Tiểu thuyết chúa đất của đỗ bích thúy từ góc nhìn văn hóa

Cùng viết về Việt Bắc và Tây Bắc – những miềnđất vàng của văn chương miền núi, nơi ngưng tụ nguồn mạch chính củavăn học các dân tộc thiểu số Việt Nam nếu Tô Hoài, Ma Văn Kháng,Nguyễn Huy

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

=====***=====

PHÙNG THỊ THU TRANG

TIỂU THUYẾT CHÚA ĐẤT

CỦA ĐỖ BÍCH THÚY DƯỚI GÓC NHÌN

VĂN HÓA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI

HỌCChuyên ngành: Văn học Việt

Nam

HÀ NỘI, 2019

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

=====***=====

PHÙNG THỊ THU TRANG

TIỂU THUYẾT CHÚA ĐẤT

CỦA ĐỖ BÍCH THÚY DƯỚI GÓC NHÌN

VĂN HÓA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI

HỌCChuyên ngành: Văn học Việt

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành, sâu sắc nhất đến

TS Nguyễn Thị Tuyết Minh – Giảng viên tổ Văn học Việt Nam đãtrực tiếp hướng dẫn, chỉ bảo, động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng 5 năm

2019

Sinh viên

Phùng Thị Thu Trang

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp là công trình nghiên cứucủa riêng tôi dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thị Tuyết Minh vàkhông trùng lặp với bất kì đề tài nghiên cứu nào khác

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm với lời cam đoan của

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề

3

3 Mục đích nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

6

5 Phương pháp nghiên cứu

6

6 Đóng góp của khóa luận 7

7 Cấu trúc của khóa luận 7

8

1.1.1 Mối quan hệ văn hóa – văn học 8 1.1.2 Hướng nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa

1.3.2 Sự nghiệp sáng tác

15

1.3.3 Tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy và sự phản ánh văn hóa

dân tộc H’Mông

TÀI LIỆU THAM KHẢO

55

khả năng chi phối, tác động ở chiều sâu văn học Gần đây “nhờ

UNESCO phát động những thập kỷ phát triển văn hóa, nhờ thức nhận văn hóa là động lực của phát triển, nên quan hệ văn hóa và văn học được chú ý nhiều hơn Đặc biệt, khi xuất hiện văn hóa học và nhân học văn hóa thì văn hóa bắt đầu được coi là nhân tố chi phối văn học Đã có một số tác giả đi theo hướng nghiên cứu này như Trần Đình Hượu, Trần Ngọc Vương, Đỗ Lai Thúy, Trần Nho Thìn Và, khi một số công trình của M.Bakhtin được dịch và giới thiệu ở Việt Nam thì hướng đi này càng được khẳng định” [27].

Văn học là nơi mà những giá trị văn hóa của dân tộc được thể hiệnchân thực và sâu sắc nhất Do đó một tác phẩm văn chương ưu tú thườngphản ánh và kết tinh những giá trị văn hóa của thời đại ấy Đó có thể lànhững giá trị văn hóa tinh thần hay vật chất được biểu hiện qua cácphương diện như phong tục tập quán, hủ tục, cuộc sống sinh hoạt, conngười… Ngược lại, văn hóa cũng tác động đến văn học qua cách miêu

tả, cảm nhận, xử lí đề tài của nhà văn trong quá trình sáng tác; đồng thờicũng chi phối đến hoạt động tiếp nhận, thưởng thức, đánh giá của độcgiả Do đó, việc nghiên cứu văn học của một dân tộc không thể tách rờivới văn hóa của dân tộc ấy và cách tiếp cận văn học từ góc độ văn hóa

là một hướng đi tất yếu, một xu hướng nghiên cứu khoa học; nó khôngchỉ khắc phục được những hạn chế nhất định của việc nghiên cứu vănhọc bằng chính văn học mà có thể khai mở thêm những giá trị mới, ýnghĩa mới cho văn học

Đỗ Bích Thúy là nữ nhà văn xuất sắc của văn học Việt Nam đương

đại Nhà thơ Trần Đăng Khoa đã nhận xét rằng, chị “là một trong những

cây bút nữ quan trọng nhất hiện nay ở mảng văn học về đề tài miền núi”

[4] So với

các tác giả đương đại, Đỗ Bích Thúy đã tìm cho mình một lối đi riêng,mang đến cho văn học một “hơi thở” mới Nếu như nhà văn Cao DuySơn chủ yếu viết về lũng Cô Sầu (Trùng Khánh - Cao Bằng), PhạmDuy Nghĩa viết về đường biên khắp núi rừng Tây Bắc thì Đỗ BíchThúy lại gắn liền với Hà Giang – mảnh đất tuổi thơ của chị Chị viết vềthiên nhiên, lịch sử, văn hoá, con người Hà Giang trong tâm thế củamột người trong cuộc Cùng viết về Việt Bắc và Tây Bắc – những miềnđất vàng của văn chương miền núi, nơi ngưng tụ nguồn mạch chính củavăn học các dân tộc thiểu số Việt Nam nếu Tô Hoài, Ma Văn Kháng,Nguyễn Huy Thiệp là người miền xuôi đi thực tế, kiếm tìm tư liệu đểviết; Cao Duy Sơn, Vi Hồng là nhà văn dân tộc Tày viết cuộc sống củadân tộc mình thì Đỗ Bích Thúy lại là người dân tộc Kinh (quê gốc ởNam Định) nhưng được sinh ra và lớn lên ở Hà Giang lại chọn chính

Hà Giang làm “mảnh đất màu mỡ” để chị “canh tác” trên “cánh đồngvăn chương” Và trong buổi giao lưu với độc giả diễn ra tại HàNội ngày

13/1/2016, Đỗ Bích Thúy chia sẻ rằng: “Với tất cả những gì tôi viết thì

mới chỉ được một phần rất nhỏ so với những gì Hà Giang có và tôi nhận được từ Hà Giang, đặc biệt là văn hóa Mông Người Mông đã ở Hà Giang rất nhiều năm rồi Dân tộc Mông chủ yếu sống ở vùng đặc biệt nhất của Hà Giang là vùng cao núi đá, chủ yếu ở 4 huyện với thiên nhiên khắc nghiệt, sẽ quy định lối sống, tập quán canh tác và tạo cho người Mông một nền văn hóa đặc sắc, dày dặn Và tôi nghĩ nếu tôi viết đến già cũng không hết được vùng văn hóa

đó” [23].

Chúa đất là tác phẩm văn học thứ 13 của Đỗ Bích Thúy viết về đề

tài miền núi sau một số tác phẩm đã gây được tiếng vang trước đó như:

Tiếng đàn môi sau bờ rào đá, Sau những mùa trăng, Ngải đắng ở trên núi, Lặng yên

dưới vực sâu Hơn18 năm sinh sống và làm việc ở Hà Nội, nữ nhà văn

từng có bước chuyển vùng sáng tác về đô thị, nhưng sau đó chị lại tiếp tụcquay về với đề tài miền núi máu thịt, nơi luôn khiến văn chương củachị thăng hoa

Tiểu thuyết Chúa đất do Nhà xuất bản Phụ nữ ấn hành và xuất bản vào

năm

2016 Trong tác phẩm này, Đỗ Bích Thúy đã thể hiện chân thực và sinhđộng những giá trị văn hóa của đồng bào dân tộc H’Mông ở Hà Giang

Vì những lí do trên chúng tôi quyết định thực hiện nghiên cứu đề

tài: Tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy từ góc nhìn văn hóa để tiếp

tục luận giải sâu hơn về tiểu thuyết của Đỗ Bích Thúy

2 Lịch sử vấn

đề

Trong phạm vi đề tài khóa luận, chúng tôi đi từ mối quan hệ hai

chiều giữa văn học và văn hóa để đi sâu khám phá tiểu thuyết Chúa

đất của Đỗ Bích Thúy, tìm hiểu và đánh giá giá trị nội dung và các yếu

tố nghệ thuật tác phẩm dưới góc nhìn văn hóa Đồng thời cũng cho thấynhững đóng góp của Đỗ Bích Thúy đối với văn học Việt Nam đươngđại Sau đây chúng tôi xin liệt kê những công trình, bài báo nghiên cứu

có liên quan đến nội dung đề tài:

Báo Văn nghệ trẻ (số ra ngày 11/3/2001), Điệp Anh với bài báo

Gặp

hai nữ thủ khoa truyện ngắn trẻ đã nhận xét: “Thế mạnh của Đỗ Bích

Thúy là đời sống của người dân Tây Bắc, với những không gian vừa quen vừa lạ, những phong tục tập quán đặc thù khiến người đọc luôn cảm thấy tò mò và bị cuốn hút ( ) Trong truyện ngắn của Đỗ Bích Thúy, không gian Tây Bắc hiện lên đậm nét, để lại dư vị khó quên trong lòng độc giả.” [1, 3]

Cũng trên báo Văn nghệ trẻ (số 3/2005), Lê Thành Nghị trong bài

báo

Từ truyện ngắn của một người viết trẻ cảm nhận: “Chúng ta sẽ bước

vào một không gian lạ, không gian có núi cao, trời rộng của vùng núi phía Bắc, nơi từ đó nhìn xuống, dòng sông Nho Quế chỉ còn bé như sợi chỉ dưới chân núi Mã Pí Lèng Một không gian đầy hoa lá rừng, có

tiếng gà gáy tách te trong bụi rậm, có những dòng suối trong suốt với những viên cuội đỏ, có những chàng trai thổi sáo theo sau các cô gái khoác quẩy tấu xuống chợ; những nồi thắng cố nghi ngút khói trong phiên chợ vùng cao đầy màu sắc; những đêm trăng sóng sánh huyền ảo, những cụm mần tang mọc trong thung

lũng; tiếng đàn môi réo rắt sau bờ rào đá; lễ hội gầu tào với điệu hát gầu

Plềnh mê đắm của các cô gái, chàng trai người Mông trên đỉnh núi ”

3/2/2007): “Đỗ Bích Thúy có khả năng viết truyện về cảnh sinh hoạt

truyền thống của con người miền cao một cách tài tình Không truyện nào

là không kể về cách sống, lối sinh hoạt, nết ăn ở và cả quang cảnh sinh hoạt lễ hội, phong tục tập quán Truyện nào cũng hay cũng mới, cũng lạ mặc dù các tác giả không hề cố ý đưa vào chi tiết lạ Thế mà đọc đến đâu

ta cũng sững sờ và bị chinh phục bởi những chi tiết rất đặc sắc chỉ người miền cao mới có” [9, 58].

Trên báo điện tử VTV (số ra ngày 14/1/2016), trong bài viết Chúa

đất của Đỗ Bích Thúy – Bi kịch tình yêu bạo chúa, nhà báo Đinh Thúy

có trích dẫn lời nhận xét của nhà văn Bùi Việt Thắng: “bằng sự tưởng

tượng phong phú, chị đã dịch chuyển được truyền thuyết và thực tại, kéo thời gian từ xa đến gần, biến cái vô hình thành hữu hình Chúa đất là câu chuyện về cái chết, nhưng là cái chết có ý nghĩa gieo mầm sự sống Xét từ góc độ văn hóa thì đó là vấn đề hủy diệt và sinh thành của sự sống, cụ thể hơn là các giá trị sống được trả giá và bảo tồn như thế nào trong sự biến thiên của lịch sử” [23].

Trên tựa đề cuốn tiểu thuyết Chúa đất, nhà văn Hoàng Đăng Khoa

có

trích dẫn “Chúa đất là một diễn ngôn văn chương ám gợi về vấn đề nữ

quyền nói riêng, nhân quyền nói chung, là khúc bi ca về cái đẹp bị dập vùi, tình yêu bị ngáng trở, tự do bị cướp đoạt nhưng đồng thời cũng là khúc hoan ca về sự nổi loạn của cái đẹp, của tình yêu, của tự do” [24, 8].

Trên báo điện tử Nhân dân (số ra ngày 29/1/2016), trong bài viết

Chúa

đất của Đỗ Bích Thúy đủ giàu hình ảnh để lên phim , Nhà thơ Hữu Việt

nói rằng: “cuốn sách có nhiều chi tiết miêu tả nếu dựng thành phim thì

có nhiều lợi thế bởi chất Mông, cảnh sắc thiên nhiên, con người dân tộc đậm chất” [16] Đạo diễn trẻ Đỗ Thanh Sơn khẳng định: “Chúa đất

đủ chất liệu để trở

thành một tác phẩm điện ảnh ” [16] Nhà thơ Nguyễn Hữu Quý cũng

nhận xét rằng:“Từ một truyền thuyết về chúa đất Sùng Chúa Đà, Đỗ Bích

Thúy đã dựng lên một tiểu thuyết vô cùng sống động với những phong tục, tập quán, tính cách, diện mạo khá rõ nét về từng nhân vật”

[16] Nhà văn Sương Nguyệt Minh cho rằng: “Đỗ Bích Thúy đã làm

được một việc lớn mà không nhiều nhà văn làm được, đó là hai năm về trước viết văn như thế nào, thì cho đến nay vẫn giữ nguyên như vậy không thay đổi Có những nhà văn thay đổi cách viết liên tục 15 năm trước, văn của Đỗ Bích Thúy là văn của một sự lấp lánh, lung linh, Bây giờ đã bớt

đi phần nào độ lung linh, thêm vào đó hiện thực và sự sâu sắc hơn”

[16] Nhà văn Sương Nguyệt Minh còn nhận xét rằng: “một tiểu thuyết

có thể coi là thành công khi có ba nhân vật thành công, đằng này Chúa đất giải quyết được hết tất cả các tuyến nhân vật” [16] “Nếu độc giả không có thời gian, chỉ cần đọc 50 trang đầu là giải quyết hết được mọi mâu thuẫn trong cuốn sách Tuy nhiên, trong thực tế thì khó một độc giả nào có thể bỏ cuốn sách xuống khi chưa lật đến trang cuối cùng” [16].

Nhìn chung, những công trình, bài viết ở trên có tiếp cận và nghiêncứu tác phẩm của Đỗ Bích Thúy nhưng mới chỉ dừng lại ở những nhận

xét khái quát Nhìn nhận và nghiên cứu chuyên biệt tiểu thuyết Chúa

đất ở góc nhìn văn hóa thì đến nay chưa có một công trình nào thực

hiện Đây là khoảng trống thôi thúc chúng tôi thực hiện đề tài khóa luận

Tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy dưới góc nhìn văn hóa Chúng

tôi xem những ý kiến ở trên sẽ là những gợi mở để triển khai đề tài này,với mong muốn góp thêm một tiếng nói khẳng định đóng góp của ĐỗBích Thúy ở đề tài vùng cao

3 Mục đích nghiên

cứu

Thực hiện đề tài Tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy dưới

góc nhìn văn hóa nhằm hướng tới các mục đích sau:

- Có cái nhìn khái quát về tác giả Đỗ Bích Thúy, sự nghiệp sáng táccủa chị đặc biệt là các sáng tác viết về đề tài miền núi.

- Tìm hiểu bản sắc văn hóa miền núi nói chung và bản sắc văn hóa

dân tộc H’Mông ở Hà Giang nói riêng trong tiểu thuyết Chúa đất của

Đỗ Bích Thúy Trên cơ sở đó, đem đến cho người đọc những trải nghiệm,khám phá về văn hóa vùng cao ở cực Bắc của Tổ quốc

- Những đóng góp của Đỗ Bích Thúy với sự phát triển mảng vănxuôi miền núi, dân tộc của văn học Việt Nam hiện đại cũng như đối với

sự nghiệp xây dựng và phát triển đời sống văn hóa vùng cao

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là tiểu thuyết Chúa đất của

Đỗ Bích Thúy do NXB Phụ nữ xuất bản năm 2016 Cụ thể là nhữngbiểu hiện văn hóa người Mông ở cả phương diện nội dung và nghệ thuật

- Trong khuôn khổ phạm vi một khóa luận, chúng tôi chỉ tập trung nghiên

cứu những biểu hiện văn hóa trong tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy.

5 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng kết hợp các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp xã hội học: Sử dụng phương pháp này, trước hết

chúng tôi tìm hiểu những tác động của các yếu tố văn hóa, xã hội củavùng đất có ảnh hưởng như thế nào đến các yếu tố nội dung và nghệthuật của văn xuôi Đỗ Bích Thúy Đồng thời, cũng lý giải những tínhiệu văn hóa có trong tác phẩm của chị

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Phân tích hình thức

nghệ thuật tác phẩm để làm rõ biểu hiện văn hóa trong tiểu thuyết Chúa

- Phương pháp liên ngành: tiếp cận đối tượng bằng nhiều cáchthức, dựa trên những dữ liệu của nhiều chuyên ngành như: văn hóa, lịchsử…

- Kết hợp các thao tác thống kê, so sánh, phân tích, tổng hợp:Đây là những thao tác cơ bản trong nghiên cứu các vấn đề văn học, giúpngười viết đi sâu vào khám phá những khía cạnh cụ thể của tác phẩm, từ

đó làm rõ biểu hiện văn hóa trong Chúa đất của Đỗ Bích Thúy.

6 Đóng góp của khóa luận

Đóng góp về mặt lý luận: Thông qua việc tiếp cận tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy từ góc nhìn văn hóa, khóa luận góp phần làm rõ

hơn những vấn đề lý thuyết liên quan đến tiếp cận tác giả và tác phẩmvăn học bằng phương pháp văn hóa học

Đóng góp về mặt thực tiễn: Khóa luận góp phần đi sâu tìm hiểu

những đặc điểm văn hóa trong tiểu thuyết Chúa đất Đỗ Bích Thúy, tiếp

cận tác phẩm của chị từ góc nhìn văn hóa Công trình sẽ góp phần trongviệc nghiên cứu văn học bằng phương pháp tiếp cận văn hóa học

7 Cấu trúc của khóa luận

Khóa luận gồm 3 phần: Mở đầu, Nội dung và Kết luận Phần Nộidung được triển khai thành 3 chương

Chương 1: Giới thuyết chung

Chương 2: Biểu hiện văn hóa trong tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích

Thúy

Chương 3: Một số phương diện nghệ thuật biểu hiện văn hóa trong

tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy

NỘI DUNG Chương 1 GIỚI THUYẾT CHUNG 1.1 Mối quan hệ văn hóa - văn học và hướng nghiên cứu văn học từ góc

và đóng vai trò điều tiết xã hội Nhận thức được tầm quan trọng của

văn hóa, Đảng ta cũng xác định rằng: “Văn hóa có vai trò đặc biệt quan

trọng đối với sự phát triển của con người và xã hội loài người Văn hóa

là nền tảng tinh thần của xã hội, định hướng cho sự phát triển bền vững của xã hội Văn hóa thấm sâu vào các lĩnh vực của đời sống xã hội và mọi hành vi của con người, điều chỉnh suy nghĩ và hành vi của con người.” [5]

“Trong suốt chặng đường hơn 83 năm lãnh đạo nhân dân tiến hành thắng lợi hai cuộc kháng chiến vĩ đại chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, cũng như trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN hiện nay, Đảng ta luôn nhận thức đúng đắn về vị trí, vai trò của văn hóa và

thường xuyên quan tâm lãnh đạo, phát huy sức mạnh văn hóa đối với sự phát triển bền vững của đất nước” [5] Tại Hội nghị lần thứ 5 Ban

Chấp hành Đảng Trung ương (khóa VIII) tháng 7 năm 1998, Đảng đã

đặt mục tiêu: “Xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”

[5]

Văn hóa mang bản sắc và phương thức tồn tại của dân tộc Để giữgìn bản sắc văn hóa dân tộc, cần phát huy những giá trị tốt đẹp củatruyền thống, gạn lọc những mặt tiêu cực Đặc biệt phải luôn luôn xácđịnh mục tiêu: hòa nhập chứ không hòa tan Văn học nghệ thuật làmột lĩnh vực không nằm ngoài quy luật đó Trải qua bao thăng trầmcủa lịch sử, dân tộcViệt Nam đã thể hiện sức sống kiên cường, mãnh liệt.

Và chính sức sống ấy là tiền đề khơi nguồn để hình thành nên một nềnvăn học dân tộc tuyệt vời như ngày hôm nay Văn học là vừa là “máu”,vừa là “linh hồn” của Tổ quốc Dòng “máu” văn học ấy chảy trong lòngdân tộc suốt những chặng đường dài của lịch sử, đi qua bao thác ghềnh,phong ba và in dấu vào tâm hồn dân tộc chúng ta hôm nay với một sứcsống rạo rực, mãnh liệt

Standal từng nói rằng:“Văn học là tấm gương phản chiếu đời sống

xã hội” Văn học lại là một trong những bộ phận hợp thành của văn hóa.

Do đó khi nhắc đến văn hóa của một dân tộc thì cũng đồng thời nói đến

bản sắc văn hóa trong văn học, các nhà lí luận văn học khẳng định:“Tính

dân tộc của văn nghệ là tổng hòa mọi đặc điểm độc đáo chung cho các sáng tác của một dân tộc và phân biệt với các sáng tác dân tộc khác”

[11, 102] Một tác phẩm văn chương mang đậm bản sắc văn hóa dân tộcthì nó phải kết tinh được những gì độc đáo nhất, tiêu biểu nhất của dântộc ấy Và điều đó được biểu hiện trên cả hai phương diện nội dung vàhình thức

Ở phương diện nội dung, văn hóa dân tộc được thể hiện qua phongtục tập quán, ngôn ngữ, con người Nó phải thể hiện được những néttinh túy nhất, tiêu biểu nhất của dân tộc ấy để khi đọc một tác phẩmvăn chương, ta như thấy sống lại những giá trị văn hóa một thuở Đó cóthể là những hàng bạch dương, mùa thu vàng, thảo nguyên, cánh đồngtuyết trắng, cỗ xe tam mã trong văn học Nga; là trà đạo, hoa đạo trong

văn học Nhật Bản; là những làng quê thanh bình với cánh cò, cánh đồngchiêm, câu hát ru à ơi của văn học Việt Nam Để khắc họa được nhữngbức tranh mang bản sắc văn hóa ấy

không thể không nhắc tới vai trò của những người nghệ sĩ tài năng đánhthức những giá trị văn hóa ngàn năm của dân tộc Những sáng tác của

Hồ Xuân Hương so với những tác giả cùng thời thì nó không chỉ chứađựng được tinh thần dân tộc, tấm lòng nhân đạo cao cả mà đặc biệt hơnnhững tác phẩm ấy còn mang những tư tưởng tiến bộ, nhân sinh quanmới mẻ về người phụ nữ Đó là tiếng lòng của một người phụ nữ lêntiếng để bảo vệ, giành lấy tình yêu, tự do cho chính phái giới của mìnhđược thể hiện qua những bài thơ bà viết về những sự vật, sự việc hết sứcbình thường quanh cuộc sống nhưng mang tính phồn thực cao

Về phương diện hình thức, văn hóa dân tộc được thể hiện ở hìnhtượng trong tác phẩm, ngôn ngữ, thể loại Trở lại với những tác phẩmcủa Bà chúa thơ Nôm Hồ Xuân Hương, những yếu tố đó được thể hiệnqua hình tượng gần gũi đời thường nhưng lại mang tính ẩn dụ cao đậmmàu sắc phái tính và phồn thực Hồ Xuân Hương đã vận dụng tài tình lốichơi chữ, nói lái của dân gian vì thế mà ngôn ngữ thơ bà vừa thanh, vừatục, vừa gai góc lại châm biếm sâu cay Kết hợp những thể thơ truyềnthống của dân tộc, bà đã làm nên một phong cách, dấu ấn Hồ XuânHương rất riêng: quen mà lạ trong thi tàng văn học Việt Nam và lòngngười

1.1.2 Hướng nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn

hóa

Văn học và văn hoá có mối quan hệ mật thiết với nhau nên việcnghiên cứu văn học từ góc độ văn hoá là một hướng đi tất yếu và cótriển vọng Trước khi xuất hiện cách tiếp cận tác phẩm văn học bằngvăn hóa đã có những cách tiếp cận khác có từ trước đó như: xã hộihọc, mỹ học, thi pháp học Đó đều là cách tiếp cận thành công, gâyđược nhiều tiếng vang qua các công trình nghiên cứu của các giáo sưđầu ngành ở cả Phương Đông và phương Tây Hướng tiếp cận văn họcbằng văn hoá học tuy ra đời muộn hơn, chỉ mới xuất hiện từ những thập

kỉ gần đây Nhưng hướng tiếp cận này giúp chúng ta lý giải tác phẩmthấu đáo và trọn vẹn hơn với những giá trị văn hoá

được thể hiện trong tác phẩm văn học Không những vậy, tiếp cận tácphẩm văn học từ góc độ văn hóa không dừng lại ở góc độ tiếp cận, cáchđánh giá, nhìn nhận tác phẩm văn học mà thực sự còn là một phươngpháp nghiên cứu văn học hiệu quả.

M.Bakhtin cùng từng khẳng định rằng: “Cần phải nghiên cứu văn

học và tác phẩm văn học như những hệ thống chỉnh thể ở hai cấp liên đới Hệ thống chỉnh thể của tác phẩm gia nhập hệ thống chỉnh thể của văn học; hệ thống chỉnh thể của văn học, đến lượt nó, lại gia nhập hệ thống chỉnh thể của văn hóa; và chỉ có hệ thống văn hóa mới quan hệ trực tiếp với những lĩnh vực khác của đời sống xã hội Không thể tách rời văn học ra khỏi hệ thống văn hóa và “vượt mặt” văn hóa liên hệ trực tiếp với các nhân tố chính trị, kinh tế, xã hội Những nhân tố ấy tác động trực tiếp đến văn hóa trong chỉnh thể của nó và chỉ thông qua nó mà ảnh hưởng đến văn học” [7, 182].

Tóm lại, về mặt lý luận, bản chất của mối quan hệ văn hóa và vănhọc có thể giúp cho nghiên cứu văn học Việt Nam xử lý được một sốtrường hợp vướng mắc, mâu thuẫn do cách tiếp cận cũ để lại Nghiêncứu văn học bằng phương pháp tiếp cận văn hóa học là đi từ cái tổngthể, toàn diện đến cái thành phần, chi tiết bằng phương pháp loại suykhoa học, hoặc đặt tác phẩm, tác giả trong mối quan hệ với toàn bộ hệthống văn hóa, với các thành tố khác: ngôn ngữ, phong tục tập quán, lốisống, cách nghĩ của con người Sử dụng phương pháp tiếp cận văn hóahọc trong quá trình thực hiện đề tài khóa luận này chúng tôi đặt tiểu

thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy trong mối quan hệ chi phối, quy định

bởi các đặc điểm, các thành tố, các đặc trưng văn hóa của vùng cao HàGiang và cũng đánh giá được phần nào, sự đóng góp của nhà văn vớinhững giá trị văn hóa vùng cao Hà Giang

1.2 Văn hóa của dân tộc H’Mông ở Hà Giang

Hà Giang là tỉnh thuộc điểm cực Bắc của Tổ quốc Với diện tíchrộng lớn, địa hình đồi núi là chủ yếu nên đây là địa bàn cư trú của nhiềuđồng bào dân tộc thiểu số Đặc biệt, ở đây người H’Mông chiếm tỉ lệ caonhất: trên 31% dân số các dân tộc trong tỉnh Không chỉ là dân tộc có tỉ lệdân số đông nhất ở Hà Giang, H’Mông còn là dân tộc có nền văn hóatruyền thống đặc sắc với những biểu hiện phong phú với nhiều phong tụctập quán, lễ nghi, tín ngưỡng

Trước khi tìm hiểu những nét văn hóa đặc sắc, chúng ta phải biếtđược nguồn gốc và lịch sử của người H’Mông ở Việt Nam Theo cácnhà nghiên cứu lịch sử, dân tộc H’Mông có nguồn gốc từ Trung Quốc.Khoảng 300 năm trước đây, do các cuộc chiến tranh phong kiến tranhgiành quyền lợi ở Trung Quốc mà họ phải di cư về phía Nam sinh sống.Địa bàn đầu tiên mà người H’Mông cư trú khi đến Việt Nam là ở huyệnMèo Vạc và Đồng Văn thuộc tỉnh Hà Giang nên họ coi đây như tổ tiên,quê hương nguồn cội của mình

Trang phục truyền thống của phụ nữ H’Mông vô cùng sặc sỡ và

đa dạng bao gồm: áo yếm lửng xẻ ngực, váy, xà cạp để quấn hai bụngchân, thắt lưng, tấm xiêm che trước bụng, khăn quấn đầu, Váy thường cóhình nón cụt, xếp nếp xoè rộng Hoa văn trang trí trên váy rất phongphú với các họa tiết được thêu bằng tay hình bướm, rắn, hoa, răng bừa,mắt chim có màu sắc sặc sỡ Vào những ngày lễ tết, họ thường đeothêm trang sức bằng bạc (khuyên tai, vòng cổ, vòng chân, nhẫn,…) đểtôn lên vẻ đẹp duyên dáng và thu hút ánh nhìn của mọi người xung quanh

Người H’Mông sống ở độ cao 800 đến 1700m so với mặt nướcbiển trên các cao nguyên đá Ở đó nước rất hiếm nên họ chủ yếu sốngbằng nghề làm nương rẫy và lương thực chính của họ là ngô Do ở trêncác cao nguyên đá đất ít, chủ yếu là canh tác trong các hốc đá nên người

H’Mông có kỹ thuật thâm canh, xen canh khá cao: trên cùng nương ngô

họ có thể trồng xen cả bí

và dưa Một số món ăn truyền thống và đặc trưng của người H’Mông như mèn mén, rượu ngô, thắng cố, bánh tam giác mạch…

Vật nuôi không thể thiếu của người H’Mông là ngựa Ngựa dùng

để cưỡi và thồ hàng Khi bán và đổi ngựa người H’Mông giữ lại bộ yêncương vì họ cho rằng, có giữ lại bộ yên cương thì mua con ngựa sau mớitốt Ngoài ra họ còn nuôi dê, lợn, gà, ngan, ngỗng để trao đổi mua bán,làm thức ăn phục vụ các dịp lễ tết, cưới xin,…

So với các dân tộc khác, nhà ở của người H’Mông khá khang trang

và kiên cố: Nhà gỗ lợp tranh, lá, phên vách hoặc nhà trình tường lợpngói âm dương Nhà được chia làm ba gian và phía trên áp mái thường

có gác xép để cất lương thực, dụng cụ trong nhà Nhà người H’Mônglàm thống nhất theo một khuôn mẫu nhất định dù là nhà tranh, phên váchhay trình tường đều phải theo dáng chữ đinh

Hôn nhân của dân tộc H’Mông theo tập quán tự do, tự kén chọnbạn đời Họ không có hôn nhân cận huyết Trước đây, việc lựa chọnbạn đời thường qua tục cướp vợ Tuy nhiên việc bắt vợ phải diễn rakhéo léo và tuân thủ các nguyên tắc của tập tục này Nếu bắt vợ chỉ vìtình yêu đơn phương của chàng trai mà không được cô gái đồng ý thì coinhư hôn ước bị hủy bỏ và nhà trai sẽ phải đền danh dự cho nhà gái, dânlàng đến bắt vạ ăn uống trong vòng 7 ngày

Tết Nguyên Đán có thể coi là ngày hội lớn của người H’Mông vàđược chuẩn bị rất chu đáo, cẩn thận Người H’Mông chuẩn bị giấyxanh, đỏ, giấy bản, gà trống, trứng gà, ngô, rượu, nước, những gia đìnhkhá giả có thể mổ lợn, dê, bò làm lễ cúng tết Tết không chỉ là dịpnghỉ ngơi, ăn uống thoải mãi mà còn là dịp để gia đình sum họp, concháu làm lễ cúng viếng tổ tiên, chào mừng ngày âm dương giao hoà vàcầu chúc cho năm mới mùa màng bội thu, vạn sự bình an, tốt đẹp

Ngoài ra người H’Mông còn có rất nhiều lễ hội khác như: Lễ hộiGầu Tào, lễ cúng mưa, cúng cơm mới,…Trong đó đặc biệt phải kể đếnchợ tình Khâu Vai ở huyện Mèo Vạc, được tổ chức vào ngày 27/3 âmhàng năm Chợ tình là một hình thức sinh hoạt đặc biệt, có tính nhânvăn sâu sắc Người ta đến chợ không chỉ để sinh hoạt văn hoá: múakhèn, đua ngựa, thổi kèn lá mà còn để gặp gỡ, tìm bạn đời, hàn huyêngắn bó tình cảm với nhau Ngày nay, chợ tình Khâu Vai của ngườiH’Mông Hà Giang được biết đến nhiều hơn, phiên chợ không chỉ cóngười Mông ở Hà Giang mà còn thu hút hàng ngàn lượt khách thậpphương đến trải ngiệm và khám phá.

Trong 54 dân tộc của Việt Nam, H’Mông là dân tộc có bản sắc vănhóa truyền thống ít bị mai một nhất Trong thời kì hội nhập, mở cửa vănhóa như ngày nay, để phát triển mà không bị hòa tan, đánh mất bản sắcdân tộc cần phải có sự chung tay góp sức của cả cộng đồng Có như vậynhững giá trị văn hóa truyền thống mới được bảo tồn và phát huy qua thờigian

1.3 Tác giả Đỗ Bích Thúy với văn hóa dân tộc H’Mông

1.3.1 Đôi nét về tác giả Đỗ Bích Thúy

Đỗ Bích Thúy sinh ngày 13/04/1975, dân tộc Kinh, là cây bút trẻcủa văn học Việt Nam đương đại Chị quê gốc ở Nam Định, nhưng sinh

ra và lớn lên ở Hà Giang - mảnh đất thuộc địa đầu cực Bắc của Tổquốc, nơi có cao nguyên đá Đồng Văn bên bờ sông Nho Quế huyềnthoại Hà Giang còn được mệnh danh là xứ sở “đá nở hoa” bởi khắp nơitrên đó đều là bạt ngàn hoa: màu vàng của hoa cải, sắc trắng của hoamận, cái đỏ thắm của hoa đào, chút hồng phớt và cả tím của tam giácmạch… Tuổi thơ Đỗ Bích Thúy có nhiều khó khăn, thiếu thốn Chị lớnlên bằng dòng sữa của những bà mẹ H’Mông, nói được cả tiếng địaphương, ăn được mèn mén và am hiểu sâu sắc cuộc sống đồng bào

vùng cao nơi đây Chính mảnh đất cao nguyên đá ấy đã nuôi dưỡng tâmhồn “đứa con của núi rừng” suốt ngần ấy năm Đỗ Bích Thúy bén duyên

với văn chương từ rất sớm, năm 17 tuổi truyện ngắn Chuỗi hạt cườm

màu xám được đăng trên báo Tiền phong và đạt giải A cuộc thi Tác

phẩm tuổi xanh năm 1995 Sau khi tốt nghiệp Cao đẳng Tài chính – Kế

toán, chị được mời về làm việc tại Hội Văn nghệ Hà Giang khi có một

vị khách đọc được truyện ngắn, mời chị về làm việc Nhưng sau đó ĐỗBích Thúy lại đến với nghề báo, trở thành cô phóng viên trẻ của Báo

Hà Giang Bốn năm trời lặn lộn với nghề báo, bàn chân chị đã in hằn lạidấu vết ở khắp các làng bản, các đồn biên phòng vùng Đông Bắc, TâyBắc của Tổ quốc Những bài báo chị viết ra có cả mùi mồ hôi, và mùihiểm nguy mà người cầm bút phải đối mặt Dự định gắn bó lâu dài vớinghề, Đỗ Bích Thúy đi học tiếp lại Phân viện Báo chí Tuyên truyền Saukhi tốt nghiệp Phân viện (năm 27 tuổi), cánh cửa “nhà số 4” Lý Nam Đế

(cách gọi thân mật Tạp chí Văn nghệ Quân đội) đã mở cửa chào đón chị

về làm việc Đỗ Bích Thúy trở thành nhà văn nữ thứ hai, sau NguyễnThị Như Trang, công tác tại đây Năm 35 tuổi, chị lên quân hàmThượng úy và trở thành nữ Phó tổng biên tập đầu tiên trong lịch sử

hơn 50 năm của Tạp chí Văn nghệ quân đội.

Hiện tại, với quân hàm Trung tá, nhà văn Đỗ Bích Thúy đã xuấtbản 19 cuốn sách gồm truyện ngắn, tiểu thuyết, tạp văn, trong đó có một

số tác phẩm được chuyển thể thành kịch bản phim truyền hình

1.3.2 Sự nghiệp sáng

tác

Đỗ Bích Thúy đến với văn chương khá sớm, năm 17 tuổi với

truyện ngắn đầu tay Chuỗi hạt cườm màu xám được in trên báo Tiền

phong, nữ nhà văn đã bắt đầu được dư luận chú ý Sau đó, Đỗ Bích Thúynhanh chóng khẳng định vị trí trên văn đàn với 3 truyện ngắn đạt giải Nhất

(Sau những mùa trăng, Ngải đắng trên núi, Đêm cá nổi) từ cuộc thi truyện ngắn trên Tạp chí Văn nghệ quân đội 1998 –1999 Tên tuổi của

nhà văn trẻ Đỗ Bích Thúy từ đó được độc giả biết đến nhiều hơn Tiểu

thuyết Bóng của cây sồi sau này cũng đem lại cho chị giải thưởng trong

cuộc thi sáng tác văn học cho tuổi trẻ lần 2

– NXB Thanh niên

2005

So với những nhà văn lão thành, chặng đường viết văn của ĐỗBích Thúy chưa dài, nhưng chị đã thật sự tâm huyết và nghiêm túc cho

nghề Công tác ở Tạp chí Văn nghệ quân đội cũng có đặc thù riêng đòi

hỏi mỗi người làm việc tại đây phải đảm nhận song song hai vai trò: vừa

là nhà báo với việc biên tập giỏi vừa là tác giả tài năng Vì thế mỗitháng chị phụ trách 2 số báo của Tạp chí và gần như năm nào Đỗ BíchThúy cũng xuất bản một cuốn sách Tính đến thời điểm hiện tại, sau hơn

20 năm công tác, nữ nhà văn đã cho xuất bản 19 đầu sách từ truyện ngắnđến tiểu thuyết, trong đó chủ yếu mang âm hưởng vùng cao và được sựquan tâm đánh giá cao của giới chuyên môn và độc giả

Tác phẩm chính của Đỗ Bích Thúy bao gồm:

- Tiểu thuyết

+Bóng của cây sồi (NXB Thanh niên, 2005)

+ Cánh chim kiêu hãnh (NXB Quân đội, 2013)

+ Cửa hiệu giặt là (NXB Phụ nữ, 2014)

+ Chúa đất (NXB Phụ nữ, 2016)

+ Lặng yên dưới vực sâu (NXB Hội nhà văn,2017)

- Truyện ngắn:

+ Sau những mùa trăng (NXB Văn nghệ Quân đội, 2001)

+ Tiếng đàn môi sau bờ rào đá (NXB Công an Nhân dân, 2005)

+ Người đàn bà miền núi (NXB Phụ nữ, 2008)

+ Những buổi chiều ngang qua cuộc đời (NXB Thanh niên, 2003) + Kí ức đôi guốc đỏ (NXB Kim Đồng, 2004)

+ Mèo đen (NXB Thời đại, 2011)

+ Tôi đã trở về trên núi cao (NXB Hội nhà văn, 2018)

- Truyện thiếu nhi

+ Em béo và hội cầu vồng (NXB Kim Đồng, 2012)

Đặc biệt Đỗ Bích Thúy còn bén duyên môn “nghệ thuật thứ điện ảnh Đây là bước đệm quan trọng trên thành trình sáng tạo nghệthuật và khẳng định được bản lĩnh của chị Nhiều ý kiến cho rằng: từvăn chương chuyển sang kịch bản thì văn chương sẽ bị “hỏng”, nhưngđiều đó không làm khó được nữ nhà văn bởi viết kịch bản cũng là để traudồi thêm tư duy logic và bút lực của mình Đỗ Bích Thúy cũng từng chia

bảy”-sẻ như vậy vào năm 2005 khi chị vừa được giải A trong cuộc thi sáng tác

điện ảnh với kịch bản Người yêu ơi Trả lời phỏng vấn báo VOV, Đỗ Bích Thúy tâm sự:“Viết kịch bản đã giúp trang bị cho tôi một thứ kĩ năng

mà xưa nay tôi kém, đấy là tư duy logic Nhân vật phải cực kì sắc nét, nhân vật nào ra nhân vật ấy, tuyệt đối không lẫn lộn, từ cách nói năng, suy nghĩ, hành xử… Nếu không viết kịch bản, thì tôi chưa luyện được kĩ năng ấy Khi viết tiểu thuyết, cảm xúc mãnh liệt có thể khiến người viết quá đà ở điểm này và sơ sài ở điểm kia, kịch bản không cho phép như vậy Người viết luôn phải cân bằng giữa cảm xúc và tư duy Đây là

điều lớn nhất mà tôi thu được từ sau khi hoàn thành 30 tập kịch bản phim truyền hình “Chuyện tình bên đồng hoa tam giác mạch” [22].

Truyện ngắn Tiếng đàn môi sau bờ rào đá của Đỗ Bích Thúy được đạo diễn Ngô Quang Hải chuyển thể thành phim Chuyện của Pao Bộ

phim đã đoạt giải phim truyện nhựa hay nhất trong lễ trao giải Cánhdiều vàng năm

2006 của Hội Điện ảnh Việt Nam Với thành công này, cái tên Đỗ BíchThúy

đã thực sự tỏa sáng trong làng văn Việt Nam và được rất nhiều ngườihâm mộ, được sự quan tâm từ bạn đọc và báo giới Cũng trong năm

2015, nữ nhà văn cũng viết xong kịch bản 32 tập phim truyền hình chuyển

thể từ tiểu thuyết Lặng yên dưới vực sâu Bộ phim lấy bối cảnh chính

là Cao nguyên đá Hà Giang, xoay quanh câu chuyện tình của Vừ,Phống, Súa, Xí, Chía những

thanh niên người Mông ở vùng núi U Khố Sủ Đầu năm 2016, Đỗ Bích

Thúy cho ra mắt tiểu thuyết Chúa đất, sau đó lại bắt tay vào viết kịch bản phim Chúa đất Người đọc và người xem truyền hình sẽ được tiếp

tục quan sát, so sánh về những số phận của Đỗ Bích Thúy từ trang sáchđến màn ảnh Và sẽ có những diễn biến, kết thúc số phận nhân vật bấtngờ khác với nguyên tác trên trang sách nhưng điều đó sẽ làm tăng thêm

sự thú vị và lôi cuốn hơn cho người thưởng thức, trong đó có chính tácgiả

Phong cách viết văn của Đỗ Bích Thúy mộc mạc, giản dị như mâytrời núi rừng, đậm đà bản sắc văn hóa vùng cao Nhà thơ Trần Đăng

Khoa nhận xét rằng chị “là một trong những cây bút nữ quan trọng nhất

hiện nay ở mảng văn học về đề tài miền núi” [4] Chính cái phong cách

riêng ấy là ngọn hải đăng soi đường để tác giả có thể xác định phươnghướng và khơi sâu những mạch ngầm cảm xúc Thứ cảm xúc mà tâmhồn người viết như hòa quyện, đồng hành cùng nhân vật trên từng bước

đi, từng hơi thở Đặc biệt hơn, hầu hết các tác phẩm của chị đều viết về

đề tài miền núi, về mảnh đất Hà Giang nhưng không hề có sự trùng lặp,

nhàm chán Và đề tài miền núi cho đến giờ với chị: “Vẫn là một vùng đất

mà tôi vừa thuộc về vừa cảm thấy chưa bao giờ tôi hiểu nó đến tận cùng Thế nên, cứ viết vậy thôi”[4] Mỗi tác phẩm sẽ là những cảnh đời khác

nhau, có những suy tư, trăn trở, những lời tâm tình, những tiếng thởdài nhẹ nhàng, sâu lắng nhưng réo rắt

1.3.3 Tiểu thuyết Chúa đất của Đỗ Bích Thúy và sự phản ánh văn hóa dân

Đường Thượng (Yên Minh - Hà Giang) Đó là truyền thuyết vô cùng bi tráng về chúa đất Sùng Chúa Đà và cây cột đá chỉ dùng để treo người Cột đá cao

1,9m, hai bên có hai cái lỗ để nhét tay người bị hành quyết vào Tất cả những ai trêu ghẹo vợ chúa, và vi phạm luật lệ do ông đặt ra đều bị chúa đất bắt