đình Đó là một người đànông tội nghiệp, sớm mồ côi, mẹ mất khi ông còn nhỏ xíu, cha cũng mất khiông mới chín tuổi Người ta thấy đâu đó có hình ảnh và số phận của cậu bé

Alexei Dường như “mồ côi” là hai từ có thể diễn tả chính xác nhất số phận

của đại bộ phận những đứa trẻ nước Nga thời điểm đó

Theo lời kể của bà, Maxim “là con trai của một người lính quèn” [3; 263].

Tuổi thơ của ông vất vả và cực nhọc nên ông thường bỏ nhà đi và có lần khitìm được, cha của ông đánh ông thừa sống thiếu chết Khi ông mồ côi cha mẹ,ông được một người thợ mộc nhận nuôi và được ông ta dạy cho nghề mộc.Cuộc sống của Maxim lam lũ vô cùng, ông lăn lộn vất vả ngoài trường đời từ

rất sớm để kiếm miếng cơm manh áo “Năm mười sáu tuổi, bố dừng chân ở

Nijni, làm công nhân cho một thầu khoán đồ gỗ trên các tàu thủy của Kolchin Hai mươi tuổi bố đã là thợ mộc chuyên làm hàng quý, thợ trang trí

đồ gỗ lành nghề” [3; 263] Xưởng của ông nằm gần nhà ông ngoại và từ đây

ông gặp mẹ Alexei, giữa họ đã có một tình yêu thật đẹp

Maxim là một người đàn ông quyết đoán và sẵn sàng bảo vệ ngườimình yêu đến cùng Đứng trước sự phản đối kịch liệt của Vassili Vassilitch -tức cha của Varusha, ông đã thuyết phục được bằng một trái tim chân thành.Sau khi giành được tình yêu của đời mình, ông và vợ sống tại một căn nhà tuychật hẹp, bẩn thỉu và ồn ào nhưng đó lại là quãng thời gian hạnh phúc nhất,

ấm áp nhất

Theo lời kể của bà ngoại Alexei, Maxim là một người đàn ông tuyệtvời, ông có đôi mắt đẹp, rất sáng và rõ ràng, cặp lông mày sậm màu, ông cótài nhảy giỏi và hát hay vô cùng Tạo hóa không chỉ ban cho ông vẻ bề ngoài

mà còn ban cho ông một tâm hồn thánh thiện và giàu lòng vị tha

Maxim là một người đàn ông khỏe mạnh và dũng mãnh, ông chỉ cần

“hích vai một cái là thằng Michael lăn lông lốc xuống bậc thềm nhà thờ Nó vung tay một cái là bác đánh xe Klima trẹo xương sườn” [3; 269] Maxim táo

tợn đến mức vai vác súng đi săn chó sói khiến cả thành phố vô cùng kinh ngạc

Không những khỏe mạnh, ở Maxim còn chứa đựng những phẩm chấtđẹp Ông không uống nhiều rượu như hai cậu Michael và Jaakov, lại là ngườithẳng tính không sợ bất cứ điều xấu xa nào

Thế nhưng dù con người ta có tốt đến đâu, có thánh thiện đến đâu thìcũng chẳng thể tránh khỏi cái chết Maxim ra đi khi còn quá trẻ, bỏ lại người

vợ hiền và đứa con thơ Cái chết của ông đã mở đường cho rất nhiều bi kịchtàn nhẫn phía sau mà những người thân của ông phải chịu.

Ông ngoại Vasili Kasirin

Trái ngược với người bà hiền hậu, tốt bụng là hình ảnh một người ông

vô cùng nghiêm khắc của cậu bé Alexei Dáng người ông thấp nhỏ, gầy đét,

bộ râu hoe đỏ, mũi khoằm như mỏ chim

Với những ấn tượng không mấy tốt đẹp ban đầu, trong mắt Alexei ông

là một người độc ác và tàn nhẫn, ông luôn dạy dỗ những đứa cháu nhỏ củamình bằng những trận đòn roi như mưa và đánh đập bà mỗi khi ông cảm thấykhông vừa ý Nhưng ít ai hiểu được rằng ông cũng là nạn nhân của xã hội Ngathối nát khi ấy, ông cũng có một tuổi thơ đau lòng Cơ thể non nớt của ôngnhững ngày thơ ấu phải hứng chịu những trận đòn tàn nhẫn, ông sớm mồ côinhưng nó chẳng thể quật ngã ý trí kiên cường vượt qua gian khổ của ông Làcon trai của một người đàn bà nghèo khổ, ông đã vươn lên làm chủ của mộtxưởng nhuộm

Trong sự dữ dằn tàn nhẫn, ở con người ông vẫn ánh lên những tia sáng

ấm áp Sau trận đòn dã man với đứa trẻ nhỏ, ông dường như hối lỗi, ông đã có

“chuyến thăm” tới đứa cháu nhỏ của mình “Một hôm ông bỗng hiện ra như vừa trên trần nhà rơi xuống Ông ngồi xuống bên giường, đặt bàn tay lạnh như đá lên trán tôi” [3; 39] Ông gọi Alexei với cái tên ngỗ nghĩnh “Sao, cậu

ấm nhà ta thế nào rồi? Hả? Đừng giận dỗi nữa! Trả lời đi chứ?” [3; 40].

Tiếp theo đó ông “rút từ trong túi ra một cái bánh gừng hình con dê có cặp

sừng được ngào bằng đường, cộng thêm quả táo và chùm nho tím” [3; 40].

Ông ân cần giải thích cho Alexei hiểu rằng “roi vọt có quá tay một tý cũng

chẳng sao Rồi cũng ổn cả Cháu phải hiểu là nếu có bị người trong nhà đánh thì không được để bụng, chỉ là muốn dạy dỗ cháu thôi Còn với người ngoài thì tuyệt đối không được để chúng nó động vào người, nhớ chưa? Cháu tưởng ông chưa bao giờ ăn đòn chắc? Không đâu! Ông bị đòn đến nỗi cháu có nằm

mơ cũng không hình dung ra nổi” [3; 40] Suy cho cùng, ông không phải

người xấu, chỉ là cách dạy dỗ của ông có phần bạo lực Sự xuất hiện của ôngthật mới mẻ, hoàn toàn khác với hình ảnh một người ông dữ đòn mà Alexei

thường gặp hằng ngày Ông vốn là một người ấm áp chỉ vì dòng đời xô đẩymới tha hóa ông thành một con người hoàn toàn khác.

Nhưng cũng chính ông đã dạy cho Alexei biết đọc, biết viết, mở ra conđường tri thức đầu tiên cho cậu Ông cũng truyền sức mạnh cho cậu bằng

cách lôi cuốn cậu vào câu chuyện thời trai trẻ của mình “Cháu đến đây bằng

tàu hơi nước phải không? Giờ thì tàu hơi nước phổ biến nên thích đi đâu cũng dễ dàng Chứ còn thời của ông, ông đã phải kéo sà lan ngược sông Volga mà đi Sà lan ở dưới nước, còn ông thì đi chân trần trên bờ sông đầy những đá sỏi sắc nhọn Bọn ông phải đi suốt như thế từ sáng sớm tới tối mịt, mặc cho mặt trời xói thẳng vào gáy, đầu nóng như nung Đấy là chưa kể những lúc ốm đau mệt mỏi Có những khi ông cảm thấy như xương vỡ vụn ra, mắt nhòa đi không nhìn thấy gì nhưng vẫn phải cố Có những lúc ông đau đớn và tủi thân quá đã không cầm được nước mắt Ôi Oleysha, cháu không hình dung nổi đâu! Ông cứ thế đi, đi mãi, cho đến khi tuột khỏi dây và ngã dúi dụi Nhưng như thế chính ra lại may, vì ông có thể tranh thủ lúc ngã để lấy hơi đôi chút Nếu không, có lẽ ông đã chết vì kiệt sức… Đến năm thứ tư thì ông trở thành phu trưởng của đội phu kéo thuyền Ông đã chứng tỏ khả năng cho lão chủ thấy!” [3; 41] giúp cậu hiểu ra rằng lúc ta ngã chính là lúc

ta được nghỉ ngơi, đó không phải sự thất bại, mà là sự may mắn Ông cũng kể

cho cậu nghe về những tên tù binh Pháp “Rồi một hôm người ta áp giải tới

Balakhna khoảng ba chục tù binh Pháp; nom gầy rộc, xiêu vẹo và rách rưới như bọn ăn mày” [3; 112] Ông giải thích thêm “Họ cũng là người thôi, có xấu có tốt, như chúng ta vậy Đôi khi họ gọi mẹ ông là phu nhân, nhưng bà phu nhân ấy vừa mới vác ở cửa hàng về một bao bột nặng hơn tám mươi cân… Tên lính cần vụ Miron mê ngựa lắm Hắn thường lân la đến các nhà hoa chân múa tay ra hiệu xin được tắm rửa cho ngựa! Lúc đầu người ta sợ hắn có ý định xấu, vì hắn là kẻ thù mà Nhưng sau thì chính những người nông dân lại gọi hắn tới trước tiên Nghe họ gọi, hắn cười rõ tươi, chúi đầu

đi tới Tóc hắn màu hung ngả sang đỏ, mũi to sụ, môi dày Hắn chăm sóc và chữa bệnh cho ngựa rất tài Cuối cùng hắn ở lại Nijni, làm nghề chữa bệnh cho ngựa, nhưng rồi hắn bị điên và bị đội cứu hỏa đánh chết Còn viên sĩ quan cũng chỉ sống sót được tới ngày lễ thánh Nicholas thì âm thầm chết Hắn ngồi suy nghĩ trong nhà tắm gần cửa sổ và cứ thế chết, đầu rủ xuống.

Ông rất tiếc hắn, phải lẻn ra sau nhà khóc trộm, vì hắn vô cùng hiền lành”

[3; 114] Những câu chuyện về những tên tù binh Pháp giúp Alexei hiểu rakhông có ai chỉ toàn mang tội lỗi, cũng chẳng có ai thánh thiện hoàn toàn

Vị Chúa của ông có phần nghiêm khắc, tàn bạo và đáng sợ “Con người

nếu phạm tội lỗi, lũ lụt sẽ giáng xuống; nếu y lại tái phạm, cả thành phố của

y sẽ bị hủy diệt bởi hỏa hoạn Tiếp đến, Thiên Chúa trừng phạt con người bởi nạn đói và bệnh dịch Người là thanh gươm treo trên trái đất, là tai họa cho

kẻ có tội Tất cả những ai dám làm trái điều răn của Chúa đều sẽ bị trừng phạt bởi sự đau buồn và hủy hoại” [3; 146] Trong mắt Alexei, vị Chúa của

ông “Người chẳng yêu ai cả và luôn dõi theo mọi người bằng con mắt phán

xét khắc nghiệt; luôn nhìn thấy mọi sự xấu xa độc ác, tội lỗi của con người Người không có lòng tin ở con người, luôn muốn trừng phạt, bắt con người phải chuộc tội” [3; 151].

Thực ra ông ngoại của Alexei cũng là một người đàn ông bất hạnh, khiông có hai cậu con trai vô cùng bất hiếu và láo xược Chỉ vì quyền lợi riêngcủa bản thân mà chúng phá phách, chửi bới ông không thương tiếc Còn gìđau hơn khi con mình dứt ruột đẻ ra, nuôi chúng khôn lớn mà chúng lại mấthết tính người Cũng chính vì chúng mà ông trở nên nghèo khổ

Càng dần về cuối truyện, người đọc càng nhận ra sự thay đổi ở ông.Ông không còn dùng nhiều đòn roi nữa, thay vào đó là sự quan tâm của ôngvới đứa cháu nhỏ

Ông dữ dằn, vũ phu là thế nhưng số phận của ông cũng vô cùng đángthương Từ một chủ xưởng nhuộm giàu có, sống trong một căn nhà rộng lớn

nhưng đến cuối đời ông phải sống trong cảnh nghèo khó với “hai gian buồng

tối mò ở hầm của một ngôi nhà cũ dưới chân đồi” [3; 301] và hóa điên phải

lang thang ăn xin ngoài phố Bi kịch nối tiếp bi kịch, cuộc đời ông như mộtvòng luẩn quẩn trong sự đói nghèo

1.2.2 Câu chuyện về cái xấu trong xã hội Nga cũ

“Thời thơ ấu” của Macxim Gorki không chỉ là câu chuyện về số phậnđau khổ, bất hạnh của cậu bé Alexei, của những người xung quanh cậu bé Đócòn là bức tranh về cái xấu, cái ác tồn tại trong xã hội lúc bấy giờ Với cậu bé,

cái xấu không phải là điều gì xa xôi, lạ lẫm Nó tồn tại ngay trong chính cuộcsống của cậu, trong những con người quanh cậu

Người dân nước Nga khi ấy thật kì lạ, họ chung sống với nhau và “yêu

thương” nhau bằng những trận đòn roi hay ẩu đả như cơm bữa Vào những

ngày thứ bảy hằng tuần ông ngoại Vasili Kasirin sẽ dùng sợi roi thật dài đểtrừng trị những đứa cháu nếu chúng phạm lỗi Alexei nhớ như in cảnh ông

đánh thằng em họ Sascha “Ông vung nhẹ ngọn roi và quất xuống chỗ da thịt

trần trụi, thằng Sascha hét lên” [3; 36], chưa dừng lại ở đó ông tiếp tục

“thẳng tay quất, lưng và mông thằng Sascha lập tức tấy đỏ những lằn roi to tướng” [3; 36] hay trận đòn đầu tiên với Alexei cũng thật khiếp sợ “Ông gầm lên, ghì chặt lấy tôi, cuối cùng cũng quăng tôi xuống cái ghế, rồi đám thẳng vào mặt tôi” [3; 38], ông thét lên man rợ “Trói nó lại! Tao giết mày bây giờ!” [3; 38] Những ký ức đau buồn đó theo suốt cuộc đời cậu bé sau này

Michael và Jaako cũng là những gã đàn ông vũ phu và ích kỉ Chỉ vì sựghen ghét, đố kị và tham lam mà họ đã đẩy những người thân yêu của mìnhvào bước đường cùng, thậm chí là cánh cửa tử thần

Michael và Jaakov là những kẻ tham lam, chúng thẳng tay đánh đập

nhau dã man để tranh giành tài sản “Các cậu tôi chồm dậy, nhoài người qua

bàn, bắt đầu gào rít” [3; 24] Ngay sau đó “Cậu Michael vung tay đấm vào mặt cậu Jaakov, cậu này gầm lên giận dữ lao bổ vào anh mình, rồi hai bên vật lộn lăn cả xuống sàn, vừa thở hổn hển vừa xỉ vả lẫn nhau” [3; 24] Và khi

không được chia phần tài sản như ý, cậu Michael như hóa điên, cậu tấn công

ngôi nhà của ông bà ngoại “Cậu còn kéo theo vài ba tên du thủ du thực đến

cùng Họ thường lẻn theo lối phía đằng sau vào vườn, và một khi đã vào được, cả bọn giở đủ trò quậy phá ngang ngược của lũ nát rượu Có hôm họ nhổ bật mấy bụi phúc bồn tử và mâm xôi lên Hôm thì họ xông vào nhà tắm đập phá mọi thứ có thể đập phá được, từ chậu giặt, ghế đẩu, ấm đun, bếp lò… Thậm chí họ còn đập nát cả nền nhà, phá tung cả cửa ra vào lẫn cửa sổ buồng tắm” [3; 131] Những lần đập phá chưa dừng lại ở đó, có lần cậu

Michael đập tan cửa kính, viên đá xuyên qua cửa sổ may thay không trúngvào người bà