Nhân vật trong tiểu thuyết việt nam từ đầu thế kỉ XXI đến nay tt

Tuy nhiên, thành công này không hề tách rời, độc lập với những thành công của tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 - 2000 mà là sự phát triển “gối tiếp” ở một số thành tựu nhất định, đặc biệt là

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

TRẦN

TRẦN VIỆT HÀ VIỆT HÀ

NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM

TỪ ĐẦU THẾ KỶ XXI ĐẾN NAY

Chuyên ngành: Lý luận văn học

Mã số: 9 22 01 20

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LÝ LUẬN VĂN HỌC

HÀ NỘI, 2019

Công trình được hoàn thành tại:

Học viện Khoa học xã hội Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

1 PGS.TS Tôn Thị Thảo Miên

Phản biện 3: PGS.TS Ngô Văn Giá

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện, tại: Học viện Khoa học xã hội, 477 Nguyễn Trãi, Thanh Xuân, Hà Nội

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2019

Có thể tìm hiểu luận án tại: - Thư viện Quốc gia

- Thư viện Học viện

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Năm 2000 gắn liền với dấu mốc quan trọng chuyển giao thế kỷ ở nhiều lĩnh vực Về văn học, nền kinh tế thị trường khởi sắc đã chi phối, tạo nên không gian thương mại cho văn học Các hoạt động xuất bản, tiếp thị và phân phối dịch vụ trung gian, cơ chế chính sách, luật xuất bản hay vấn đề thị hiếu của độc giả đã thúc đẩy chuỗi cung - cầu và người sáng tác Riêng tiểu thuyết, sự thành công của một loạt các tác giả tác phẩm tạo nên bước ngoặt đáng chú ý Cùng với những thành công trên bình diện tác phẩm, thế giới nhân vật từ các tiểu thuyết nói trên và sau này đã được thể nghiệm bằng những kỹ thuật tiểu thuyết mới, nhờ đó trở nên phong phú sinh động hơn Tuy nhiên, thành công này không hề tách rời, độc lập với những thành công của tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 - 2000 mà là sự phát triển “gối tiếp” ở một

số thành tựu nhất định, đặc biệt là ở đặc điểm loại hình hay thủ pháp nghệ thuật xây dựng nhân vật Việc nghiên cứu vấn đề nhân vật trong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI là cần thiết, đi vào cốt lõi của văn học đương đại Đó là lý

do chúng tôi chọn đề tài “Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam từ đầu thế kỷ XXI đến nay”

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

- Giới thiệu tổng quan nghiên cứu về nhân vật tiểu thuyết; khái lược về đặc trưng nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI

- Tìm hiểu các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết và xem xét những điểm kế thừa, đổi mới trong nghệ thuật xây dựng nhân vật

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn từ đầu thế kỷ XXI đến nay

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Tiểu thuyết của các tác giả: Nguyễn Xuân Khánh, Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Đình Tú, Thuận, Nguyễn Bắc Sơn, Đỗ Phấn, Tạ Duy Anh

4 Phương pháp nghiên cứu của luận án

- Phương pháp loại hình ; Phương pháp hệ thống ; Phương pháp tiếp cận thi pháp học ; Phương pháp so sánh

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Thứ nhất, nhận diện loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI

Thứ hai, đánh giá những kế thừa và đổi mới trong nghệ thuật xây dựng nhân vật

Thứ ba, bước đầu lý giải khả năng phát triển của các loại hình nhân vật

đó trong tương lai

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

Luận án góp phần vào việc nhận diện vấn đề nhân vật ở tiểu thuyết

Việt Nam đầu thế kỷ XXI

7 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Luận án gồm 4

chương:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2: Chuyển đổi cách nhìn về tiểu thuyết và nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI

Chương 3: Loại hình nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI

Chương 4: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết ở nước ngoài

1.1.1 Nghiên cứu về nhân vật

Meyer Howard "Mike" Abrams quan niệm nhân vật là “người được giải thích bởi độc giả như là người cung cấp những phẩm chất đạo đức, tính cách, xúc cảm được biểu hiện bằng lời nói - tức đối thoại, bằng việc làm -

tức hành động”

1.1.2 Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết

Nhân vật trong tiểu thuyết thuộc kiểu “con người phiêu du”, “con

người nếm trải” luôn “lãnh đủ” mọi tác động của cuộc sống Có các nhóm

quan điểm về nhân vật sau:

Thứ nhất là quan điểm về nhân vật trong tiểu thuyết tiền hiện đại

“kiểu Balzac” Hình tượng nhân vật luôn gắn liền với hình hài và tính cách

con người, mang đầy đủ các dấu hiệu bên ngoài bao gồm: một cái tên rõ

ràng, một khuôn mặt được tạo nên từ nhiều nét vẽ, một tính cách cá nhân xác định và khá cố định, một nhân hình khách thể đậm nét… Nhân vật luôn

“trong suốt”, chỉ là những đối tượng vô ngôn lặp lại lời tác giả Về nghệ thuật xây dựng nhân vật, nhân vật hoặc thiên về mô phỏng cái cổ điển; hoặc

nhấn mạnh sự khác thường trong suy nghĩ, tính cách, hành động; hoặc xây dựng những tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển hình

Thứ hai là quan điểm về nhân vật trong tiểu thuyết hiện đại kiểu Dostoievski Bakhtin cho rằng: nhân vật của Dostoievski là những chủ thể ý

thức, là kiểu “con người trong đường hầm”, tự ngụp lặn trong câu chữ của những người xung quanh, để lắng nghe, cảm nhận, quan sát và tự phân tích Mỗi nhân vật có một ý thức riêng, một tư tưởng độc lập, kể cả đối với tác

giả Về nghệ thuật, các nhà tiểu thuyết hiện đại chú ý hơn đến tâm trạng

nhân vật trong những mảnh phân thân của nó; xây dựng các mối quan hệ nhân vật với hoàn cảnh, xã hội; sử dụng lối viết kết hợp ảo và thực khá phổ biến và đắc dụng

Thứ ba là quan điểm về nhân vật trong tiểu thuyết hậu hiện đại của các nhà Tiểu thuyết mới Họ chủ trương loại bỏ những gì quá rõ ràng về

quá khứ, nghề nghiệp của nhân vật; xé nát mọi đường viền của nhân vật, từ

họ tên, dung mạo đến tính cách, tâm lý Họ khước từ lối kể chuyện từ điểm nhìn toàn tri, thủ tiêu cốt truyện, tẩy trắng nhân vật, xóa bỏ cá tính…

Thứ tư là quan điểm của một số các nhà nghiên cứu khác: Milan

Kundera (Nghệ thuật tiểu thuyết) cho rằng: “Nhân vật là một con người

tưởng tượng, một cái tôi thực nghiệm” Về phân loại nhân vật, Meyer

Howard "Mike" Abrams (Diện mạo tiểu thuyết) nhận diện nhân vật của tiểu

thuyết hiện đại gồm: nhân vật dẹt - không có chiều sâu và nhân vật tròn - cá

tính phức tạp

1.2 Tổng quan nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết ở Việt Nam

1.2.1 Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết

Các giáo trình Lý luận văn học cho rằng: nhân vật tiểu thuyết thuộc

loại nhân vật tự sự, được khắc họa đầy đủ, rõ nét, đa diện, có đời sống nội tâm phong phú và có sự phát triển nội tại rất sinh động Nó có thể được hư cấu hoàn toàn hoặc xây dựng dựa vào một nguyên mẫu, điển hình xã hội nhờ nỗ lực lao động nghệ thuật của nhà văn

Nhân vật tiểu thuyết giai đoạn 1986 - 2000 thoát ra khỏi hình thức “sơ

đồ hóa” để hiện lên đầy đặn hơn, sống động hơn Về nghệ thuật, bên cạnh việc kế thừa những kỹ thuật tiểu thuyết truyền thống, các tác giả cũng đã quan tâm tới những cách tân thực sự khác biệt trong nghệ thuật xây dựng:

kỹ thuật dòng ý thức, đa ngôi kể, nghệ thuật nghịch dị… Bùi Việt Thắng

chia nhân vật tiểu thuyết giai đoạn này thành các kiểu sau: Nhân vật bi kịch, Nhân vật anh hùng, Nhân vật kì dị, Nhân vật lập thân (lập nghiệp)

1.2.2 Nghiên cứu về nhân vật trong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI

Nhân vật không phải là nơi duy nhất nhưng lại là nơi thể hiện một cách tập trung nhất, sâu đậm nhất quan niệm về con người của tác giả Đặc thù của nhân vật hậu hiện đại là mảnh vỡ, nhòe mờ, bị tẩy trắng và ngôn ngữ vô âm sắc Tác giả Bích Thu cho rằng: “Nghệ thuật đồng hiện, kĩ thuật độc thoại nội tâm, dòng ý thức, lắp ghép, sử dụng huyền thoại, nghệ thuật giãn cách, đa giọng điệu… đã được tiểu thuyết vận dụng, biến hóa một cách linh hoạt và uyển chuyển trên tinh thần dân tộc hiện đại”

Về phân loại, Nguyễn Thái Hoàng, Văn Thị Phương Trang, Huỳnh Thị Thu Hậu, Phạm Xuân Thạch, Hoàng Cẩm Giang, Nguyễn Kim Hoàn…đều đi theo hướng phân loại nhân vật “ngoại biên”

Giới hạn chung của các công trình nghiên cứu trên là chưa khu biệt được vấn đề loại hình nhân vật cũng như sự giao thoa của các loại hình nhân vật trong tiểu thuyết đương đại, chưa xác định nguyên nhân, khuynh hướng vận động của chúng? Đặc biệt là chưa chỉ ra một cách có hệ thống những điểm kế thừa, khác biệt trong nghệ thuật xây dựng nhân vật ở tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI (so với cuối thế kỷ XX) để thấy rõ sự phát triển và đóng góp của các cây bút tiểu thuyết? Việc điểm lại các công trình nghiên cứu trên giúp chúng tôi có được những cơ sở quan trọng để định hướng, khoanh vùng đối tượng nghiên cứu của mình

CHƯƠNG 2 CHUYỂN ĐÔI CÁCH NHÌN VỀ TIỂU THUYẾT VÀ NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM ĐẦU THẾ KỶ XXI 2.1 Điều kiện dẫn đến thay đổi về nhân vật trong tiểu thuyết đương đại

Kể từ 1986 đến nay, chủ trương của Đảng đã góp phần “cởi trói” về tư tưởng cho văn nghệ sĩ Ở đây, chúng tôi đi sâu vào những điều kiện nội tại 2.1.1 Sự gối tiếp hệ hình tư duy tiểu thuyết

Tư duy tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI chịu sự chi phối khá rõ nét của Chủ nghĩa Hậu hiện đại Ở phương Tây, tư duy tiểu thuyết Hiện đại

và tư duy tiểu thuyết Hậu hiện đại phát triển nối tiếp nhau Ở Việt Nam từ năm 1986, tư duy tiểu thuyết Hiện đại và Hậu hiện đại phát triển “gối tiếp nhau”, cùng tồn tại song song

2.1.2 Những tác động từ dịch thuật và nghiên cứu

Từ 1986, nhiều công trình dịch thuật, nghiên cứu ở miền Nam trước đây được giới thiệu lại Đầu thế kỷ XXI, nhiều lí thuyết triết học mới, tác phẩm văn học xuất sắc trên thế giới được tiếp tục cập nhật, giới thiệu mang đến một lối tư duy tiểu thuyết mới mang dấu ấn Hậu hiện đại đậm nét 2.1.3 Những thay đổi trong quan niệm về Tác giả - Văn bản - Người đọc

Thứ nhất, nhà văn khẳng định dấu ấn cá nhân và nhận thức lại lối viết: Việc khẳng định dấu ấn cá nhân người viết là yêu cầu đặt ra gắt gao và

bức thiết, có ý nghĩa sinh tử Hồ Anh Thái, Uông Triều, Đoàn Minh Phượng, Đặng Thân, Tạ Duy Anh… đều có những trăn trở sâu sắc, tâm huyết về nghề viết và chỗ đứng của nhà văn Điều này chi phối đến ý thức sáng tạo của nhà văn trong việc thể hiện thế giới nhân vật của mình

Thứ hai, văn bản trở thành liên văn bản (intertextuality) đem lại khả năng tự do liên tưởng và mở rộng ý nghĩa tác phẩm ra vô hạn Người viết

dùng nhiều thể loại, nhiều kiểu tự sự khác nhau tạo nên cấu trúc lai ghép, chắp vá trong văn bản như một “món nộm suồng sã”, một màn “tạp kĩ”, tạo nên độ “nhòe” về ranh giới thể loại Người đọc tự do liên tưởng, mở rộng ý nghĩa tác phẩm ra vô hạn

Thứ ba, nhà văn thừa nhận và đáp ứng sự lên ngôi của người đọc

Người đọc thế kỷ XXI đòi hỏi nhiểu hơn ở tiểu thuyết tính giải trí (cần suồng

sã, huyền bí hơn), tính liên văn bản (đa thông tin) và tính khám phá (gợi mở

đa chiều) Hơn thế, mỗi tiểu thuyết còn cần chứa đựng một tầm dự phóng, kiến tạo trước để đáp ứng với cả loại người đọc sẽ hình thành trong và sau khi đọc (người đọc tiềm ẩn)

2.1.4 Quan niệm nghệ thuật về con người của các nhà văn

Các nhà văn đã nắm bắt điều này, đặt con người đời tư, thế sự, “phi sử thi hóa”, gắn với cảm hứng bi kịch (trong quan hệ phức tạp, luôn vận động, luôn tự soi chiếu tự nhận thức) vào vai trò trung tâm của hệ quy chiếu cho các vấn đề thời đại

2.2 Một số vấn đề chung về tiểu thuyết và nhân vật trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI

2.2.1 Một số vấn đề về tư duy tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI

2.2.1.1 Tư duy tiểu thuyết thiên về văn học đại chúng (mass literature) Cuối thế kỷ XX, kinh tế thị trường, internet xuất hiện, tiến trình toàn cầu hóa không ngừng mở rộng thì văn học đại chúng có điều kiện phát triển mạnh Truyền thông đại chúng đi vào văn học một cách mạnh mẽ

2.2.1.2 Tư duy tiểu thuyết mang tính cộng sinh

Từ năm 2000, tư duy tiểu thuyết Hiện đại và Hậu hiện đại phát triển

“gối tiếp nhau”, dẫn đến sự tồn tại đồng thời ba mô hình tiểu thuyết:

Mô hình tiểu thuyết truyền thống: Ở mô hình tiểu thuyết này, các nhà

văn tập trung phản ánh bức tranh hiện thực xã hội rộng lớn mang đậm tính

sử thi Dung lượng tác phẩm thường khá đồ sộ, quy mô hoành tráng Về thi

pháp, tiểu thuyết vẫn phân tuyến nhân vật rõ rệt, chân dung và tính cách được khắc họa khá sắc nét… Cốt truyện theo tuyến tính thuần nhất, trình tự

rõ ràng, logic Kết cấu khép tạo nên chỉnh thể tiểu thuyết hoàn kết Thiên

hướng kể mang giọng điệu tác giả khá rõ nét, ít tính đối thoại

Mô hình tiểu thuyết kết hợp truyền thống và cách tân: Ở mô hình

này, bức tranh hiện thực về đời sống được các tác giả nhìn nhận lại, đào sâu hơn… Các nhà văn còn khai thác vấn đề thế sự, đời tư, tập trung miêu tả

hiện thực về đời sống cá nhân gắn liền với chiều sâu bi kịch, phản ánh sự vô

danh vô nghĩa của con người trong xã hội kỹ trị, sự hoài nghi lạc lõng trong một thế giới phi lí và thái độ bằng lòng với nỗi cô đơn mặc định của con

người trước hiện thực hỗn độn bất toàn Hướng khai thác hiện thực “giả cổ tích”, “giả lịch sử” đã xuất hiện trong nhiều tiểu thuyết Tính dục/đời sống

thân xác trở thành vấn đề cốt lõi trong sự cắt nghĩa, lí giải đời sống Dung lượng của các tiểu thuyết khá linh hoạt Cốt truyện thường xuyên đảo trật tự

tuyến tính và thể hiện rõ thiên hướng miêu tả những trường đoạn tâm lí

phức tạp của nhân vật Lối kể truyện theo dòng ý thức và màu sắc tự truyện, việc trao ngôi kể cho các nhân vật, thủ pháp phân mảnh tạo, xây dựng “tình huống tiềm năng”; sử dụng thủ pháp “tương chiếu’’… tạo nên sức hấp dẫn

Mô hình tiểu thuyết cách tân hoàn toàn: Ở mô hình này, bên cạnh việc

tiếp tục đi sâu phản ánh hiện thực đời tư, thế sự mang tinh thần hiện sinh, các tiểu thuyết này hướng đến cái hiện thực được nghiền ngẫm Hầu hết các

tiểu thuyết cách tân hoàn toàn đều là “tiểu thuyết ngắn” Cốt truyện đa tuyến đan xen, rời rạc xáo trộn tạo nên kiểu kết cấu tiểu thuyết tự do đầy ngẫu hứng, không tuân theo trật tự, thể hiện ý đồ phiêu lưu trong trò chơi cấu trúc

của tác giả, tạo nên thiên hướng gợi mở để thu hút sự đồng sáng tạo từ

người đọc

2.2.1.3 Về mối quan hệ tiểu thuyết và nhân vật

Vấn đề nhân vật là vấn đề có ý nghĩa lịch sử đối với văn học nói chung

và tiểu thuyết nói riêng Mối quan hệ giữa chúng là mối quan hệ cốt lõi, bên vững, lâu đời Quá trình cách tân về nghệ thuật tiểu thuyết của các nhà văn hầu như đều gắn với vấn đề thể hiện nhân vật Nhân vật của tiểu thuyết hậu

hiện đại không nhất thiết giữ vị trí trung tâm mà đôi khi chỉ còn là ý niệm chắp nối, sự hiện hữu gián tiếp hay gắn liền quá trình tự phá hủy

2.2.2 Một số vấn đề về nhân vật trong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI

2.2.2.1 Nhân vật mang đặc điểm tư duy của các mô hình tiểu thuyết

Sự tồn tại đồng thời các mô hình tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI dẫn đến

sự xuất hiện các kiểu nhân vật mang đặc điểm tương ứng

Kiểu nhân vật truyền thống: Đây là kiểu con người lịch sử, đơn tính cách, đơn bình diện dễ hiểu đúng với quan niệm con người kiểu sử thi Họ được xây dựng từ cái nhìn của cộng đồng, là phương tiện để tác giả chuyển tải những vấn đề của dân tộc Các nhân vật lí tưởng tồn tại, phát triển trong

sự vận động tâm lí phức tạp hơn so với nhân vật trước 1986, ít nhiều vẫn mang tính một chiều, minh họa cho lớp vỏ bọc xã hội nó đang mang

người cá nhân, đa tính cách, đa bình diện, xuất hiện trong mô hình

tiểu thuyết kết hợp truyền thống và cách tân, và tiểu thuyết cách tân hoàn

toàn Nhân vật được miêu tả chân thực với những “tổ hợp lưỡng tính”, luôn

tồn tại giữa những mâu thuẫn nội tâm, mâu thuẫn giữa vẻ ngoài và cái bên

trong Nhân vật thể hiện sự thức tỉnh ý thức cá nhân rất mạnh mẽ qua những

độc thoại nội tâm, những khát khao bản thể, những đổ vỡ khủng hoảng

Kiểu nhân vật đổi mới triệt để: Đây là kiểu nhân vật trở thành những

kí hiệu, những biểu tượng, những cái bóng không trọn vẹn, bị xóa mờ các dấu hiệu lịch sử – xã hội Các tác giả thể hiện nhân vật chỉ là một dạng kí

kiệu văn hóa, một mã kép, một mật ngữ Việc xây dựng kiểu nhân vật này còn gắn liền với ý đồ “giải trung tâm” của các cây bút tiểu thuyết

2.2.2.2 Số lượng nhân vật tỉ lệ thuận với sự rút giảm tầm vóc và quy

mô tiểu thuyết