Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)

Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay (Luận án tiến sĩ)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN VIỆT HÀ

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM

TỪ ĐẦU THẾ KỶ XXI ĐẾN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN VIỆT HÀ

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM

TỪ ĐẦU THẾ KỶ XXI ĐẾN NAY

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 9 22 01 20

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS.TS Tôn Thị ThảoMiên

2 PGS.TS Nguyễn Thị BíchThu

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đâylàcông trình nghiêncứucủa riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luậnánlàtrung thựcvàchưa công bố trong bấtcứcông trình nàokhác

Hà Nội, ngày 6 tháng 8 năm 2019

Tác giả luậnán

Trần ViệtHà

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luậnánnày, tôi xin gửi lời cảmơnchân thànhđếnPGS.TS Tôn Thị Thảo Miên, PGS.TS Nguyễn ThịBíchThu - hai người thầy đã hướng dẫn tôi ngay từ những bước đi đầu tiên trên con đường đến với nghiên cứu khoa học Tôi xin cảmơnHọc viện Khoa học Xã hội, ViệnVănhọc, cơ quantôiđang công tác, các đồng nghiệp, bạn bèvàgia đình đã luônhỗtrợ, giúp đỡ, động viêntôitrong quá trình nghiêncứu.

Trần Việt Hà

MỤC LỤC

MỞĐẦU 1

CHƯƠNG 1.TỔNG QUAN TÌNH HÌNHNGHIÊNCỨU 6

1.1 Tổng quan nghiên cứuvềnhân vật trong tiểu thuyết ởnướcngoài 6

1.2 Tổng quan nghiên cứuvềnhân vật trong tiểu thuyết ởViệtNam 16

CHƯƠNG 2.CHUYỂN ĐÔI CÁCH NHÌN VỀ TIỂU THUYẾT VÀ NHÂN VẬTTRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾKỶXXIĐẾNNAY 28

2.1 Điều kiện dẫn đến thayđổivềnhân vật trong tiểu thuyếtđươngđại 28

2.2 Mộtsốvấn đề chung về tiểu thuyếtvànhân vật trong tiểu thuyếtViệtNamtừđầuthế kỷ XXIđếnnay 37

CHƯƠNG 3.LOẠI HÌNH NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAMTỪĐẦU THẾKỶXXIĐẾNNAY 63

3.1 Loại hình nhân vậtlýtưởng 63

3.2 Loại hình nhân vậtbikịch 71

3.3 Loại hình nhân vậtthahóa 85

3.4 Loại hình nhân vậthiệnsinh 96

3.5 Loại hình nhân vậtdịbiệt 106

CHƯƠNG 4.NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾTVIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾKỶXXIĐẾNNAY 113

4.1 Quá trình chuyển giaongôikể 113

4.2 Tính dục nhưlàmột kí hiệuvănhóa 121

4.3 Một số phương cách biểu đạt đángchú ývềnhânvật 132

4.4 Những tương giao trong ngôn ngữnhânvật 141

KẾTLUẬN 148

DANH MỤC TÀI LIỆUTHAM KHẢO 152

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1: Khảo sátvềsự rút giảm nhân vật tỉlệthuận với sự rút giảm

quymôtiểuthuyết 59 Bảng 2: Một số ví dụvềnhững thăng hoa ngôn ngữnhục thể 129

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đềtài

1.1 Từ đầu thếkỷXXI đến nay, văn xuôi Việt Nam có rất nhiều khởi sắc

cảvềtác phẩm cũng như đội ngũ sáng tác Khác với chặng đường văn xuôi từ 1945

-1975, 1975 - 1986, quan niệmvềcon người đậm chất sử thi, mang tính đơn trịchiếmvịtrí chủ đạo; sau năm 1986vànhất là từ năm 2000 trở đi, quan niệmvềconngười trở nên phức tạp, nhiều chiều.Sựphân rã tính cáchvàxu hướng phi điển hìnhhóa đã làm thay đổi khá căn bản quan niệmvềnhân vật trong văn xuôi Sự dịchchuyển từ kiểu nhân vật tính cách sang nhân vật tự ý thức hay sự tan rãvàdần tiếtgiảm số lượng để đào sâuvềchất khi xây dựng các nhân vật trong tiểu thuyết đang lànhững thách thức để nhiều cây bút thử sức tìm tòi thể nghiệm với phương thức mớiđầy sáng tạo Quá trình tìm hiểu, nhận diệnvềnhân vật văn xuôi đầu thế kỷ XXI nóichung, trong tương quan so sánh với nhân vật trong văn xuôi của thếkỉtrước, cácnhà lí luận đã có được một cách nhìn, một phương diện nghiên cứu khách quanhơnvềnhững đóng góp của các nhà văn hiện nay với nền văn học nước nhà Đồngthời, các nhà nghiên cứu đã khái quát được những bài học kinh nghiệmvềsáng tạo,tiếp nhận trong quá trình giao lưu, hội nhập với văn học thếgiới

1.2 Thể loại tiểu thuyết là thể loại chủ công đóng một vai trò quan trọng,

“đượcvílà máy cái của văn học” [123, tr.98], lúc này đang có nhiều vận độngvàđổimới Với sự tác động mạnhmẽcủa chủ nghĩa Hậu Hiện đại đến văn học, nhiều câybút tiểu thuyết người Việt ở trongvàngoài nước đã có những chuyển mình khánhanhvàquyết liệtvềthế giới quan, nhân sinh quanvàbút pháp thể loại để làm mớinhững đứa con tình thần, khẳng định tiếng nói trên văn đàn Sự thành công của thểloại tiểu thuyết ở Việt Nam từ 1986 đến naycả vềsố lượngvàchất lượng đã phần nàokhẳng định điều đó Một yếu tố làm nên thành công của tiểu thuyết chính là quátrình xây dựng nhân vật của các nhà văn Bởivì“tiểu thuyết nghĩ bằng nhân vật”,cho nên trong quá trình tiếp cận, các nhà nghiên cứu không chỉ cảm nhận đượcchính xác giá trị nội dung nghệ thuật tiểu thuyếtmàcòn đánh giá được những khácbiệtvềnhân vật tiểu thuyết qua các chặng đường văn học cụthể

1.3 Năm 2000 gắn liền với dấu mốc quan trọng chuyển giao thếkỷở nhiều lĩnh

vực Về văn học, nền kinh tế thị trường khởi sắc đã chi phối, tạo nên không gianthương mại cho văn học Các hoạt động xuất bản, tiếp thịvàphân phối dịch vụ trunggian, cơ chế chính sách, Luật xuất bản hay vấn đề thị hiếu của độc giả đã thúc đẩychuỗi cung - cầuvàngười sáng tác Riêng tiểu thuyết, sự thành công của một loạt cáctác giả tác phẩm tạo nên bước ngoặt đáng chú ý Sự trở lại của Nguyễn Xuân Khánh

sau gần bốn mươi năm vắng bóng bằng tiểu thuyết lịch sử khá đồ sộHồ Quý

Lymang theo dấu ấn hiện đại hóa đậm nét, khuynh hướng ngoại biên hóa cộng với

tinh thần hiện sinh thấm đẫm ở nhiều nhân vật, khác hẳn với lối viết tiểu thuyết lịch

sử trước đây đã gây tiếng vang lớn Lối viết này đã ảnh hưởng đến khá nhiều các

tiểu thuyết lịch sử đầu thếkỷXXI Với tiểu thuyếtMột thế giới không cóđàn bà,Bùi

Anh Tấn lần đầu tiên đề cập rất thành công đến vấn đề đồng tính luyến áivàkiểu

nhân vật đồng tính trong văn học Việt Nhiều tác phẩm tiếp theo của ông (Les

-vòng tay không đàn ông, Phương pháp của A.C.Kinsey…) đã châm ngòi cho tiểu

thuyết viết về thế giới hiện thực nghiệt ngã ở những con người thuộc “giới thứ ba”nói riêngvàtiểu thuyết viếtvềvấn đề tính dục,vềnhân vật bản năng trong văn xuôi nói

chung Tiểu thuyếtMuối trăm năm(Mường Mán) đánh dấu một cái nhìn thẳng vào

hiện thực trong cuộc chuyển giao thếkỷđầy rẫy cái xấu cái ác, sự bất tín phản bội,những lọc lừa ngang trái nhiễu nhương Cùng với kiểu nhân vật tha hóa, cấu trúc tự

sự với mạchkểli kì lắt léo, kĩ thuật dòng kí ức được đào sâu trong tác phẩm làm bậtlên những bi đát phận người, đã gây ra những rung động mạnh với người đọc.Trong khi đó, nhiều tác phẩm viết tiếpvềđề tài chiến tranh và hậu chiến tranh đã đàosâu vào số phận của những mẫu nhân vật chấn thương đi ra từ chiến tranh, cuốn vàovòng xoáy của cơ chế (pha trộn biểu hiện tha hóa với biểu hiện tinh thần hiện sinh)trở thành những nạn nhân đau đớn với kiểu nhân vật bi kịch đầy ám ảnh… Năm

2000, tiểu thuyếtBến đò xưa lặng lẽ(Xuân Đức) bắt đầu bằng lờikểcủa một

hồnmacùng quá trình ngược thời gian ba mươi năm với bao biến cố thăng trầm củalịch sử đãmởra hướng sử dụng ngôikểđặc biệt, tạo sự ly kỳ, hấp dẫn chođềtàichiếntranhtưởngchừngđãcũ.Cóthểnói,cùngvớinhữngthànhcôngtrên

bình diện tác phẩm, thế giới nhân vật từ các tiểu thuyết nói trên và sau này đã đượcthể nghiệm bằng nhữngkỹthuật tiểu thuyết mới khá bạo tayvànhuần nhuyễn, nhờ đótrở nên phong phú sinh động hơn so với nhân vật tiểu thuyết thếkỷXX Tuy nhiên,những thành công này không hề tách rời, độc lập với những thành công của thể loạitiểu thuyết Việt Nam từ năm 1986 - 2000màlà sự phát triển “gối tiếp” ở một sốthành tựu nhất định, đặc biệt là ở một vài đặc điểm, loại hình hay thủ pháp nghệthuật xây dựng nhân vật Thậm chí ở một số khía cạnh, thành tựuvềnhân vật trongtiểu thuyết đầu thếkỷXXI vẫn chưa sánh bằng thời đầu Đổi mới Việc nghiên cứuvấn đề nhân vật trong tiểu thuyết đầu thếkỷXXI (trong cái nhìn so sánh với một sốtiểu thuyết cuối thếkỷXX) là cần thiết, đi vào cốt lõi của văn học đương đại Nghiêncứu lí luận văn học rất cần xem xét, đánh giávàbổ sung những điểm mớivềnhân vậttiểu thuyết đầu thếkỷXXI để định hìnhvàđịnhhướngcho việc nghiên cứu sự phát

triển của thể loại văn học quan trọng này Đó là lý do chúng tôi chọn đề tài“Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thếkỷXXI đếnnay”.

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luậnán

Đề tài đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây:

- Giới thiệu tổng quan vấn đề nghiên cứu về nhân vật của văn học nói chung và tiểu thuyết nói riêng trên thế giớivàViệtNam

- Khái lượcvềđặc trưng nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thếkỷXXI đếnnay

- Tìm hiểu các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thếkỷXXI đếnnay.

- Xem xét điểmkếthừavàđổi mới trong nghệ thuật xây dựng nhân vật ở tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thếkỷXXI đến nay trong quá trình đổi mớivàhộinhập

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luậnán

3.1 Đối tượng nghiêncứu

Đối tượng nghiên cứu là các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn từ đầu thếkỷXXI đến nay của các tác giả tiêu biểu (Phụ lục1)

3.2 Phạm vi nghiêncứu

Dosốlượngtác phẩm rấtlớnchonênchúngtôi lựa chọnphạmvinghiêncứucủaluận ánlàtiểuthuyếtcủa cáctácgiảtiêubiểutrong20 nămđầuthếkỷXXI:NguyễnXuânKhánh,HồAnhThái, Nguyễn Bình Phương,NguyễnViệtHà,Nguyễn Đình Tú,Thuận,NguyễnBắcSơn,PhongĐiệp,ĐỗPhấn,DiLi,TạDuy Anh Tác phẩmcủacácnhàvănnàyđã

cónhữngthànhcôngnhấtđịnh,đãthuhútđượcsựquantâmlớncủabạnđọcvàcủagiớiphêbình

4 Phương pháp nghiên cứu của luậnán

Vấn đề nhân vật văn học là một vấn đề lớn, đa chiều và mở, cần tiếp cận nghiêncứu cả định tính và định lượng, trên nhiều phân cấp để có cái nhìn toàn diện về vấn

đề Để thực hiện được, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau đây:

-Phương pháp loại hình: Xác định hướng tiếp cận và đặc trưng của loại hình nhân vật đang nghiên cứu

-Phương pháp hệ thống: Khảo cứu, hệ thống lại các biểu hiện cùng loại trong nhóm tác phẩm hoặc nhóm vấn đề liên quan đến nhân vật trong các tác phẩm

-Phương pháp tiếp cận thi pháp học: Khám phá những đặc điểm nổi bật trong thi pháp nhân vật trong tiểu thuyết đương đại và lí giải nó trong tính chỉnhthể

-Phương pháp so sánh: So sánh đối chiếu đặc điểm của các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết thế kỷ XXI với thế kỷ XX nhằm rút ra đặc trưng khu biệt của nó.Đồng thời, chúng tôi kết hợp vận dụng các thao tác phổ thông trong quá trình nghiên cứu như phân tích, tổng hợp, thống kê…

5 Đóng góp mới về khoa học của luậnán

Từ việc nghiên cứu về nhân vật trong các tiểu thuyết, chúng tôi mong muốn:

Thứ nhất,nhận diện các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam giaiđoạn

từ đầu thế kỷ XXI đến nay trong tương quan so sánh với nhân vật ở một số tiểu thuyết tiêu biểu thế kỷ XX, từ đó đóng góp những kiến giải mang tính lý luận về

nhân vật tiểu thuyết trong sự phát triển của văn học hiệnnay

Thứ hai,đánh giá được những kế thừa và những điểm nhấn đổi mới trong

bútpháp nghệ thuật xây dựng nhân vậtcủa các cây bút tiểu thuyết Việt Nam từ đầu

thế kỷ XXI đến nay trong quá trình hội nhập giao lưu với văn học, văn hóa thế giới

Thứ ba, bước đầu lý giảikhả năng phát triển của các loại hình nhân vậtđó trong

tươnglai

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luậnán

Đạt được những mục tiêu trên, luận án đã góp phần vào việc nhận diện vấn đềnhân vật ở tiểu thuyết Việt Nam trong quá trình định hình đầu thếkỷXXI;đồngthờighi nhận những nỗ lực sáng tạo của các tiểu thuyết giatrongquá trình phát triển củavăn xuôi đương đại Luận án cũng là tư liệu tham khảo hữu ích với bạn đọc, với cácnhà phê bình quan tâm đến vấn đề tiểu thuyếtvànhânvật

7 Cấu trúc của luậnán

Ngoài phầnMở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo,Luận án triển khai 4 chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2: Chuyển đổi cách nhìn về tiểu thuyết và nhân vật trong tiểu thuyếtViệt Nam từ đầu thế kỷ XXI đến nay

Chương 3: Loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầuthếkỷXXIđếnnay

Chương 4: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế

kỷ XXI đến nay

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Trong chương này, chúng tôi điểm lại những quan niệm của các nhà nghiên cứutrongvàngoài nướcvềvấn đề nhân vật trong tiểu thuyết nói chung và trong tiểuthuyết Việt Nam đầu thếkỉXXI nói riêng Từ đó xác định rõ những vấn đề chúng tôinghiên cứuvàtiếp tục trình bày ở những chương sau của luậnán

1.1 Tổngquan nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết ở nướcngoài

1.1.1 Nghiên cứu về nhânvật

Nhân vật theo quan niệm truyền thống được coi là hình ảnh của con người cụthể trong tác phẩm văn học Nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài xem vấn đề nhân vật

là một nội dung cốt lõi của văn học và đã có kiến giải cụ thể

Tác giả Meyer Howard "Mike" Abrams (A Glossary of Literature terms) quan

niệm nhân vật là “người được giải thích bởi độc giả như là người cung cấp nhữngphẩm chất đạo đức, tính cách, xúc cảm được biểu hiện bằng lời nói - tức đối thoại,bằng việc làm - tức hành động” [158, tr.23] Như vậy, nhân vật văn học là conngười trong tác phẩm hoặc là những sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dángtính cách của con người… để biểu hiện các vấn đề của conngười

Khi viếtDẫn luận nghiên cứu văn học, Gennady Nhicolaevich Pospelov đã cho

rằng việc sáng tạo nhân vật được xem như có tầm quan trọng hàng đầu Theo ông,nhân vật “là một mặt của hình thức nghệ thuật của văn học, gắn liền với nội dungbằng những mối liên hệ khăng khít nhất và với mục đích thuyết minh cho tư tưởngcủa tác phẩm” [101, tr.20], là "phương diện tất yếu quan trọng nhất để thể hiện tưtưởng", "là phương diện có tính thứ nhất trong hình thức của các tác phẩm ấy quyếtđịnh phần lớn vừa cốt truyện, vừa lựa chọn chi tiết, phương tiện ngôn ngữ và thậmchí cả kết cấu nữa" [101, tr.18] Quan niệm trên đã cho thấy sự hiện hữu của nhânvật cho dù ở quy mô, mức độ, hình thức nào cũng có tầm ảnh hưởng quyết định tớigiá trị của tác phẩm văn học Còn người đọc về cơ bản luôn bám vào các hình tượngnhân vật như là một cơ sở đầu tiên để cảm thụ và tiếp nhận những nỗ lực sáng tạo,cảm hứng nghệ thuật của người sáng tác Thông qua ngôn ngữ và hành động của

mình, các nhân vật văn học đã bộc lộ được nét nhân cách, những thái độvềthế giớixung quanh hay những suy tưvềý nghĩa sự tồn tại của bản thân Thông qua nhữngliên hệ suy ngẫm soi chiếu từ nhân vật, người đọc còn bao quát được những vấn đềcon người của mỗi thời đại Vì thếmàKonstantin Aleksandrovich Fedin còn chorằng “nhân vật là một công cụ nhận thức” nữa [109, tr.120] Điều này chứng tỏ sứctác động mạnhmẽcủa nhân vật văn học trong quá trình tiếp nhận, nhận thức củangười đọc Đồng thời nhà văn đã sử dụng nhân vật như là một phương tiện hiệu quảđểgửigắm chiêm nghiệmvềcuộc sống con ngườivàquá trình vận độngcủaxã hội.Chẳng hạn, thông qua kiểu nhân vật con người thừa, con người nhỏ bé ở sáng táccủa Fyodor Mikhailovich Dostoevsky, của Anton Pavlovich Chekhov trong văn họcNga cuối thếkỉXIX, người đọc có thể hình dungvềmột xã hội chuyên chế, hà khắc,tàn bạo, bóp nghẹt đời sống xã hội Hay qua kiểu nhân vật thuộcvềthế hệ mất máttrong sáng tác của Ernest Miller Hemingway, Francis Scott Key Fitzgerald, JonhDos Passaos, William Faulkner… có thể thấy những tổn thương tinh thần, khủnghoảng niềm tin trong xã hội tư bảnÂuMĩ sau chiến tranh thế giới thứII…

Như vậy điểm thống nhất chung về nhân vật là ở chỗ: nhân vật là phương tiệnthể hiện các tính cách, số phận con người và các quan niệm về chúng, nhờ đó nhàvăn khái quát hiện thực đời sống và bộc lộ tư tưởng tình cảm của mình

1.1.2 Nghiên cứu về nhân vật trong tiểuthuyết

Ở phần này, chúng tôi xem xét quan niệm của các nhà nghiên cứu về sự khácbiệt giữa nhân vật tiểu thuyết với nhân vật trong các thể loại văn học khác và sựkhác biệt về nhân vật tiểu thuyết giữa các thời kì khác nhau

Nhà nghiên cứu Mikhail Mikhailovich Bakhtin đã cụ thểvềsự khác biệt giữanhân vật sử thivànhân vật tiểu thuyết Theo ông, nếu như sử thi tập trung thể hiệnquá khứ anh hùng của dân tộc trên cơ sởkíức của cộng đồng thì tiểu thuyết miêu tảcuộc sống “hiện tại” không ngừng biến đổi trên cơ sở hiểu biếtvàkinh nghiệm cánhân Sự xóa nhoà khoảng cách giữa ngườikể vànhân vật cho phép người viết dùngkinh nghiệm cá nhân để lí giải, nhìn ngắm nhân vật của mình một cách gầngũi,t h ậ m c h í s u ồ n g s ã Ô n g n h ậ n t h ấ y “ n h â n v ậ t t i ể u t h u y ế t k h ô n g n ê n l à

“ a n h

hùng” trong cái nghĩa sử thivàbi kịch của từ đó,mànên thống nhất trong bản thâncác nét vừa chính diệnvừaphản diện, vừa tầm thường vừa cao cả, vừa buồncườivừanghiêm túc” [109, tr.297-230] Ông còn cho rằng, nếu như nhân vật sử thi

luôn“ngang bằng”và“trùng khớp”với chính mìnhvềmục đích, số phận,

hànhđộngthì nhân vật tiểu thuyết lại thường xuyên không tương ứng, không “hợpvai” với nó, với “thân xác xã hội” của nó, rằng con người thường “không đồng nhấtvới chính nó” [109, tr.297-230]vàsự sống thực sự lại thường diễn ra ở chỗ conngười vượt ra ngoài giới hạnmànó đã có Rõ ràng, trong khi nhân vật sử thi là conngười cần phải như thế thì nhân vật tiểu thuyết lại chao đảo giữa những đối cực,xung năng với nhau để bộc lộ chính mình trong quá trình phát triểnvàtự hoàn

thiện.Nhân vật trong tiểu thuyết thuộc kiểu“con người phiêu du”, “con người nếm

trải”luôn “lãnh đủ” mọi tác động của cuộc sống Còn nhân vật trong kịch lại là

kiểu“conngười hành động”.Trong khi đó, nhân vật trữ tình là hình tượng nhà thơ

trong thơ trữ tình, phương thức bộc lộ ý thức tác giả; con người “đồng dạng” củatácgiả

Để làm rõ vấn đề khác biệt về nhân vật tương ứng với một số kiểu loại tiểuthuyết từ xưa đến nay, chúng tôi xem xét các nhóm quan điểm như sau:

Thứ nhất là quan điểm về nhân vật trong tiểu thuyết tiền hiện đại

“kiểuBalzac”.Trong tiểu thuyết tiền hiện đại, hình tượng nhân vật luôn gắn liền với

hình hàivàtính cách con người, mang đầy đủ các dấu hiệu bên ngoài bao gồm: mộtcái tên rõ ràng, một khuôn mặt được tạo nên từ nhiều nét vẽ, một tính cách cá nhânxác địnhvàkhá cố định, một nhân hình khách thể đậm nét… Trong đó, tính cáchthường được chú ý miêu tả khákĩ vàngay từkhixuất hiện, có dụng ý định hình, địnhhướng cho con đường đời của nhân vật và sự tiếp nhận của người đọc Bàn về vai

trò của tính cách với nhân vật, Aristotle (Nghệ thuật thơ ca) đã từng viết: “Tôi hiểu

tính cách là cái lí domàchúng ta gọi nhân vật bằng một cái tên nào đó”, hay “Nhânvật sẽ có tính cách, nếu trong lời nói hành động bộc lộ một khuynh hướng ý chí nào

đó, bấtkểnó tốt xấu như thế nào” Ông cũng cho rằng “trong các tính cách bao giờcũng cần tìm thấy một tính tất yếu hay một tính khả nhiên,màtheo đó, mộtaiđónóigìhoặclàmgì,hoặcviệcgìđóxảyravớihọđềutuântheotínhtấtnhiên,

khả nhiên đó” [109, tr.119] Thông qua tính cách, là kết tinh của một môi trườngsống trong một thời đại nào đó, nhân vật văn học dẫn dắt người đọc vào một thếgiới cụ thể Chính sựvađập, tương tác của những tính cách đó trong hoàn cảnh nhấtđịnh đã làm bật lên được những vấn đề xã hộivàcon ngườimànhà văn muốngửigắmtới bạn đọc Điều này thể hiện rõ qua tiểu thuyết chương hồi của phương Đông haytiểu thuyết phương Tây của Stendhal, Alexandre Dumas, Honoré de Balzac, LevNikolayevich Tolstoy… Nhân vật trong tiểu thuyết của các nhà văn nói trên chủ yếu

làhình mẫu con người đơn tính cách, đơn bình diện Kiểu nhân vật truyền thống này

thường đã có sẵnvàđịnh hìnhvềtính cách Trong vănhọcphương Tây, nhân vật Jean

Van Jean - Madelen (Những người khốn khổ- Victo Huygo) luôn tốt bụng và thương người TrongTấn trò đời(Honoré de Balzac), đó là một lão Grande (Eugénie

Grandet) luôn keo kiệt, hà tiện đến độ nhẫn tâm; một Rastignac (LãoGoriot, Bước thăng trầm của kỹ nữ, Miếng da lừa) từng bước tha hóa, hay Lucien Chardon (Vỡ mộng, Bước thăng trầm của kỹ nữ)vỡmộng trong cuộc chen chân trong thế giới

đồng tiền, âmmưu vàtộiác

Vềnghệ thuật xây dựng nhân vật, Mikhail Mikhailovich Bakhtin (Những vấn đềthi pháp của Dostoievki) cũng đã chỉ rõ: trong tiểu thuyết tiền hiện đại, nhân vật

được xây dựng hoặc thiênvề môphỏng cái cổ điển, nặngvềcái chungmànhẹ về cáiriêng; hoặc nhấn mạnh sự khác thường trong suy nghĩ, tính cách, hành động; hoặcchú trọng xây dựng những tính cách điển hình đạt tới độ sống động, đặc sắc để tạonên những nhân vật điển hình - “một người lạ mà quen biết” (Vissarion GrigorevichBelinski) Trong đó, cái riêng của nhân vật là bộc lộ cá tính độc đáo; còn cái chunglàm cho nhân vật “Thực sự là đại biểu cho những giai cấpvànhững trào lưu nhấtđịnh, do đó tiêu biểu nhất định cho thời đại của họ” (FriedrichEngel)

Theo Bakhtin, tiểu thuyết tiền hiện đại chủ yếu phát triển trong quan niệm “độcthoại” Đó là loại tự sự trong đó chỉ có tác giả là người duy nhất có ý thức, biết suynghĩ và đánh giá mọi sự việc, là vị chúa tể nắm hết mọi bí mật của cuộc đời Cònnhân vật thì chỉ là đối tượng câm lặng cho sự phẩm bình, nhận xét ấy Tác giả nhậnđịnh con người cũng như nhận định cái cây, đồ vật Do quan hệ giữa nhân vật và tác

giả được quan niệm như vậy nên nhân vật của văn xuôi “đơn thanh”, luôn “trongsuốt” Trong các tiểu thuyết mang tính đơn âm này, nhân vật chỉ là những đốitượngvôngôn luôn lặp lại lời tác giả, thường được đóng khung với những đườngviền đậm nét, chịu sự chi phối chủ quan của ý thức tác giả khá nhiều, nhân vật cóphát ngôn nhưng thiếu đi tinh thần đối thoại thực sự Nhà văn trong trường hợp nàythể hiện ý thức, nghĩvàlàm việc hộ các nhân vật của mình Không cógìxảy ra vớinhân vậtmàtác giả không cắt nghĩa được Nhân vật luôn có sự thống nhất phù hợpgiữa thế giới bên trongvàbiểu hiện bên ngoài, là một tính cách ổn định, nhất quántrong sự phát triểnmàta có thể yên tâm theo dõi qua các bước thăng trầm của sốphận, là một cáigìđã xong xuôi, ngã ngũ như một tổng kết Thế giới nghệ thuậttrong tiểu thuyết độc thoại “được đặt vào trong cái khung vững chắcvàkhông thểvượt qua của ý thức tác giả đã nhận định nó, miêu tả nóvàđược kiến tạo trên cái nềnvững chắc của thế giới bên ngoài” [8,tr.217].

Thứ hai là quan điểm về nhân vật trong tiểu thuyết hiện đại kiểu Dostoievski.

Khi xem xétvềvai trò, đặc điểm kiểu nhân vật trong tiểu thuyết của Dostoievski,Bakhtin cho rằng: “Dostoievski tìm kiếm một nhân vật chính có ý thức thượng thừa,một nhân vật chínhmàcuộc đời hoàn toàn dựa trên ý thức bản thânvàý thức cuộcsống” [68, tr.259] Có thể hiểu, ý thức sâu sắcvềbản thânvà vềngười xung quanhchính là ý thức cơ bản làm nên chân dung tinh thần của nhân vật trong tiểu thuyếtcủa Dostoievski Theo Bakhtin, nhân vật của Dostoievski là những chủ thể ý thức,

là kiểu “con người trong đường hầm”, tự ngụp lặn trong câu chữ của những ngườixung quanh, để lắng nghe, cảm nhận, quan sátvàtự phân tích Thông qua quá trìnhsoi chiếu ấy, nhân vật có thể tự đào sâu đến tận cùng vấn đề thắc mắc, tự khám phá

ra những sự thậtvềchính mình, một thứ sự thật của ý thức, được ý thức hóa Bakhtincho rằng: “con người trong đường hầm” là ý thức hệ đầu tiên trong tiểu thuyết củaDostoievski Chỉ khi nào nhân vật là những con người tự do thực sự, trong thế đốisánh ngang hàng với tác giả, nói tiếng nói hoàn toàn của mình thì khi đó nhân vậtmới thực sự là “con người trong con người” [68,tr.260]

Khi cho rằng “nhân vật là một chủ thể phát ngôn” thì Bakhtin nhận thấy vấn đềnhân vật đã được Dostoievski xem xét, thể nghiệm theo một hướng khác hẳn, khôngcần phải những con người cụ thể, sắc nét, hay được thiêng hóa như trước nữa Hìnhtượng nhân vật trong tiểu thuyết của Dostoievski đã mất “các dấu hiệu bên ngoài”,chỉ còn lại là LỜI - “giọng của ý thức chủ thể” như một quan điểm riêngvềchínhnhân vậtvà vềthế giớimàanh ta đang tồn tại Ông cho rằng: “Nhân vật củaDostoievski không phải là một hình tượng khách thể,màlà một lời nói đầy đủ trọnglượng, một tiếng nói thuần túy, chúng ta không nhìn thấy nó, chúng ta nghe thấynó” [8, tr.250] Nhân vật của Dostoievski là sự kết hợp của ý thức (ý thứcvềbảnthânvà vềngười khác)vàlời nói: kiểu người mộng mơ, hay suy tư Nhân vật luônnghĩvềđiều người khác nghĩvànghĩvềchính bản thân, trước cả khi sự việc sẽ diễn ra:

“hắn cố sức tiên đoán ý thứcvàgiọng điệu, những sự đánh giávàcố diễn đạt tườngtận những lời phát biểu có thể của người khácvềmình, ngắt lời mìnhbằngnhững lờiđáp tưởng tượng của người khác” [8, tr.249] Điều này khiến nhân vật bộc lộ chiềusâu nội cảmvànhững xung động thầm kín trong tâmhồn

Bakhtin coi nghệ thuật tiểu thuyết của Dostoievski là một cách tân lớn, một sựđổi mới thi pháp tiểu thuyếtvềnguyên tắc so với tiểu thuyết châuÂuthời bấy giờ.Ông luôn nhìn nhận yếu tố đa âm (hay “phức điệu” - cách nói của tác giả Trịnh Bá

Đĩnh trongNguyên lí đối thoại của M.Bakhtin trong hệ hình lí luận đương đại) của

tiểu thuyết Dostoievski trong tương quan gắn liền với yếu tố nhân vật: “Tiểu thuyếtcủa Dos có nhiều giọng khác nhauvànhững nhân vật của Dos, đối thoại với nhaunhư một bè hợp xướng, có trầm có bổng, tạo nên một không gian toàn diệnvềsựsống, về ngôn ngữ,vềxã hộivàcon người” [dẫn theo 68, tr.254] Tiểu thuyết củaDostoievski được kiến tạo trên nguyên tắc đối thoại của thế giới đa chủ thể: giữacác nhân vật với nhau, giữa nhân vật với độc giả, giữa nhân vật với tác giả hay vớingườikểchuyện, giữa tác giả với độc giả…: “tính nhiều tiếng nóivànhiều ý thức độclập không hòa vào nhau, tính độc lập thực sự của tiếng nói có đầy đủ giá trị quả làmột đặc điểm của tiểu thuyết Dostoievski” [8, tr.217] Trong tiểu thuyết mangtínhđaâm,mỗinhânvậtcómộtýthứcriêng,mộttưtưởngđộclập,kểcảđốivới

tác giả Bakhtin viết: “Sự đa dạng của tiếng nóivàcủa ý thức độc lập, sự đa âm đíchthực của những tiếng nói, hoàn toàn riêngbiệt,tạo nên nét cơ bản trong tiểu thuyếtcủa Dostoievski” [dẫn theo 68, tr.255] Hiểu theo nghĩa này thì đa âm chính là sự cánhân hóa, độc lập hóa tiếng nóivàtư tưởng của nhân vật Tiếng nói của nhân vật cótính độc lậpvàcó giá trị ngang hàng khi vang lên bên cạnh tiếng nói của tác giả haytiếng nói của các nhân vật khác Ý thức, cái nhìnvàtiếng nói tác giả không còn mangtính áp đảo nhân vật như trong tiểu thuyết tiền hiện đại Cho dù lời nói, ý nghĩ củanhân vật do chính tác giả sáng tạo nên nhưng nó thể hiện ý thức cá nhân của nhânvật chứ không thể hiện ý thức của tác giả, trở thành tiếng nói riêng biệt của một cáitôi khác bên cạnh tiếng nói của tác giả Tiếng nói khác ấy mới tạo nên những đốithoại thực sự khách quan Thông qua tương quan đối thoại, đối chất có ý thức giữacác nhân vậtmànhững bất đồng, sai lầm, nhược điểm hay những khủng hoảng, tan

vỡ, dang dở, sự thật từ bên trong của nhân vật mới được bộc lộ Từ đó, ông thấymột nguyên tắc xây dựng hình tượng của tiểu thuyết đương đại đó là: các nhân vậtđược đặt trong nhiều mối quan hệ, nói lên được tính phức tạp của cuộc đời, tính đanghĩa của đời sống… Vì thế, Bakhtin thấy Dostoievski không đoạn tuyệt hẳn lối tưduy “độc thoại”, nhưngvềcăn bản ông sáng tạo một thế giới nghệ thuật khác Nhânvật của ông chủ yếu được miêu tả như một sự tự ý thức, một dòng tư tưởng, mộtgiọng điệu độc lập, không hòa nhập với các giọng khác Vấn đề ở chỗ nhà vănkhông chỉ tập trung miêu tả nội tâm nhân vật như một tiểu thuyết tâm lí thôngthường,màxem nhân vật như một ý thức khác, có tính độc lập tươngđối

Bakhtin cũng đã chỉ ra sự khác biệt trong thủ pháp xây dựng nhân vật của tiểuthuyết tiền hiện đạivàhiện đại Với tiểu thuyết hiện đại, Bakhtin cho rằng, các nhàtiểu thuyết hiện đại không chấp nhận cách nhìn dễ dãivềđời sốngvàcon người Họkhông quan tâm nhiều đến lịch sử nhân vật trong tính toàn vẹnmàchú ý hơn đến tâmtrạng nhân vật trong những mảnh phân thân của nó; xây dựng các mối quan hệ nhânvật với hoàn cảnh, xã hội; sử dụng lối viết kết hợp ảovàthực, ít sử dụng lối viết ynhư thật của tiểu thuyết truyền thống Thủ pháp hư cấu được sử dụng phổ biếnvàđắcdụng hơn như trong tiểu thuyết của Franz Kafka, HarukiMurakami…

Quan điểm của Bakhtin đã đánh giá được những đóng góp mang tính bướcngoặt của tiểu thuyết của Dostoievski, đồng thời gợimở vàtạo định hướng lí luậnquan trọng khi đánh giá nhân vật tiểu thuyết hiện đại so với các thờikỳtrướcđây.

Thứ ba là quan điểm về nhân vật trong tiểu thuyết hậu hiện đại của các nhàTiểu thuyết mới Tác giả Nathalie Saraute (Kỉ nguyên nghi ngờ- tuyên ngôn của

nhómTiểu thuyết mới) khẳng định: Tiểu thuyết không có một nguyên tắcgìcảmàmỗi

cuốn tiểu thuyết là một tìm tòi mới, tạo ra một nguyên tắc mới Tác giả đả phá quanniệm nhân vật trong tiểu thuyết truyền thống cùng lối xây dựng nhân vật tâmlýcủanó.Theobà,conngườicủathếkỷXXkhôngphảilàconngườicủathếkỷXIX Nó không phụ thuộc vào tính cách nữa Việc đòi hỏi phávỡnhân vậtđồngnghĩavới việc phávỡđế quốc chủ nghĩa của tác giả đối với nhân vật Bà chorằngtính cáchđiển hình của nhân vật không phải là hiện thựcvìnó đã tước đi diện mạo chìm,mờtốicủa hiện thực Chỉ có đi sâu vào khám phá tiềm thức của các nhân vật thì mới có thể

tìm ra diện mạo chìm khuất, mờ tối đó Các nhàTiểu thuyết mớiđi tìm những hình

thức mớivàcon người mới: “có khả năng thể hiện (hoặc sáng tạo) những quan hệmới giữa con ngườivàthế giới, tất cả những người đã quyết định sáng tạo tiểu thuyết

có nghĩa là sáng tạo ra con người”[137, tr.289] Chínhvìvậy, họ chủ trương loại bỏnhữnggìquá rõ ràng về quá khứ, nghề nghiệp của nhân vật; xé nát mọi đường viền

của nhân vật, từ họ tên, dung mạo đến tính cách, tâm lý [147, tr.10] Các nhàTiểu

thuyết mớicũng đã khước từ lốikểchuyện từ điểm nhìn toàn tri, thủ tiêu cốt truyện,

tẩy trắng nhân vật, xóa bỏ cá tính… Điều này đã báo trước những đột phá mớivềvấn

đề nhân vật Còn Alain Robbe Grillet cho rằng, việc “phân tích tâm lý nhân vật” và

“chiều sâu” của sự việc không còn sức hấp dẫn nữa Ông khẳng định, dù nhân vậtkhông còn tồn tại theo lối cũ, dù tính cáchvàtên tuổi nhân vật không quan trọng lắm,thì cũng không có nghĩa là vấn đề con người bị xóa bỏ: “Tại sao cứ cố đi khám phá

ra một cá nhân têngìtrong một tiểu thuyết không nói đến vấn đề đó? Chúng ta ngàynào chẳng gặp những ngườimàchúng ta không hề quen biết tên của họvàchúng ta cóthể nói chuyện suốt buổi tối với một người không quen biết” [147, tr.127] Trong

tiểu thuyết “Ghen” của ông,nhân vật

A…đồng thời chính là ngườikểchuyện, được dùng như người thay thế tác giả luôn.Không hề xưng danh, cóvẻnhư không tồn tại, nhưng thực ra anh ta không bỏ qua bất

cứ một chi tiết, cảnh vật hay lời nói cử chỉ của người khác chỉ bởivìsự ghen tuông

ám ảnh Nhân vật của ông nhiều thời điểm đã bị “phi nhân hóa” một cách khéo

léo… Trong thực tế, những tác phẩm danh tiếng khác trên thế giới nhưLinh

Sơn(Cao Hành Kiện),Con đường xứ Flanders(Claude Simon),Sự bất tử(Milan

Kundera)… cũng không nhất thiết phải trọng thị vấn đề nhân vật Các đại diện tiêubiểu của văn chương hậu hiện đại thế giới như: Angela Carter, Salman Rushdie(Anh); Georges PerecvàMonique Wittig (Pháp); Gunter GrassvàPeter Handke(Đức); Umberto EcovàItalo Calvino (Italy); John MaxwellCoetzee(NamPhi);vàPeter Carey (Úc); Gabriel Garcia Márquez (Colombia); MarioVargas Llosa (Peru)… bằng nhiều cách khác nhau cũng đi theo hướng này khi xâydựng nhân vật theo kiểu phi trung tâm, nhằm tạo ra những “tiểu tự sự”vềcon ngườiđươngđại…

Thứ tư là quan điểm của một số các nhà nghiên cứu khác: Các nhà nghiên

cứu văn họcÂuMỹ như Roland Barthes, Milan Kundera, Kristjana Gunnars… cũngđặc biệt chú ý đến tính phức hợp, đa bình diện trở thành một đặc tính nổi bật củacác nhân vật, đồng thời chi phối mạnhmẽđến các phương diện khác của nghệ thuật

tự sựvàthi pháp thể loại Về khái niệm nhân vật, Milan Kundera (Nghệ thuật

tiểuthuyết) từng cho rằng: “Nhân vật không phải là sựmôphỏng một con người sống

thật Đó là một con người tưởng tượng, một cái tôi thực nghiệm” [66] Điều này đãlàm thay đổivềcăn bản quan niệm nhân vật của tiểu thuyết đươngđại

Khi tìm hiểu, chúng tôi nhận thấy các nhà nghiên cứu tiểu thuyết nước ngoài rấtquan tâm xem xét vấn đề nhân vật như là một yếu tố nghệ thuật quan trọng bậc nhất

của thể loại tiểu thuyết Boris Suskov (Số phận lịch sử của chủ nghĩa hiện thực) đã

chỉ rõ vấn đề nhân vật là tiền đề cốt lõi để người nghệ sĩ gửi gắm những dụng ý tưtưởng và dụng công nghệ thuật của mình: "Người viết tiểu thuyết nghĩ mọi vấn đềđều phải thông qua các nhân vật, xuất phát từ nhân vật" [107, tr.168] Trong khi đó,

Liviu Petrescu (Thi pháp hậu hiện đại) khẳng định: “Quy định cuối cùng trong

khuôn khổ thi pháp tiểu thuyết là quy định về một phạm trù trần thuật khác nằm

ngoài tình huống, tình tiếtvàchủ thể: phạm trù nhân vật” [83, tr.76] Rõ ràng, việc đisâu vào vấn đề nhân vật chính là đi sâu khám phá một phương diện quan trọng trongthế giới sáng tạo của nhà văn, đóng vai trò chi phối các yếu tố khác của nội dung,hình thức nghệ thuật trong tiểu thuyết Bởi thế Milan Kundera viết: “Tất cả mọi tiểuthuyết của thời đại đều chăm chú vào bí ẩn của cái tôi Từ lúc anh bắt đầu sáng tạomột con người tưởng tượng, một nhân vật, tức thì anh đối mặt với câu hỏi: Cái tôi làgì? Bằng cách nào nắm bắt được cái tôi ? Đây là một trong những câu hỏi cơ bản đểtiểu thuyết được hình thành với tư cách tiểu thuyết” [66,tr.27].

Về phân loại nhân vật, Meyer Howard "Mike" Abrams (Diện mạo tiểu thuyết)

đã đề xuất một số thuật ngữ quan trọng trong việc nhận diện nhân vật của tiểu

thuyết hiện đại:nhân vật dẹt- không có chiều sâuvànhân vật tròn- cá tính phức tạp

[109, tr.121] Hiểu theo gợi ý này, ta sẽ dễ dàng nhận thấy bên cạnh xu hướng tiểuthuyết phức thể hoá nhân vật, tức làm “dày” nhân vật, thì ta lại bắt gặp một xuhướng ngược lại: tiết giản hóa nhân vật, tức là làm “mỏng” nhân vật, đếnmứcđôi khichúng chỉ còn là các “phản nhân vật”, cáckíhiệu hay các hình ảo, bị tẩy trắng hoặcbiến mất khỏi văn bản… Điều này có thể thấy ở nhiều tiểu thuyết gia hiện đạiphương Tây, đặc biệt là ở Pháp Các nhân vật của Milan Kundera như Krystina,

Tamina (Cuốn sách của tiếng cười và sự lãng quên), Tereza (Đời nhẹ khôn kham), Paul (Sự bất tử) đều nhòemờngoại hình Một số nhà văn còn không chú trọng đến

nhân vậtvàcho rằng tiểu thuyết của các nhân vật đã thuộcvềquá khứ Trong bối cảnhhỗn độn của cuộc sốngvàsự mất niềm tin sâu sắc, cá nhân con người không còn giữđược sức mạnh tuyệt đỉnh Vì thế tiểu thuyết đã không dung nạp loại nhân vật cótính cách Họ thay bằng các “phản nhân vật” hoặc “đồ vật” hoặc chỉ còn duy nhất lànhững dòng chảy ngôn từvà“nhân vật chỉ còn là những đại từmơhồ” [129, tr.56-57]

như Josef K (Vụ án- Franz Kafka), Sisyph (Sisyph- Albert Camus)… Ngoài ra, nhà

nghiên cứu Carlo Ginzburg còn đề xuất tới loại nhân vật chứcnăng(hay nhân vậtmặt nạ), nhân vật tính cáchvànhân vật loại hình… Trong khi đó, một số nhà nghiêncứu đi theo chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa ở các nước XHCNgồmLiênXôcũvàmộtsốnướcĐôngÂuthìphânloạinhânvậtchủyếudựatheo

vai trò của nhân vật trong tác phẩm để chia ra thành nhân vật chính, nhân vật trungtâm và nhân vật phụ; hoặc theo quan hệ thuận nghịch giữa nhân vật với lý tưởng đểphân chia thành nhân vật chính diện và nhân vật phản diện

Như vậy, một số nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết thế giới thế kỷ XX đãđặt ra nhiều vấn đề quan trọng có tính gợi mở và định hướng Điều đó có ảnh hưởnglớn đối với chúng tôi khi xem xét các vấn đề lý luận về nhân vật tiểu thuyết của cácnhà nghiên cứu trong nước, tạo tiền đề thuận lợi trong việc ứng dụng nghiên cứunhân vật tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI đến nay

1.2 Tổngquan nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết ở ViệtNam

TheoTừ điển thuật ngữ văn học: “Nhân vật văn học là con người cụ thể được

miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng…, cũng cóthể không có tên riêng… Khái niệm nhân vật văn học có khi sử dụng như một ẩn

dụ, không chỉ là một con người cụ thể nào cả,màchỉ là một hiện tượng nổi bật trongtác phẩm… Nhân vật văn học là một đơnvịnghệ thuật đầy tính ước lệ, không thểđồng nhất nó với con người có thật trong đời sống” [50, tr.235] Quan niệm nói trêncho thấy tínhmởcủa vấn đề nhân vật, cho phép người viết có những sáng tạo linhhoạt, đột phávàngười đọc có cách hiểu chủ động về thế giới nhân vật trong văn học

Ở đây, chúng tôi chủ yếu đề cập đến những nghiên cứu cụ thểvềnhân vật trong tiểuthuyết, nhất là trong tiểu thuyết từ đầu thếkỷXXI đếnnay

1.2.1 Nghiên cứu về nhân vật trong tiểuthuyết

Khảo sát các giáo trìnhLý luận văn họcvềvấn đề nhân vật trong tiểu thuyết,

chúng tôi thấy sự thống nhất cơ bản của các nhà nghiên cứu khi cho rằng: nhân vậttiểu thuyết thuộc loại nhân vật tự sự, được khắc họa đầy đủ, rõ nét, đa diện, có đờisống nội tâm phong phúvàcó sự phát triển nội tại rất sinh động Nhân vật trong tiểuthuyết có số lượng nhiều, với nhiều số phận khác nhau, tạo nên một xã hội phongphú, phức tạp với nhiều mối quan hệ, hành động, tư tưởng hay tính cách, giọngđiệu Nhân vật được nhà văn miêu tả qua các xung đột, mâu thuẫn, biến cố và cácchi tiết, gắn bó với cốt truyện, là một chỉnh thể vận động, có thể đạt đến tính cách,điểnhình,bộclộnhưmộtquátrìnhtrongkhônggian,thờigian.Nócóthểđượchư

cấu hoàn toàn hoặc xây dựng dựa vào một nguyên mẫu, một điển hình xã hội nhờ

nỗ lực lao động nghệ thuật nghiêm túc của nhà văn Tuy nhiên, khi xem xét nhữngcông trình nghiên cứu riêng lẻ, chúng tôi thấy có một số kiến giải chuyên biệthơn

Bài viếtVềmột hướng thử nghiệm của tiểu thuyết Việt Nam từ cuối thập kỉ

80đến nay(Nguyễn Thị Bình)vàÝ thức cách tân trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1975(Nguyễn Bích Thu) đã có những kiến giải khá thống nhất: Các tác giả tiểu

thuyết đangnỗlực “cá nhân hóa lịch sử”, tiết giảm đến tối đa “khoảng cách sử thi”,

“nới rộng đángkểbiên độ hiện thực so với tiểu thuyết trước 1975” Bởi vậy, bêncạnh những “con người anh hùng”, “con người cộng đồng”, “con người xã hội” dần

bị tiết giảm vai trò; con người thân phận mang bị kịch cá nhân vượt lên nhanhchóng, chiếmvịtrí chủ đạo trong nhiều tác phẩm Đồng thời “nhiều cuốn tiểu thuyết

đã hướng tới miêu tả số phận những con người bình thường với những bi kịch củađời họ Bi kịch giữa khát vọngvàthực trạng, giữa cái muốn vươn lênvàcái kìm hãm,giữa cái nhân bảnvàphi nhân bản” [79, tr.230] Ý kiến trên đã cung cấp cho chúngtôi một số phương diện biểu hiện của bi kịch cá nhân ở nhân vật Trong những nămgần đây, nhiều nhà nghiên cứu tiểu thuyết thấy rõ những thay đổi trongquanniệmvềcon người ở các nhà văn chi phối rất mạnh đến các quá trình xây dựng

nhân vật Trần Thị Mai Nhân (Những đổi mới của tiểu thuyết Việt Nam trong 15

năm cuối thếkỷ XX) viết: “Ngày nay do đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người,

nhân vật đã bước vào tiểu thuyết với một tư thế mới Nhà tiểu thuyết không thể

“khuôn” nhân vật vào các công thức nữa Vì vậy, nhân vật trong tiểu thuyết giaiđoạn 1986 - 2000 đã thực sự thoát ra khỏi hình thức “sơ đồ hóa” để hiện lên đầy đặnhơn, sốngđộnghơn Nhiều tiểu thuyết đã đi sâu vào đời sống tinh thần con người đểqua đó, thấy được “hình bóng của cuộc đời” [91, tr.116]… Khi đánh giá về nghệthuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết, nhà nghiên cứu Trần Thị Mai Nhân bêncạnh việc ghi nhận nhữngkếthừakỹthuật truyền thống của “tiểu thuyết kiểu Banzac”,tác giả cũng đã quan tâm tới những cách tân thực sự khác biệt trong nghệ thuật xâydựng nhân vật ở một số tiểu thuyết mang dấu ấn hậu hiện đại cùng trong thời gian

này nhưThiên sứ(Phạm Thị Hoài),Nỗi buồn chiến tranh(Bảo Ninh),Cơ hội củaChúa

(Nguyễn Việt Hà),Những đứa trẻ chết già(Nguyễn Bình Phương)… Đó làkỹthuật

dòng ý thức, đa ngôi kể, nghệ thuật nghịch dị…, tất cả tạo nên sức hấp dẫn riêngcho tiểu thuyết thờikỳđổimới

Để phân loại nhân vật nói chung và nhân vật tiểu thuyết nói riêng, trong cácgiáo trình lý luận có những thống nhấtvềmột số tiêu chí phân loại như sau:

+/ Căn cứ vào kết cấu hình tượng trong tác phẩm, nhân vật được chia thành:nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm

+/ Căn cứ vào quan hệ tư tưởng, nhân vật được chia thành: nhân vật chính diện,nhân vật phản diện, nhân vật tích cực, tiêu cực…

+/ Căn cứ vào cấu trúc hình tượng, nhân vật được chia thành: nhân vật chứcnăng (nhân vật mặt nạ), nhân vật tính cách, nhân vật loại hình, nhân vật tư tưởng +/ Căn cứ vào đặc điểm thể loại, nhân vật được chia thành: nhân vật kịch, nhânvật tự sự, nhân vật trữ tình

Bản thân các nhà nghiên cứu các sách trên cũng thừa nhận, các cách phân loạitrên đều “mang tính chất rất tương đối”, giúp khu biệt các kiểu loại nhân vật đểngười đọc có cách đánh giá cụ thể về quan niệm con người cũng như nghệ thuật xâydựng nhân vật của các nhà văn Tuy nhiên, với cách phân chia này khi áp dụng vớicác nhân vật trong văn học Việt Nam trước thời kì Đổi mới (1986) thì dễ dàng đốichiếu và phân định Còn với nhân vật văn học từ thời điểm Đổi mới đến nay vốn rấtphức tạp, các tiêu chí này khó đối chiếu và chưa phản ánh đầy đủ được các loại hìnhnhân vật Trong quá trình xem xét hướng phân loại nhân vật trong tiểu thuyết haithập niên cuối thế kỷ XX, chúng tôi ghi nhận cách phân loại của Bùi Việt Thắng

(Phía trước của tiểu thuyết) khi chia nhân vật ra thành các kiểu sau:Nhân vật

bikịch, Nhân vật anh hùng, Nhân vật kì dị, Nhân vật lập thân (lập nghiệp)[119,

tr.134-139] Sự phân loại và nhận diện của nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng đã bámsát thực trạng phát triển của thể loại Tuy nhiên, chúng tôi nhận thấy: do khuôn khổcủa bài viết, tác giả chưa đi sâu lí giải sự xuất hiện của từng kiểu nhân vật một cáchthấu đáo Đặc biệt, ở kiểu nhân vật kì dị, nhân vật lập nghiệp chưa thật rõ ràng vềmặt khái niệm cũng như những đặc điểm cụ thể để nhận diện kiểu nhân vật này

1.2.2 Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết đầu thế kỷXXI

Tập hợp các tài liệu có được, chúng tôi nhận thấy, đã có một số công trình khoa

học của các nhà nghiên cứu bàn luận vấn đề này như Hoàng Ngọc Hiến (Mấy vấnđề

của tiểu thuyết và đặc trưng thể loại này), Thái Phan Vàng Anh (Tiểu thuyết ViệtNam đầu thế kỉ XXI từ góc nhìn hậu hiện đại), Bùi Việt Thắng (Về dòng tiểu thuyết"thân xác" trong văn học Việt Nam thập niên đầu TK XXI), Mai Hải Oanh

(Nhữngcách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại), Lại NguyênÂn(Khiquyền kể chuyện được trao cho nhân vật), Văn Giá (Nhân vật văn

học tìm tòi vàsáng tạo), Nguyễn Bình Phương (Tôi không xây dựng một nhân vật điển hình),HồAnh Thái (Họ trở thành nhân vật của tôi), Hoàng Cẩm Giang (Vấn đề nhân vậttrong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI)… Nhìn chung các nhà nghiên

cứu nhận thấy, từ đầu thế kỉ XXI đến nay, vấn đề nhân vật tiểu thuyết được chú ýhơn, thể hiện mối quan tâm của người viết đối với vấn đề số phận cá nhân, vấn đềbản thể trong bối cảnh xã hội, không gian sống hiệnđại

Bàn về tầm quan trọng của nhân vật, nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng viết: "Nóiđến tiểu thuyết là nói đến nhân vật Tài nghệ của nhà tiểu thuyết cũng chủ yếu khúc

xạ qua nhân vật vì nó là con đẻ của tinh thần nhà văn" [120, tr.110] Ông cho rằngtrong tiểu thuyết, nhân vật không phải là nơi duy nhất nhưng lại là nơi thể hiện mộtcách tập trung nhất, sâu đậm nhất quan niệm về con người của tác giả Tiểu thuyếtchính là mảnh đất quý giá và màu mỡ lưu giữ bóng hình cuộc đời con người, vì thếnhân vật luôn được xem là sức nổ, là sự sống của tiểu thuyết từ xưa đến nay Nhânvật tiểu thuyết độc đáo sẽ làm nên sức sống của mỗi cuốn tiểu thuyết Bùi ViệtThắng cũng đã đòi hỏi các nhà tiểu thuyết phải làm thế nào để xây dựng thế giớinhân vật đa dạng mà không chồng chéo, tẻ nhạt; ngược lại các nhân vật có quan hệqua lại, tác động lẫn nhau, soi sáng nhau cùng phản ánh đời sống “Một tác phẩmtiểu thuyết đồ sộ, không làm người đọc rối trí, khó tiếp nhận chính là nhờ vào nhânvật như một sợi chỉ đỏ xuyên suốt, khâu nối các mảng miếng hết sức chặt chẽ” Nhưvậy, toàn bộ tài năng nghệ thuật của nhà tiểu thuyết nằm ở chỗ, trên trục vận độngcủa diễn biến cốt truyện, nhân vật phải làm chủ mọi cảnh huống, mọi tình thế, phát

triển theo quy luật nội tại của nó Ông cho rằng cách kể chuyện của nhà văn phảilàmsao “hòa vào các nhân vật, hòa vào từng nhân vật và thế giới riêng của nó, kểvề nhânvật bằng ngôn ngữ của nó, bằng tiết tấu của chính nó.” [120, tr.378]… BùiViệt

Thắng (Hiện trạng tiểu thuyết) cũng nhận thấy có một sự thật về hình tượngcon

người tất yếu sẽ chiếm ngự không gian tiểu thuyết đương đại: con người thahóa Sựtha hóa về con người đầu thế kỷ XXI đã và đang diễn ra dưới nhiều dạngthức rấtkhác nhau Tuy nhiên, tác giả mới chỉ từ vấn đề con người tha hóa màkhẳng định đó

là một kiểu nhân vật - nhân vật tha hóa, nhưng chưa đi vào phân tích,lí giải nguồngốc, những tác động trở lại xã hội trước mắt và lâu dài của vấn đề này.Về đặc điểmnhân vật, xuất phát từ khái niệm cảm quan hậu hiện đại, phi trung tâm hóa, giải nhâncách hóa, liên văn bản, các nhà nghiên cứu đã chỉ rõ các đặcđiểm đặc thù của nhânvật hậu hiện đại là mảnh vỡ, nhòe mờ hay bị tẩy trắng vàngôn ngữ vô âm sắc Tácgiả Thái Phan Vàng Anh viết: “Trong nhiều tiểu thuyết,nhân vật bị tẩy trắng, khônggian nhòe mờ, thời gian đảo lộn, phi thực” [153] Đâycũng chính là những tiêu chí cơbản nhất để phân định ranh giới khác biệt giữa nhânvật trong tiểu thuyết hiện đại và

tiểu thuyết hậu hiện đại Nguyễn Thị Bình (Đổi mớitiểu thuyết Việt Nam đương đại:

lối viết hậu hiện đại) phân định rõ về kiểu nhân vậtmờ hóa, tẩy trắng, “nhân vật phi

nhân vật”, “bị tác giả xóa bỏ hầu hết đường viềnnhân thân, tính cách chúng bị phân

rã, trở thành một ý niệm, một trạng thái tâm lý,một ám ảnh…” Tác giả cho rằng:

“Nhân vật vẫn tồn tại, nhưng nó không còn giốngnhư trong truyền thống, quá trìnhxây dựng nhân vật trở thành công cuộc phá hủychính nó” [21, tr.230-232] Điều nàycho thấy sự phân rã tính cách, biến mất củanhân vật trở nên khá phổ biến trong tiểuthuyết đương đại Nguyễn Văn Tùng đãnhìn nhận: nhiều nhân vật trong tác phẩm đã

“không nổi lên bằng một nét cá tínhnào, một đường viền lịch sử nào, một nét hìnhdung diện mạo nào” hay “Bóng hìnhcủa họ không có chiều dày thực thể, mà chỉgiống như những giọng nói, những hìnhdung, những biểu tượng” [146]… Chính thủpháp mờ hóa được dụng công rất khéoléo đã góp phần khắc sâu cảm giác vô nghĩa,đơn điệu của con người khi mất đi ýthức về nhân vị trong cuộc sống hiện đại Ông

cho rằng tiểu thuyết đương đại không

còn là những bức tranh xã hội rộng lớn với tập thể các con người khác nhau,màchủyếu được dồn nén, đúc kết qua số phận của một con người: “Đó là nhân vật duynhất của cuốn sách, bởivìtất cả các nhân vật khác đều tồn tại thông qua nhân vậtnàyvàquan hệ với nhân vật này…” Chẳng hạn, xoay quanh nhân vật nhưgãTép Riu

(Gã Tép Riu- Nguyễn Bắc Sơn), Cái bào thai (Thiên thần sám hối- Tạ Duy Anh)…

mà toàn bộ hệ thống cốt truyện được vận hànhvàcác nhân vật còn lại trong tác phẩmxuất hiện, tương tác, bộc lộ bản thânvàcó những thay đổi số phận rõnét

Về thi pháp nhân vật trong tiểu thuyết đầu thếkỷXXI, chúng tôi nhận thấy, các

tác giả đã ít nhiều đề cập đến như: Bích Thu (Văn học Việt Nam hiện đại sáng tạovà

tiếp nhận), Nguyễn Thị Kim Tiến (Con người trong tiểu thuyết Việt Nam thời kìĐổi mới,Vềkiểu “ẩn danh” nhân vật - Tiếp cận qua một số tiểu thuyết Việt Namđương đại), Đỗ Hải Ninh (Tiểu thuyết có khuynh hướng tự truyện trong văn họcViệt Nam đương đại), Vũ Thị Hạnh (Tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết của một sốnhà nữ hải ngoại đương đại), Nguyễn Thị Ninh (Kết cấu tiểu thuyết Việt Namđương đại)…

Đây là những công trình nghiên cứu có hàm lượng lý luận caovàcó ý nghĩa phươngpháp luận, bước đầu nêu lên những đặc điểm nghệ thuật của tiểu thuyết Việt Namđương đại nói chungvànghệ thuật xây dựng nhân vật nói riêng trên cơ sở phân tích

từ nhiều tác phẩm cụ thể Trong đó, chúng tôi nhận thấy tác giả Bích Thu cũng đã

có những ghi nhận khái quát hơn cả:“Nghệthuật đồng hiện, kĩ thuật độc thoại nộitâm, dòng ý thức, lắp ghép, sử dụng huyền thoại, nghệ thuật giãn cách, đa giọngđiệu… đã được tiểu thuyết vận dụng, biến hóa một cách linh hoạt và uyển chuyểntrên tinh thần dân tộc hiện đại” [129, tr.52] Điều này khẳng định hướng đi đúngđắn của nhà vănvềnghệ thuật xây dựng nhân vật ở các tiểu thuyết hiện đạivàhậuhiện đại trong xu thế phát triển chung của văn xuôi Việt Nam Không những thế,các nhà nghiên cứu đã nhận thức rõ mối quan hệ biệnchứnggiữa vấn đề nhân vật vànghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết đương đại Chính điều này đã gópphần làm thay đổi cách nhìn, cách thích ứng của độc giả hiện nayvềnhân vật trongtiểu thuyết Hoàng Cẩm Giang viết: “Sự thay đổi trong quanniệmvềnhân vậtvànghệthuật xây dựng nhân vật - tất yếu vừa là nguyên nhân,vừalàh ệ

quả của những đổi thay trong cấu trúc tự sự Cuộc “cách mạng về nhân vật” bao giờcũng là cuộc cách mạng tác động trực tiếp nhất đến cảm quanvàtiếp nhận của độcgiả nói chung Các nhà tiểu thuyết thuộc khuynh hướng cách tân đầu thếkỷXXI(Đặng Thân, Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Thuận…) đã quyết liệtthay đổi cái nhìn cũng như cách quan niệm mang tính truyền thống của độcgiảvềphạm trù “nhân vật” trong các tác phẩm của họ”[46] Điều này cũng đã gópphần làm thay đổi căn bản thi pháp tiểu thuyết nói chung hiện nay, đưa tiểu thuyếtViệt Nam tiệm cận nhanh hơn với xu thế phát triển của tiểu thuyết thếgiới.

Tìm hiểu những quan điểm dẫn đến một số kiểu loại nhân vật đặc thù, chúng tôinhận thấy nhiều tác giả đã xuất phát từ các lí thuyết triết học, lý giải từ nhiều góc độ

khác nhau để phân chia thế giới nhân vật trong tiểu thuyết đương đại TrongDấu

ấncủa chủ nghĩa hiện sinh trong văn xuôi đương đại ViệtNam,Nguyễn

TháiHoàngcũng đã đi sâu nghiên cứu vấn đề nhân vật mang tâm thức hiện sinh[60] Tác giả đã từ vấn đề nhân vật văn học để chỉ ra những yếu tố căn bản của tinh

thần hiện sinh trong văn xuôi Việt Nam đương đại Việc phân tách ra thành:Nhân

vật vong thânvà bóng dáng tha nhân; Nhân vật cô đơn; Nhân vật dấn thân; Nhân vật bản năng, Nhân vật mang ám ảnh về cái chết…vàchỉ ra mối liên hệ cũng như

những biểu hiện đồng thời của tinh thần hiện sinh trên trong cùng một nhân vật đãcho thấy, tác giả cố gắng đi sâu vào bản chất xã hội của tinh thần hiện sinh lànguyên nhân tạo nên phản ứng dây chuyền trong nhận thức, lẽ sống của con người

thời đại Tác giả Văn Thị Phương Trang (Tiểu thuyết Việt Nam thập niên đầu thế kỷ

XXI từ góc nhìnphân tâm học) cũng đã từ góc nhìn phân tâm học để xem xét thế

giới nhân vật Trong đó, tác giả đã xem xét:Kiểu nhân vật với đời sống vô thức, tâm

linh; Kiểunhân vật với các phức cảm; Kiểu nhân vật với đời sống tính dục thường ngàyđểnhấn mạnh những quẫy đạp, ám ảnh, khát khao, mặc cảmvànổiloạn trong đời

sống bản năng, tinh thần của con người đương đại [143] Từ cách nhìn này, ngườiviết đã đi sâu vào nghiên cứu về con người tự nhiên, con người tâm linh trong vănhọc, thấy được những tác động mạnh của đời sống hiện đại đến nhận thức, tâm sinhlí,

tâmlinhcủaconngườihiệnnay.Vớigócnhìnnày,tínhphứctạptrongchiềusâu

bản thể của con người hiện đại được soi chiếu một cách khá minh triết, đem lại một

cái nhìn sâu sắc, sát thực hơn Huỳnh Thị Thu Hậu (Nghệ thuật nghịch dị trong

tiểuthuyết Việt nam từ 1986 đến 2012) đã nghiên cứuvềkiểu hình tượng nhân vật

nghịch dị trong mối tương quan với không gian, thời gian nghịch dị [52] Việc phân

tách thành kiểu hình tượng:Nhân vật biếm họa; Nhân vật lệch pha giới; Nhân vậtnữ

nghịch dịđã cho thấy vấn đề nhân vật nghịch dị rất phong phú, phức tạp, cần được

xem xét nghiên cứu đầy đủ với tư cách là một loại hình nhân vật độc lập, trọn vẹntrong tiểu thuyết đương đại Bởi nhân vật nghịch dị không chỉ là một hiện tượngnhất thời, đơn giản,màcó nguồn gốc xã hội sâu xa Khi sự băng hoạivềđạo đứcvàlốisốngvôcảm, máy hóa của con người càng đi quá đà do hậu quả nặng nề của xã hộihậu công nghiệp, hiện tượng nghịch dị như một sự quẫy đạp nổi loạn, hay phá cách

để nhắc nhởvềtình trạng chấn thương tinh thần của con người Qua đó, các tác giảmuốn tạo nên những tiếng chuông cảnh báo tới sự quan tâm của xã hội, góp phần lýgiải những vấn đề đời sốngvàgiảimãnhững dụng ý tư tưởng nghệ thuật của nhàvănvềcon người Đặc biệt trong công trình nghiên cứu gần đây nhất của Nguyễn Thị

Lan Anh (Nhân vật mang dấu ấn hậu hiện đại trong tiểu thuyếtViệt Nam) đã đánh

giá ảnh hưởng của Chủ nghĩa HậuHiệnđại đối với tiểu thuyết Việt Nam đương thời

Từ nghiên cứu các loại hình nhân vật mang dấu ấn hậu hiện đại, tác giả đã phân

chia thành năm loại hình nhân vật:Nhân vật lạc lõng cô đơndẫn đến tha hóa; Nhân

vật dị biệt; Nhân vật huyền ảo tâm linh; Nhân vật đấng tối caovàNhân vật: các vai diễn mới.Điều đáng ghi nhận là qua tìm hiểu về các loại hình nhân vật này, tác giả

đã làm nổi bật các dấu ấn hậu hiện đại như giải tự sự, giải trung tâm, sự phân mảnh,phávỡkết cấu, giải cấu trúc, thái độ hoài nghi, phóng nhại, bất tín nhận thức…[5].Tuy nhiên,vìchỉ xem xét nhân vật mang dấu ấn hậu hiện đại, nên tác giả mới chỉthấy được một phần vấn đề nhân vật của tiểu thuyết đương đại, còn một số kiểu loạinhân vật không kém phần quan trọng chưa được đi sâu khai thác Bên cạnh đó, việc

phân chia kiểuNhân vật đấng tối caocòn phiến diện, chưa đủ cơ sởvàkhông mang

tính khái quát, cần được xem xét lại Đây cũng là nội dungmàtác giả luận án sẽ đềcập đến trong chương3

Trong các nghiên cứuThế giới nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ

đổimới(Nguyễn Kim Hoàn),Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh(Lê Thu Trang),Thế giới nhân vật trong sáng tác của Tạ Duy Anh(Phạm

Quỳnh Dương)…, các tác giả cũng đề xuất một số cách phân loại nhân vật củamình Tuy nhiên, việc xem xét đánh giá nhân vật cũng cần có những thước đo,

những hệ quy chiếu phong phú, sát thực hơn Chẳng hạn Vương Hồng Dũng (Phạm

trù nhân vậttrong tiểu thuyết Việt Nam theo xu hướng hậu hiện đại) đã khái quát

thành một số kiểu như:Nhân vật lạc loài, cô đơn; Nhân vật nổi loạn, dấn thân;

Nhân vật tự nhậnthức; Nhân vật tha hóa; Nhân vật đồng tính; Nhân vật điên khùng; Nhân vật tâm linh, siêu thực… Không những thế, ông cho rằng “vấn đề nhân vật

ngoại biên trong tiểu thuyết hậu hiện đại đã được đẩy đến độ biến dạng sâusắcvềkhung hình, tạo sự nhiễu loạnvềphả hệ nhân vật Đó là, thay cho việc xây dựngcác nhân vật “có chiều sâu”vàkhả năng khái quát (phổ biến trong tiểu thuyết truyềnthống), các nhà văn hậu hiện đại xây dựng nhân vật bằng “sự biến thể nhân vật”,dạng sơ khởi của hình thức nhân vật “ngụy tạo” (vật thế vì), chứ không

phảidạngthức “phản - nhân vật” như trongTiểu thuyết Mới[32] Ý kiến này làm cho

hướng phân loại nhân vật “ngoại biên” trở thành một hướng có tính thuyết phục khixem xét nghiên cứu hệ thống nhân vật rất đa dạng trong tiểu thuyết đầu thếkỷXXI

Trong khi đó, Vũ Thị Hạnh (Tư duy nghệ thuật trong tiểu thuyết của một số nhà nữ

hải ngoại đươngđại)khi đi sâu xem xét tư duy nghệ thuật của các nhà văn nữ hải

ngoại dưới góc độ hình tượng nghệ thuật cũng đã phân chia nhân vật trong tiểu

thuyết của họ thành một số kiểu:Nhân vật cô đơn, tha hương sầu xứ; Nhân vật hoài

nghi, kiếm tìm tự ý thức;Nhân vật đám đông; Nhân vật huyền thoại, kỳ ảo, mang đậm tính chất biểu tượng[51].Rõ ràng,Líluận văn học Việt NamđầuthếkỉXXI đang

không ngừng tìm kiếm những hướng xem xét đánh giá phân loại mới Song tựutrung lại vẫn chỉ dừng lại ở một phạmvitiếp cận hẹp, đồng thời chưa nhìn nhận thấynhững nét riêng và sự giao thoa của các nhân vật tiểu thuyết đầu thếkỷXXI so vớitrước đó Trong quá trình khảo sát, chúng tôi chú ý nhiều hơn ở cách kiến giải của

HoàngCẩmGiang.PhạmXuânThạchđãđềxuấtmộtcáchphânloạinhânvậttiểu

thuyết lịch sử, một kiểu tiểu thuyết đòi hỏi một sức bút già dặn cao tay: “Nhìn từgóc độ ngữ nghĩa, xuất hiện đồng thời trong các tiểu thuyết lịch sử cả ba dạng nhânvật: nhân vật - chủ thể của tiến trình lịch sử, nhân vật - nạn nhân của lịch sửvànhânvật -kẻquan sát lịch sử” [113] Theo ông, kiểu nhân vật chủ thể của lịch sử luônluôn chủ động truy tìm ý nghĩa của bản thể và tồn tại Những nhân vật thuộc loạinày thường trực tiếp tham dự vào câu chuyện như một “người trong cuộc”,vừacókhả năng nắm giữvàcan thiệp tiến trình sự kiện,vừathực hiện mục đích mang tính

chủ động của mình với tiến trình ấy (Hồ QuýLy-Hồ Quý Ly- Nguyễn Xuân Khánh).

Còn kiểu nhân vật chứng nhân của lịch sử chỉ lạnh lùng quan sát đời sống từ bênngoài Đây là kiểu nhân vật nhận thức được diện mạo, bản chất của các sự kiệnnhưng đồng thời lại giữ một thái độ “giãn cách”, khách quanvàtách biệt với chúng.Nhiệmvụcủa anh ta dường như chỉ là quan sátvàbình luận nhữnggìđược quan sát thếgiới chứ không phải là “dấn thân”, “nhập cuộc” để thay đổi bất cứ điềugìở thế giới

đó (Cái bào thai -Thiên thần sám hối- Tạ Duy Anh) Đối với kiểu nhân vật nạn nhân

của lịch sử thì nhân vật trở nên lạc lõngvàtha hóa trong quá trình “nhập cuộc” Đây

là kiểu nhân vật bị đẩy vào tiến trình sự kiện một cách bị động không thể cưỡng lại.Trong quá trình này, một mặt khiến nhân vật trở nên trơ trọivàlạc lõng giữa thế giới;mặt khác có thể khiến anh ta tha hóa, trở thành một mẫu hình nhân vật không giống

trước hoặc bị “văng” ra khỏi trung tâm của tự sự (“tôi” -Tấm ván phóng dao -Mạc Can, Hoàn -Người đi vắng- Nguyễn Bình Phương) Quan niệm của Phạm Xuân

Thạch có khả năng vận dụng soi chiếu cả ở một số nhân vật không phải trong tiểuthuyết lịch sử, giúp cho việc xem xét đánh giá nhân vật có thêm những tiêu chímang tính thực tiễn Tuy nhiên, ở một số trường hợp biểu hiện phức tạp, kết hợp

nhiều tiêu chí như:nạn nhân - chủ thể lịchsửnhư An, Can (Con ngựa Mãn Nguyễn Quang Thân); Từ Lộ (Giàn thiêu- Võ Thị Hảo); Lẹp (Dòng sông Mía- Đào Thắng);nạn nhân - chứng nhân - chủ thểnhư Hồ Nguyên Trừng (Hồ Quý Ly- Nguyễn Xuân Khánh), Bối (Ba người khác- Tô Hoài)… Điều đó làm cho cách phân

Châu-loại này ít nhiều có hạn chế nhất định khi chưa thể khái quát hết được đặc trưng củanhân vật trong tiểu thuyết đươngđại

Nhà nghiên cứu Hoàng Cẩm Giang (Các khuynh hướng phát triển của

tiểuthuyết Việt Nam đầu thế kỉ XXI từ góc nhìn cấu trúc thể loại) bànvềvấn đề nhân

vật đã chú ý tới hai xu hướng nổi bật của nhân vật trong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI,còn gọi là các tiểu thuyết thuộc “làn sóng thứ ba” Đó là xu hướng “phức thể hóanhân vật”và“tiết giản hóa nhân vật” Tác giả cho rằng, cả hai dạng thức này đềuxuất hiện khá nhiều trong các tiểu thuyết đương đại, nơi mỗi dạng thức nhân vật hay

xu hướng xây dựng nhân vật đều thể hiện một quan niệm riêng của các tácgiảvềhiện thựcvà vềbản chất thể loại của tiểu thuyết Xuất phát từ những tiêu chí

phân loại củaTự sự học,Hoàng Cẩm Giang đã đề xuất một hệ thống luận điểm tiếp

cận các phương diện khác nhau của nhân vật từ nhiều cấp độ như: 1 Cấp độ tâm lý

- tính cách (tiềm thức,vôthức, bản năng hay ý thức, tư tưởng ); 2 Cấp độ thânphận

- hành động (nạn nhân, chứng nhân hay chủ thể của lịch sử); 3 Cấp độ chức năng tự

sự (ngườikểchuyện, nhân vật, người đọc, hay tác giả của chính truyện kể…)[46] Từ

đó, Hoàng Cẩm Giang đã đưa ra một số minh chứng cụ thể, tiêu biểu cho từngtrường hợp ứng với hai xu thế trên Với cách phân loại này, Phạm Xuân Thạch vàHoàng Cẩm Giang đã tạo ra một hướng tiếp cận mớivềnhân vật trong tiểuthuyết,vừacụ thểvừakhái quátvàcó tính gợi mở, thể hiện những góc nhìn khoahọcvàlập luận xác đáng, nghiêm túc và có tính học thuật cao Tuy nhiên, bản thâncác tác giả trên cũng thừa nhận những hướng phân loại trên cũng chỉ có ý nghĩatương đốivìkhông thể tiến hành khảo sát mọi cấp độ liên quan đến nhân vậtvàthực tếtác phẩm luôn phong phú biến hóa hơn các mệnh đề líluận

Vậy đâu là những thànhtựuvà điểm dừng của việc nghiên cứu nhân vật trong tiểu thuyết đầu thếkỷXXI?Các quan điểm trên đã góp phần cho việc tiếp

cận quan niệmvềcon ngườivàthế giới nhân vật trong tiểu thuyết đương đại để giúpchúng tôi nhìn nhận đánh giá đúng hơn những đóng góp của các nhà văn trên cảphương diện nội dungvàhình thức nghệ thuật Tuy nhiên giới hạn chung của các bàiviết, các công trình nghiên cứu trên là chủ yếu đứng trên cái nhìn khái quátvềtiểuthuyết nói chungvàtiểu thuyết đầu thế kỷ XXI nói riêng trên phương diện nội

dungvàhìnhthứcmàchưakhubiệtđượcvấnđềloạihìnhnhânvậttiểuthuyết

cũng như sự giao thoa của các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết đương đại

và xác định đâu là nguyên nhân và khuynh hướng vận động củachúng?

Bên cạnh đó, một số bài viết hay luận án, luận văn mới chỉ xem xét vấn đề nhânvật tiểu thuyết dựa trên nhóm nhỏ tác phẩm của một tác giả; hay trong một khungthời gian chung cuối thếkỷXX đầu thếkỷXXImàchưa phân tách rõ; hoặc coi nhânvật là một khía cạnh trong cấu trúc nghiên cứu chung… nên chưa thể đem lại mộtcái nhìn hoàn chỉnh Có bài viết, luận án, luận văn mới chỉ mang tính nhận diệnhoặc đánh giá có phần hơi thiên lệch - khen là chính, do đó hạn chế khả năngtiếpcận

chân thực, khách quan vấn đề Đặc biệt làchưa chỉ ra một cách cóhệthống đâu là những điểmkếthừa và khác biệt trong bút pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật

ở tiểu thuyết đầu thếkỷXXI (so với cuối thếkỷXX) để thấy rõ sự phát triển và đóng góp của các cây bút tiểu thuyết Việt Nam đươngđại?

KẾT LUẬN CHƯƠNG 1

Việc điểm lại các công trình nghiên cứuvềnhân vật trong tiểu thuyết giúp chúngtôi có được những cơ sở nhận thức quan trọng để xác định khoanh vùng đối tượngnghiên cứu của mình: Hiện nay kiểu nhân vật là chủ thể nói theo quan niệm củaBakhtinvànhân vật theo quan niệm Tiểu thuyết Mới đang tồn tại, chiếm vị trí chủđạo ở tiểu thuyết Việt Nam hai mươi năm đầu thếkỷXXI Trong khiđó,nhân vật nhưmột con người có hành động, tính cách rõ nét “kiểu Balzac” vẫn được khai thácnhưng đã có cải biến nhất định mang tính hiện đại hơn Điều này có liên quan mậtthiết đến vấn đề tư duy tiểu thuyết phát triển song trùng trong văn xuôi đương đại.Bên cạnh đó, những nghiên cứu phê bình trong nước đã làm rõ được một số vấnđềvềphân loại nhân vậtvàthi pháp nhân vật ở những chừng mực nhất định, thể hiện

sự quan tâm của Lí luận văn học đến một vấn đề cốt lõi của thể loại tự sự, giúpchúng tôi có thêm những gợi ý quý báu khi phát triển vấn đề nghiên cứu của luận

án Với việc tiếp tục giải quyết hai câu hỏi trên, từ những định hướng, so sánh cụthể, chúng tôi lựa chọn hướng nghiên cứu của riêng mìnhvềnhân vật trong tiểuthuyết đầu thếkỷXXI nhằm góp thêm một cách nhìn nhận mang tính lý luậnvàhệthốngvềtiểu thuyết đương đại Đó cũng là mục đích lớn nhấtmàluận án hướng tới

CHƯƠNG 2 CHUYỂN ĐỔI CÁCH NHÌN VỀ TIỂU THUYẾT VÀ NHÂN VẬT

TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾ KỶ XXI ĐẾN NAY

Trong quá trình nghiên cứu tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI, chúng tôi thấy việc xemxét những điều kiện tác động quá trình cách tân về nhân vật là cần thiết, giúp đảmbảo cho yêu cầu đánh giá phân loại chính xác, toàn diện, sát hợp; khẳng định vị thếquan trọng của vấn đề nhân vật tiểu thuyết trong diễn trình lịch sử văn học hiện nay

2.1 Điều kiện dẫn đến thay đổi về nhân vật trong tiểu thuyết đươngđại

Từ 1986 đến nay, chủ trương của Đảng qua cáckìĐại hội đã khuyến khích cácvăn nghệ sĩ tìm tòi sáng tạo, khuyến khíchvàyêu cầu có những thể nghiệm mạnhbạovàrộng rãi trong sáng tạo nghệ thuật, trong việc phát triển các loại hình nghệthuật, các hình thức biểu hiện Điều này đã góp phần “cởi trói”vềtư tưởng cho vănnghệ sĩ, thôi thúc nền văn nghệ nước nhà đổi mới quyết liệt, ngõ hầu thể hiện đượctiếng nói của sự thật, của lương tri trung thực, tự dovàđầy trách nhiệm Đây là cơhộimởcho các nhà quản lý nghệ thuậtvàcác nghệ sỹ tìm thấy tiếng nói chung, thúcđẩy nhanh hơn quá trình phát triển hội nhập của văn học Việt Nam vào tiến trìnhvăn học thế giới Tuy nhiên ở đây, chúng tôi tập trung xem xét nhiều hơn đến tácđộng nội tại của văn học dẫn đến sự thay đổivềnhân vật trong tiểuthuyết

2.1.1 Sự gối tiếp hệ hình tư duy tiểu thuyết

Tư duy tiểu thuyết là một khái niệm được sử dụng trong văn học để phân biệtvới tư duy truyện ngắn, tư duy sử thi Nằm trong cùng một trường tư duy về vănhóa, tư duy tiểu thuyết cũng có tư duy Tiền Hiện đại, tư duy Hiện đại, tư duy HậuHiện đại Tư duy tiểu thuyết Việt Nam trong hơn 30 năm qua đã chịu sự chi phốikhá rõ nét của Chủ nghĩa Hậu Hiệnđại

Nửa sau thếkỷXX, Chủ nghĩa Hậu Hiện đại (postmodernism) đã có ảnh hưởngmạnh tới nhiều lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, nghệ thuật… trên thế giới.Trong văn học, Chủ nghĩa Hậu Hiện đại đã thách thức những quy ước truyền thốngtrong sáng tác Năm 1985, Ihab Hassan đãđềxuất bảng so sánh nhằm khu biệt sự

khácnhaucơbảncủaChủnghĩaHiệnđạivàChủnghĩaHậuHiệnđại,từđógiúp

việc nhận diệnvànghiên cứu các vấn đề của văn học thuận tiệnvàsát hợp hơn Năm

1996, Terry Eagleton (Dẫn luận lí luận văn học) xác định “tác phẩm nghệ thuật Hậu

Hiện đại điển hình nhất là tùy tiện, đa trị, lai ghép, lệch tâm, dễ thay đổi, ngưng

đọng, hệt nhưmôphỏng” TrongChủ nghĩa Hậu Hiện đại và văn học,Barry Lewis đề xuất thêm các phương diện khác như:sự hỗn độn thế tục(Temporal disorder),cóp

nhặt(Pastiche),mảnh vỡ(Fragmentation),sự nới lỏng tổ chức(Looseness of

association),tính hoài nghi(Paranoia),vòng tương tác( V i c i o u s c i r c l e s ) … Đ ố i

n g h ị c h v ớ i C h ủ n g h ĩ a H i ệ n đ ạ i vềbản chất, Chủ nghĩa Hậu Hiện đại

trong văn học chấp nhận tínhhư vô(nothing),hỗn độn(chaos),trò chơi(Game)vàliên

văn bản(Intertextuality) như là những chuẩnmựcmới trong quá trình sáng tạo nghệ

thuật [dẫn theo 16, tr.29-35]… Những điều này đã có ảnh hưởng rõ nét đến sự pháttriển văn học, trong đó có tiểuthuyết

Trong văn học phương Tây, tư duy tiểu thuyết Hiện đại và tư duy tiểu thuyếtHậu Hiện đại phát triển nối tiếp nhau Đó là sự “thay đổi hệ hình” (paradigm shift -theo Thomas Samuel Kuhn) rất quan trọng về tư duy tiểu thuyết, có tính chất bướcngoặt trong sáng tác, từ đó dẫn đến những đổi mới về vấn đề nhân vật Còn ở ViệtNam từ năm 1986, tư duy tiểu thuyết Hiện đại và tư duy tiểu thuyết Hậu hiện đạiphát triển “gối tiếp nhau” và cùng tồn tại song song Trong đó, tư duy tiểu thuyếtHậu Hiện đại du nhập vào Việt Nam còn phức tạp và chưa hẳn đã định hình, tuychưa khẳng định vị thế mạnh nhưng những ảnh hưởng của nó đối với tư duy tiểuthuyết Hiện đại là không thể phủ nhận Điều đó thể hiện khá rõ nét qua việc các nhàvăn tiếp nhận và vận dụng thể nghiệm nhiều quan niệm và bút pháp nghệ thuật Hậuhiện đại trong tiểu thuyết vừa tạo nên những thay đổi trong cấu trúc thể loại, vừagiúp các nhân vật bộc lộ mình một cách sâu sắc và cá tính hơn

2.1.2 Những tác động từ dịch thuật và nghiên cứu

Từ 1986, cùng với việc tiếp cậnvàđánh giá bài bản hơn những ảnh hưởng củacác trào lưu tư tưởngvàvăn học đang thịnh hành thời đó ở các nước phương Tây tớivăn học Miền Nam trước 1975, hoạt động dịch thuậtvànghiên cứu các tác phẩm triếthọcvàvăn học thế giới của giới chuyên môn ở Việt Nam đã có những tiếntriển

tích cực Nhiều công trình dịch thuậtvànghiên cứu ở miền Nam trước đâyvềChủnghĩa hiện sinh, Hiện tượng luận, Tiểu thuyết phi lý, Tiểu thuyết Mới… củaNguyễn Văn Trung, Huỳnh Phan Anh, Trần Thái Đỉnh, Trần Thiện Đạo… đượcgiới thiệu lại đã có ảnh hưởng đến cả người sáng tácvàngười tiếp nhận Các tác

phẩm dịch như:Hữu thể và thời gian, Buông xả thanh thản, Trên đường đến

vớingôn ngữ(Martin Heidegger);Hữu thể và hư vô, Văn học là gì? Thuyết hiện sinh làmột thuyết nhân bản, Buồn nôn(Jean-Paul Sartre);Người xa lạ, Dịch hạch, Ngườinổi loạn(Albert Camus)… đã miêu tả nhiều hơn sự lạc lõng trong xã hội, sự

buồn chán, nỗi sợ, sự phi lývàhư vô, lo âu, buồn nôn, tha nhân, sự nổi loạnvàdấnthân… như là những biểu hiện hiện sinh của con người Điều này đã có ảnh hưởngnhất định trong văn học, góp phần lí giảivànhận diệnvềmột kiểu người trong xã hộihiện tại, hình thành nên kiểu nhân vật hiện sinh, đặc biệt nổi bật ở thể loại tiểu

thuyết Nhiều lí thuyết triết họcvàvăn học mới của Roland Barthes (Độ không

củalối viết, Cái chết của tác giả), Umberto Eco (Tác phẩm mở), Yuri Lotman

cập nhậtvàgiới thiệu sau đó Những tiểu thuyết xuất sắc ở cả phương Đông vàphương Tây của Cao Hành Kiện, Mạc Ngôn, Diêm Liên Khoa,OeKenzaburo,Haruki Murakami, Claude Simon, Milan Kundera, Jeffrey Eugenides, Zadie Smith,Chimamanda Ngozi Adichie, Ian Mc.Ewan, Ben Fountain, Jennifer Egan… cũngđược xuất bản nguyên bản hoặc dịch tại Việt Nam Các tác phẩm mang đến một lối

tư duy tiểu thuyết mới với bút pháp nghệ thuật sáng tạo mang dấu ấn Hậu hiện đạiđậm nétvềvăn họcvàtiểu thuyết nói chung cũng như vấn đề nhân vật trong tiểuthuyết nói riêng Điều này hình thành nên một lớp người đọc mới với năng lực tiếpnhậnvàtrình độ thẩmmĩcao hơn so với trước đây, đòi hỏi cácnhàtiểu thuyết Việt cầnđổi mới tư tưởng, cách viết để khẳng định chỗ đứng của mình trên vănđàn

2.1.3 Những thay đổi trong quan niệm về Tác giả -Vănbản - Ngườiđọc

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi thấy một số thay đổi về quan niệm củacác tác giả đã ảnh hưởng đến sáng tác tiểu thuyết và vấn đề nhân vật như sau:

Thứ nhất, nhà văn khẳng định dấu ấn cá nhânvànhận thức lại lối viết:Khimàsáng tạo trong văn chương chính là tạo ra vùng sinh quyển cho tâm

hồnvàcái đẹp thì việc khẳng định dấu ấn cá nhân người viết là yêu cầu đặt ra gắt gao

và bức thiết, có ý nghĩa sinh tử Hồ Anh Thái viết: “Không còn cách nào khác, nhàvăn phải bừng ngộ, phải có tinh thần phiêu lưu, mạo hiểm, phải dũng cảm Ngư ông

sợ gió, sợ bão, sợ sóng không chịu ra với biểncảthì không bao giờ bắt được cá lớn.Nhà văn không thể bằng lòng với những thành công nho nhỏ và danh tiếng cósẵnmàkhông dám mạo hiểm, liều mình Nhà văn không thể lười biếng ngủ quên trênvinh quang cũ Nhà văn không thể khuôn mình trong ao tù, nướcđọng,mùquángmàkhông biếtgìđến thế giới bên ngoài Tóm lại, nhà văn phải thứctỉnh, phải năng động, phải dũng cảm… thì khi ấy nhà văn sẽ biết cần phải làmgìđểtiểu thuyết của họ thực sự mang không khícủathời đại mình đang sống” [62; tr 141]

CònUôngTriều (Tưởng tượng và dấu vết) đã gửi gắm suy tư thông qua nhân

vật”tôi” khi coi việc viết như một hànhvixác tín bản ngã: “Tôi viết như điên dại, rútruột, hết lòng mình, cảm xúc không kịp ghi trên giấy, giống cảm giác làm tình quánhiều với một người đàn bà… Tôi sẽ phải viết theo kiểu khác, nếu không, độc giả sẽ

xé tanvàđáp thẳng vào mặt tôi,vìcái lối viết đều đều, trang nào cũng giống nhau đếnbuồn ngủ” [dẫn theo 153; tr 123] Đoàn Minh Phượng cũng có những trăntrởvềnghiệp viết lách của mình: “Chúng tôi đã viết chữ, có lẽ bằng máuvàbằngnỗichơi vơivôtậncủa mỗi người” [dẫn theo 153; tr 123]… Chưa bao giờ các nhà văn lạitrực tiếp được bày tỏvềvấn đề đổi mớivàcác quyền hay sứ mệnh chính đáng củangười cầm bút nghiêm túc, thẳng thắn đến thế Điều này chi phối không nhỏ đến ýthức sáng tạo của nhà văn trong việc thể hiện thế giới nhân vật củamình

Trong khi đó, quan niệm “cái chết của tác giả” [12] làm thay đổi thủ pháp

viết.Trong tiểu thuyết mang dấu ấn hậu hiện đại, nhà văn đơn thuần là người “được

sinh ra cùng một lúc với văn bản, anh ta không có cách nào để trở thành một sinhvật tồn

tại trướcvàngoàisựviết, anh ta khônggìkhác hơn là chủ ngữmàcuốn sách của anh talàm vị ngữ; không có thời gian nào khác hơn là thời gian của hành động phát ngôn

và bất cứ văn bản nào bao giờ cũng được viết ở đâyvàlúc bây giờ” [12].Do đó, cho

dù là người khai sinh ra nhân vật, nhà văn đã thể hiện tôn trọng sự tựdotrong suynghĩ, cảm xúc, hành độngvàkết quả số phận mỗi nhân vật bằng cách traoquyềnkểchuyện cho nhân vật Mỗi nhân vật đều có quyền thể hiện điểm nhìn riêng,

ý thức riêng trong mối tương quan với các nhân vật khác Từ đó tạo nên tính chất đa

âm cho văn bản Chính sự tự thu mình, tự loại bỏ, tự vắng mặt, tự xa rời của tác giả

đã làm thay đổi cách viết cũng như cách nhân vật tồn tại trong tiểuthuyết

Thứ hai, văn bản trở thành liên văn bản (intertextuality) đem lại khả năng tựdo liên tưởng và mở rộng ý nghĩa tác phẩm ra vô hạn.Liên văn bản có thể

hiểunhư là một thủ pháp văn học cụ thể như trích dẫn, vay mượn, nhại, bắt chước,môphỏng… tạo nên độ “nhòe” về ranh giới thể loại Người viết dùng nhiều thểloại,nhiều kiểu tự sự, phong cách khác nhau tạo nên cấu trúc lai ghép, chắp vá trongvănbản như một “món nộm suồng sã”, một màn “tạp kĩ”, nhằm chống lại nhữngquanniệm thâm căn cố đế về tính cội nguồn, đặc thù, đơn nhất và tự trị của nghệthuật.Đồng thời liên văn bản có thể tự do liên tưởng, mở rộng ý nghĩa tác phẩm ra vôhạn.Trong tiểu thuyết đương đại, liên văn bản xuất hiện trong khá nhiều tác phẩm

Hồ Anh Thái (Cõi người rung chuông tận thế, Đức Phật nàng Savitri và tôi, SBC

làsăn bắt chuột) thể nghiệm thành công yếu tố liên văn bản trong sáng tác khi kết

hợp các thể loại báo chí, thơ,kísự, phóng sự, tiểu phẩm hài, yếu tố văn học dân gian

của dân tộc… Nguyễn Việt Hà (Khải huyền muộn, Ba ngôi của người), Nguyễn Xuân Khánh (Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng Ngàn)… cũng đã sử dụng một lượng rất lớn

các tri thức liên ngành về lịch sử,vềtôn giáo trong tiểu thuyết của mình nhằm tạonên một thế giới của cả quá khứvàhiện tại sinh động với các giá trị lịch sử văn hóađặc sắc Điều nàymởra cho người đọc một tiềm năng vềsựkhám phávôtận ý nghĩatác phẩm, thấy được sự phong phúvềthế giới nhân vật trong tiểuthuyết

Thứ ba, nhà văn thừa nhận và đáp ứng sự lên ngôi của người đọc.Thế

kỷXX,Mỹ học tiếp nhậnthế giới đã làm thay đổi căn bản quan niệm về vai trò của

người đọc Hans Robert Jauss viết: “Tác phẩm văn học không phải là một khách thểtồn tại chỉ riêng cho bản thân nó, được cảm nhận bởi mọi người không phải bao giờcũng như nhau”[121] Điều này sẽ dẫn tới sự đa nghĩa của văn bảnvàcàng khẳngđịnh sự lên ngôi của người đọc Giá trị của tác phẩm văn học có được (giá trị thẩm

mĩ, tác động thẩm mĩ, tác động lịch sử văn học…) đều phải dựa vào sự khác biệtgiữa tầm đón đợi của người đọc Do mỗi người đọc khi tiếp nhận văn bản văn học

có vốn năng lực - kinh nghiệmthẩmmĩ[bao gồm các yếu tố:sáng tạo(poiesis - khoái cảm thẩmmỹtrong sáng tác),cảm xúc thẩm mỹ(aisthesis - khoái cảm thông qua cái đẹp của phía tiếp nhận),thanh lọc(catharsics - thái độ người tiếp nhận với các vấn đề

đặt ra)]vàkinh nghiệm sống thực tế khác nhau,vìthế tầm đón đợi của người đọc sẽgóp phần không nhỏ trong quá trình tiếp nhận văn học Muốn tiếp nhận văn học cóhiệu quả, mỗi người đọc phải là một chủ thể sáng tạo thực sự, cùng với người viếttham gia vào việc đẩy mạnh quá trình đồng sáng tạo nên tácphẩmvăn học, khiến choviệc tiếp nhận văn học trở nên dân chủ, thỏa đáng, linh hoạtvàkhoa họchơn

Theo tác giả Trần ĐìnhSử,người đọc truyền thốnglà người chỉ tin rằng trong

văn bản chỉ có một nghĩa duy nhất,vàhọ đi tìm cái nghĩa duy nhất ấy… Họ có khilại tin rằng chỉ đọc một lần là xong,vàchỉ có ai có tài năng mới hiểu được cái nghĩa

thâm thuý ấy, ai đọc khác thì bị coi là thiếu năng lực thẩm mĩ Cònngười đọc

hiệnđạithì tin rằng văn bản có nhiều nghĩavàmỗingười trong hoàn cảnh nhất định có

thể tìm được một nghĩa nào đó, làm cho nghĩa đó hiện thực hoá, trong ngữ cảnh

khác lại tìm ra nghĩa khác Không những thế,người đọc thế kỷ XXIđòi hỏi nhiểu hơn

ở tiểu thuyết tính giải trí (cần suồng sã hay huyền bí hơn là lối văn mực thước hànlâm), tính liên văn bản (đa thông tin)vàtính khám phá (gợimởđa chiều) Hơn thế,mỗi tiểu thuyết còn cần chứa đựng một tầm dự phóng, những kiến tạo trướcđểđápứng với cả loại người đọc sẽ hình thành trongvàsau khi đọc (người đọc tiềm ẩn)nữa Điều này đã được các nhà tiểu thuyết Việt Nam đầu thếkỷXXI ý thức khá rõ

Trong hội thảovề“Đổi mới tư duy tiểu thuyết” của Hội Nhà văn Việt Nam

(11-2002), nhà văn Chu Lai nhấn mạnh: “Họ không mấy để ý anh đang tuân thủt h e o

thủ pháp sáng tạo nào đâu, anh viết thế nào cũng được, miễn là anh truyền được nỗiniềm xúc động của cõi nhân tình thế thái càng nhiều càng tốt”, để “khi gập sách lạibuồn một mình, vui một chút, thậm chí giật mình, tủi phận, lo sợ, rùng mình mộtchút nhưng sau đó là cái dư vị ngọt ngào của sự tin yêu cuộc đời, yêu tin con ngườihơn lặng lẽ nhen lên” [96, tr.79] Rõ ràng nhà viết tiểu thuyết cần phải nỗ lực vậnđộng vượt lên, đổi mới tư duy nghệ thuật, thủ pháp,kỹthuật viết, do đòi hỏi ngườiđọc ngày nay đã khác trước Ma Văn Kháng khẳng định: “Họ đã có điều kiện đọcnhiều tiểu thuyết ưu tú của nước ngoài được dịch ra tiếng Việt hoặc đọctừbản gốccủa ngôn ngữ nước ngoài, họ so sánhvàđòihỏitiểu thuyết ta phải vươn lên phongphú hơn, hay hơn, nếu không muốnbịtụt hậu, nghèo nàn” Ông nêu rõ trách nhiệm:

“nhà tiểu thuyết nếu chưa là bạn đồng hành được với bạn đọc thì ít ra cũng phảingang tầm với họ” Muốn vậy, nhà văn khi viết phải “có một cáigìmới lạ, vượt lên,mới mong hấp dẫn được người đọc” [96, tr.31-34] Hữu Thỉnh khi tổng kết hội thảochỉ rõ: tâm lý người đọc đã khác trước, nhịp điệu cuộc sống đã khác trước Khôngthể dềnh dàng, phục phịch, đặc quá, tận ngôn “bao cấp” mọi liên tưởng, nghĩ ngợicủa người đọc Phải tạo được những khoảng trống, “đó là đất trống tiếp theo củangười tiếp nhận văn chương”,vàphải đa dạng “ngày nay, người đọc muốn tiếp nhậnnhiều kênh thông tin, trong cùng một văn bản” [96,tr.175]…

Từ việc nhận thức trên, các nhà văn trong những nỗ lực cách tân về nhiều mặt,không thể không chú ý tới nghệ thuật xây dựng nhân vật trong ngữ cảnh văn hóađương đại, đồng thời cũng để nhân vật tiểu thuyết “làm chủ” thế giới của văn bản

2.1.4 Quan niệm nghệ thuật về con người của các nhàvăn

Theo nhà nghiên cứu Trần Đình Sử, quan niệm nghệ thuật về con người là sự lýgiải, cắt nghĩa, sự cảm thấy con người đã được hóa thân thành các nguyên tắc,phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong văn học, tạo nên giá trị nghệ thuật

và thẩm mỹ cho các hình tượng nhân vật trong đó Điều này đã chi phối đến các yếu

tố khác trong nghệ thuật xây dựng nhân vật trong mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể.Thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ

đã tạo nên một xã hội kỹ trị hiện đại và tăng trưởng nhanh, gây ra những khủng