Từ tiểu thuyết bến không chồng Dương Hướng đến phim truyền hình Thương nhớ ở Ai Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ Thịnh (Luận văn thạc sĩ)

Từ tiểu thuyết bến không chồng Dương Hướng đến phim truyền hình Thương nhớ ở Ai Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ ThịnhTừ tiểu thuyết bến không chồng Dương Hướng đến phim truyền hình Thương nhớ ở Ai Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ ThịnhTừ tiểu thuyết bến không chồng Dương Hướng đến phim truyền hình Thương nhớ ở Ai Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ ThịnhTừ tiểu thuyết bến không chồng Dương Hướng đến phim truyền hình Thương nhớ ở Ai Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ ThịnhTừ tiểu thuyết bến không chồng Dương Hướng đến phim truyền hình Thương nhớ ở Ai Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ ThịnhTừ tiểu thuyết bến không chồng Dương Hướng đến phim truyền hình Thương nhớ ở Ai Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ ThịnhTừ tiểu thuyết bến không chồng Dương Hướng đến phim truyền hình Thương nhớ ở Ai Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ ThịnhTừ tiểu thuyết bến không chồng Dương Hướng đến phim truyền hình Thương nhớ ở Ai Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ ThịnhTừ tiểu thuyết bến không chồng Dương Hướng đến phim truyền hình Thương nhớ ở Ai Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ Thịnh

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

ĐINH THỊ KIM DUNG

TỪ TIỂU THUYẾT "BẾN KHÔNG CHỒNG" – DƯƠNG HƯỚNG ĐẾN PHIM TRUYỀN HÌNH "THƯƠNG NHỚ Ở AI" – LƯU

TRỌNG NINH VÀ BÙI THỌ THỊNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Thái Nguyên – 2019

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

ĐINH THỊ KIM DUNG

TỪ TIỂU THUYẾT "BẾN KHÔNG CHỒNG" – DƯƠNG HƯỚNG ĐẾN PHIM TRUYỀN HÌNH "THƯƠNG NHỚ Ở AI" – LƯU

TRỌNG NINH VÀ BÙI THỌ THỊNH

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS PHẠM THỊ PHƯƠNG THÁI

Thái Nguyên – 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng Các kết quả nghiên cứu trong luận văn đều trung thực và chƣa từng đƣợc công bố ở bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 6 năm 2019

Tác giả luận văn

Đinh Thị Kim Dung

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ này, tác giả xin trân trọng cảm

ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, Khoa Báo chí – Truyền thông và Văn học, Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên và các thầy, cô giáo

đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt quá trình học tập

Đặc biệt, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới giảng viên hướng dẫn PGS.TS Phạm Thị Phương Thái đã luôn tận tình hướng dẫn, chỉ bảo trong suốt thời gian tác giả nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, người thân, bạn bè và đã giúp đỡ, động viên, tạo điều kiện để tác giả hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, ngày 10 tháng 6 năm 2019

Tác giả luận văn

Đinh Thị Kim Dung

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

2.1 Sơ lược về chuyển thể văn học và điện ảnh trên thế giới và của Việt Nam 3 2.2 Tiểu thuyết Bến không chồng và bộ phim Thương nhớ ở ai 10

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu 13

3.1 Đối tượng nghiên cứu 13

3.2 Phạm vi nghiên cứu 13

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 13

4.1 Mục đích nghiên cứu 13

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 14

5 Phương pháp nghiên cứu 14

6 Cấu trúc của luận văn 14

7 Đóng góp của luận văn 15

NỘI DUNG 16

Chương 1: CỐT TRUYỆN BẾN KHÔNG CHỒNG CỦA DƯƠNG HƯỚNG VÀ PHIM TRUYỀN HÌNH THƯƠNG NHỚ Ở AI CỦA LƯU TRỌNG NINH, BÙI THỌ THỊNH 16

1.1 Cốt truyện trong tiểu thuyết Bến không chồng và phim Thương nhớ ở ai16 1.1.1 Khái niệm cốt truyện trong văn học và điện ảnh 16

1.1.1.1 Khái niệm cốt truyện trong văn học 16

1.1.1.2 Khái niệm Cốt truyện trong điện ảnh 19

1.1.2 Cốt truyện trong tiểu thuyết Bến không chồng 22

1.1.3 Những tiếp thu và sáng tạo trong mạch truyện của phim Thương nhớ

ở ai 24

1.2 Thời gian và không gian nghệ thuật chuyển thể từ tiểu thuyết Bến không chồng sang phim Thương nhớ ở ai 30

1.2.1 Không gian nghệ thuật 30

1.2.2 Thời gian nghệ thuật 38

1.3 Nghệ thuật chuyển thể qua mở đầu và kết thúc 40

1.4 Từ tiểu thuyết Bến không chồng đến phim truyền hình Thương nhớ ở ai 43

Tiểu kết chương 1 48

Chương 2: THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT BẾN KHÔNG CHỒNG VÀ PHIM THƯƠNG NHỚ Ở AI 50

2.1 Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Bến không chồng 50

2.1.1 Nhân vật người lính 53

2.1.1.1 Nhân vật Vạn 54

2.1.1.2 Nhân vật Nghĩa, Thành 57

2.1.2 Hình ảnh những người phụ nữ 59

2.1.2.1 Chị Nhân, Hơn 61

2.1.2.2 Nhân vật Hạnh 63

2.2 Hệ thống nhân vật trong phim truyền hình Thương nhớ ở ai 66

2.2.1 Tuyến nhân vật được bảo lưu 67

2.2.1.1 Nhân vật Vạn 67

2.2.1.2 Nhân vật Nghĩa, Thành 70

2.2.1.3 Nhân vật Nhân, Hạnh 70

2.2.2 Sự làm mới trong tính cách nhân vật: Hơn, Đột 75

2.2.2.1 Nhân vật Hơn 75

2.2.2.2 Nhân vật Đột 77

2.2.3 Các nhân vật sáng tạo: Liễu, Thị Mầu, Nương, Thị 79

Tiểu kết chương 2 83

Chương 3: NGÔN NGỮ VĂN HỌC TRONG BẾN KHÔNG CHỒNG VÀ

NGÔN NGỮ ĐIỆN ẢNH TRONG PHIM THƯƠNG NHỚ Ở AI 85

3.1 Ngôn từ nghệ thuật trong Bến không chồng 85

3.1.1 Ngôn ngữ người kể chuyện 87

3.1.1.1 Ngôn ngữ miêu tả giàu chất thơ 87

3.1.1.2 Ngôn ngữ dân gian 89

3.1.2 Ngôn ngữ nhân vật 91

3.1.2.1 Ngôn ngữ đối thoại 91

3.1.2.2 Ngôn ngữ độc thoại 94

3.2 Ngôn ngữ điện ảnh trong phim truyền hình Thương nhớ ai 95

3.2.1 Ngôn ngữ hình ảnh 96

3.2.1.1 Ngôn ngữ hình ảnh trong thiết kế mĩ thuật (bối cảnh và đạo cụ) 98

3.2.1.2 Ngôn ngữ hình ảnh trong xây dựng nhân vật 102

3.2.1.3 Ngôn ngữ hình ảnh trong phương thức tạo hình ảnh 105

3.2.2 Ngôn ngữ thính giác (âm thanh) 109

3.2.3 Nghệ thuật dựng phim 113

3.3 Một vài gợi dẫn nhỏ trong cách tiếp cận tác phẩm văn học qua góc độ điện ảnh 115

Tiểu kết chương 3 118

KẾT LUẬN 119

TÀI LIỆU THAM KHẢO 122

Hình 1: Bìa sách Bến không chồng do Nhà xuất bản Kim Đồng ấn hành

Tiểu thuyết: Bến không chồng Tác giả: Dương Hướng

Hình 2: Hình ảnh trong phim Thương nhớ ở ai

Phim truyền hình: Thương nhớ ở ai Đạo diễn: Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ Thịnh Biên kịch: Phạm Ngọc Tiến

Lâm Vissay – vai Vạn Trần Hữu Quý – vai Hiệp

Hồng Kim Hạnh – vai Hơn Phương Thảo – vai Dâu

Ngọc Anh – vai Nhân Phạm Thị An – vai Bà Khiêm Đinh Thanh Hương – vai Nương Hồng Sơn – vai Ông Khiêm Quách Jimmii Khánh- vai Đột Minh Phương – vai Ông Tùng

Lê Khả Sinh – vai Nghĩa Trần Vân Anh – vai Thủy

Trà My – vai Hạnh Trần Bắc – vai Ông Thu

NSND Thanh Ngoan – vai Bà Bánh Thái Sơn – vai Ông Diên

Minh Đức – vai Ông Bánh Hồng Anh – vai Liễu

Trịnh Tú – vai Tốn Cao Huyền – vai Cúc

Trang Phương – vai Tý Hin Oanh oanh – vai Thắm

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tiểu thuyết Bến không chồng của Dương Hướng từng gây tiếng vang

trong những năm 90 của thế kỉ trước, cho đến nay, sau gần 30 năm, tác phẩm này vẫn được gọi tên như một ví dụ điển hình cho những bi kịch thời

hậu chiến Bến không chồng tiếp tục được chú ý khi lần lượt xuất hiện trên

màn ảnh ở cả hai thể loại phim điện ảnh cùng tên và phim truyền hình

Thương nhớ ở ai của cùng một đạo diễn Lưu Trọng Ninh

Năm 2000 tiểu thuyết Bến không chồng được chuyển thể thành phim

điện ảnh Trong phim điện ảnh cùng tên đạo diễn Lưu Trọng Ninh đã chuyển thể tương đối trung thành với tác phẩm văn học Nhưng hơn 10 năm sau đạo diễn vẫn thấy đó là một bộ phim chưa thật sự truyền tải hết thông điệp của cuộc sống: số phận của những người lính bước chân từ những cuộc chiến tranh, đặc biệt là đề tài số phận của người phụ nữ không bao giờ có trang cuối trong thời chiến và thời bình, những hủ tục của làng quê, của gia đình, cách nhìn nhận về con người, quan niệm, số phận con người có nhiều thay đổi…Vì

thế đạo diễn Lưu Trọng Ninh một lần nữa muốn quay lại tiểu thuyết Bến

không chồng để cày xới và làm mới Bến không chồng trong bộ phim Thương nhớ ở ai

Thương nhớ ở ai có thể chưa phải là một tác phẩm điện ảnh xuất sắc

nhưng lại là một trong những tác phẩm đáng xem và đáng suy ngẫm, bởi câu chuyện được kể về những mảnh đời, số phận nhân vật gắn liền với một phần lịch sử dù đã xa nhưng không bao giờ cũ của đất nước Đặc biệt bi kịch của người phụ nữ và lối tự sự bằng âm nhạc dân gian của bộ phim này

có sức cuốn hút và ám ảnh đối với người xem Những xúc cảm tâm lý mãnh

liệt khi xem Thương nhớ ở ai thôi thúc tôi thực hiện hành trình ngược, một

lần nữa tìm đọc lại tiểu thuyết Bến không chồng của Dương Hướng Nhưng

lần này, việc đọc lại không còn đơn thuần là đọc để biết, đọc để thưởng thức

mà đã ít nhiều khơi gợi ở tôi hứng thú khoa học Ý tưởng tìm kiếm và

nghiên cứu những chất liệu văn học trong tiểu thuyết Bến không chồng và phim Thương nhớ ở ai được hình thành trong tôi từ đó

Trên thực tế, trong lĩnh vực nghiên cứu phê bình văn học, điện ảnh có

khá nhiều tư liệu nghiên cứu về mối quan hệ giữa tiểu thuyết Bến không

chồng và phim điện ảnh cùng tên Tuy nhiên, mối quan hệ giữa Bến không chồng và Thương nhớ ở ai hầu như chưa có nghiên cứu chính thức nào Một

phần vì nhan đề của bộ phim giống như một câu hỏi khơi gợi đề tài về tình cảm lứa đôi, nó lại là phim truyền hình dài tập nên ít thu hút hơn so với phim điện ảnh Sự mới mẻ của đề tài tôi chọn là chuyển thể từ tác phẩm văn học sang phim truyền hình do vậy sẽ công phu, mất nhiều thời gian hơn, song cũng kích thích tôi tìm tòi, nghiên cứu

Hiện nay việc tiếp thu tác phẩm văn học từ nhiều góc độ trong đó điện ảnh là cách tiếp cận hay trên thế giới và Việt Nam Việc lựa chọn đề tài này còn xuất phát từ thực tế công việc của tôi, nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy và học môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông Tôi nhận thấy, điện ảnh đã mở ra một kênh tiếp cận mới đối với tác phẩm văn học Việc giảng dạy văn học thông qua điện ảnh đem lại những trải nghiệm mới mẻ, thú vị cho học sinh và cho cả chính giáo viên Hiệu quả thẩm mĩ của tác phẩm văn học vì vậy được nâng cao Đề tài này có thể coi là một thử nghiệm của cá nhân tôi, với hi vọng tìm kiếm thêm những cách tiếp cận mới, nhằm phá vỡ lối mòn của chính mình trong phương pháp giảng dạy văn học lâu nay Tôi áp dụng nó tiếp cận tác phẩm văn học, hình thành cho tôi phương pháp luận để nghiên cứu

truyền hình Thương nhớ ở ai, do vậy trong phần lịch sử vấn đề, chúng tôi sẽ

giới hạn khảo sát ở nhóm phim truyền hình được chuyển thể từ văn học

Nói tới những tác phẩm văn học trên thế giới được chuyển thể thành

phim truyền hình không thể không kể đến tác phẩm Bố già (The Godfther) bộ

phim của Francis Ford Coppla dựa theo tiểu thuyết của nhà văn Mario Puzo

Bố già là tiểu thuyết nói về thế giới đen tối của Mafia, kể về gia tộc Corleane

sống tại Mỹ Nhân vật chính là một người đàn ông vô cùng quyền lực Vito Corleone - sau này được gọi bằng cái tên Bố già Ông ta là người tinh thông

và có khả năng giải quyết mọi tình huống khó khăn, bế tắc thậm chí là những tình huống mà luật pháp cũng chịu thua…Tiểu thuyết đã được Francis Ford Coppla làm đạo diễn Bộ phim được xếp thứ 2 trong số 100 phim hay nhất của điện ảnh Mỹ được nhận giải Oscar cho phim hay nhất và kịch bản chuyển thể,

5 giải quả cầu vàng và 1 giải Grammy Một bộ phim nữa của Mỹ cũng được xếp vào 100 bộ phim đạt nhiều doanh thu và thành công của điện ảnh Mỹ đó

là Cuốn theo chiều gió Bộ phim được bình chọn là một bộ phim có sức hút và

đông khán giả nhất vì đây là bộ phim chính kịch lãng mạn sử thi Bộ phim dựa theo tiểu thuyết cùng tên của Margarit Mitchell Phim do đạo diễn Victo

Fleming và kịch bản gốc của Sidney Howarrd Đến với nền văn học Pháp không

thể không nhắc tới Những người khốn khổ của Victor Hugo Đây là tác phẩm

văn học nổi tiếng được chuyển thể thành các thể loại khác nhau như phim, kịch Bộ phim nhận được sự đón nhận nồng nhiệt của độc giả Tiểu thuyết

Không gia đình của Hecto Malot cũng là một tiểu thuyết trở đi trở lại rất nhiều

lần trên truyền hình và phim ảnh Văn học Nga cũng có rất nhiều những tác

phẩm văn học được chuyển thể trong đó có Chiến tranh và Hòa Bình của Lev Nikolayevich Tolstoy, Sông Đông êm đềm của Mikhai Aleksandrovich sholokhov Điều đặc biệt là Sông Đông êm đềm đã tạo được rất nhiều nguồn

cảm hứng cho nhiều đạo diễn vì thế nó được chuyển thể rất nhiều lần: lần 1 chuyển thể thành phim (1930) đạo diễn Olga Preobrazhenskaya, Ivan pravor, lần 2 (1957-1958) chuyển thể phim truyền hình của đạo diễn Sergey Gerasimov, lần 3 cũng được chuyển thể thành phim truyền hình (1992) của đạo diễn Sergey Bondarchuk, lần 4 chuyển thể bộ phim 14 tập năm 2015 đạo diễn Sergey Ursulyak, có phụ đề tiếng Việt

Trung Quốc cũng là một quốc gia có nền văn học phát triển Tác phẩm

văn học cũng được chuyển thể khá nhiều và rất thành công như Thủy Hử,

Tam quốc diễn nghĩa - La Quán Trung, Tây du kí - Ngô Thừa Ân, Hồng lâu mộng - Tào Tuyết Cần Người hâm mộ không thể quên những tác phẩm kinh

điển của nhà văn Kim Dung cây đại thụ của làng văn học Trung Quốc được

chuyển thể nhiều lần Thiên long bát bộ, Anh hùng xạ điêu, Thần điêu hiệp

lữ, Lộc đỉnh ký, Tiếu ngạo giang hồ…Một số tác phẩm của nhà văn Phỉ Ngã

Tư Tồn cũng được chuyển thể khá nhiều Không kịp nói lời yêu em, Thiên

Sơn Mộ Tuyết Cao lương đỏ của nhà văn Mạc Ngôn được đạo diễn nổi tiếng

Trương Nghệ Mưu chuyển thể thành bộ phim cùng tên Tiểu thuyết Cao lương

đỏ cũng được chuyển thể 2 lần chuyển thể thành phim điện ảnh năm 1987 và

phim truyền hình năm 2014

Ở Việt Nam những tác phẩm văn học cũng trở thành một nguồn tư liệu đáng quý Nhiều tiểu thuyết, truyện ngắn được chuyển thể thành phim điện

ảnh như: Vợ chồng A Phủ, Chị Dậu, làng Vũ Đại ngày ấy, Trăng nơi đáy

giếng, Mùa Len trâu, Chuyện của Pao…Và không ít những tác phẩm văn học

được chuyển thể thành phim truyền hình dài tập được công chúng đón nhận

nồng nhiệt, có thể kể đến: Đất Phương Nam là bộ phim truyền hình Việt Nam được chuyển thể từ tiểu thuyết Đất rừng Phương Nam của nhà văn Đoàn

Giỏi được hãng phim truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh sản xuất năm 1997 Đây là bộ phim dài tập đầu tiên Việt Nam được "xuất khẩu" sang Mỹ Mặc dù

bộ phim ra đời khá lâu song đến nay nó vẫn được chiếu trên rất nhiều kênh

truyền hình các địa phương Phim truyền hình Đất và người dựa theo tiểu thuyết Mảnh đất lắm người nhiều ma của nhà văn Nguyễn Khắc Trường được phát sóng năm 2002 Đạo diễn Quốc Trọng với phim Ngõ lỗ thủng được chuyển thể từ 2 tiểu thuyết Ngõ lỗ thủng và Tiễn biệt những ngày buồn của nhà văn Trung Trung Đỉnh Bộ phim Ngõ lỗ thủng khắc họa được hình ảnh

xã hội từ chế độ bao cấp sang nền kinh tế thị trường với những mặt hạn chế

về văn hóa, nhân cách…Bộ phim giống như lời tiễn biệt những ngày buồn thể

hiện triết lí, chiêm nghiệm sâu sắc Mùa lá rụng trong vườn được chuyển thể

thành phim truyền hình 13 tập của đạo diễn Quốc Trọng được phát sóng

năm 2001 Bộ phim dựa theo tiểu thuyết Mùa lá rụng trong vườn và một chi tiết nhỏ trong Đám cưới không có giấy giá thú của nhà văn Ma Văn Kháng

xuất bản 1985 Truyện kể về một gia đình có truyền thống, gia đình tiêu biểu trong những năm 80 với sự chuyển biến mạnh mẽ sau chiến tranh, phản ánh chân thực những biến động xã hội ảnh hưởng tới gia đình Xuất phát từ

truyền thống, lối sống tình nghĩa của người dân Nam Bộ, bộ phim Ngọn cỏ

gió đùa của đạo diễn Hồ Ngọc Xum được chuyển thể từ tiểu thuyết Ngọn cỏ gió đùa nhà văn Hồ Biểu Chánh bộ phim đặt ra nhiều vấn đề về số phận con

người, sự vươn lên trong hoàn cảnh sống, khao khát sống Nguyễn Nhật Ánh

là một nhà văn có rất nhiều tác phẩm được chuyển thể sang điện ảnh, Kính

vạn hoa là tác phẩm nói về đời sống tâm lý tuổi học trò được dựng phim

năm 2005, 2006, 2008 Tác phẩm Cô gái đến từ hôm qua được chuyển thể

thành phim truyền hình đạt doanh thu rất lớn của Đạo diễn Phan Gia Nhật Linh Bộ phim đã tái hiện lại những kí ức hồn nhiên, trong trẻo thời hoa niên bằng những khung hình đẹp đã làm rung động tâm hồn công chúng Nhắc tới những bộ phim được chuyển thể năm 2017 không thể không nhắc

đến bộ phim Lặng yên dưới vực sâu gồm 32 tập của đạo diễn Đào Duy

Phúc Phim được chuyển thể từ tác phẩm của nhà văn Đỗ Bích Thúy, kể về câu chuyện tình yêu đôi lứa bên đồng hoa tam giác mạch, giúp cho chúng ta nhận ra được giá trị của tình yêu, cuộc sống và những bài học làm người, kinh nghiệm quý báu và bức tranh chân thực cuộc sống của đồng bào dân tộc vùng cao

Trong quá trình hình thành và phát triển của ngành điện ảnh đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về điện ảnh và sự chuyển thể văn học sang điện ảnh Trong phạm vi đề tài, chúng tôi đã khảo sát được một số công trình

nghiên cứu của nước ngoài được dịch sang tiếng Việt, trong đó có cuốn Văn

học với điện ảnh của I Vai-Sphen- M rôm, I Khây- phit- xơ- E

ga-bơ-ri-lô-vi-trư do Mai Hồng dịch, Nxb văn học năm 1961 [20] Cuốn sách đã nói về Gooc - Ki với sáng tác của các nhà viết truyện phim Tác giả đã nhấn mạnh chính Gooc - Ki là người đã ý thức rõ được việc viết truyện phim Cuốn sách còn đề cập tới mối quan hệ giữa văn học với điện ảnh và phương pháp biểu hiện của truyện phim, bàn về thành phần văn xuôi trong truyện phim Cuốn

sách Bàn về cải biên tiểu thuyết thành phim Của Hạ Diễn - Mao Thuẫn,

Dương Thiên Hỉ do Đỗ Kim Phượng dịch, Nxb văn hóa - Nghệ thuật năm

1964 [9] đã bàn về cải biên và đưa ra những minh chứng cụ thể sát với thực

trạng của ngành điện ảnh Trung Quốc mà bất kì người làm phim nào cũng coi đây chính là bài học vỡ lòng của ngành điện ảnh Trung Quốc

Cuốn sách Điện ảnh và văn học - Dẫn luận và nghiên cứu của Timothy

Corrigan (2013) do nhóm tác giả Nguyễn Thu Hà, Trần Phương Hoàng, Huyền Vũ, Trần Lê Minh chuyển ngữ; Minh Lê hiệu đính, Nxb Thế giới, Hà Nội [5] Tác giả đã khái quát sự phát triển của ngành điện ảnh, việc chuyển thể

từ văn học sang điện ảnh, từ điện ảnh và văn học tiền cổ điển đến hình thái cổ điển, giá trị của điện ảnh và văn học Từ đó tác giả đã điểm những cây bút, và nhấn mạnh về sự khủng hoảng thế giới Tác giả còn nêu rõ vai trò và vị trí của điện ảnh giống như một hệ thống truyền thông đa phương tiện Cuốn sách còn viết về chủ đề, tự sự và những yếu tố của phong cách, thể loại và những định danh khác Cuốn sách trang bị những kiến thức vô cùng cơ bản

về điện ảnh giúp cho người đọc hiểu được kiến thức lý luận về điện ảnh, chuyển thể, cách thức làm phim từ đó đánh giá được thành công, điểm mới,

kế thừa của những tác phẩm văn học được chuyển thể sang điện ảnh Đào Lê

Na được coi là tác giả đầu tiên nghiên cứu về cải biên với cuốn sách Chân

trời của hình ảnh - Từ văn chương đến điện ảnh qua trường hợp Kurosawa

Akira Trong cuốn sách tác giả đã thay thuật ngữ chuyển thể thành cải biên

Đây là tư liệu quý giá cho ngành điện ảnh nước nhà

So với điện ảnh thế giới, điện ảnh Việt Nam còn non trẻ Tuy nhiên trong những năm gần đây, điện ảnh Việt Nam cũng được bạn bè năm châu đánh giá cao về chất lượng, số lượng đặc biệt là hoạt động chuyển thể tác

phẩm văn học sang điện ảnh Nhà văn Nguyễn Khắc Phục từng nói “Nền

điện ảnh không thể hùng mạnh được khi văn xuôi kém Chính nền văn xuôi sẽ cung cấp cho điện ảnh từ hình ảnh, ngôn ngữ, tạo dựng tâm lí, tính cách nhân vật, thúc đẩy hành động, tình huống trong phim ảnh Kịch bản hay thì phim làm sẽ hay, sẽ có giá trị” [16, tr.11] Cuốn sách Văn học dân gian và nghệ

thuật tạo hình điện ảnh của nhóm tác giả Nguyễn Mạnh Lân, Trần Duy

Hinh, Trần Trung Nhàn, Nxb văn học Hà Nội 2002 [21] cuốn sách viết về quá trình hình thành và phát triển của ngôn ngữ điện ảnh với các yếu tố cơ bản đó

là Động, Tĩnh, Hình, Thanh So sánh nghệ thuật tạo hình của các loại hình nghệ thuật khác với điện ảnh và nhấn mạnh mối quan hệ giữa văn học với điện ảnh Từ đó khẳng định văn học dân gian đã gợi mở, khơi nguồn cho ngôn ngữ tạo hình điện ảnh

Trong các công trình nghiên cứu những năm gần đây tôi đặc biệt ấn

tượng bởi công trình nghiên cứu Chuyển thể Văn học và điện ảnh (Nghiên

cứu liên văn bản) của Tiến sĩ Lê Thị Dương xuất bản năm 2016 Tác giả

nghiên cứu về chuyển thể dưới góc nhìn đa dạng và tiếp cận vấn đề chuyển

thể từ lí thuyết liên văn bản Tác giả viết “Chuyển thể hiểu một cách đơn giản

là phỏng theo, cải biên nội dung của hình thức nghệ thuật này cho phù hợp với hình thức nghệ thuật khác” [8, tr.72] Cuốn sách còn nhấn mạnh chuyển

thể trung thành giống như một cuộc tái sinh từ trong văn học, chuyển thể tự

do như là cuộc kiến tạo từ văn học Tác giả đã đưa ra những minh chứng tiêu biểu thể hiện cái nhìn khoa học về việc chuyển thể Công trình nghiên cứu này cũng rất bổ ích đối với công chúng khi quan tâm tới văn học và điện ảnh

Trong luận án tiến sĩ Từ tác phẩm văn học đến tác phẩm điện ảnh

(Phan Bích Thủy, 2012) [35] Tác giả đã đi từ cơ sở lý luận của việc chuyển thể từ tác phẩm văn học sang điện ảnh có mối quan hệ đồng nhất, tương đồng với nhau đồng thời cũng có nhiều sự khác biệt Sau đó tác giả đã khái quát quy trình thực hiện việc chuyển thể, các yếu tố cơ bản của việc chuyển thể Điểm qua những bộ phim chuyển thể ấn tượng của điện ảnh thế giới và Việt Nam

Mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh những năm gần đây đặc biệt thu hút sự quan tâm của nhiều độc giả và trở thành đề tài của nhiều luận văn,

khóa luận hoặc nghiên cứu khoa học Dưới đây là một số luận văn có liên quan trực tiếp đến nội dung đề tài mà chúng tôi khảo sát được Luận văn của

Thạc sĩ Đỗ Thị Ngọc Điệp - năm 2010 Vấn đề chuyển thể tác phẩm văn học

sang tác phẩm điện ảnh (Từ góc nhìn tự sự) [10] Trong công trình nghiên

cứu này tác giả đã khẳng định chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh đang rất phổ biến trên thế giới và Việt Nam Luận văn đã nhấn mạnh việc chuyển thể dựa trên nghệ thuật tự sự văn học và nghệ thuật tự sự điện

ảnh qua vấn đề chuyển thể Luận văn Nghệ thuật chuyển thể tác phẩm văn

học sang điện ảnh nhìn từ phương diện cốt truyện và nhân vật (Qua Trăng nơi đáy giếng, Cánh đồng bất tận) của Thạc sĩ Trần Thị Dung [7] Luận văn

đã nhấn mạnh nghệ thuật chuyển thể tác phẩm văn học sang điện ảnh nhìn từ cốt truyện, nghệ thuật chuyển thể tác phẩm văn học sang điện ảnh nhìn từ nhân vật Tác giả đã áp dụng những lý thuyết chung về tự sự và hiện tượng

chuyển thể của tác phẩm soi chiếu vào tác phẩm điện ảnh Trăng nơi đáy

giếng, Cánh đồng bất tận Hay luận văn của Lương Hồng Nhung Chất liệu dân gian trong một số tác phẩm điện ảnh Việt Nam [30] đã chọn đề cập đến

mối quan hệ giữa hai loại hình văn học dân gian và điện ảnh Cho đến nay, trong mỗi tác phẩm điện ảnh ở Việt Nam ít nhiều đều có yếu tố của dân gian

Vì thế tác giả đã nghiên cứu và khẳng định chất liệu dân gian trong một số tác phẩm điện ảnh Việt Nam và nêu cao yêu cầu cũng như những việc cần làm để giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc

Bên cạnh các công trình nghiên cứu, chúng tôi cũng tập hợp được một

số bài viết bàn về mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh, như: Đặng Thế

Anh, Nguyễn Thị Ánh Tuyết, Nguyễn Thị Hoàn Mối quan hệ giữa văn học và

điện ảnh [37]; Thi Thi Văn học và điện ảnh: Những chuyển động thú vị [56];

An Hòa Từ tác phẩm văn học đến tác phẩm điện ảnh [46]; Văn Tuấn Phim

chuyển thể - Cú hích cho điện ảnh Việt [53]

Các bài báo đã phân tích rõ sự ảnh hưởng qua lại giữa văn học và điện ảnh Văn học luôn là tiền đề nảy sinh ý tưởng cho điện ảnh, điện ảnh luôn là công cụ làm đẹp hơn những tác phẩm văn học Họ đã khẳng định những tác phẩm chuyển thể luôn đem lại hứng thú, sự hấp dẫn, tò mò đối với người tiếp nhận Các công trình, bài viết mà chúng tôi tiếp cận được đã cung cấp cho chúng tôi những hiểu biết cơ bản về vấn đề chuyển thể, về mối quan hệ lâu dài và đa dạng giữa văn học với điện ảnh Chúng tôi nhận thấy, hầu hết các nghiên cứu nói trên đều tập trung vào đối tượng phim điện ảnh Theo tôi, đó là

do sự phù hợp về dung lượng và tính nghệ thuật của loại phim này Đề tài chúng tôi tiếp thu dựa trên kết quả khảo sát và nghiên cứu của các công trình

đi trước, đồng thời lựa chọn một đối tượng nghiên cứu riêng biệt là phim

truyền hình Thương nhớ ở ai Sự lựa chọn này như đã nói, khiến chúng tôi gặp

nhiều khó khăn (trước hết do độ dài và tính dàn trải của phim truyền hình), song cũng gợi cho chúng tôi sự hứng thú khi được đi trên một con đường mới, không dẫm lên dấu chân của những người đi trước

2.2 Tiểu thuyết Bến không chồng và bộ phim Thương nhớ ở ai

Dương Hướng là nhà văn đến với văn học khá muộn song ấn tượng về

tác giả là sự nỗ lực, lòng đam mê sáng tác Ông đã từng tâm sự “Tôi sáng tác

vô tội vạ chẳng có giờ giấc nào Tôi thấy sướng là cày, cả ngày lẫn đêm Lúc hứng chẳng ai lôi tôi đi được đến đâu cả Ngày xưa tôi viết Bến không chồng

ở cái giường trong xó nhà, bọn trẻ con nhảy lên đầu lên cổ, tôi kệ Đã viết thì không để ý gì, mọi sự xung quanh không là gì, không sợ mất trật tự Có hứng thì đến cơ quan trực tôi cũng ngồi viết Còn không hứng thì thanh vắng cũng không nặn ra chữ nào” [18, tr.32] Nhắc tới Dương Hướng, độc giả luôn có

ấn tượng về cách xây dựng cốt truyện, kết cấu, ngôn ngữ… Bối cảnh mà nhà văn luôn lấy làm đề tài trong những sáng tác của mình là làng Đông vùng đồng bằng Bắc Bộ Bối cảnh ấy tiêu biểu cho cảnh sắc và cuộc sống của nông

dân và nông thôn Việt Nam Nhà văn Dương Hướng đã xuất bản được 3 tập tiểu thuyết, 2 tập truyện ngắn và đạt được những giải thưởng của Hội nhà Văn Việt Nam, giải thưởng tạp chí văn nghệ quân đội, giải A của văn nghệ Hạ Long và nhiều giải thưởng khác trên các báo, các tạp chí, truyện

ngắn… Trong đó tiểu thuyết Bến không chồng nhiều lần được chuyển thể

thành phim

Tiểu thuyết Bến không chồng là tác phẩm đã được nhận giải thưởng

Hội nhà văn Việt Nam 1991 Tiểu thuyết đã được chuyển thể thành phim nhựa năm 2000 và phim truyền hình năm 2017, ngoài ra còn được chuyển thể thành kịch bản sân khấu…Xung quanh tiểu thuyết này đã có rất nhiều bài viết của các nhà lý luận văn học, nhiều công trình luận văn được dư luận rất

quan tâm như: Nguyễn Thị Thu (2013), Số phận con người trong tiểu thuyết

Dương Hướng [34]; Lê Thị Huyền (2010), Đổi mới tiểu thuyết Dương Hướng trong Bến không chồng và Dưới chín tầng trời [14]; Phạm Thị Nguyên

(2014), Ngôn ngữ đối thoại của nhân vật trong hai tiểu thuyết Bến không

chồng và Dưới chín tầng trời của nhà văn Dương Hướng [29]…

Bên cạnh những những công trình nghiên cứu, luận văn có thể kể đến

bài viết của Giáo sư Phong Lê Từ Bến không chồng đến Dưới chín tầng

trời năm 2009 Tác giả đã đánh giá “Bến không chồng ở thời điểm mở đầu

90, quả đã góp một cái nhìn mới về bức tranh đất nước trong thời chiến và hậu chiến, kéo dài những hơn 40 năm; với gánh nặng không chỉ là chiến tranh, về phía khách quan; mà còn là những lầm lạc của con người, trong bối cảnh có quá nhiều biến động và thử thách” [18, tr.12] Hay công trình

của Nguyễn Duy Liễm Dương Hướng - Người ghi mốc son với hai tiểu

thuyết: Bến không chồng và Dưới chín tầng trời [18] Minh Khánh Sự thật trong huyền thoại Bến không chồng cũng đã viết “Cuốn tiểu thuyết của Dương Hướng là bức tranh buồn thê lương ở một làng quê miền Bắc thời

hậu chiến Ở đó, đã không có sự bù đắp nào dành cho những người lính trở

về sau cuộc chiến” [18, tr.67] Năm 2000 tiểu thuyết Bến không chồng được

chuyển thể thành phim điện ảnh nhưng có một điều lạ trong các công trình nghiên cứu, phê bình văn học không mấy người nhắc đến Có thể vì phim điện ảnh được chuyển thể khá trung thành với tác phẩm văn học

Từ khi ra đời, Bến không chồng được độc giả đón nhận nồng nhiệt

Đây là tác phẩm đạt thành tích cao nhất của nhà văn Dương Hướng Vì thế tác phẩm đã được dịch ra tiếng Ý, tiếng Pháp và được chuyển thể thành nhiều loại hình Năm 2000 Lưu Trọng Ninh chọn tiểu thuyết để làm phim và đóng vai nam chính Nguyễn Vạn cũng tạo được tiếng vang Theo Phạm An

Bi kịch nơi Bến không chồng [38] tác giả viết “Một điều thú vị là Bến không chồng được đạo diễn bởi Lưu Trọng Ninh và ông là người đảm nhận vai nam chính - Nguyễn Vạn Tham gia LHP lần thứ 13, phim từng dành giải Bông sen bạc" Vân Khánh với bài viết Lưu Trọng Ninh và sự công phu làm mới

“Bến không chồng” Đạo diễn Lưu Trọng Ninh đã tâm sự vì Bến không chồng

miêu tả được hình ảnh của một làng quê trong thời kì đau thương và đẹp nhất

và đó còn là dụng ý của đạo diễn: “Bến không chồng trước tôi chưa có điều

kiện để lột tả toàn bộ bức tranh Nó vẫn bị ẩn trong một góc nhỏ nào đó do phim nhựa ngắn, đây là điều kiện để tôi đưa toàn bộ suy nghĩ của mình vào

đó Làm Bến không chồng lần này khó hơn trước rất nhiều”

Phim Thương nhớ ở ai công chiếu từ tháng 11/2017 đến tháng

3/2018 Xung quanh bộ phim này có không ít tranh luận và cũng đã có khá nhiều bài viết, chủ yếu bình luận, điểm phim Luận văn của chúng tôi là đề

tài đầu tiên nghiên cứu mối quan hệ giữa tiểu thuyết Bến không chồng và phim Thương nhớ ở ai một cách có hệ thống dưới góc độ khoa học Với đề

tài này, chúng tôi sẽ chọn khảo sát vấn đề: chất liệu văn học của tiểu

thuyết Bến không chồng trong phim Thương nhớ ở ai, trong đó chủ yếu tập

trung vào ba phương diện: nhân vật, cốt truyện và ngôn ngữ Trong mỗi phương diện, chúng tôi cũng sẽ giới thuyết lựa chọn đi sâu phân tích một

số yếu tố mà chúng tôi cho là quan trọng nhất

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu đối sánh tiểu thuyết Bến không chồng và phim truyền hình

Thương nhớ ở ai trên hai phương diện nội dung và nghệ thuật, đồng thời khảo

sát phim điện ảnh Bến không chồng

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi tư liệu chúng tôi dùng để khảo sát trong luận văn này là:

1/Tác phẩm văn học Bến không chồng- Dương Hướng, Nxb trẻ,

năm 2016

2/ Phim truyền hình Thương nhớ ở ai, Hãng Phim truyền hình Việt

Nam 34 tập

Biên kịch: Lưu Trọng Ninh

Đạo diễn: Lưu Trọng Ninh - Bùi Thọ Thịnh

Bên cạnh đó người viết còn nghiên cứu để so sánh giữa phim điện ảnh

sản xuất năm 2000 Bến không chồng của đạo diễn Lưu Trọng Ninh

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu

- Hướng tới cách tiếp cận mới đối với việc dạy học tác phẩm văn chương trong nhà trường thông qua điện ảnh

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khảo sát tiểu thuyết Bến không chồng và phim truyền hình Thương

nhớ ở ai

- Chỉ ra những đặc sắc trong chuyển thể đặc biệt là sự tương đồng và những đổi mới, sáng tạo tác phẩm văn học đến tác phẩm điện ảnh và những yếu tố tạo nên thành công

- Thấy được những đóng góp của nhà văn Dương Hướng và đạo diễn Lưu Trọng Ninh đối với nền nghệ thuật nước nhà Đồng thời, chỉ ra mối lương duyên gắn kết giữa văn học và điện ảnh

5 Phương pháp nghiên cứu

Với luận văn này, chúng tôi áp dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp so sánh

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn triển khai thành 3 chương:

- Chương 1: Cốt truyện trong Bến không chồng của Dương Hướng và phim truyền hình Thương nhớ ở ai của Lưu Trọng Ninh và Bùi Thọ Thịnh

- Chương 2: Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Bến không chồng

và phim Thương nhớ ở ai

- Chương 3: Ngôn ngữ văn học trong Bến không chồng và ngôn ngữ điện ảnh trong phim Thương nhớ ở ai

7 Đóng góp của luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu đầu tiên về chuyển thể tiểu thuyết

Bến không chồng và phim truyền hình Thương nhớ ở ai với mong muốn đánh

giá được sự kế thừa, điểm tương đồng và sự sáng tạo của nghệ thuật chuyển thể Từ đó nhấn mạnh những đóng góp của Dương Hướng đối với nền văn học; sự lựa chọn sáng tạo, xây dựng thành công của nhà biên kịch, đạo diễn Lưu Trọng Ninh cùng Bùi Thọ Thịnh trong nền điện ảnh của Việt Nam với

phim truyền hình Thương nhớ ở ai; đồng thời, thêm một lần nữa làm sáng tỏ

quan niệm văn học là nguồn tư liệu, là mảnh đất màu mỡ cho điện ảnh và chính điện ảnh cũng có những ảnh hưởng không nhỏ đến tác phẩm văn học đem đến cái nhìn mới mẻ cho công chúng

Trong một chừng mực nhất định, luận văn có thể xem như là những gợi dẫn nhỏ trong cách tiếp cận tác phẩm văn học, giảng dạy văn chương trong nhà trường qua góc độ điện ảnh

NỘI DUNG Chương 1

CỐT TRUYỆN BẾN KHÔNG CHỒNG CỦA DƯƠNG HƯỚNG VÀ PHIM TRUYỀN HÌNH THƯƠNG NHỚ Ở AI CỦA LƯU TRỌNG

NINH, BÙI THỌ THỊNH

1.1 Cốt truyện trong tiểu thuyết Bến không chồng và phim Thương nhớ ở ai

1.1.1 Khái niệm cốt truyện trong văn học và điện ảnh

1.1.1.1 Khái niệm cốt truyện trong văn học

Cốt truyện đóng vai trò vô cùng quan trọng trong các tác phẩm tự sự truyền thống Cốt truyện luôn là mối quan tâm hàng đầu của các nhà văn, nó góp phần tạo nên sự thành bại cho tác phẩm Gớt đã từng nhấn mạnh vị trí

và vai trò của cốt truyện: “Còn gì quan trọng hơn cốt truyện và nếu thiếu

nó thì cả nền lý luận nghệ thuật còn ra gì nữa? Nếu cốt truyện không dùng được thì tài năng ta cũng lãng phí vô ích ” Ta có thể nhận thấy cốt truyện

đảm bảo nhiều vai trò, chức năng trong tác phẩm văn học như giúp cho nhân vật bộc lộ tính cách, phản ánh được các xung đột của xã hội, thời đại, đồng thời thể hiện được phong cách và tài năng của nhà văn Ngành Tự sự học đã khẳng định cốt truyện trong phần lớn các truyện kể là một trong số những yếu tố cơ bản để tìm ra cấu trúc và kết cấu của các tác phẩm văn xuôi Theo Aristote, cốt truyện không thể thiếu được trong các tác phẩm tự

sự và kịch Có thể khẳng định chính Aristote là người mở đường cho lý

thuyết nghiên cứu cốt truyện Trong tác phẩm Nghệ thuật thi ca - Văn tâm điêu long tác giả cho rằng: “Sự mô phỏng hành động là cốt truyện Cốt

truyện là sự kết hợp các sự kiện, tính cách là cái cho ta biết tính cách nhân

vật hành động, còn tư tưởng là cái mà qua đó người nói muốn chứng minh một điều gì đó, hay đơn thuần là bày tỏ ý kiến của mình ” [1, tr.35]

Có thể nói các nhà nghiên cứu trên thế giới từ cổ điển đến hiện đại đều nhấn mạnh để chiếm lĩnh được tác phẩm phải đi từ cốt truyện Từ cốt truyện sẽ định hình được phong cách của các nhà văn Các công trình nghiên cứu đã được dịch của A.Veselovski, G.N Pospelov, L.I.Timofeep, E Dobin, Kojikov, B Tomachevski, V Shklovski, P Cobley, J Culler, J Lotman đã khái quát đư ợc cách tiếp cận và nghiên cứu cốt truyện Theo L.I.Timofeep việc bố trí các thành phần cốt truyện phụ thuộc vào sự hiểu biết của nhà văn về cuộc sống và kinh nghiệm để thể hiện và phát triển nó,

biểu đạt nó G.N Pospelov trong công trình Dẫn luận nghiên cứu văn học

cũng cho rằng cốt truyện được hình thành chủ yếu là nhờ hành động của nhân vật Cốt truyện được triển khai dựa trên nền của những xung đột căng thẳng, chức năng quan trọng nhất của cốt truyện là bộc lộ các mâu thuẫn đời sống, phản ánh đời sống và thời đại Như vậy những nhà nghiên cứu trên đã đưa yếu tố cốt truyện vào khảo sát và đề cập trên rất nhiều mức độ

và phương diện khác nhau

Ở Việt Nam đã có rất nhiều công trình nghiên cứu đề cập đến yếu tố

cốt truyện Từ điển Thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán chủ biên) đưa ra định nghĩa: “Cốt truyện là hệ thống sự kiện cụ thể được tổ chức theo yêu cầu tư

tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các thể loại tự sự và kịch Cốt truyện không phải là yếu tố tất yếu của mọi loại tác phẩm văn học Trong các loại tác phẩm trữ tình, cốt truyện (với ý nghĩa chặt chẽ nhất của khái niệm này) không tồn tại vì ở đây tác giả biểu hiện sự diễn biến của tình cảm, tâm trạng ” [13, tr 85,86] Định nghĩa nhấn mạnh cốt truyện tạo

nên tư tưởng, nghệ thuật và thể hiện tình cảm của nhà văn

Giáo trình Lý luận văn học do Phương Lựu chủ biên cũng đã nêu: “Cốt

truyện thực chất là cái lõi diễn biến của truyện từ xảy ra cho đến kết thúc ”

[22, tr 304] Tác giả cũng đã khẳng định cấu trúc cốt truyện phụ thuộc vào quan hệ thẩm mĩ của tác giả đối với hiện thực Yếu tố quan trọng làm nên cốt truyện chính là hệ thống sự kiện

Trong cuốn Lý luận văn học, GS Hà Minh Đức cũng đã khái quát: “

Cốt truyện là một hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống, và nhất là những xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó, các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm làm sáng tỏ tư tưởng và chủ đề của tác phẩm ” [11, tr.29] Mỗi

một cốt truyện đều có sự sắp xếp riêng, dựa vào dụng ý của nhà văn để phản ánh xung đột của xã hội nhằm thể hiện tư tưởng, giá trị thẩm mĩ tạo nên sự hấp dẫn đối với người đọc

Trong những tác phẩm tự sự, cốt truyện và kết cấu có mối liên hệ mật thiết với nhau Cốt truyện thường thể hiện nội dung, tư tưởng, cảm xúc của tác giả Sự kiện là yếu tố then chốt nhất tạo nên cốt truyện Giáo trình của GS Trần Đình Sử chủ biên, tập 2, phần “Tác phẩm và thể loại

văn học” đã đưa ra định nghĩa khá chi tiết về cốt truyện: “Cốt truyện là

một chuỗi các sự kiện được tạo dựng trong tác phẩm tự sự, kịch Một số văn bản trữ tình cũng có yếu tố cốt truyện Khái niệm cốt truyện nhằm tách truyện thành hai phần: một phần là chuỗi các sự kiện rất đặc trưng cho thể loại tự sự và kịch, và một phần khác quan trọng không kém là các yếu tố miêu tả, lời kể, lời bình Thiếu các yếu tố này thì truyện không thể thành truyện ” [26, tr.56]

Qua một số công trình nghiên cứu cùng với những cách định nghĩa khác nhau về cốt truyện ta vẫn thấy có những điểm chung: ở mỗi cốt truyện đều có các sự kiện Sự kiện có những biến đổi và tác động tới hệ thống nhân

vật Sự kiện một mặt phản ánh những quan hệ, xung đột xã hội của nhân vật, mặt khác có các chức năng kết cấu làm cho nhân vật gần nhau, xa nhau, chống nhau Cốt truyện thường có mở đầu phát triển và kết thúc Cốt truyện còn thể hiện được những sự kiện, mâu thuẫn trong đời sống Như vậy cốt truyện luôn được hình thành từ sự kiện và hoạt động Hầu hết quan điểm thời hiện đại trên thế giới và Việt Nam đều đã khẳng định coi sự kiện là cốt lõi của cốt truyện Nói đến cốt truyện người ta thường nhắc đến các tình tiết, sự kiện và biến cố Những yếu tố ấy có liên quan mật thiết với nhau, tác động hình thành lên tính cách của nhân vật nhằm thể hiện dụng ý nghệ thuật của

nhà văn Tác giả Phương Lựu trong giáo trình Lý luận văn học đã khẳng định : “Cốt truyện là hình thức sơ đẳng nhất của truyện Bất cứ truyện lớn,

nhỏ, cốt truyện nói chung bao gồm các thành phần chính : Thắt nút, phát triển, cao trào, mở nút ” [ 22 tr.303] Tuy nhiên không phải tác phẩm văn

học nào cũng gồm có các thành phần trên Tác phẩm văn học luôn được tổ chức và sắp xếp một cách linh hoạt về kết cấu đặc biệt trong truyện ngắn và tiểu thuyết hiện đại Vì thế khi phân tích cốt truyện, ta nên đi sâu vào các chặng đường thúc đẩy sự phát triển của các nhân vật chính và các yếu tố quyết định tới số phận của nhân vật và tư tưởng của nhà văn

Có thể nói cùng với sự tồn tại và phát triển của thời gian, quan niệm

về ý nghĩa của cốt truyện cũng có nhiều thay đổi Tuy nhiên có thể khẳng định cốt truyện vẫn giữ một vị trí vai trò quan trọng trong các tác phẩm văn xuôi tự sự Cốt truyện hay luôn mang lại sự thành công cho những sáng tác văn xuôi Đặc biệt trong nghệ thuật chuyển thể từ văn học sang điện ảnh thì cốt truyện vẫn luôn là đối tượng, tạo sự hấp dẫn, hứng thú cho các nhà làm phim

1.1.1.2 Khái niệm Cốt truyện trong điện ảnh

Nghệ thuật điện ảnh mặc dù ra đời muộn hơn các loại hình nghệ thuật khác song nhờ sự phát triển nhanh chóng điện ảnh cũng dựa trên các phương

pháp nghiên cứu, khái niệm từ đặc trưng của văn học Có thể nói khái niệm cốt truyện phim rất gần với khái niệm cốt truyện trong tác phẩm văn học Cốt truyện trong văn học chủ yếu được dùng trong các tác phẩm tự sự, nó được hiểu là một chuỗi các sự kiện, tình tiết được tổ chức theo ý đồ tư tưởng của nhà văn và mục đích của tác giả thì cốt truyện của phim cũng là

một “chuỗi những sự kiện trong một mối liên hệ nhân quả xảy ra trong

không gian và thời gian ” [3, tr.95] Như vậy, có thể thấy nó bao gồm các sự

kiện của câu chuyện được mô tả trong phim và cả các tài liệu nằm ngoài truyện kể như hệ thống các diễn viên, đạo diễn và các yếu tố khác như âm nhạc, màu sắc, ánh sáng, âm thanh, tiếng động… được xuất hiện trong phim Các sự kiện trong phim thường được xác định trong các mối quan hệ thời gian, không gian, nguyên nhân và hệ quả Với phương thức tự sự giúp cho con người hiểu sâu sắc hơn về đời sống, thế giới

Trong cuốn Nghệ thuật làm phim (Nhà xuất bản Trẻ, 2002), đạo diễn

Lê Dân cũng đã nhận định: “Cốt truyện là hình thức trong đó sự sáng tạo nghệ

thuật đã xuất hiện dưới dạng sắp đặt, bố trí thứ tự các sự kiện, tổ chức các mối quan hệ của các nhân vật trước sự kiện một cách chi tiết, nhằm đạt tới hiệu quả tối đa đối với người thưởng thức ” Theo ông, cốt truyện trong

phim cũng nhờ các sự kiện tổ chức, sắp xếp có dụng ý nhằm tạo nên những xung đột, mâu thuẫn làm sáng tỏ và phát triển tính cách của nhân vật, phát triển các tuyến nhân vật trong phim Có thể thấy sự khác nhau căn bản giữa cốt truyện trong văn học và cốt truyện điện ảnh trước hết nó phụ thuộc vào đặc trưng thể loại và dung lượng trình bày Ở những tác phẩm văn học đặc biệt trong thể loại tiểu thuyết các nhà văn không bị gò bó và bị giới hạn bởi

độ dày của văn bản Chính vì thế họ thỏa sức sáng tạo Họ có thể tạo ra nhiều tình tiết, sự kiện, phát triển nhiều tuyến nhân vật hơn Trong khi đó điện ảnh phụ thuộc vào thời gian trình chiếu, nó có thể bao quát được không

gian, thời gian rộng lớn nhưng vẫn bị chế ngự bởi thời gian cho phép Do đó

nó đòi hỏi cốt truyện phim phải có đường dây cốt truyện rõ nét, gọn gàng, cân đối nhằm thu hút sự chú ý đối với khán giả

Trong các công trình nghiên cứu của những nhà lý luận điện ảnh đã

nhấn mạnh hai khái niệm quan trọng đó là: Câu chuyện (story) và cốt truyện

(plot) Họ đã có những nhìn nhận và khẳng định vai trò của chúng trong các

tác phẩm điện ảnh David Bordwel và Kristin Thompson đã chỉ rõ: “Một tổ

hợp của tất cả các sự kiện được biểu hiện ra bên ngoài và những sự kiện mà người xem phán đoán đều tạo nên câu chuyện ” [3, tr.97] Nhận định này đã

nhấn mạnh vai trò và cách thức tổ chức các sự kiện trong điện ảnh, thể hiện

vai trò của cốt truyện và sự kiện câu chuyện “Thuật ngữ cốt truyện được dùng

để mô tả bất cứ sự hiện diện một cách có thể nhìn thấy hoặc nghe thấy trên phim trước chúng ta Cốt truyện bao gồm, thứ nhất, tất cả các sự kiện của câu chuyện được mô tả trực tiếp…Thứ hai, gồm, thứ nhất, tất cả các sự kiện của câu chuyện được mô tả trực tiếp…Thứ hai,cốt truyện của phim có thể bao hàm các tư liệu nằm ngoài thế giới câu chuyện ”[3, tr.97]

Có thể nói khái niệm câu chuyện và cốt truyện phim chồng chéo nhau trong một số biểu hiện và cũng khác nhau ở một số khía cạnh Cả hai đều có điểm chung đó là hệ thống các sự kiện được đưa vào phim Nếu so sánh hai khái niệm và biểu hiện ta có thể thấy câu chuyện rộng hơn cốt truyện vì nó bao hàm cả những sự kiện khác, nằm trong ranh giới của truyện kể khán giả không thể thấy nó trên màn ảnh và chỉ dựa trên những phán đoán Cốt truyện của phim có sự khác biệt bởi có sự hỗ trợ của các yếu tố khác như hình ảnh,

âm thanh, màu sắc…những yếu tố đó nhằm tạo hứng thú, khơi dậy cảm xúc mãnh liệt đối với khán giả

1.1.2 Cốt truyện trong tiểu thuyết Bến không chồng

Văn học thời kì đổi mới đã đem đến một diện mạo mới cho nền văn

học Việt Nam Cùng với những tác phẩm văn học nổi tiếng như Mảnh đất

lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc trường, Bảo Ninh với Nỗi buồn chiến tranh …Dương Hướng xuất hiện đã để lại dấu ấn, tên tuổi của mình với hàng

loạt những tác phẩm ấn tượng Gót son - Tập truyện, 1989; Bến không chồng - Tiểu thuyết, 1990 ; Trần gian đời người - Tiểu thuyết, 1991; Người đàn bà

trên bãi tắm - Tập truyện, 1995; Dưới chín tầng trời - Tiểu thuyết, 2007

Giáo sư Phong Lê đã từng nhận xét: “ Bến không chồng không có cái sắc

sảo, riết róng của Mảnh đất lắm người nhiều ma; không có cái chiều sâu thâm trầm đến ám ảnh của Nỗi buồn chiến tranh… Nhưng bù lại, và để đứng được với thời gian, Bến không chồng lại có một vẻ đẹp khác trong khuôn hình

cổ điển: mộc mạc và chân phương trong cốt truyện, trong cách dẫn dắt và ngôn từ ” [18, tr.13]

Tiểu thuyết Bến không chồng là một trong số những tác phẩm đã đạt

được giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1991 Tiểu thuyết đã được dịch ra tiếng Pháp, tiếng Ý Tiểu thuyết được chuyển thể thành phim điện ảnh năm

2000 và đã được chuyển thể thành phim truyền hình

Có thể nói truyện ngắn và tiểu thuyết là hai thể loại rất tiêu biểu cho văn xuôi tự sự Trong truyện ngắn và tiểu thuyết cốt truyện đóng vai trò quan trọng trong sự thành bại của tác phẩm và cấu trúc của văn bản Cốt truyện chính là nơi nhà văn gửi gắm những xung đột của xã hội, là phương tiện để

nhà văn khắc họa, bộc lộ tính cách các nhân vật Bến không chồng là một tiểu

thuyết do đó cốt truyện trong tiểu thuyết cũng có những sự khác biệt so với cốt truyện trong truyện ngắn Truyện ngắn thường có dung lượng ngắn hay có thể

khái quát là thể loại “ Tự sự cỡ nhỏ ” Còn tiểu thuyết tùy theo dụng ý của

nhà văn mà nó không bị giới hạn bởi độ dài của văn bản, nội dung phản ánh

Có những tiểu thuyết chỉ có độ dài khoảng vài chục trang, nhưng có những tiểu thuyết có độ dài vài nghìn trang Trong tiểu thuyết nhà văn có thể phản ánh số phận của nhiều nhân vật hơn, bao quát cuộc sống một cách toàn diện

và rộng hơn Như vậy ý nghĩa phản ánh, tư tưởng thẩm mĩ cũng có tầm bao quát rộng lớn hơn Hệ thống nhân vật trong tiểu thuyết không chỉ là số phận

cá nhân mà còn là số phận của dân tộc, thời đại…Trong tiểu thuyết không thể thiếu được sự kiện và biến cố…Sự kiện là những biến đổi, tác động, biến cố có

ý nghĩa quan trọng đối với nhân vật Tiểu thuyết Bến không chồng là một tiểu

thuyết có cốt truyện hấp dẫn, khái quát được bộ mặt xã hội Việt Nam thời hậu chiến với những số phận éo le, đặc biệt thân phận người phụ nữ bảy nổi ba chìm, số phận con người sau cuộc chiến

Chính vì thế tiểu thuyết thường được lựa chọn và trở thành một trong

số tác phẩm được chuyển thể thành phim Câu chuyện Bến không chồng được

Dương Hướng lấy bối cảnh làng Đông một làng quê với những hình ảnh đặc trưng cây đa, bến nước, con đò…trong không khí miền Bắc hối hả lao động sản xuất, xây dựng nông thôn mới để chi viện cho chiến trường miền Nam Bắt đầu bằng hình ảnh nhân vật chính Nguyễn Vạn - Người chiến sĩ với vết thương trên thân thể và ngực đầy huy chương - khoác ba lô và phục viên trở

về trong sự ngưỡng mộ của dân làng Anh tham gia nhiệt tình những công việc của làng, xã nhưng đồng thời luôn phải đối mặt với những lề thói, quan niệm hủ tục cay nghiệt của làng quê Vì thế Vạn cố “giữ mình”, cố bảo toàn danh dự của một người chiến sĩ, một Đảng viên Nguyễn Vạn được bà Nhân

vợ liệt sĩ đem lòng yêu, bà Hơn - phụ nữ góa chồng của một nhà địa chủ luôn mong Nguyễn Vạn là chỗ dựa trong cuộc sống vì Nguyễn Vạn đã luôn bênh vực Tốn khi Tốn bị bọn trẻ trong làng trêu trọc là địa chủ con Những người phụ nữ ấy càng muốn gần Vạn thì Vạn càng cố lẩn tránh, cố kìm nén tình cảm

cá nhân và bảo vệ danh dự, uy tín của mình Cuối cùng Nguyễn Vạn đã lựa

chọn cái chết để bảo toàn danh dự, Vạn coi đây là giải pháp tốt nhất cho mình khi biết có con với Hạnh

Nhân là một người phụ nữ hiền thục, xinh đẹp nhưng số phận hẩm hiu Chị góa chồng khi còn rất trẻ Nhân không dám đến với ai, chị nghĩ về Vạn trong tâm thế của một người tội lỗi bởi chị là vợ liệt sĩ Nhân sống trong day dứt, nhớ thương và sự kìm nén

Song song với đường dây chính của cốt truyện của Nguyễn Vạn là câu chuyện về nhân vật Hạnh Hạnh được đặt trong mối quan hệ với mẹ (Nhân), với Nghĩa Tình yêu của Hạnh và Nghĩa bị mối thù dai dẳng của hai dòng họ ngăn cản Nhưng bằng tiếng gọi của tình yêu chân thành, sự giúp đỡ của mọi người đặc biệt là chú Vạn họ đã đến được với nhau Nghĩa - chồng Hạnh đã không đem lại cho cô hạnh phúc làm mẹ Hạnh đã viết đơn ly hôn Nghĩa Trong lúc cô đơn, buồn bã nhất Hạnh đã đến với chú Vạn - người đàn ông với “tình một đêm” Nghĩa lấy Thủy nhưng họ cũng không có con, Nghĩa cảm thấy ân hận, dằn vặt khi đối xử không tốt với Hạnh Hạnh đã bỏ làng đi

xa vài năm sau đưa con gái trở về Nhưng Vạn đã từ chối hạnh phúc với Hạnh để lựa chọn cái chết

Bến không chồng đúng như cái tên gọi của tác phẩm, chiến tranh đã

mang những người đàn ông đi xa, để lại sự chờ đợi mòn mỏi, khao khát hạnh phúc của những người phụ nữ làng Đông Những thiếu nữ Cúc, Thắm, Dâu… cùng với biết bao người phụ nữ khác chiều chiều ngồi ở bến không chồng,

ngóng đợi một phép màu đổi thay cuộc đời của họ

1.1.3 Những tiếp thu và sáng tạo trong mạch truyện của phim Thương nhớ ở ai

Một cốt truyện hấp dẫn là một cốt truyện có ý tưởng hay, độc đáo, nhân vật điển hình và đặc sắc Đây là những yếu tố quan trọng tạo lực hút để các

nhà làm phim quyết định chuyển thể tác phẩm văn học lên màn ảnh Tuy nhiên họ không thể bê nguyên xi cốt truyện trong tác phẩm văn học mà phải nhờ bàn tay, khối óc nhào nặn thành câu chuyện của mình để tạo nên một diễn biến mới và sức hấp dẫn của bộ phim

Có thể nói cốt truyện trong tác phẩm văn học và cốt truyện trong phim

có những đặc trưng và yêu cầu khác nhau Muốn có một bộ phim “ăn khách” thì nhà làm phim phải có những cải biên cho phù hợp với đặc trưng thể loại, ngôn ngữ và nghệ thuật điện ảnh Việc tạo hứng thú cho độc giả là sự cải biên

về đường dây, cốt truyện chính, số phận của nhân vật, chi tiết nghệ thuật, những xung đột, biến cố, đặc biệt là ấn tượng về cách mở đầu và kết thúc, để thể hiện tư tưởng, chủ đề, dụng ý nghệ thuật mà các nhà làm phim Cốt truyện trong tiểu thuyết không bị giới hạn bởi độ dài của văn bản mà tùy thuộc vào khả năng sáng tạo của nhà văn, ý đồ nghệ thuật của tác giả…Vì thế cốt truyện văn học có thể có nhiều tuyến truyện đan xen nhau…Cốt truyện trong phim thì bị

sự giới hạn bởi thời gian trình chiếu, vì thế phim đòi hỏi phải có đường dây cốt truyện rõ nét, tập trung, tổ chức chặt chẽ, cân đối, không bị rườm rà Phần

việc đầu tiên được coi là quan trọng nhất của nhà biên kịch đó là “ chọn

đường dây chính của cốt truyện phim một cách chính xác, khi đã chọn xong phải dùng mọi khả năng làm cho đường dây chính nổi bật lên ở nhiều mặt, làm cho nó quán xuyến cả truyện phim ” [34, tr.14] Nhìn vào cốt truyện của

phim ta có thể dễ dàng nhận thấy nhân vật chính là ai, nhân vật gặp phải những biến cố gì, cách giải quyết ra sao, có mối quan hệ như thế nào và kết cục câu chuyện…Các nhà làm phim dựa vào cốt truyện trong những tác phẩm văn học để hình thành cốt truyện phim bằng cách loại bỏ những sự kiện, xung đột, biến cố, nhân vật, bối cảnh…kết thúc và mở đầu khác so với tác phẩm văn học

Ở lần chuyển thể thể đầu tiên từ tiểu thuyết Bến không chồng đến phim

điện ảnh cùng tên, nhà làm phim tôn trọng hầu như đường dây chính của cốt truyện Sự chuyển thể này được coi là sự chuyển thể khá trung thành so với

văn bản văn học Tiểu thuyết Bến không chồng - Dương Hướng được miêu

tả theo thời gian tuyến tính Bắt đầu là hình ảnh Vạn - Người chiến sĩ Điện Biên khoác ba lô trở về làng Hạnh được miêu tả từ thời thơ bé cho đến khi trưởng thành, làm mẹ Hai nhân vật được đặt trong làng quê vùng Đồng Bằng Bắc Bộ trải qua không khí chiến tranh và những ngày hòa bình Trong thời gian tuyến tính lần lượt xuất hiện những sự kiện và biến cố, số phận cùng sự day dứt, trăn trở, băn khoăn của con người Đó là sự thù hận của hai dòng họ Nguyễn - Vũ Sự mâu thuẫn giữa giai cấp địa chủ, nông dân, những số phận hẩm hiu, dang dở… đó là sản phẩm của hoàn cảnh Tiểu thuyết có trục chính

là mối quan hệ của nhân vật chính: Nguyễn Vạn với người dân làng Đông, Vạn với những người phụ nữ: Hơn - con dâu địa chủ, Nhân, Hạnh Mối tình của Nghĩa - Hạnh, mâu thuẫn của hai dòng họ Vũ - Nguyễn và quan hệ Hạnh với gia đình chồng Bên cạnh đường dây cốt truyện chính là các mối quan hệ phụ, gia đình ông Xung, nhóm bạn cùng tuổi thanh xuân Hạnh, Dâu, Cúc, Thắm…Tiểu thuyết khép lại khi mối quan hệ của trục chính kết thúc nhưng nó vẫn tạo sự day dứt, ám ảnh

Phim điện ảnh Bến không chồng không mô tả hết những vấn đề trong

tiểu thuyết Xung đột giữa nông dân và địa chủ được làm mờ, mối thù giữa hai dòng họ không gay gắt Phim chủ yếu phản ánh mối quan hệ cá nhân với

cá nhân, cá nhân với cộng đồng làng Đông Bi kịch mà Lưu Trọng Ninh muốn nhấn mạnh đó là bi kịch của chiến tranh Phim chuyển thể cũng đã truyền tải khá trung thành nội dung chính của truyện Mở đầu Vạn trở về và được chia nhà địa chủ, đây là nơi anh đã từng sống thủa nhỏ Khi ở nhà của Hơn,Vạn được miêu tả trong mối quan hệ với hai mẹ con Rồi mối tình của Vạn và

Nhân không thể vượt qua hủ tục hà khắc của làng quê và vượt qua chính bản thân Tình đẹp giữa Nghĩa - Hạnh nhưng vô cùng bất hạnh trước lời nguyền của hai dòng họ Trong bi kịch đau đớn Vạn và Hạnh đã đến với nhau với

"cuộc tình một đêm" Trong sự ân hận Vạn tìm đến cái chết Một số đường

dây phụ được đưa vào phim Bến không chồng đó là số phận của các cô gái

Dâu, Thắm, anh thợ ảnh, anh trai Hạnh, Thành người chiến sĩ trở về với khuôn mặt thương tật

Sự cải biên rõ rệt nhất trong phim là mối tình Hạnh và Nghĩa Hạnh và Nghĩa cùng cảm mến nhau từ nhỏ Lớn lên họ đến với nhau bằng tình yêu chân thành Họ là thế hệ trẻ nhưng rất mạnh mẽ, đã vượt qua lời nguyền để quyết đến với nhau Hạnh làm vợ nhưng không được làm dâu, được làm dâu thì không được làm mẹ Chờ đợi mỏi mòn chồng nơi chiến trường trở về, cuối cùng Hạnh cũng phải về nhà mẹ đẻ vì không thể sinh con nối dõi Nghĩa đến với cuộc hôn nhân thứ hai cùng với Thủy em gái Biền nhưng cũng không được trọn vẹn Bi kịch của Hạnh là bi kịch điển hình cho những người phụ nữ làng Đông khao khát hạnh phúc, cháy hết mình trong tình yêu, sống trong chờ đợi nhưng cuối cùng cũng rơi vào cô đơn Đó là Nhân không dám sống cho chính mình, là Cúc không thể chấp nhận Thành khi có gương mặt dị dạng do bom đạn, đó là Dâu người con gái tốt bụng, mạnh mẽ, thủy chung trong tình yêu, yêu hết mình nhưng phải sống vò võ một mình trong làng Đông Thắm chờ đợi anh chàng pháo thủ trong vô vọng…

Mối tình của Hạnh và Nghĩa trong phim Bến không chồng miêu tả ở 3

cảnh nhỏ Cuộc hôn nhân của họ được nhà chồng chấp nhận khi Nghĩa từ chiến trường trở về Trong truyện bố Nghĩa chết còn trong phim Hạnh phụng dưỡng bố mẹ chồng rất chu đáo Nhân vật thứ ba xuất hiện đó là Nhài - người con gái được mẹ Nghĩa chọn lựa để sinh con Nhài chính là hình ảnh của những người phụ nữ sau lũy tre làng chịu sự sắp đặt của cha mẹ Sau khi

li hôn Hạnh, nhân vật Nghĩa không xuất hiện bất cứ lần nào trong phim Tác giả chuyển thể đã đưa vào truyện phim một chi tiết mới Hạnh lên thành phố nhằm kiếm một đứa con Chi tiết này khác với tiểu thuyết Dương Hướng Trong tiểu thuyết người đi tìm đứa con để duy trì hạnh phúc vợ chồng là Thủy người vợ thứ hai của Nghĩa

Ở cả tiểu thuyết và truyện phim đều chọn mở đầu là hình ảnh Nguyễn Vạn trở về với ngực đầy huy chương và kết thúc bằng cái chết của Vạn Nhưng kết thúc của phim đau đớn hơn Vạn treo cổ tự vẫn còn trong tiểu thuyết Vạn trẫm mình xuống bến tình Hạnh vẫn sống cuộc đời còn lại của mình với đứa con gái của Vạn Đây là một cái kết buồn và bi thảm cho những người phụ nữ làng Đông

Năm 2014, Lưu Trọng Ninh tiếp tục chuyển thể tiểu thuyết Bến không

chồng sang phim truyền hình Thương nhớ ở ai gồm có 34 tập, mỗi tập có

dung lượng khoảng 43, 44 phút Trong phim đạo diễn cũng dùng kết cấu thời gian tuyến tính, đặt ra nhiều vấn đề đó là bi kịch của con người trong mối quan hệ cá nhân với cá nhân, cá nhân với cộng đồng, bi kịch của những người lính bước chân từ cuộc chiến Mối thù giữa hai dòng họ Nguyễn - Vũ được nhấn mạnh sâu sắc, mâu thuẫn giai cấp được khắc sâu Số phận của những người phụ nữ được nhấn mạnh với những bi kịch, tài năng, phẩm chất và khát

vọng hạnh phúc Phim Thương nhớ ở ai chuyển thể cơ bản bảo lưu được nội

dung chính của truyện

Mở đầu hình ảnh Nguyễn Vạn trở về làng Đông lòng đầy tự hào với huy chương trên ngực Đạo diễn đã thêm vào chi tiết Nguyễn Vạn trực tiếp chứng kiến cảnh Liễu - Người phụ nữ không chồng mà chửa, bị cắt tóc, thả bè trôi sông trước sự ghẻ lạnh và khinh thường của tất cả mọi người Cách mở đầu phim truyền hình ấn tượng, hấp dẫn, lôi cuốn người đọc Nó hé lộ cuộc sống,

bi kịch của người phụ nữ thời hậu chiến Sự kiện tiếp theo Nguyễn Vạn ở căn nhà địa chủ Hào và mối quan hệ với mẹ con Hơn

Đạo diễn nhấn mạnh tình yêu lãng mạn của Hạnh và Nghĩa vượt qua hủ tục, rào cản của mối thù hai dòng họ Nguyễn - Vũ nhưng mối tình ấy cuối cùng cũng rơi vào bất hạnh

Mặc dù có tình cảm chân thành, thủy chung với Nhân nhưng Vạn và Nhân không thể vượt qua được chính mình, vượt qua hủ tục để đến với nhau

Số phận éo le đã đẩy hai con người cô đơn Nguyễn Vạn và Hạnh đến với nhau với “cuộc tình một đêm” Hạnh có mang, bỏ nhà đi mấy năm sau trở về

Một số đường dây phụ cũng được đưa vào trong phim đó là câu chuyện của Thắm và anh thợ ảnh, Cúc và Thành, Dâu và anh Hiệp (anh trai của Hạnh), đặc biệt là mối quan hệ của chủ tịch Đột với Nương (người con gái có giọng hát rất hay nhưng số phận hẩm hiu), Thủy - con vợ lẽ địa chủ Hào sống lạc quan, yêu đời trong sự dị nghị của mọi người đã chấp nhận cái chết để sẵn sàng bảo vệ trinh tiết, phẩm giá của mình Cải biên rõ nhất là số phận của những người phụ nữ đặc biệt là những ca nhi (Nương và Thủy - Thị Mầu) Đạo diễn Lưu Trọng Ninh đã phát triển và đưa thêm một số nhân vật mới vào trong phim đó là : nhân vật Nương, nhân vật Thủy, Liễu và phát triển tính cách nhân vật Đột, Hơn Lưu Trọng Ninh còn đưa thêm sự kiện ba cô gái Hạnh, Thắm, Cúc bỏ làng lên thủ đô Ở đó họ đã lao động, kiếm sống nơi đất khách quê người để tồn tại Họ vượt qua cuộc sống khó khăn tiếp tục sống, tiếp tục nuôi hi vọng

Cải biên rõ nhất là kết thúc của phim truyền hình là kết thúc mở Nguyễn Vạn cảm thấy tủi nhục, xấu hổ đã bỏ làng đi không hẹn ngày trở về

Kết thúc này một phần nào đã làm hài lòng khán giả hơn trong Phim Bến

không chồng và trong tiểu thuyết Bến không chồng Bởi nó gợi mở tư tưởng

nhân văn khắc họa niềm tin vào tương lai, hi vọng, sự đổi đời của con người trong bối cảnh xã hội mới Nguyễn Vạn đã không chọn cái chết, không có kết cục bi thảm Hình ảnh Nguyễn Vạn ngồi trên thuyền chèo thuyền trước không gian mênh mang, vô tận của dòng sông, gợi sự bứt phá, tháo bỏ, trốn chạy khỏi ngôi làng đầy định kiến và sự khổ đau Nguyễn Vạn có thể sẽ tìm thấy một tương lai rộng mở ở phía trước và sự dự cảm có thể Vạn sẽ trở về đoàn tụ với gia đình

1.2 Thời gian và không gian nghệ thuật chuyển thể từ tiểu thuyết Bến

không chồng sang phim Thương nhớ ở ai

1.2.1 Không gian nghệ thuật

Văn học và điện ảnh đều có một điểm chung đó là bối cảnh nền để phát triển câu chuyện Bối cảnh trong tác phẩm văn học có thể được phác họa bằng vài nét thông qua nghệ thuật ngôn từ Còn bối cảnh trong điện ảnh thường được các nhà làm phim dựng lại là lịch sử, xã hội, thời đại, văn hóa

mở ra trước mắt người đọc một cách trực quan sinh động

Đọc một cuốn tiểu thuyết người đọc có thể hình dung luôn ra không gian, hoặc không để ý đến không gian mà vẫn nắm bắt được đường dây cốt truyện trong tác phẩm văn học Không gian ấy có thể được độc giả làm mờ đi

mà không hề bị ảnh hưởng đến việc cảm nhận tác phẩm văn học Ở những tác phẩm điện ảnh thì ngược lại, các nhà làm phim luôn phải chọn những bối cảnh rõ ràng, chọn không gian phù hợp với nội dung của cốt truyện nhằm tạo

ấn tượng và thể hiện tài năng của mình Bối cảnh hành động trong câu chuyện cũng chính là hành động của cốt truyện Bên cạnh không gian của cốt tuyện chính là thời lượng trình chiếu, không gian màn ảnh trong đó là những khuôn hình Như vậy khi kể về câu chuyện nào đó trong tác phẩm hiện thực thì tác phẩm văn học và tác phẩm điện ảnh luôn chú ý tới hai yếu

tố thời gian và không gian Nó là nơi để các tác giả, đạo diễn gửi gắm ý đồ

và tư tưởng thẩm mĩ và nghệ thuật của mình

Bến không chồng là cuốn tiểu thuyết được viết từ thời điểm mở đầu

thập niên 90 của thế kỷ XX đã thể hiện được cái nhìn mới mẻ về bức tranh đời sống con người, đất nước thời chiến và hậu chiến Dương Hướng đã sáng tạo nên không gian điển hình cho hoàn cảnh lịch sử, văn hóa, xã hội đương thời Đó là hoàn cảnh đất nước trong chiến tranh, và thời hậu chiến đó là những lầm lạc trong cải cách, những hủ tục ngặt nghèo, sự mâu thuẫn dòng

họ, định kiến ăn sâu vào cách cảm, cách nghĩ của người dân Tác giả đặc biệt nhấn mạnh số phận của những người lính trong chiến tranh và sau chiến tranh, số phận những người phụ nữ

Bằng hiểu biết về lịch sử, xã hội, văn hóa Dương Hướng đã mang đến

cho người đọc khung cảnh ở làng Đông - một làng quê Bắc bộ: “Làng Đông

có nhiều cái nhất: Đình làng Đông to nhất, cây quéo làng Đông cao nhất, cầu

đá làng Đông đẹp nhất ; nước sông Đình cũng mát nhất Chả thế mà những người mẹ làng Đông thường vỗ về con trẻ bằng những câu hát ru “ À ơi… Chẳng to cũng gọi đình Đông - Có cầu Đá Bạc bắc qua sông Đình - Chàng

ơi có nhớ đến mình gọi đình Đông - Có cầu Đá Bạc bắc qua sông Đình - Chàng ơi có nhớ đến mình - Nhớ cầu Đá Bạc, nhớ đình làng Đông” Lại có

câu ca rằng “Sông làng Đông vừa trong vừa mát/ Đồng làng Đông ngan ngát

hương thơm Các cụ bảo, đất làng Đông nằm trên con mình rồng Con rồng

đó chính là dòng sông Đình bắt nguồn từ cống Linh chảy qua làng Đông uốn lượn như một con rồng Nước sông như dòng sữa mẹ làm tươi tốt đất và người làng Đông Cả làng Đông mang đường nét dân dã, cây đa bến nước sân đình

Từ những cô gái áo hồng đầu đội khăn the ngồi lắc lư hát cô đầu, đến những giai nhân tài sắc được chọn đứng làm quân cờ trong ngày lễ hội dồn dập tiếng trống đình ” [17, tr.18,19] Ngay những trang văn đầu tiên người đọc có thể