Nhân vật trong tiểu thuyết việt nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay

Thể loại tiểu thuyết là thể loại chủ công đóng một vai trò quan trọng, “đượcví là máy cái của văn học” [123, tr.98], lúc này đang có nhiều vận động và đổi mới.Với sự tác động mạnh mẽ của

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN VIỆT HÀ

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM

TỪ ĐẦU THẾ KỶ XXI ĐẾN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI - 2019

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN VIỆT HÀ

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM

TỪ ĐẦU THẾ KỶ XXI ĐẾN NAY

Chuyên ngành: Lý luận văn

học Mã số: 9 22 01 20

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS.TS Tôn Thị Thảo Miên

2 PGS.TS Nguyễn Thị Bích Thu

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa công bố trong bất

cứ công trình nào khác

Hà Nội, ngày 6 tháng 8 năm 2019

Tác giả luận án

Trần Việt Hà

hỗ trợ, giúp đỡ, động viên tôi trong quá trình nghiên cứu.

Trần Việt Hà

MỤC LỤC M

Ở Đ Ầ U 1

CHƯƠNG 1 T ỔNG QUAN T Ì NH H Ì NH NG H I Ê N CỨU 6

1.1.T ổ n g qu a n n g h i ê n c ứu v ề n h â n v ậ t t r o n g t i ể u t h u y ế t ở n ư ớ c n g o à i 6

1.2.T ổ n g qu a n n g h i ê n c ứu v ề n h â n v ậ t t r o n g t i ể u t h u y ế t ở V i ệ t N a m 16

CHƯƠNG 2 CHU Y Ể N ĐÔI C Á CH NH Ì N VỀ T I Ể U T HU Y Ế T VÀ NHÂN V Ậ T T RONG T I Ể U T HUY Ế T V I Ệ T N A M T Ừ Đ Ầ U T HẾ K Ỷ X X I Đ Ế N N A Y 28

2.1.Đ i ề u k i ệ n d ẫ n đ ế n t h a y đ ổ i v ề n h â n v ậ t t r o n g t i ể u t h u y ế t đư ơ n g đ ạ i 28

2.2 ộtM s ố v ấ n đề c h u n g v ề t i ể u t h u y ế t v à n h â n v ậ t t r o n g t i ể u t h u y ế t V i ệ t N a m t ừ đ ầ u t h ế k ỷ XX I đ ế n n a y 37

CHƯƠNG 3 L OẠI H Ì NH NHÂN V Ậ T T R O NG T I Ể U T H U Y Ế T V I Ệ T N A M

TỪ Đ ẦU T HẾ K Ỷ X X I Đ Ế N N A Y 63

3.1.L o ạ i h ì nh n h â n v ậ t l ý t ư ở n g 63

3.2.L o ạ i h ì nh n h â n v ậ t bi k ị c h 71

3.3.L o ạ i h ì nh n h â n v ậ t t h a h ó a 85

3.4.L o ạ i h ì nh n h â n v ậ t h i ệ n s i nh 96

3.5.L o ạ i h ì nh n h â n v ậ t dị b i ệ t 106

CHƯƠNG 4 NGHỆ T HUẬT X Â Y DỰNG N HÂN V Ậ T T RONG T I Ể U

T HUY Ế T V I Ệ T N A M T Ừ Đ Ầ U T HẾ K Ỷ X X I Đ Ế N N A Y 113

4.1.Quá t r ì nh c h u y ể n g i a o n g ô i kể 113

4.2.T í nh dục n h ư l à m ộ t kí h i ệ u v ă n h ó a 121

4.3.M ột s ố p h ư ơ n g cá c h b i ể u đ ạ t đ á n g c h ú ý v ề nh â n v ậ t 132

4.4.N h ữ n g t ư ơ n g g i a o t r o n g n g ô n n gữ n h â n v ậ t 141

K Ế T L UẬ N 148

D A NH M ỤC T ÀI L I Ệ U T HAM K HẢO 152

59 B

ả ng 2 : M ột s ố ví d ụ v ề n h ữ ng t h ă ng hoa n g ô n ngữ nh ụ c t h ể 129

1.2 Thể loại tiểu thuyết là thể loại chủ công đóng một vai trò quan trọng, “được

ví là máy cái của văn học” [123, tr.98], lúc này đang có nhiều vận động và đổi mới.Với sự tác động mạnh mẽ của chủ nghĩa Hậu Hiện đại đến văn học, nhiều cây búttiểu thuyết người Việt ở trong và ngoài nước đã có những chuyển mình khá nhanh vàquyết liệt về thế giới quan, nhân sinh quan và bút pháp thể loại để làm mớinhững đứa con tình thần, khẳng định tiếng nói trên văn đàn Sự thành công của thểloại tiểu thuyết ở Việt Nam từ 1986 đến nay cả về số lượng và chất lượng đã phầnnào khẳng định điều đó Một yếu tố làm nên thành công của tiểu thuyết chính là quátrình xây dựng nhân vật của các nhà văn Bởi vì “tiểu thuyết nghĩ bằng nhân vật”,cho nên trong quá trình tiếp cận, các nhà nghiên cứu không chỉ cảm nhận đượcchính xác giá trị nội dung nghệ thuật tiểu thuyết mà còn đánh giá được những khácbiệt về nhân vật tiểu thuyết qua các chặng đường văn học cụ thể

1.3 Năm 2000 gắn liền với dấu mốc quan trọng chuyển giao thế kỷ ở nhiều lĩnhvực Về văn học, nền kinh tế thị trường khởi sắc đã chi phối, tạo nên không gianthương mại cho văn học Các hoạt động xuất bản, tiếp thị và phân phối dịch vụtrung gian, cơ chế chính sách, Luật xuất bản hay vấn đề thị hiếu của độc giả đã thúcđẩy chuỗi cung - cầu và người sáng tác Riêng tiểu thuyết, sự thành công của mộtloạt các tác giả tác phẩm tạo nên bước ngoặt đáng chú ý Sự trở lại của NguyễnXuân Khánh sau gần bốn mươi năm vắng bóng bằng tiểu thuyết lịch sử khá đồ sộ

Hồ Quý Ly mang theo dấu ấn hiện đại hóa đậm nét, khuynh hướng ngoại biên hóa

cộng với tinh thần hiện sinh thấm đẫm ở nhiều nhân vật, khác hẳn với lối viết tiểuthuyết lịch sử trước đây đã gây tiếng vang lớn Lối viết này đã ảnh hưởng đến khá

nhiều các tiểu thuyết lịch sử đầu thế kỷ XXI Với tiểu thuyết Một thế giới không có

đàn bà, Bùi Anh Tấn lần đầu tiên đề cập rất thành công đến vấn đề đồng tính luyến ái

và kiểu nhân vật đồng tính trong văn học Việt Nhiều tác phẩm tiếp theo của ông (Les

- vòng tay không đàn ông, Phương pháp của A.C.Kinsey…) đã châm ngòi cho tiểu

thuyết viết về thế giới hiện thực nghiệt ngã ở những con người thuộc “giới thứ ba”nói riêng và tiểu thuyết viết về vấn đề tính dục, về nhân vật bản năng trong văn xuôi

nói chung Tiểu thuyết Muối trăm năm (Mường Mán) đánh dấu một cái nhìn thẳng

vào hiện thực trong cuộc chuyển giao thế kỷ đầy rẫy cái xấu cái ác, sự bất tín phảnbội, những lọc lừa ngang trái nhiễu nhương Cùng với kiểu nhân vật tha hóa, cấu trúc

tự sự với mạch kể li kì lắt léo, kĩ thuật dòng kí ức được đào sâu trong tác phẩm làmbật lên những bi đát phận người, đã gây ra những rung động mạnh với người đọc.Trong khi đó, nhiều tác phẩm viết tiếp về đề tài chiến tranh và hậu chiến tranh đã đàosâu vào số phận của những mẫu nhân vật chấn thương đi ra từ chiến tranh, cuốn vàovòng xoáy của cơ chế (pha trộn biểu hiện tha hóa với biểu hiện tinh thần hiện sinh) trởthành những nạn nhân đau đớn với kiểu nhân vật bi kịch đầy ám ảnh… Năm 2000,

tiểu thuyết Bến đò xưa lặng lẽ (Xuân Đức) bắt đầu bằng lời kể của một hồn ma cùng

quá trình ngược thời gian ba mươi năm với bao biến cố thăng trầm của lịch sử đã mở

ra hướng sử dụng ngôi kể đặc biệt, tạo sự ly kỳ, hấp dẫn cho đề tài chiến tranh tưởngchừng đã cũ Có thể nói, cùng với những thành công trên

bình diện tác phẩm, thế giới nhân vật từ các tiểu thuyết nói trên và sau này đã đượcthể nghiệm bằng những kỹ thuật tiểu thuyết mới khá bạo tay và nhuần nhuyễn, nhờ

đó trở nên phong phú sinh động hơn so với nhân vật tiểu thuyết thế kỷ XX Tuynhiên, những thành công này không hề tách rời, độc lập với những thành công củathể loại tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1986 - 2000 mà là sự phát triển “gối tiếp” ởmột số thành tựu nhất định, đặc biệt là ở một vài đặc điểm, loại hình hay thủ phápnghệ thuật xây dựng nhân vật Thậm chí ở một số khía cạnh, thành tựu về nhân vậttrong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI vẫn chưa sánh bằng thời đầu Đổi mới Việc nghiêncứu vấn đề nhân vật trong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI (trong cái nhìn so sánh vớimột số tiểu thuyết cuối thế kỷ XX) là cần thiết, đi vào cốt lõi của văn học đươngđại Nghiên cứu lí luận văn học rất cần xem xét, đánh giá và bổ sung những điểmmới về nhân vật tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI để định hình và định hướng cho việcnghiên cứu sự phát triển của thể loại văn học quan trọng này Đó là lý do chúng tôi

chọn đề tài “Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI đến nay”.

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây:

- Giới thiệu tổng quan vấn đề nghiên cứu về nhân vật của văn học nói chung và tiểu thuyết nói riêng trên thế giới và Việt Nam

- Khái lược về đặc trưng nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI đến nay

- Tìm hiểu các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XXIđến nay.

- Xem xét điểm kế thừa và đổi mới trong nghệ thuật xây dựng nhân vật ở tiểuthuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI đến nay trong quá trình đổi mới và hội nhập

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Việt Namgiai đoạn từ đầu thế kỷ XXI đến nay của các tác giả tiêu biểu (Phụ lục 1)

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Do số lượng tác phẩm rất lớn cho nên chúng tôi lựa chọn phạm vi nghiêncứu của luận án là tiểu thuyết của các tác giả tiêu biểu trong 20 năm đầu thế kỷXXI: Nguyễn Xuân Khánh, Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Việt

Hà, Nguyễn Đình Tú, Thuận, Nguyễn Bắc Sơn, Phong Điệp, Đỗ Phấn, Di Li,

Tạ Duy Anh Tác phẩm của các nhà văn này đã có những thành công nhấtđịnh, đã thu hút được sự quan tâm lớn của bạn đọc và của giới phê bình

4 Phương pháp nghiên cứu của luận án

Vấn đề nhân vật văn học là một vấn đề lớn, đa chiều và mở, cần tiếp cận nghiêncứu cả định tính và định lượng, trên nhiều phân cấp để có cái nhìn toàn diện về vấn

đề Để thực hiện được, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau đây:

-Phương pháp loại hình: Xác định hướng tiếp cận và đặc trưng của loại hìnhnhân vật đang nghiên cứu

-Phương pháp hệ thống: Khảo cứu, hệ thống lại các biểu hiện cùng loại trongnhóm tác phẩm hoặc nhóm vấn đề liên quan đến nhân vật trong các tác phẩm

-Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Khám phá những đặc điểm nổi bật trongthi pháp nhân vật trong tiểu thuyết đương đại và lí giải nó trong tính chỉnh thể.-Phương pháp so sánh: So sánh đối chiếu đặc điểm của các loại hình nhân vậttrong tiểu thuyết thế kỷ XXI với thế kỷ XX nhằm rút ra đặc trưng khu biệt của nó.Đồng thời, chúng tôi kết hợp vận dụng các thao tác phổ thông trong quá trìnhnghiên cứu như phân tích, tổng hợp, thống kê…

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Từ việc nghiên cứu về nhân vật trong các tiểu thuyết, chúng tôi mong muốn:

Thứ nhất, nhận diện các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam giai

đoạn từ đầu thế kỷ XXI đến nay trong tương quan so sánh với nhân vật ở một số tiểu thuyết tiêu biểu thế kỷ XX, từ đó đóng góp những kiến giải mang tính lý luận về

nhân vật tiểu thuyết trong sự phát triển của văn học hiện nay

Thứ hai, đánh giá được những kế thừa và những điểm nhấn đổi mới trong bút

pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật của các cây bút tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế

kỷ XXI đến nay trong quá trình hội nhập giao lưu với văn học, văn hóa thế giới

Thứ ba, bước đầu lý giải khả năng phát triển của các loại hình nhân vật đó

trong tương lai

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Đạt được những mục tiêu trên, luận án đã góp phần vào việc nhận diện vấn đềnhân vật ở tiểu thuyết Việt Nam trong quá trình định hình đầu thế kỷ XXI; đồngthời ghi nhận những nỗ lực sáng tạo của các tiểu thuyết gia trong quá trình pháttriển của văn xuôi đương đại Luận án cũng là tư liệu tham khảo hữu ích với bạnđọc, với các nhà phê bình quan tâm đến vấn đề tiểu thuyết và nhân vật

7 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Luận án triển khai 4

chương: Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2: Chuyển đổi cách nhìn về tiểu thuyết và nhân vật trong tiểu thuyếtViệt Nam từ đầu thế kỷ XXI đến nay

Chương 3: Loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XXIđến nay

Chương 4: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế

kỷ XXI đến nay

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN

CỨU

Trong chương này, chúng tôi điểm lại những quan niệm của các nhà nghiên cứutrong và ngoài nước về vấn đề nhân vật trong tiểu thuyết nói chung và trong tiểuthuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI nói riêng Từ đó xác định rõ những vấn đề chúngtôi nghiên cứu và tiếp tục trình bày ở những chương sau của luận án

1.1 Tổng quan nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết ở nước ngoài

1.1.1 Nghiên cứu về nhân vật

Nhân vật theo quan niệm truyền thống được coi là hình ảnh của con người cụthể trong tác phẩm văn học Nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài xem vấn đề nhân vật

là một nội dung cốt lõi của văn học và đã có kiến giải cụ thể

Tác giả Meyer Howard "Mike" Abrams (A Glossary of Literature terms) quan

niệm nhân vật là “người được giải thích bởi độc giả như là người cung cấp nhữngphẩm chất đạo đức, tính cách, xúc cảm được biểu hiện bằng lời nói - tức đối thoại,bằng việc làm - tức hành động” [158, tr.23] Như vậy, nhân vật văn học là conngười trong tác phẩm hoặc là những sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dángtính cách của con người… để biểu hiện các vấn đề của con người

Khi viết Dẫn luận nghiên cứu văn học, Gennady Nhicolaevich Pospelov đã cho

rằng việc sáng tạo nhân vật được xem như có tầm quan trọng hàng đầu Theo ông,nhân vật “là một mặt của hình thức nghệ thuật của văn học, gắn liền với nội dungbằng những mối liên hệ khăng khít nhất và với mục đích thuyết minh cho tư tưởngcủa tác phẩm” [101, tr.20], là "phương diện tất yếu quan trọng nhất để thể hiện tưtưởng", "là phương diện có tính thứ nhất trong hình thức của các tác phẩm ấy quyếtđịnh phần lớn vừa cốt truyện, vừa lựa chọn chi tiết, phương tiện ngôn ngữ và thậmchí cả kết cấu nữa" [101, tr.18] Quan niệm trên đã cho thấy sự hiện hữu của nhânvật cho dù ở quy mô, mức độ, hình thức nào cũng có tầm ảnh hưởng quyết định tớigiá trị của tác phẩm văn học Còn người đọc về cơ bản luôn bám vào các hình tượngnhân vật như là một cơ sở đầu tiên để cảm thụ và tiếp nhận những nỗ lực sáng tạo,cảm hứng nghệ thuật của người sáng tác Thông qua ngôn ngữ và hành động của

mình, các nhân vật văn học đã bộc lộ được nét nhân cách, những thái độ về thế giớixung quanh hay những suy tư về ý nghĩa sự tồn tại của bản thân Thông qua nhữngliên hệ suy ngẫm soi chiếu từ nhân vật, người đọc còn bao quát được những vấn đềcon người của mỗi thời đại Vì thế mà Konstantin Aleksandrovich Fedin còn chorằng “nhân vật là một công cụ nhận thức” nữa [109, tr.120] Điều này chứng tỏ sứctác động mạnh mẽ của nhân vật văn học trong quá trình tiếp nhận, nhận thức củangười đọc Đồng thời nhà văn đã sử dụng nhân vật như là một phương tiện hiệu quả

để gửi gắm chiêm nghiệm về cuộc sống con người và quá trình vận động của xãhội Chẳng hạn, thông qua kiểu nhân vật con người thừa, con người nhỏ bé ởsáng tác của Fyodor Mikhailovich Dostoevsky, của Anton Pavlovich Chekhovtrong văn học Nga cuối thế kỉ XIX, người đọc có thể hình dung về một xã hộichuyên chế, hà khắc, tàn bạo, bóp nghẹt đời sống xã hội Hay qua kiểu nhân vậtthuộc về thế hệ mất mát trong sáng tác của Ernest Miller Hemingway, FrancisScott Key Fitzgerald, Jonh Dos Passaos, William Faulkner… có thể thấy nhữngtổn thương tinh thần, khủng hoảng niềm tin trong xã hội tư bản Âu Mĩ sau chiếntranh thế giới thứ II…

Như vậy điểm thống nhất chung về nhân vật là ở chỗ: nhân vật là phương tiệnthể hiện các tính cách, số phận con người và các quan niệm về chúng, nhờ đó nhàvăn khái quát hiện thực đời sống và bộc lộ tư tưởng tình cảm của mình

1.1.2 Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết

Ở phần này, chúng tôi xem xét quan niệm của các nhà nghiên cứu về sự khácbiệt giữa nhân vật tiểu thuyết với nhân vật trong các thể loại văn học khác và sựkhác biệt về nhân vật tiểu thuyết giữa các thời kì khác nhau

Nhà nghiên cứu Mikhail Mikhailovich Bakhtin đã cụ thể về sự khác biệt giữanhân vật sử thi và nhân vật tiểu thuyết Theo ông, nếu như sử thi tập trung thể hiệnquá khứ anh hùng của dân tộc trên cơ sở kí ức của cộng đồng thì tiểu thuyết miêu tảcuộc sống “hiện tại” không ngừng biến đổi trên cơ sở hiểu biết và kinh nghiệm cánhân Sự xóa nhoà khoảng cách giữa người kể và nhân vật cho phép người viếtdùng kinh nghiệm cá nhân để lí giải, nhìn ngắm nhân vật của mình một cách gầngũi, thậm chí suồng sã Ông nhận thấy “nhân vật tiểu thuyết không nên là “anh

hùng” trong cái nghĩa sử thi và bi kịch của từ đó, mà nên thống nhất trong bản thâncác nét vừa chính diện vừa phản diện, vừa tầm thường vừa cao cả, vừa buồn cườivừa nghiêm túc” [109, tr.297-230] Ông còn cho rằng, nếu như nhân vật sử thi luôn

“ngang bằng” và “trùng khớp” với chính mình về mục đích, số phận, hành động

thì nhân vật tiểu thuyết lại thường xuyên không tương ứng, không “hợp vai” với

nó, với “thân xác xã hội” của nó, rằng con người thường “không đồng nhất vớichính nó” [109, tr.297-230] và sự sống thực sự lại thường diễn ra ở chỗ con ngườivượt ra ngoài giới hạn mà nó đã có Rõ ràng, trong khi nhân vật sử thi là con ngườicần phải như thế thì nhân vật tiểu thuyết lại chao đảo giữa những đối cực, xung

năng với nhau để bộc lộ chính mình trong quá trình phát triển và tự hoàn thiện.

Nhân vật trong tiểu thuyết thuộc kiểu “con người phiêu du”, “con người nếm

trải” luôn “lãnh đủ” mọi tác động của cuộc sống Còn nhân vật trong kịch lại là

kiểu “con người hành động” Trong khi đó, nhân vật trữ tình là hình tượng nhà

thơ trong thơ trữ tình, phương thức bộc lộ ý thức tác giả; con người “đồng dạng”của tác giả

Để làm rõ vấn đề khác biệt về nhân vật tương ứng với một số kiểu loại tiểuthuyết từ xưa đến nay, chúng tôi xem xét các nhóm quan điểm như sau:

Thứ nhất là quan điểm về nhân vật trong tiểu thuyết tiền hiện đại “kiểu Balzac” Trong tiểu thuyết tiền hiện đại, hình tượng nhân vật luôn gắn liền với hình

hài và tính cách con người, mang đầy đủ các dấu hiệu bên ngoài bao gồm: một cáitên rõ ràng, một khuôn mặt được tạo nên từ nhiều nét vẽ, một tính cách cá nhân xácđịnh và khá cố định, một nhân hình khách thể đậm nét… Trong đó, tính cáchthường được chú ý miêu tả khá kĩ và ngay từ khi xuất hiện, có dụng ý định hình,định hướng cho con đường đời của nhân vật và sự tiếp nhận của người đọc Bàn về

vai trò của tính cách với nhân vật, Aristotle (Nghệ thuật thơ ca) đã từng viết: “Tôi

hiểu tính cách là cái lí do mà chúng ta gọi nhân vật bằng một cái tên nào đó”, hay

“Nhân vật sẽ có tính cách, nếu trong lời nói hành động bộc lộ một khuynh hướng ýchí nào đó, bất kể nó tốt xấu như thế nào” Ông cũng cho rằng “trong các tính cáchbao giờ cũng cần tìm thấy một tính tất yếu hay một tính khả nhiên, mà theo đó, một

ai đó nói gì hoặc làm gì, hoặc việc gì đó xảy ra với họ đều tuân theo tính tất nhiên,

khả nhiên đó” [109, tr.119] Thông qua tính cách, là kết tinh của một môi trườngsống trong một thời đại nào đó, nhân vật văn học dẫn dắt người đọc vào một thếgiới cụ thể Chính sự va đập, tương tác của những tính cách đó trong hoàn cảnhnhất định đã làm bật lên được những vấn đề xã hội và con người mà nhà vănmuốn gửi gắm tới bạn đọc Điều này thể hiện rõ qua tiểu thuyết chương hồi củaphương Đông hay tiểu thuyết phương Tây của Stendhal, Alexandre Dumas,Honoré de Balzac, Lev Nikolayevich Tolstoy… Nhân vật trong tiểu thuyết của

các nhà văn nói trên chủ yếu là hình mẫu con người đơn tính cách, đơn bình diện.

Kiểu nhân vật truyền thống này thường đã có sẵn và định hình về tính cách Trong

văn học phương Tây, nhân vật Jean Van Jean Madelen (Những người khốn khổ Victo Huygo) luôn tốt bụng và thương người Trong Tấn trò đời (Honoré de Balzac), đó là một lão Grande (Eugénie Grandet) luôn keo kiệt, hà tiện đến độ nhẫn tâm; một Rastignac (Lão Goriot, Bước thăng trầm của kỹ nữ, Miếng da

-lừa) từng bước tha hóa, hay Lucien Chardon (Vỡ mộng, Bước thăng trầm của kỹ nữ) vỡ mộng trong cuộc chen chân trong thế giới đồng tiền, âm mưu và tội ác.

Về nghệ thuật xây dựng nhân vật, Mikhail Mikhailovich Bakhtin (Những vấn

đề thi pháp của Dostoievki) cũng đã chỉ rõ: trong tiểu thuyết tiền hiện đại, nhân

vật được xây dựng hoặc thiên về mô phỏng cái cổ điển, nặng về cái chung mànhẹ về cái riêng; hoặc nhấn mạnh sự khác thường trong suy nghĩ, tính cách,hành động; hoặc chú trọng xây dựng những tính cách điển hình đạt tới độ sốngđộng, đặc sắc để tạo nên những nhân vật điển hình - “một người lạ mà quenbiết” (Vissarion Grigorevich Belinski) Trong đó, cái riêng của nhân vật là bộc lộ

cá tính độc đáo; còn cái chung làm cho nhân vật “Thực sự là đại biểu cho nhữnggiai cấp và những trào lưu nhất định, do đó tiêu biểu nhất định cho thời đại của họ”(Friedrich Engel)

Theo Bakhtin, tiểu thuyết tiền hiện đại chủ yếu phát triển trong quan niệm “độcthoại” Đó là loại tự sự trong đó chỉ có tác giả là người duy nhất có ý thức, biết suynghĩ và đánh giá mọi sự việc, là vị chúa tể nắm hết mọi bí mật của cuộc đời Cònnhân vật thì chỉ là đối tượng câm lặng cho sự phẩm bình, nhận xét ấy Tác giả nhậnđịnh con người cũng như nhận định cái cây, đồ vật Do quan hệ giữa nhân vật và tác

giả được quan niệm như vậy nên nhân vật của văn xuôi “đơn thanh”, luôn “trongsuốt” Trong các tiểu thuyết mang tính đơn âm này, nhân vật chỉ là những đối tượng

vô ngôn luôn lặp lại lời tác giả, thường được đóng khung với những đường viềnđậm nét, chịu sự chi phối chủ quan của ý thức tác giả khá nhiều, nhân vật có phátngôn nhưng thiếu đi tinh thần đối thoại thực sự Nhà văn trong trường hợp này thểhiện ý thức, nghĩ và làm việc hộ các nhân vật của mình Không có gì xảy ra vớinhân vật mà tác giả không cắt nghĩa được Nhân vật luôn có sự thống nhất phù hợpgiữa thế giới bên trong và biểu hiện bên ngoài, là một tính cách ổn định, nhất quántrong sự phát triển mà ta có thể yên tâm theo dõi qua các bước thăng trầm của sốphận, là một cái gì đã xong xuôi, ngã ngũ như một tổng kết Thế giới nghệ thuậttrong tiểu thuyết độc thoại “được đặt vào trong cái khung vững chắc và không thểvượt qua của ý thức tác giả đã nhận định nó, miêu tả nó và được kiến tạo trên cáinền vững chắc của thế giới bên ngoài” [8, tr.217]

Thứ hai là quan điểm về nhân vật trong tiểu thuyết hiện đại kiểu Dostoievski.

Khi xem xét về vai trò, đặc điểm kiểu nhân vật trong tiểu thuyết của Dostoievski,Bakhtin cho rằng: “Dostoievski tìm kiếm một nhân vật chính có ý thức thượngthừa, một nhân vật chính mà cuộc đời hoàn toàn dựa trên ý thức bản thân và ý thứccuộc sống” [68, tr.259] Có thể hiểu, ý thức sâu sắc về bản thân và về người xungquanh chính là ý thức cơ bản làm nên chân dung tinh thần của nhân vật trong tiểuthuyết của Dostoievski Theo Bakhtin, nhân vật của Dostoievski là những chủ thể

ý thức, là kiểu “con người trong đường hầm”, tự ngụp lặn trong câu chữ củanhững người xung quanh, để lắng nghe, cảm nhận, quan sát và tự phân tích Thôngqua quá trình soi chiếu ấy, nhân vật có thể tự đào sâu đến tận cùng vấn đề thắc mắc,

Khi cho rằng “nhân vật là một chủ thể phát ngôn” thì Bakhtin nhận thấy vấn đềnhân vật đã được Dostoievski xem xét, thể nghiệm theo một hướng khác hẳn,không cần phải những con người cụ thể, sắc nét, hay được thiêng hóa như trướcnữa Hình tượng nhân vật trong tiểu thuyết của Dostoievski đã mất “các dấu hiệubên ngoài”, chỉ còn lại là LỜI - “giọng của ý thức chủ thể” như một quan điểmriêng về chính nhân vật và về thế giới mà anh ta đang tồn tại Ông cho rằng:

“Nhân vật của Dostoievski không phải là một hình tượng khách thể, mà là một lờinói đầy đủ trọng lượng, một tiếng nói thuần túy, chúng ta không nhìn thấy nó,chúng ta nghe thấy nó” [8, tr.250] Nhân vật của Dostoievski là sự kết hợp của ýthức (ý thức về bản thân và về người khác) và lời nói: kiểu người mộng mơ, haysuy tư Nhân vật luôn nghĩ về điều người khác nghĩ và nghĩ về chính bản thân,trước cả khi sự việc sẽ diễn ra: “hắn cố sức tiên đoán ý thức và giọng điệu, những

sự đánh giá và cố diễn đạt tường tận những lời phát biểu có thể của người khác

về mình, ngắt lời mình bằng những lời đáp tưởng tượng của người khác” [8,tr.249] Điều này khiến nhân vật bộc lộ chiều sâu nội cảm và những xung độngthầm kín trong tâm hồn

Bakhtin coi nghệ thuật tiểu thuyết của Dostoievski là một cách tân lớn, một sựđổi mới thi pháp tiểu thuyết về nguyên tắc so với tiểu thuyết châu Âu thời bấy giờ.Ông luôn nhìn nhận yếu tố đa âm (hay “phức điệu” - cách nói của tác giả Trịnh Bá

Đĩnh trong Nguyên lí đối thoại của M.Bakhtin trong hệ hình lí luận đương đại) của

tiểu thuyết Dostoievski trong tương quan gắn liền với yếu tố nhân vật: “Tiểu thuyếtcủa Dos có nhiều giọng khác nhau và những nhân vật của Dos, đối thoại với nhaunhư một bè hợp xướng, có trầm có bổng, tạo nên một không gian toàn diện về sựsống, về ngôn ngữ, về xã hội và con người” [dẫn theo 68, tr.254] Tiểu thuyết củaDostoievski được kiến tạo trên nguyên tắc đối thoại của thế giới đa chủ thể: giữacác nhân vật với nhau, giữa nhân vật với độc giả, giữa nhân vật với tác giả hay vớingười kể chuyện, giữa tác giả với độc giả…: “tính nhiều tiếng nói và nhiều ý thứcđộc lập không hòa vào nhau, tính độc lập thực sự của tiếng nói có đầy đủ giá trị quả

là một đặc điểm của tiểu thuyết Dostoievski” [8, tr.217] Trong tiểu thuyết mangtính đa âm, mỗi nhân vật có một ý thức riêng, một tư tưởng độc lập, kể cả đối với

tác giả Bakhtin viết: “Sự đa dạng của tiếng nói và của ý thức độc lập, sự đa âmđích thực của những tiếng nói, hoàn toàn riêng biệt, tạo nên nét cơ bản trong tiểuthuyết của Dostoievski” [dẫn theo 68, tr.255] Hiểu theo nghĩa này thì đa âm chính

là sự cá nhân hóa, độc lập hóa tiếng nói và tư tưởng của nhân vật Tiếng nói củanhân vật có tính độc lập và có giá trị ngang hàng khi vang lên bên cạnh tiếng nóicủa tác giả hay tiếng nói của các nhân vật khác Ý thức, cái nhìn và tiếng nói tácgiả không còn mang tính áp đảo nhân vật như trong tiểu thuyết tiền hiện đại.Cho dù lời nói, ý nghĩ của nhân vật do chính tác giả sáng tạo nên nhưng nó thểhiện ý thức cá nhân của nhân vật chứ không thể hiện ý thức của tác giả, trở thànhtiếng nói riêng biệt của một cái tôi khác bên cạnh tiếng nói của tác giả Tiếng nóikhác ấy mới tạo nên những đối thoại thực sự khách quan Thông qua tương quanđối thoại, đối chất có ý thức giữa các nhân vật mà những bất đồng, sai lầm, nhượcđiểm hay những khủng hoảng, tan vỡ, dang dở, sự thật từ bên trong của nhân vậtmới được bộc lộ Từ đó, ông thấy một nguyên tắc xây dựng hình tượng của tiểuthuyết đương đại đó là: các nhân vật được đặt trong nhiều mối quan hệ, nói lênđược tính phức tạp của cuộc đời, tính đa nghĩa của đời sống… Vì thế, Bakhtinthấy Dostoievski không đoạn tuyệt hẳn lối tư duy “độc thoại”, nhưng về căn bảnông sáng tạo một thế giới nghệ thuật khác Nhân vật của ông chủ yếu được miêu

tả như một sự tự ý thức, một dòng tư tưởng, một giọng điệu độc lập, không hòanhập với các giọng khác Vấn đề ở chỗ nhà văn không chỉ tập trung miêu tả nộitâm nhân vật như một tiểu thuyết tâm lí thông thường, mà xem nhân vật như một

ý thức khác, có tính độc lập tương đối

Bakhtin cũng đã chỉ ra sự khác biệt trong thủ pháp xây dựng nhân vật của tiểuthuyết tiền hiện đại và hiện đại Với tiểu thuyết hiện đại, Bakhtin cho rằng, các nhàtiểu thuyết hiện đại không chấp nhận cách nhìn dễ dãi về đời sống và con người Họkhông quan tâm nhiều đến lịch sử nhân vật trong tính toàn vẹn mà chú ý hơn đếntâm trạng nhân vật trong những mảnh phân thân của nó; xây dựng các mối quan hệnhân vật với hoàn cảnh, xã hội; sử dụng lối viết kết hợp ảo và thực, ít sử dụng lốiviết y như thật của tiểu thuyết truyền thống Thủ pháp hư cấu được sử dụng phổbiến và đắc dụng hơn như trong tiểu thuyết của Franz Kafka, Haruki Murakami…

Quan điểm của Bakhtin đã đánh giá được những đóng góp mang tính bướcngoặt của tiểu thuyết của Dostoievski, đồng thời gợi mở và tạo định hướng lí luậnquan trọng khi đánh giá nhân vật tiểu thuyết hiện đại so với các thời kỳ trước đây.

Thứ ba là quan điểm về nhân vật trong tiểu thuyết hậu hiện đại của các nhà Tiểu thuyết mới Tác giả Nathalie Saraute (Kỉ nguyên nghi ngờ - tuyên ngôn của

nhóm Tiểu thuyết mới) khẳng định: Tiểu thuyết không có một nguyên tắc gì cả mà

mỗi cuốn tiểu thuyết là một tìm tòi mới, tạo ra một nguyên tắc mới Tác giả đả pháquan niệm nhân vật trong tiểu thuyết truyền thống cùng lối xây dựng nhân vật tâm

lý của nó Theo bà, con người của thế kỷ XX không phải là con người của thế kỷXIX Nó không phụ thuộc vào tính cách nữa Việc đòi hỏi phá vỡ nhân vật đồngnghĩa với việc phá vỡ đế quốc chủ nghĩa của tác giả đối với nhân vật Bà cho rằngtính cách điển hình của nhân vật không phải là hiện thực vì nó đã tước đi diện mạochìm, mờ tối của hiện thực Chỉ có đi sâu vào khám phá tiềm thức của các nhân vật

thì mới có thể tìm ra diện mạo chìm khuất, mờ tối đó Các nhà Tiểu thuyết mới đi

tìm những hình thức mới và con người mới: “có khả năng thể hiện (hoặc sáng tạo)những quan hệ mới giữa con người và thế giới, tất cả những người đã quyết địnhsáng tạo tiểu thuyết có nghĩa là sáng tạo ra con người”[137, tr.289] Chính vì vậy,

họ chủ trương loại bỏ những gì quá rõ ràng về quá khứ, nghề nghiệp của nhân vật;

xé nát mọi đường viền của nhân vật, từ họ tên, dung mạo đến tính cách, tâm lý

[147, tr.10] Các nhà Tiểu thuyết mới cũng đã khước từ lối kể chuyện từ điểm nhìn

toàn tri, thủ tiêu cốt truyện, tẩy trắng nhân vật, xóa bỏ cá tính… Điều này đã báotrước những đột phá mới về vấn đề nhân vật Còn Alain Robbe Grillet cho rằng,việc “phân tích tâm lý nhân vật” và “chiều sâu” của sự việc không còn sức hấp dẫnnữa Ông khẳng định, dù nhân vật không còn tồn tại theo lối cũ, dù tính cách và têntuổi nhân vật không quan trọng lắm, thì cũng không có nghĩa là vấn đề con người bịxóa bỏ: “Tại sao cứ cố đi khám phá ra một cá nhân tên gì trong một tiểu thuyếtkhông nói đến vấn đề đó? Chúng ta ngày nào chẳng gặp những người mà chúng takhông hề quen biết tên của họ và chúng ta có thể nói chuyện suốt buổi tối với một

người không quen biết” [147, tr.127] Trong tiểu thuyết “Ghen” của ông, nhân vật

A… đồng thời chính là người kể chuyện, được dùng như người thay thế tác giảluôn Không hề xưng danh, có vẻ như không tồn tại, nhưng thực ra anh ta không bỏqua bất cứ một chi tiết, cảnh vật hay lời nói cử chỉ của người khác chỉ bởi vì sựghen tuông ám ảnh Nhân vật của ông nhiều thời điểm đã bị “phi nhân hóa” mộtcách khéo léo… Trong thực tế, những tác phẩm danh tiếng khác trên thế giới như

Linh Sơn (Cao Hành Kiện), Con đường xứ Flanders (Claude Simon), Sự bất tử

(Milan Kundera)… cũng không nhất thiết phải trọng thị vấn đề nhân vật Các đạidiện tiêu biểu của văn chương hậu hiện đại thế giới như: Angela Carter, SalmanRushdie (Anh); Georges Perec và Monique Wittig (Pháp); Gunter Grass và PeterHandke (Đức); Umberto Eco và Italo Calvino (Italy); John Maxwell Coetzee (NamPhi); và Peter Carey (Úc); Gabriel Garcia Márquez (Colombia); Mario Vargas Llosa(Peru)… bằng nhiều cách khác nhau cũng đi theo hướng này khi xây dựng nhân vậttheo kiểu phi trung tâm, nhằm tạo ra những “tiểu tự sự” về con người đương đại…

Thứ tư là quan điểm của một số các nhà nghiên cứu khác: Các nhà nghiên

cứu văn học Âu Mỹ như Roland Barthes, Milan Kundera, Kristjana Gunnars…cũng đặc biệt chú ý đến tính phức hợp, đa bình diện trở thành một đặc tính nổibật của các nhân vật, đồng thời chi phối mạnh mẽ đến các phương diện khác củanghệ thuật tự sự và thi pháp thể loại Về khái niệm nhân vật, Milan Kundera

(Nghệ thuật tiểu thuyết) từng cho rằng: “Nhân vật không phải là sự mô phỏng

một con người sống thật Đó là một con người tưởng tượng, một cái tôi thựcnghiệm” [66] Điều này đã làm thay đổi về căn bản quan niệm nhân vật của tiểuthuyết đương đại

Khi tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy các nhà nghiên cứu tiểu thuyết nước ngoài rấtquan tâm xem xét vấn đề nhân vật như là một yếu tố nghệ thuật quan trọng bậc nhất

của thể loại tiểu thuyết Boris Suskov (Số phận lịch sử của chủ nghĩa hiện thực) đã

chỉ rõ vấn đề nhân vật là tiền đề cốt lõi để người nghệ sĩ gửi gắm những dụng ý tưtưởng và dụng công nghệ thuật của mình: "Người viết tiểu thuyết nghĩ mọi vấn đềđều phải thông qua các nhân vật, xuất phát từ nhân vật" [107, tr.168] Trong khi đó,

Liviu Petrescu (Thi pháp hậu hiện đại) khẳng định: “Quy định cuối cùng trong

khuôn khổ thi pháp tiểu thuyết là quy định về một phạm trù trần thuật khác nằm

ngoài tình huống, tình tiết và chủ thể: phạm trù nhân vật” [83, tr.76] Rõ ràng, việc

đi sâu vào vấn đề nhân vật chính là đi sâu khám phá một phương diện quan trọngtrong thế giới sáng tạo của nhà văn, đóng vai trò chi phối các yếu tố khác của nộidung, hình thức nghệ thuật trong tiểu thuyết Bởi thế Milan Kundera viết: “Tất cảmọi tiểu thuyết của thời đại đều chăm chú vào bí ẩn của cái tôi Từ lúc anh bắt đầusáng tạo một con người tưởng tượng, một nhân vật, tức thì anh đối mặt với câu hỏi:Cái tôi là gì? Bằng cách nào nắm bắt được cái tôi ? Đây là một trong những câu hỏi

cơ bản để tiểu thuyết được hình thành với tư cách tiểu thuyết” [66, tr.27]

Về phân loại nhân vật, Meyer Howard "Mike" Abrams (Diện mạo tiểu thuyết)

đã đề xuất một số thuật ngữ quan trọng trong việc nhận diện nhân vật của tiểu

thuyết hiện đại: nhân vật dẹt - không có chiều sâu và nhân vật tròn - cá tính phức

tạp [109, tr.121] Hiểu theo gợi ý này, ta sẽ dễ dàng nhận thấy bên cạnh xu hướngtiểu thuyết phức thể hoá nhân vật, tức làm “dày” nhân vật, thì ta lại bắt gặp một xuhướng ngược lại: tiết giản hóa nhân vật, tức là làm “mỏng” nhân vật, đến mức đôikhi chúng chỉ còn là các “phản nhân vật”, các kí hiệu hay các hình ảo, bị tẩy trắnghoặc biến mất khỏi văn bản… Điều này có thể thấy ở nhiều tiểu thuyết gia hiện đạiphương Tây, đặc biệt là ở Pháp Các nhân vật của Milan Kundera như Krystina,

Tamina (Cuốn sách của tiếng cười và sự lãng quên), Tereza (Đời nhẹ khôn kham), Paul (Sự bất tử) đều nhòe mờ ngoại hình Một số nhà văn còn không chú trọng đến

nhân vật và cho rằng tiểu thuyết của các nhân vật đã thuộc về quá khứ Trong bốicảnh hỗn độn của cuộc sống và sự mất niềm tin sâu sắc, cá nhân con người khôngcòn giữ được sức mạnh tuyệt đỉnh Vì thế tiểu thuyết đã không dung nạp loại nhânvật có tính cách Họ thay bằng các “phản nhân vật” hoặc “đồ vật” hoặc chỉ còn duynhất là những dòng chảy ngôn từ và “nhân vật chỉ còn là những đại từ mơ hồ” [129,

tr.56-57] như Josef K (Vụ án - Franz Kafka), Sisyph (Sisyph - Albert Camus)…

Ngoài ra, nhà nghiên cứu Carlo Ginzburg còn đề xuất tới loại nhân vật chức năng(hay nhân vật mặt nạ), nhân vật tính cách và nhân vật loại hình… Trong khi đó, một

số nhà nghiên cứu đi theo chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa ở các nước XHCNgồm Liên Xô cũ và một số nước Đông Âu thì phân loại nhân vật chủ yếu dựa theo

vai trò của nhân vật trong tác phẩm để chia ra thành nhân vật chính, nhân vật trungtâm và nhân vật phụ; hoặc theo quan hệ thuận nghịch giữa nhân vật với lý tưởng đểphân chia thành nhân vật chính diện và nhân vật phản diện

Như vậy, một số nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết thế giới thế kỷ XX đãđặt ra nhiều vấn đề quan trọng có tính gợi mở và định hướng Điều đó có ảnh hưởnglớn đối với chúng tôi khi xem xét các vấn đề lý luận về nhân vật tiểu thuyết của cácnhà nghiên cứu trong nước, tạo tiền đề thuận lợi trong việc ứng dụng nghiên cứunhân vật tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI đến nay

1.2 Tổng quan nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết ở Việt Nam

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Nhân vật văn học là con người cụ thể được

miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng…, cũng cóthể không có tên riêng… Khái niệm nhân vật văn học có khi sử dụng như một ẩn

dụ, không chỉ là một con người cụ thể nào cả, mà chỉ là một hiện tượng nổi bậttrong tác phẩm… Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật đầy tính ước lệ, khôngthể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống” [50, tr.235] Quan niệm nóitrên cho thấy tính mở của vấn đề nhân vật, cho phép người viết có những sáng tạolinh hoạt, đột phá và người đọc có cách hiểu chủ động về thế giới nhân vật trongvăn học Ở đây, chúng tôi chủ yếu đề cập đến những nghiên cứu cụ thể về nhân vậttrong tiểu thuyết, nhất là trong tiểu thuyết từ đầu thế kỷ XXI đến nay

1.2.1 Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết

Khảo sát các giáo trình Lý luận văn học về vấn đề nhân vật trong tiểu thuyết,

chúng tôi thấy sự thống nhất cơ bản của các nhà nghiên cứu khi cho rằng: nhân vậttiểu thuyết thuộc loại nhân vật tự sự, được khắc họa đầy đủ, rõ nét, đa diện, có đờisống nội tâm phong phú và có sự phát triển nội tại rất sinh động Nhân vật trongtiểu thuyết có số lượng nhiều, với nhiều số phận khác nhau, tạo nên một xã hộiphong phú, phức tạp với nhiều mối quan hệ, hành động, tư tưởng hay tính cách,giọng điệu Nhân vật được nhà văn miêu tả qua các xung đột, mâu thuẫn, biến cố

và các chi tiết, gắn bó với cốt truyện, là một chỉnh thể vận động, có thể đạt đếntính cách, điển hình, bộc lộ như một quá trình trong không gian, thời gian Nó cóthể được hư

cấu hoàn toàn hoặc xây dựng dựa vào một nguyên mẫu, một điển hình xã hội nhờ

nỗ lực lao động nghệ thuật nghiêm túc của nhà văn Tuy nhiên, khi xem xét nhữngcông trình nghiên cứu riêng lẻ, chúng tôi thấy có một số kiến giải chuyên biệt hơn

Bài viết Về một hướng thử nghiệm của tiểu thuyết Việt Nam từ cuối thập kỉ 80

đến nay (Nguyễn Thị Bình) và Ý thức cách tân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975

(Nguyễn Bích Thu) đã có những kiến giải khá thống nhất: Các tác giả tiểu thuyếtđang nỗ lực “cá nhân hóa lịch sử”, tiết giảm đến tối đa “khoảng cách sử thi”, “nớirộng đáng kể biên độ hiện thực so với tiểu thuyết trước 1975” Bởi vậy, bên cạnhnhững “con người anh hùng”, “con người cộng đồng”, “con người xã hội” dần bịtiết giảm vai trò; con người thân phận mang bị kịch cá nhân vượt lên nhanh chóng,chiếm vị trí chủ đạo trong nhiều tác phẩm Đồng thời “nhiều cuốn tiểu thuyết đãhướng tới miêu tả số phận những con người bình thường với những bi kịch của đời

họ Bi kịch giữa khát vọng và thực trạng, giữa cái muốn vươn lên và cái kìm hãm,giữa cái nhân bản và phi nhân bản” [79, tr.230] Ý kiến trên đã cung cấp cho chúngtôi một số phương diện biểu hiện của bi kịch cá nhân ở nhân vật Trong những nămgần đây, nhiều nhà nghiên cứu tiểu thuyết thấy rõ những thay đổi trong quan niệm

về con người ở các nhà văn chi phối rất mạnh đến các quá trình xây dựng nhân vật

Trần Thị Mai Nhân (Những đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam trong 15 năm cuối thế

kỷ XX) viết: “Ngày nay do đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người, nhân vật đã

bước vào tiểu thuyết với một tư thế mới Nhà tiểu thuyết không thể “khuôn” nhânvật vào các công thức nữa Vì vậy, nhân vật trong tiểu thuyết giai đoạn 1986 - 2000

đã thực sự thoát ra khỏi hình thức “sơ đồ hóa” để hiện lên đầy đặn hơn, sống độnghơn Nhiều tiểu thuyết đã đi sâu vào đời sống tinh thần con người để qua đó, thấyđược “hình bóng của cuộc đời” [91, tr.116]… Khi đánh giá về nghệ thuật xây dựngnhân vật trong tiểu thuyết, nhà nghiên cứu Trần Thị Mai Nhân bên cạnh việc ghinhận những kế thừa kỹ thuật truyền thống của “tiểu thuyết kiểu Banzac”, tác giảcũng đã quan tâm tới những cách tân thực sự khác biệt trong nghệ thuật xây dựngnhân vật ở một số tiểu thuyết mang dấu ấn hậu hiện đại cùng trong thời gian này

như Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh), Cơ hội của Chúa

(Nguyễn Việt Hà), Những đứa trẻ chết già (Nguyễn Bình Phương)… Đó là kỹ

thuật dòng ý thức, đa ngôi kể, nghệ thuật nghịch dị…, tất cả tạo nên sức hấp dẫnriêng cho tiểu thuyết thời kỳ đổi mới

Để phân loại nhân vật nói chung và nhân vật tiểu thuyết nói riêng, trong cácgiáo trình lý luận có những thống nhất về một số tiêu chí phân loại như sau:

+/ Căn cứ vào kết cấu hình tượng trong tác phẩm, nhân vật được chia thành:nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm

+/ Căn cứ vào quan hệ tư tưởng, nhân vật được chia thành: nhân vật chính diện,nhân vật phản diện, nhân vật tích cực, tiêu cực…

+/ Căn cứ vào cấu trúc hình tượng, nhân vật được chia thành: nhân vật chứcnăng (nhân vật mặt nạ), nhân vật tính cách, nhân vật loại hình, nhân vật tư tưởng +/ Căn cứ vào đặc điểm thể loại, nhân vật được chia thành: nhân vật kịch, nhânvật tự sự, nhân vật trữ tình

Bản thân các nhà nghiên cứu các sách trên cũng thừa nhận, các cách phân loạitrên đều “mang tính chất rất tương đối”, giúp khu biệt các kiểu loại nhân vật đểngười đọc có cách đánh giá cụ thể về quan niệm con người cũng như nghệ thuật xâydựng nhân vật của các nhà văn Tuy nhiên, với cách phân chia này khi áp dụng vớicác nhân vật trong văn học Việt Nam trước thời kì Đổi mới (1986) thì dễ dàng đốichiếu và phân định Còn với nhân vật văn học từ thời điểm Đổi mới đến nay vốn rấtphức tạp, các tiêu chí này khó đối chiếu và chưa phản ánh đầy đủ được các loại hìnhnhân vật Trong quá trình xem xét hướng phân loại nhân vật trong tiểu thuyết haithập niên cuối thế kỷ XX, chúng tôi ghi nhận cách phân loại của Bùi Việt Thắng

(Phía trước của tiểu thuyết) khi chia nhân vật ra thành các kiểu sau: Nhân vật bi

kịch, Nhân vật anh hùng, Nhân vật kì dị, Nhân vật lập thân (lập nghiệp) [119,

tr.134-139] Sự phân loại và nhận diện của nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng đã bámsát thực trạng phát triển của thể loại Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy: do khuôn khổcủa bài viết, tác giả chưa đi sâu lí giải sự xuất hiện của từng kiểu nhân vật một cáchthấu đáo Đặc biệt, ở kiểu nhân vật kì dị, nhân vật lập nghiệp chưa thật rõ ràng vềmặt khái niệm cũng như những đặc điểm cụ thể để nhận diện kiểu nhân vật này

1.2.2 Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI

Tập hợp các tài liệu có được, chúng tôi nhận thấy, đã có một số công trình khoa

học của các nhà nghiên cứu bàn luận vấn đề này như Hoàng Ngọc Hiến (Mấy vấn

đề của tiểu thuyết và đặc trưng thể loại này), Thái Phan Vàng Anh (Tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI từ góc nhìn hậu hiện đại), Bùi Việt Thắng (Về dòng tiểu thuyết

"thân xác" trong văn học Việt Nam thập niên đầu TK XXI), Mai Hải Oanh (Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại), Lại Nguyên Ân (Khi quyền kể chuyện được trao cho nhân vật), Văn Giá (Nhân vật văn học tìm tòi và sáng tạo), Nguyễn Bình Phương (Tôi không xây dựng một nhân vật điển hình), Hồ

Anh Thái (Họ trở thành nhân vật của tôi), Hoàng Cẩm Giang (Vấn đề nhân vật

trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI)… Nhìn chung các nhà nghiên cứu nhận

thấy, từ đầu thế kỉ XXI đến nay, vấn đề nhân vật tiểu thuyết được chú ý hơn, thểhiện mối quan tâm của người viết đối với vấn đề số phận cá nhân, vấn đề bản thểtrong bối cảnh xã hội, không gian sống hiện đại

Bàn về tầm quan trọng của nhân vật, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng viết: "Nóiđến tiểu thuyết là nói đến nhân vật Tài nghệ của nhà tiểu thuyết cũng chủ yếu khúc

xạ qua nhân vật vì nó là con đẻ của tinh thần nhà văn" [120, tr.110] Ông cho rằngtrong tiểu thuyết, nhân vật không phải là nơi duy nhất nhưng lại là nơi thể hiện mộtcách tập trung nhất, sâu đậm nhất quan niệm về con người của tác giả Tiểu thuyếtchính là mảnh đất quý giá và màu mỡ lưu giữ bóng hình cuộc đời con người, vì thếnhân vật luôn được xem là sức nổ, là sự sống của tiểu thuyết từ xưa đến nay Nhânvật tiểu thuyết độc đáo sẽ làm nên sức sống của mỗi cuốn tiểu thuyết Bùi ViệtThắng cũng đã đòi hỏi các nhà tiểu thuyết phải làm thế nào để xây dựng thế giớinhân vật đa dạng mà không chồng chéo, tẻ nhạt; ngược lại các nhân vật có quan hệqua lại, tác động lẫn nhau, soi sáng nhau cùng phản ánh đời sống “Một tác phẩmtiểu thuyết đồ sộ, không làm người đọc rối trí, khó tiếp nhận chính là nhờ vào nhânvật như một sợi chỉ đỏ xuyên suốt, khâu nối các mảng miếng hết sức chặt chẽ” Nhưvậy, toàn bộ tài năng nghệ thuật của nhà tiểu thuyết nằm ở chỗ, trên trục vận độngcủa diễn biến cốt truyện, nhân vật phải làm chủ mọi cảnh huống, mọi tình thế, phát

triển theo quy luật nội tại của nó Ông cho rằng cách kể chuyện của nhà văn phảilàm sao “hòa vào các nhân vật, hòa vào từng nhân vật và thế giới riêng của nó, kể

về nhân vật bằng ngôn ngữ của nó, bằng tiết tấu của chính nó.” [120, tr.378]… Bùi

Việt Thắng (Hiện trạng tiểu thuyết) cũng nhận thấy có một sự thật về hình tượng

con người tất yếu sẽ chiếm ngự không gian tiểu thuyết đương đại: con người thahóa Sự tha hóa về con người đầu thế kỷ XXI đã và đang diễn ra dưới nhiều dạngthức rất khác nhau Tuy nhiên, tác giả mới chỉ từ vấn đề con người tha hóa màkhẳng định đó là một kiểu nhân vật - nhân vật tha hóa, nhưng chưa đi vào phân tích,

lí giải nguồn gốc, những tác động trở lại xã hội trước mắt và lâu dài của vấn đề này

Về đặc điểm nhân vật, xuất phát từ khái niệm cảm quan hậu hiện đại, phi trungtâm hóa, giải nhân cách hóa, liên văn bản, các nhà nghiên cứu đã chỉ rõ các đặcđiểm đặc thù của nhân vật hậu hiện đại là mảnh vỡ, nhòe mờ hay bị tẩy trắng vàngôn ngữ vô âm sắc Tác giả Thái Phan Vàng Anh viết: “Trong nhiều tiểu thuyết,nhân vật bị tẩy trắng, không gian nhòe mờ, thời gian đảo lộn, phi thực” [153] Đâycũng chính là những tiêu chí cơ bản nhất để phân định ranh giới khác biệt giữa nhân

vật trong tiểu thuyết hiện đại và tiểu thuyết hậu hiện đại Nguyễn Thị Bình (Đổi

mới tiểu thuyết Việt Nam đương đại: lối viết hậu hiện đại) phân định rõ về kiểu

nhân vật mờ hóa, tẩy trắng, “nhân vật phi nhân vật”, “bị tác giả xóa bỏ hầu hếtđường viền nhân thân, tính cách chúng bị phân rã, trở thành một ý niệm, một trạngthái tâm lý, một ám ảnh…” Tác giả cho rằng: “Nhân vật vẫn tồn tại, nhưng nókhông còn giống như trong truyền thống, quá trình xây dựng nhân vật trở thànhcông cuộc phá hủy chính nó” [21, tr.230-232] Điều này cho thấy sự phân rã tínhcách, biến mất của nhân vật trở nên khá phổ biến trong tiểu thuyết đương đại.Nguyễn Văn Tùng đã nhìn nhận: nhiều nhân vật trong tác phẩm đã “không nổilên bằng một nét cá tính nào, một đường viền lịch sử nào, một nét hình dung diệnmạo nào” hay “Bóng hình của họ không có chiều dày thực thể, mà chỉ giống nhưnhững giọng nói, những hình dung, những biểu tượng” [146]… Chính thủ pháp mờhóa được dụng công rất khéo léo đã góp phần khắc sâu cảm giác vô nghĩa, đơnđiệu của con người khi mất đi ý thức về nhân vị trong cuộc sống hiện đại Ông chorằng tiểu thuyết đương đại không

còn là những bức tranh xã hội rộng lớn với tập thể các con người khác nhau, mà chủyếu được dồn nén, đúc kết qua số phận của một con người: “Đó là nhân vật duynhất của cuốn sách, bởi vì tất cả các nhân vật khác đều tồn tại thông qua nhân vậtnày và quan hệ với nhân vật này…” Chẳng hạn, xoay quanh nhân vật như gã Tép

Riu (Gã Tép Riu - Nguyễn Bắc Sơn), Cái bào thai (Thiên thần sám hối - Tạ Duy

Anh)… mà toàn bộ hệ thống cốt truyện được vận hành và các nhân vật còn lại trongtác phẩm xuất hiện, tương tác, bộc lộ bản thân và có những thay đổi số phận rõ nét

Về thi pháp nhân vật trong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI, chúng tôi nhận thấy, các

tác giả đã ít nhiều đề cập đến như: Bích Thu (Văn học Việt Nam hiện đại sáng tạo

và tiếp nhận), Nguyễn Thị Kim Tiến (Con người trong tiểu thuyết Việt Nam thời kì Đổi mới, Về kiểu “ẩn danh” nhân vật - Tiếp cận qua một số tiểu thuyết Việt Nam đương đại), Đỗ Hải Ninh (Tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện trong văn học Việt Nam đương đại), Vũ Thị Hạnh (Tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết của một số nhà nữ hải ngoại đương đại), Nguyễn Thị Ninh (Kết cấu tiểu thuyết Việt Nam đương đại)… Đây là những công trình nghiên cứu có hàm lượng lý luận cao và có

ý nghĩa phương pháp luận, bước đầu nêu lên những đặc điểm nghệ thuật củatiểu thuyết Việt Nam đương đại nói chung và nghệ thuật xây dựng nhân vật nóiriêng trên cơ sở phân tích từ nhiều tác phẩm cụ thể Trong đó, chúng tôi nhận thấytác giả Bích Thu cũng đã có những ghi nhận khái quát hơn cả: “Nghệ thuật đồnghiện, kĩ thuật độc thoại nội tâm, dòng ý thức, lắp ghép, sử dụng huyền thoại, nghệthuật giãn cách, đa giọng điệu… đã được tiểu thuyết vận dụng, biến hóa một cáchlinh hoạt và uyển chuyển trên tinh thần dân tộc hiện đại” [129, tr.52] Điều nàykhẳng định hướng đi đúng đắn của nhà văn về nghệ thuật xây dựng nhân vật ởcác tiểu thuyết hiện đại và hậu hiện đại trong xu thế phát triển chung của vănxuôi Việt Nam Không những thế, các nhà nghiên cứu đã nhận thức rõ mối quan hệbiện chứng giữa vấn đề nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyếtđương đại Chính điều này đã góp phần làm thay đổi cách nhìn, cách thích ứngcủa độc giả hiện nay về nhân vật trong tiểu thuyết Hoàng Cẩm Giang viết: “Sựthay đổi trong quan niệm về nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật - tất yếu vừa

là nguyên nhân, vừa là hệ

quả của những đổi thay trong cấu trúc tự sự Cuộc “cách mạng về nhân vật” bao giờcũng là cuộc cách mạng tác động trực tiếp nhất đến cảm quan và tiếp nhận của độcgiả nói chung Các nhà tiểu thuyết thuộc khuynh hướng cách tân đầu thế kỷ XXI(Đặng Thân, Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Thuận…) đã quyết liệt thay đổicái nhìn cũng như cách quan niệm mang tính truyền thống của độc giả về phạm trù

“nhân vật” trong các tác phẩm của họ”[46] Điều này cũng đã góp phần làm thayđổi căn bản thi pháp tiểu thuyết nói chung hiện nay, đưa tiểu thuyết Việt Nam tiệmcận nhanh hơn với xu thế phát triển của tiểu thuyết thế giới

Tìm hiểu những quan điểm dẫn đến một số kiểu loại nhân vật đặc thù, chúng tôinhận thấy nhiều tác giả đã xuất phát từ các lí thuyết triết học, lý giải từ nhiều góc độ

khác nhau để phân chia thế giới nhân vật trong tiểu thuyết đương đại Trong Dấu

ấn của chủ nghĩa hiện sinh trong văn xuôi đương đại Việt Nam, Nguyễn Thái

Hoàng cũng đã đi sâu nghiên cứu vấn đề nhân vật mang tâm thức hiện sinh [60].Tác giả đã từ vấn đề nhân vật văn học để chỉ ra những yếu tố căn bản của tinh

thần hiện sinh trong văn xuôi Việt Nam đương đại Việc phân tách ra thành: Nhân

vật vong thân và bóng dáng tha nhân; Nhân vật cô đơn; Nhân vật dấn thân; Nhân vật bản năng, Nhân vật mang ám ảnh về cái chết… và chỉ ra mối liên hệ cũng

như những biểu hiện đồng thời của tinh thần hiện sinh trên trong cùng một nhân vật

đã cho thấy, tác giả cố gắng đi sâu vào bản chất xã hội của tinh thần hiện sinh lànguyên nhân tạo nên phản ứng dây chuyền trong nhận thức, lẽ sống của con người

thời đại Tác giả Văn Thị Phương Trang (Tiểu thuyết Việt Nam thập niên đầu thế kỷ

XXI từ góc nhìn phân tâm học) cũng đã từ góc nhìn phân tâm học để xem xét

thế giới nhân vật Trong đó, tác giả đã xem xét: Kiểu nhân vật với đời sống vô

thức, tâm linh; Kiểu nhân vật với các phức cảm; Kiểu nhân vật với đời sống tính dục thường ngày để nhấn mạnh những quẫy đạp, ám ảnh, khát khao, mặc cảm và

nổi loạn trong đời sống bản năng, tinh thần của con người đương đại [143] Từ cáchnhìn này, người viết đã đi sâu vào nghiên cứu về con người tự nhiên, con ngườitâm linh trong văn học, thấy được những tác động mạnh của đời sống hiện đạiđến nhận thức, tâm sinh lí, tâm linh của con người hiện nay Với góc nhìn này,tính phức tạp trong chiều sâu

bản thể của con người hiện đại được soi chiếu một cách khá minh triết, đem lại một

cái nhìn sâu sắc, sát thực hơn Huỳnh Thị Thu Hậu (Nghệ thuật nghịch dị trong tiểu

thuyết Việt nam từ 1986 đến 2012) đã nghiên cứu về kiểu hình tượng nhân vật

nghịch dị trong mối tương quan với không gian, thời gian nghịch dị [52] Việc phân

tách thành kiểu hình tượng: Nhân vật biếm họa; Nhân vật lệch pha giới; Nhân vật

nữ nghịch dị đã cho thấy vấn đề nhân vật nghịch dị rất phong phú, phức tạp, cần

được xem xét nghiên cứu đầy đủ với tư cách là một loại hình nhân vật độc lập, trọnvẹn trong tiểu thuyết đương đại Bởi nhân vật nghịch dị không chỉ là một hiệntượng nhất thời, đơn giản, mà có nguồn gốc xã hội sâu xa Khi sự băng hoại về đạođức và lối sống vô cảm, máy hóa của con người càng đi quá đà do hậu quả nặng nềcủa xã hội hậu công nghiệp, hiện tượng nghịch dị như một sự quẫy đạp nổi loạn,hay phá cách để nhắc nhở về tình trạng chấn thương tinh thần của con người Qua

đó, các tác giả muốn tạo nên những tiếng chuông cảnh báo tới sự quan tâm của xãhội, góp phần lý giải những vấn đề đời sống và giải mã những dụng ý tư tưởngnghệ thuật của nhà văn về con người Đặc biệt trong công trình nghiên cứu gần

đây nhất của Nguyễn Thị Lan Anh (Nhân vật mang dấu ấn hậu hiện đại trong

tiểu thuyết Việt Nam) đã đánh giá ảnh hưởng của Chủ nghĩa Hậu Hiện đại đối với

tiểu thuyết Việt Nam đương thời Từ nghiên cứu các loại hình nhân vật mang dấu

ấn hậu hiện đại, tác giả đã phân chia thành năm loại hình nhân vật: Nhân vật lạc

lõng cô đơn dẫn đến tha hóa; Nhân vật dị biệt; Nhân vật huyền ảo tâm linh; Nhân vật đấng tối cao và Nhân vật: các vai diễn mới Điều đáng ghi nhận là qua tìm

hiểu về các loại hình nhân vật này, tác giả đã làm nổi bật các dấu ấn hậu hiện đạinhư giải tự sự, giải trung tâm, sự phân mảnh, phá vỡ kết cấu, giải cấu trúc, thái

độ hoài nghi, phóng nhại, bất tín nhận thức…[5] Tuy nhiên, vì chỉ xem xét nhânvật mang dấu ấn hậu hiện đại, nên tác giả mới chỉ thấy được một phần vấn đềnhân vật của tiểu thuyết đương đại, còn một số kiểu loại nhân vật không kém phần

quan trọng chưa được đi sâu khai thác Bên cạnh đó, việc phân chia kiểu Nhân

vật đấng tối cao còn phiến diện, chưa đủ cơ sở và không mang tính khái quát, cần

được xem xét lại Đây cũng là nội dung mà tác giả luận án sẽ đề cập đến trongchương 3

Trong các nghiên cứu Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ đổi

mới (Nguyễn Kim Hoàn), Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh

(Lê Thu Trang), Thế giới nhân vật trong sáng tác của Tạ Duy Anh (Phạm Quỳnh

Dương)…, các tác giả cũng đề xuất một số cách phân loại nhân vật của mình Tuynhiên, việc xem xét đánh giá nhân vật cũng cần có những thước đo, những hệ quy

chiếu phong phú, sát thực hơn Chẳng hạn Vương Hồng Dũng (Phạm trù nhân vật

trong tiểu thuyết Việt Nam theo xu hướng hậu hiện đại) đã khái quát thành một số

kiểu như: Nhân vật lạc loài, cô đơn; Nhân vật nổi loạn, dấn thân; Nhân vật tự nhận

thức; Nhân vật tha hóa; Nhân vật đồng tính; Nhân vật điên khùng; Nhân vật tâm linh, siêu thực… Không những thế, ông cho rằng “vấn đề nhân vật ngoại biên trong

tiểu thuyết hậu hiện đại đã được đẩy đến độ biến dạng sâu sắc về khung hình, tạo sựnhiễu loạn về phả hệ nhân vật Đó là, thay cho việc xây dựng các nhân vật “có chiềusâu” và khả năng khái quát (phổ biến trong tiểu thuyết truyền thống), các nhà vănhậu hiện đại xây dựng nhân vật bằng “sự biến thể nhân vật”, dạng sơ khởi của hìnhthức nhân vật “ngụy tạo” (vật thế vì), chứ không phải dạng thức “phản - nhân vật”

như trong Tiểu thuyết Mới [32] Ý kiến này làm cho hướng phân loại nhân vật

“ngoại biên” trở thành một hướng có tính thuyết phục khi xem xét nghiên cứu hệthống nhân vật rất đa dạng trong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI Trong khi đó, Vũ Thị

Hạnh (Tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết của một số nhà nữ hải ngoại đương đại)

khi đi sâu xem xét tư duy nghệ thuật của các nhà văn nữ hải ngoại dưới góc độ hìnhtượng nghệ thuật cũng đã phân chia nhân vật trong tiểu thuyết của họ thành một số

kiểu: Nhân vật cô đơn, tha hương sầu xứ; Nhân vật hoài nghi, kiếm tìm tự ý thức;

Nhân vật đám đông; Nhân vật huyền thoại, kỳ ảo, mang đậm tính chất biểu tượng

[51] Rõ ràng, Lí luận văn học Việt Nam đầu thế kỉ XXI đang không ngừng tìm

kiếm những hướng xem xét đánh giá phân loại mới Song tựu trung lại vẫn chỉdừng lại ở một phạm vi tiếp cận hẹp, đồng thời chưa nhìn nhận thấy những nétriêng và sự giao thoa của các nhân vật tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI so với trước đó.Trong quá trình khảo sát, chúng tôi chú ý nhiều hơn ở cách kiến giải của PhạmXuân Thạch và Hoàng Cẩm Giang Phạm Xuân Thạch đã đề xuất một cách phânloại nhân vật tiểu

thuyết lịch sử, một kiểu tiểu thuyết đòi hỏi một sức bút già dặn cao tay: “Nhìn từgóc độ ngữ nghĩa, xuất hiện đồng thời trong các tiểu thuyết lịch sử cả ba dạng nhânvật: nhân vật - chủ thể của tiến trình lịch sử, nhân vật - nạn nhân của lịch sử và nhânvật - kẻ quan sát lịch sử” [113] Theo ông, kiểu nhân vật chủ thể của lịch sử luônluôn chủ động truy tìm ý nghĩa của bản thể và tồn tại Những nhân vật thuộc loạinày thường trực tiếp tham dự vào câu chuyện như một “người trong cuộc”, vừa cókhả năng nắm giữ và can thiệp tiến trình sự kiện, vừa thực hiện mục đích mang tính

chủ động của mình với tiến trình ấy (Hồ Quý Ly - Hồ Quý Ly - Nguyễn Xuân

Khánh) Còn kiểu nhân vật chứng nhân của lịch sử chỉ lạnh lùng quan sát đời sống

từ bên ngoài Đây là kiểu nhân vật nhận thức được diện mạo, bản chất của các sựkiện nhưng đồng thời lại giữ một thái độ “giãn cách”, khách quan và tách biệt vớichúng Nhiệm vụ của anh ta dường như chỉ là quan sát và bình luận những gì đượcquan sát thế giới chứ không phải là “dấn thân”, “nhập cuộc” để thay đổi bất cứ điều

gì ở thế giới đó (Cái bào thai - Thiên thần sám hối - Tạ Duy Anh) Đối với kiểu

nhân vật nạn nhân của lịch sử thì nhân vật trở nên lạc lõng và tha hóa trong quátrình “nhập cuộc” Đây là kiểu nhân vật bị đẩy vào tiến trình sự kiện một cách bịđộng không thể cưỡng lại Trong quá trình này, một mặt khiến nhân vật trở nên trơtrọi và lạc lõng giữa thế giới; mặt khác có thể khiến anh ta tha hóa, trở thành mộtmẫu hình nhân vật không giống trước hoặc bị “văng” ra khỏi trung tâm của tự sự

(“tôi” - Tấm ván phóng dao - Mạc Can, Hoàn - Người đi vắng - Nguyễn Bình

Phương) Quan niệm của Phạm Xuân Thạch có khả năng vận dụng soi chiếu cả ởmột số nhân vật không phải trong tiểu thuyết lịch sử, giúp cho việc xem xét đánhgiá nhân vật có thêm những tiêu chí mang tính thực tiễn Tuy nhiên, ở một số

trường hợp biểu hiện phức tạp, kết hợp nhiều tiêu chí như: nạn nhân - chủ thể lịch

sử như An, Can (Con ngựa Mãn Châu Nguyễn Quang Thân); Từ Lộ (Giàn thiêu

-Võ Thị Hảo); Lẹp (Dòng sông Mía - Đào Thắng); nạn nhân - chứng nhân - chủ thể như Hồ Nguyên Trừng (Hồ Quý Ly - Nguyễn Xuân Khánh), Bối (Ba người khác -

Tô Hoài)… Điều đó làm cho cách phân loại này ít nhiều có hạn chế nhất định khichưa thể khái quát hết được đặc trưng của nhân vật trong tiểu thuyết đương đại

Nhà nghiên cứu Hoàng Cẩm Giang (Các khuynh hướng phát triển của tiểu

thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI từ góc nhìn cấu trúc thể loại) bàn về vấn đề nhân

vật đã chú ý tới hai xu hướng nổi bật của nhân vật trong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI,còn gọi là các tiểu thuyết thuộc “làn sóng thứ ba” Đó là xu hướng “phức thể hóanhân vật” và “tiết giản hóa nhân vật” Tác giả cho rằng, cả hai dạng thức này đềuxuất hiện khá nhiều trong các tiểu thuyết đương đại, nơi mỗi dạng thức nhân vậthay xu hướng xây dựng nhân vật đều thể hiện một quan niệm riêng của các tácgiả về hiện thực và về bản chất thể loại của tiểu thuyết Xuất phát từ những tiêu

chí phân loại của Tự sự học, Hoàng Cẩm Giang đã đề xuất một hệ thống luận

điểm tiếp cận các phương diện khác nhau của nhân vật từ nhiều cấp độ như: 1.Cấp độ tâm lý - tính cách (tiềm thức, vô thức, bản năng hay ý thức, tư tưởng ); 2.Cấp độ thân phận

- hành động (nạn nhân, chứng nhân hay chủ thể của lịch sử); 3 Cấp độ chức năng

tự sự (người kể chuyện, nhân vật, người đọc, hay tác giả của chính truyện kể…)[46] Từ đó, Hoàng Cẩm Giang đã đưa ra một số minh chứng cụ thể, tiêu biểu chotừng trường hợp ứng với hai xu thế trên Với cách phân loại này, Phạm XuânThạch và Hoàng Cẩm Giang đã tạo ra một hướng tiếp cận mới về nhân vật trongtiểu thuyết, vừa cụ thể vừa khái quát và có tính gợi mở, thể hiện những góc nhìnkhoa học và lập luận xác đáng, nghiêm túc và có tính học thuật cao Tuy nhiên, bảnthân các tác giả trên cũng thừa nhận những hướng phân loại trên cũng chỉ có ýnghĩa tương đối vì không thể tiến hành khảo sát mọi cấp độ liên quan đến nhânvật và thực tế tác phẩm luôn phong phú biến hóa hơn các mệnh đề lí luận

Vậy đâu là những thành tựu và điểm dừng của việc nghiên cứu nhân vật trong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI? Các quan điểm trên đã góp phần cho việc tiếp

cận quan niệm về con người và thế giới nhân vật trong tiểu thuyết đương đại đểgiúp chúng tôi nhìn nhận đánh giá đúng hơn những đóng góp của các nhà văn trên

cả phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật Tuy nhiên giới hạn chung của cácbài viết, các công trình nghiên cứu trên là chủ yếu đứng trên cái nhìn khái quát vềtiểu thuyết nói chung và tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI nói riêng trên phương diện nội

dung và hình thức mà chưa khu biệt được vấn đề loại hình nhân vật tiểu thuyết

cũng như sự giao thoa của các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết đương đại

và xác định đâu là nguyên nhân và khuynh hướng vận động của chúng?

Bên cạnh đó, một số bài viết hay luận án, luận văn mới chỉ xem xét vấn đề nhânvật tiểu thuyết dựa trên nhóm nhỏ tác phẩm của một tác giả; hay trong một khungthời gian chung cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI mà chưa phân tách rõ; hoặc coinhân vật là một khía cạnh trong cấu trúc nghiên cứu chung… nên chưa thể đem lạimột cái nhìn hoàn chỉnh Có bài viết, luận án, luận văn mới chỉ mang tính nhận diệnhoặc đánh giá có phần hơi thiên lệch - khen là chính, do đó hạn chế khả năng tiếp

cận chân thực, khách quan vấn đề Đặc biệt là chưa chỉ ra một cách có hệ thống đâu là những điểm kế thừa và khác biệt trong bút pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật ở tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI (so với cuối thế kỷ XX) để thấy

rõ sự phát triển và đóng góp của các cây bút tiểu thuyết Việt Nam đương đại?

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Việc điểm lại các công trình nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết giúpchúng tôi có được những cơ sở nhận thức quan trọng để xác định khoanh vùng đốitượng nghiên cứu của mình: Hiện nay kiểu nhân vật là chủ thể nói theo quan niệmcủa Bakhtin và nhân vật theo quan niệm Tiểu thuyết Mới đang tồn tại, chiếm vị tríchủ đạo ở tiểu thuyết Việt Nam hai mươi năm đầu thế kỷ XXI Trong khi đó, nhânvật như một con người có hành động, tính cách rõ nét “kiểu Balzac” vẫn được khaithác nhưng đã có cải biến nhất định mang tính hiện đại hơn Điều này có liên quanmật thiết đến vấn đề tư duy tiểu thuyết phát triển song trùng trong văn xuôi đươngđại Bên cạnh đó, những nghiên cứu phê bình trong nước đã làm rõ được một sốvấn đề về phân loại nhân vật và thi pháp nhân vật ở những chừng mực nhấtđịnh, thể hiện sự quan tâm của Lí luận văn học đến một vấn đề cốt lõi của thể loại

tự sự, giúp chúng tôi có thêm những gợi ý quý báu khi phát triển vấn đề nghiêncứu của luận án Với việc tiếp tục giải quyết hai câu hỏi trên, từ những địnhhướng, so sánh cụ thể, chúng tôi lựa chọn hướng nghiên cứu của riêng mình vềnhân vật trong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI nhằm góp thêm một cách nhìn nhậnmang tính lý luận và hệ thống về tiểu thuyết đương đại Đó cũng là mục đích lớnnhất mà luận án hướng tới

CHƯƠNG 2 CHUYỂN ĐỔI CÁCH NHÌN VỀ TIỂU THUYẾT VÀ NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾ KỶ XXI ĐẾN NAY

Trong quá trình nghiên cứu tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI, chúng tôi thấy việc xemxét những điều kiện tác động quá trình cách tân về nhân vật là cần thiết, giúp đảmbảo cho yêu cầu đánh giá phân loại chính xác, toàn diện, sát hợp; khẳng định vị thếquan trọng của vấn đề nhân vật tiểu thuyết trong diễn trình lịch sử văn học hiện nay

2.1 Điều kiện dẫn đến thay đổi về nhân vật trong tiểu thuyết đương đại

Từ 1986 đến nay, chủ trương của Đảng qua các kì Đại hội đã khuyến khích cácvăn nghệ sĩ tìm tòi sáng tạo, khuyến khích và yêu cầu có những thể nghiệm mạnhbạo và rộng rãi trong sáng tạo nghệ thuật, trong việc phát triển các loại hình nghệthuật, các hình thức biểu hiện Điều này đã góp phần “cởi trói” về tư tưởng cho vănnghệ sĩ, thôi thúc nền văn nghệ nước nhà đổi mới quyết liệt, ngõ hầu thể hiện đượctiếng nói của sự thật, của lương tri trung thực, tự do và đầy trách nhiệm Đây là cơhội mở cho các nhà quản lý nghệ thuật và các nghệ sỹ tìm thấy tiếng nói chung,thúc đẩy nhanh hơn quá trình phát triển hội nhập của văn học Việt Nam vào tiếntrình văn học thế giới Tuy nhiên ở đây, chúng tôi tập trung xem xét nhiều hơn đếntác động nội tại của văn học dẫn đến sự thay đổi về nhân vật trong tiểu thuyết

2.1.1 Sự gối tiếp hệ hình tư duy tiểu thuyết

Tư duy tiểu thuyết là một khái niệm được sử dụng trong văn học để phân biệtvới tư duy truyện ngắn, tư duy sử thi Nằm trong cùng một trường tư duy về vănhóa, tư duy tiểu thuyết cũng có tư duy Tiền Hiện đại, tư duy Hiện đại, tư duy HậuHiện đại Tư duy tiểu thuyết Việt Nam trong hơn 30 năm qua đã chịu sự chi phốikhá rõ nét của Chủ nghĩa Hậu Hiện đại

Nửa sau thế kỷ XX, Chủ nghĩa Hậu Hiện đại (postmodernism) đã có ảnh hưởngmạnh tới nhiều lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, nghệ thuật… trên thế giới.Trong văn học, Chủ nghĩa Hậu Hiện đại đã thách thức những quy ước truyền thốngtrong sáng tác Năm 1985, Ihab Hassan đã đề xuất bảng so sánh nhằm khu biệt sự

khác nhau cơ bản của Chủ nghĩa Hiện đại và Chủ nghĩa Hậu Hiện đại, từ đó giúp

việc nhận diện và nghiên cứu các vấn đề của văn học thuận tiện và sát hợp hơn.

Năm 1996, Terry Eagleton (Dẫn luận lí luận văn học) xác định “tác phẩm nghệ

thuật Hậu Hiện đại điển hình nhất là tùy tiện, đa trị, lai ghép, lệch tâm, dễ thay đổi,

ngưng đọng, hệt như mô phỏng” Trong Chủ nghĩa Hậu Hiện đại và văn học, Barry Lewis đề xuất thêm các phương diện khác như: sự hỗn độn thế tục (Temporal disorder), cóp nhặt (Pastiche), mảnh vỡ (Fragmentation), sự nới lỏng tổ chức (Looseness of association), tính hoài nghi (Paranoia), vòng tương tác (Vicious

circles)… Đối nghịch với Chủ nghĩa Hiện đại về bản chất, Chủ nghĩa Hậu Hiện đại

trong văn học chấp nhận tính hư vô (nothing), hỗn độn (chaos), trò chơi (Game) và

liên văn bản (Intertextuality) như là những chuẩn mực mới trong quá trình sáng tạo

nghệ thuật [dẫn theo 16, tr.29-35]… Những điều này đã có ảnh hưởng rõ nét đến sựphát triển văn học, trong đó có tiểu thuyết

Trong văn học phương Tây, tư duy tiểu thuyết Hiện đại và tư duy tiểu thuyếtHậu Hiện đại phát triển nối tiếp nhau Đó là sự “thay đổi hệ hình” (paradigm shift -theo Thomas Samuel Kuhn) rất quan trọng về tư duy tiểu thuyết, có tính chất bướcngoặt trong sáng tác, từ đó dẫn đến những đổi mới về vấn đề nhân vật Còn ở ViệtNam từ năm 1986, tư duy tiểu thuyết Hiện đại và tư duy tiểu thuyết Hậu hiện đạiphát triển “gối tiếp nhau” và cùng tồn tại song song Trong đó, tư duy tiểu thuyếtHậu Hiện đại du nhập vào Việt Nam còn phức tạp và chưa hẳn đã định hình, tuychưa khẳng định vị thế mạnh nhưng những ảnh hưởng của nó đối với tư duy tiểuthuyết Hiện đại là không thể phủ nhận Điều đó thể hiện khá rõ nét qua việc các nhàvăn tiếp nhận và vận dụng thể nghiệm nhiều quan niệm và bút pháp nghệ thuật Hậuhiện đại trong tiểu thuyết vừa tạo nên những thay đổi trong cấu trúc thể loại, vừagiúp các nhân vật bộc lộ mình một cách sâu sắc và cá tính hơn

2.1.2 Những tác động từ dịch thuật và nghiên cứu

Từ 1986, cùng với việc tiếp cận và đánh giá bài bản hơn những ảnh hưởng củacác trào lưu tư tưởng và văn học đang thịnh hành thời đó ở các nước phương Tâytới văn học Miền Nam trước 1975, hoạt động dịch thuật và nghiên cứu các tácphẩm triết học và văn học thế giới của giới chuyên môn ở Việt Nam đã có nhữngtiến triển

tích cực Nhiều công trình dịch thuật và nghiên cứu ở miền Nam trước đây về Chủnghĩa hiện sinh, Hiện tượng luận, Tiểu thuyết phi lý, Tiểu thuyết Mới… củaNguyễn Văn Trung, Huỳnh Phan Anh, Trần Thái Đỉnh, Trần Thiện Đạo… đượcgiới thiệu lại đã có ảnh hưởng đến cả người sáng tác và người tiếp nhận Các tác

phẩm dịch như: Hữu thể và thời gian, Buông xả thanh thản, Trên đường đến với

ngôn ngữ (Martin Heidegger); Hữu thể và hư vô, Văn học là gì? Thuyết hiện sinh là một thuyết nhân bản, Buồn nôn (Jean-Paul Sartre); Người xa lạ, Dịch hạch, Người nổi loạn (Albert Camus)… đã miêu tả nhiều hơn sự lạc lõng trong xã hội, sự buồn

chán, nỗi sợ, sự phi lý và hư vô, lo âu, buồn nôn, tha nhân, sự nổi loạn và dấnthân… như là những biểu hiện hiện sinh của con người Điều này đã có ảnh hưởngnhất định trong văn học, góp phần lí giải và nhận diện về một kiểu người trong xãhội hiện tại, hình thành nên kiểu nhân vật hiện sinh, đặc biệt nổi bật ở thể loại tiểu

thuyết Nhiều lí thuyết triết học và văn học mới của Roland Barthes (Độ không của

lối viết, Cái chết của tác giả), Umberto Eco (Tác phẩm mở), Yuri Lotman (Văn bản

- mô hình - kiểu loại), Jacques Derrida (Cấu trúc, kí hiệu và trò chơi diễn ngôn của các khoa học nhân văn), Paul Ricoeur (Cấu trúc và tường giải học), Michel

Foucault (Trật tự của diễn ngôn), Wolfgang Iser (Hư cấu và tưởng tượng), Hans Robert Jauss (Lý thuyết tiếp nhận - Kinh nghiệm thẩm mỹ - Tường giải học văn

học), Liviu Petrescu (Thi pháp hậu hiện đại)… cũng được các nhà nghiên cứu, dịch

giả cập nhật và giới thiệu sau đó Những tiểu thuyết xuất sắc ở cả phương Đông vàphương Tây của Cao Hành Kiện, Mạc Ngôn, Diêm Liên Khoa, Oe Kenzaburo,Haruki Murakami, Claude Simon, Milan Kundera, Jeffrey Eugenides, Zadie Smith,Chimamanda Ngozi Adichie, Ian Mc.Ewan, Ben Fountain, Jennifer Egan… cũngđược xuất bản nguyên bản hoặc dịch tại Việt Nam Các tác phẩm mang đến một lối

tư duy tiểu thuyết mới với bút pháp nghệ thuật sáng tạo mang dấu ấn Hậu hiện đạiđậm nét về văn học và tiểu thuyết nói chung cũng như vấn đề nhân vật trong tiểuthuyết nói riêng Điều này hình thành nên một lớp người đọc mới với năng lực tiếpnhận và trình độ thẩm mĩ cao hơn so với trước đây, đòi hỏi các nhà tiểu thuyết Việtcần đổi mới tư tưởng, cách viết để khẳng định chỗ đứng của mình trên văn đàn

2.1.3 Những thay đổi trong quan niệm về Tác giả - Văn bản - Người đọc

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi thấy một số thay đổi về quan niệm củacác tác giả đã ảnh hưởng đến sáng tác tiểu thuyết và vấn đề nhân vật như sau:

Thứ nhất, nhà văn khẳng định dấu ấn cá nhân và nhận thức lại lối viết: Khi

mà sáng tạo trong văn chương chính là tạo ra vùng sinh quyển cho tâm hồn và cáiđẹp thì việc khẳng định dấu ấn cá nhân người viết là yêu cầu đặt ra gắt gao và bứcthiết, có ý nghĩa sinh tử Hồ Anh Thái viết: “Không còn cách nào khác, nhà vănphải bừng ngộ, phải có tinh thần phiêu lưu, mạo hiểm, phải dũng cảm Ngư ông sợgió, sợ bão, sợ sóng không chịu ra với biển cả thì không bao giờ bắt được cá lớn.Nhà văn không thể bằng lòng với những thành công nho nhỏ và danh tiếng có sẵn

mà không dám mạo hiểm, liều mình Nhà văn không thể lười biếng ngủ quên trênvinh quang cũ Nhà văn không thể khuôn mình trong ao tù, nước đọng, mù quáng

mà không biết gì đến thế giới bên ngoài Tóm lại, nhà văn phải thức tỉnh, phải năngđộng, phải dũng cảm… thì khi ấy nhà văn sẽ biết cần phải làm gì để tiểu thuyết của

họ thực sự mang không khí của thời đại mình đang sống” [62; tr 141] Còn Uông

Triều (Tưởng tượng và dấu vết) đã gửi gắm suy tư thông qua nhân vật”tôi” khi coi

việc viết như một hành vi xác tín bản ngã: “Tôi viết như điên dại, rút ruột, hết lòngmình, cảm xúc không kịp ghi trên giấy, giống cảm giác làm tình quá nhiều với mộtngười đàn bà… Tôi sẽ phải viết theo kiểu khác, nếu không, độc giả sẽ xé tan và đápthẳng vào mặt tôi, vì cái lối viết đều đều, trang nào cũng giống nhau đến buồn ngủ”[dẫn theo 153; tr 123] Đoàn Minh Phượng cũng có những trăn trở về nghiệp viếtlách của mình: “Chúng tôi đã viết chữ, có lẽ bằng máu và bằng nỗi chơi vơi vô tậncủa mỗi người” [dẫn theo 153; tr 123]… Chưa bao giờ các nhà văn lại trực tiếpđược bày tỏ về vấn đề đổi mới và các quyền hay sứ mệnh chính đáng của ngườicầm bút nghiêm túc, thẳng thắn đến thế Điều này chi phối không nhỏ đến ý thứcsáng tạo của nhà văn trong việc thể hiện thế giới nhân vật của mình

Trong khi đó, quan niệm “cái chết của tác giả” [12] làm thay đổi thủ pháp viết.

Trong tiểu thuyết mang dấu ấn hậu hiện đại, nhà văn đơn thuần là người “được sinh

ra cùng một lúc với văn bản, anh ta không có cách nào để trở thành một sinh vật tồn

tại trước và ngoài sự viết, anh ta không gì khác hơn là chủ ngữ mà cuốn sách củaanh ta làm vị ngữ; không có thời gian nào khác hơn là thời gian của hành động phát

ngôn và bất cứ văn bản nào bao giờ cũng được viết ở đây và lúc bây giờ” [12] Do

đó, cho dù là người khai sinh ra nhân vật, nhà văn đã thể hiện tôn trọng sự tự dotrong suy nghĩ, cảm xúc, hành động và kết quả số phận mỗi nhân vật bằng cách traoquyền kể chuyện cho nhân vật Mỗi nhân vật đều có quyền thể hiện điểm nhìnriêng, ý thức riêng trong mối tương quan với các nhân vật khác Từ đó tạo nên tínhchất đa âm cho văn bản Chính sự tự thu mình, tự loại bỏ, tự vắng mặt, tự xa rời củatác giả đã làm thay đổi cách viết cũng như cách nhân vật tồn tại trong tiểu thuyết

Thứ hai, văn bản trở thành liên văn bản (intertextuality) đem lại khả năng tự

do liên tưởng và mở rộng ý nghĩa tác phẩm ra vô hạn Liên văn bản có thể hiểu

như là một thủ pháp văn học cụ thể như trích dẫn, vay mượn, nhại, bắt chước, môphỏng… tạo nên độ “nhòe” về ranh giới thể loại Người viết dùng nhiều thể loại,nhiều kiểu tự sự, phong cách khác nhau tạo nên cấu trúc lai ghép, chắp vá trong vănbản như một “món nộm suồng sã”, một màn “tạp kĩ”, nhằm chống lại những quanniệm thâm căn cố đế về tính cội nguồn, đặc thù, đơn nhất và tự trị của nghệ thuật.Đồng thời liên văn bản có thể tự do liên tưởng, mở rộng ý nghĩa tác phẩm ra vô hạn.Trong tiểu thuyết đương đại, liên văn bản xuất hiện trong khá nhiều tác phẩm

Hồ Anh Thái (Cõi người rung chuông tận thế, Đức Phật nàng Savitri và tôi, SBC là

săn bắt chuột) thể nghiệm thành công yếu tố liên văn bản trong sáng tác khi kết hợp

các thể loại báo chí, thơ, kí sự, phóng sự, tiểu phẩm hài, yếu tố văn học dân gian

của dân tộc… Nguyễn Việt Hà (Khải huyền muộn, Ba ngôi của người), Nguyễn Xuân Khánh (Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng Ngàn)… cũng đã sử dụng một lượng rất

lớn các tri thức liên ngành về lịch sử, về tôn giáo trong tiểu thuyết của mình nhằmtạo nên một thế giới của cả quá khứ và hiện tại sinh động với các giá trị lịch sử vănhóa đặc sắc Điều này mở ra cho người đọc một tiềm năng về sự khám phá vô tận

ý nghĩa tác phẩm, thấy được sự phong phú về thế giới nhân vật trong tiểu thuyết

Thứ ba, nhà văn thừa nhận và đáp ứng sự lên ngôi của người đọc Thế kỷ

XX, Mỹ học tiếp nhận thế giới đã làm thay đổi căn bản quan niệm về vai trò của

người đọc Hans Robert Jauss viết: “Tác phẩm văn học không phải là một khách thểtồn tại chỉ riêng cho bản thân nó, được cảm nhận bởi mọi người không phải bao giờcũng như nhau”[121] Điều này sẽ dẫn tới sự đa nghĩa của văn bản và càng khẳngđịnh sự lên ngôi của người đọc Giá trị của tác phẩm văn học có được (giá trị thẩm

mĩ, tác động thẩm mĩ, tác động lịch sử văn học…) đều phải dựa vào sự khác biệtgiữa tầm đón đợi của người đọc Do mỗi người đọc khi tiếp nhận văn bản văn học

có vốn năng lực kinh nghiệm thẩm mĩ [bao gồm các yếu tố: sáng tạo (poiesis khoái cảm thẩm mỹ trong sáng tác), cảm xúc thẩm mỹ (aisthesis - khoái cảm thông qua cái đẹp của phía tiếp nhận), thanh lọc (catharsics - thái độ người tiếp nhận với

-các vấn đề đặt ra)] và kinh nghiệm sống thực tế khác nhau, vì thế tầm đón đợi củangười đọc sẽ góp phần không nhỏ trong quá trình tiếp nhận văn học Muốn tiếpnhận văn học có hiệu quả, mỗi người đọc phải là một chủ thể sáng tạo thực sự, cùngvới người viết tham gia vào việc đẩy mạnh quá trình đồng sáng tạo nên tác phẩmvăn học, khiến cho việc tiếp nhận văn học trở nên dân chủ, thỏa đáng, linh hoạt vàkhoa học hơn

Theo tác giả Trần Đình Sử, người đọc truyền thống là người chỉ tin rằng trong

văn bản chỉ có một nghĩa duy nhất, và họ đi tìm cái nghĩa duy nhất ấy… Họ có khilại tin rằng chỉ đọc một lần là xong, và chỉ có ai có tài năng mới hiểu được cái nghĩa

thâm thuý ấy, ai đọc khác thì bị coi là thiếu năng lực thẩm mĩ Còn người đọc hiện

đại thì tin rằng văn bản có nhiều nghĩa và mỗi người trong hoàn cảnh nhất định có

thể tìm được một nghĩa nào đó, làm cho nghĩa đó hiện thực hoá, trong ngữ cảnh

khác lại tìm ra nghĩa khác Không những thế, người đọc thế kỷ XXI đòi hỏi nhiểu

hơn ở tiểu thuyết tính giải trí (cần suồng sã hay huyền bí hơn là lối văn mực thướchàn lâm), tính liên văn bản (đa thông tin) và tính khám phá (gợi mở đa chiều) Hơn thế, mỗi tiểu thuyết còn cần chứa đựng một tầm dự phóng, những kiến tạotrước để đáp ứng với cả loại người đọc sẽ hình thành trong và sau khi đọc (ngườiđọc tiềm ẩn) nữa Điều này đã được các nhà tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI ý

thức khá rõ Trong hội thảo về “Đổi mới tư duy tiểu thuyết” của Hội Nhà văn Việt

Nam (11- 2002), nhà văn Chu Lai nhấn mạnh: “Họ không mấy để ý anh đangtuân thủ theo

thủ pháp sáng tạo nào đâu, anh viết thế nào cũng được, miễn là anh truyền được nỗiniềm xúc động của cõi nhân tình thế thái càng nhiều càng tốt”, để “khi gập sách lạibuồn một mình, vui một chút, thậm chí giật mình, tủi phận, lo sợ, rùng mình mộtchút nhưng sau đó là cái dư vị ngọt ngào của sự tin yêu cuộc đời, yêu tin con ngườihơn lặng lẽ nhen lên” [96, tr.79] Rõ ràng nhà viết tiểu thuyết cần phải nỗ lực vậnđộng vượt lên, đổi mới tư duy nghệ thuật, thủ pháp, kỹ thuật viết, do đòi hỏi ngườiđọc ngày nay đã khác trước Ma Văn Kháng khẳng định: “Họ đã có điều kiện đọcnhiều tiểu thuyết ưu tú của nước ngoài được dịch ra tiếng Việt hoặc đọc từ bản gốccủa ngôn ngữ nước ngoài, họ so sánh và đòi hỏi tiểu thuyết ta phải vươn lên phongphú hơn, hay hơn, nếu không muốn bị tụt hậu, nghèo nàn” Ông nêu rõ trách nhiệm:

“nhà tiểu thuyết nếu chưa là bạn đồng hành được với bạn đọc thì ít ra cũng phảingang tầm với họ” Muốn vậy, nhà văn khi viết phải “có một cái gì mới lạ, vượt lên,mới mong hấp dẫn được người đọc” [96, tr.31-34] Hữu Thỉnh khi tổng kết hội thảochỉ rõ: tâm lý người đọc đã khác trước, nhịp điệu cuộc sống đã khác trước Khôngthể dềnh dàng, phục phịch, đặc quá, tận ngôn “bao cấp” mọi liên tưởng, nghĩ ngợicủa người đọc Phải tạo được những khoảng trống, “đó là đất trống tiếp theo củangười tiếp nhận văn chương”, và phải đa dạng “ngày nay, người đọc muốn tiếpnhận nhiều kênh thông tin, trong cùng một văn bản” [96, tr.175]…

Từ việc nhận thức trên, các nhà văn trong những nỗ lực cách tân về nhiều mặt,không thể không chú ý tới nghệ thuật xây dựng nhân vật trong ngữ cảnh văn hóađương đại, đồng thời cũng để nhân vật tiểu thuyết “làm chủ” thế giới của văn bản

2.1.4 Quan niệm nghệ thuật về con người của các nhà văn

Theo nhà nghiên cứu Trần Đình Sử, quan niệm nghệ thuật về con người là sự lýgiải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc,phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật

và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó Điều này đã chi phối đến các yếu

tố khác trong nghệ thuật xây dựng nhân vật trong mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể.Thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ

đã tạo nên một xã hội kỹ trị hiện đại và tăng trưởng nhanh, gây ra những khủng