Đặc điểm nghệ thuật truyện cổ tích thần kì trong chương trình tiểu học

Các kiểu nhân vật trong truyện cổ tích thần kì ở chương trình Tiểu học 28 2.2.1.. Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam thì truyện cổ tích chiếm một khối lượng lớn, phản ánh được nhiề

Em xin trân trọng tỏ lòng cảm ơn đặc biệt sâu sắc đến Th.s Đặng Lê Thủy Tiên, T.S Đỗ Thùy Trang – những người đã góp ý kiến quý giá để

em hoàn thành khóa luận

Em cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới quý thầy cô giáo trong bộ môn Ngữ Văn, khoa Sư phạm Tiểu học – Mầm non, quý thầy cô của trường Đại học Quảng Bình đã nhiệt tình giúp đỡ tạo mọi điều kiện thuận lợi để

em bồi dưỡng tri thức và hoàn thành khóa học vừa qua

Thiết tha bày tỏ lời cảm ơn tới những người thân yêu trong gia đình, bạn bè đã động viên, giúp đỡ em trong quá trình học tập và thực hiện khóa luận

Quảng Bình, tháng 5 năm 2019

Tác giả khóa luận

Phạm Thị Lan

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp: “Đặc điểm nghệ thuật truyện

cổ tích thần kì trong chương trình Tiểu học” là kết quả nghiên cứu của

riêng tôi Các tài liệu, kết quả nghiên cứu trong khóa luận là hoàn toàn trung thực và chưa từng công bố trong bất cứ công trình nào

Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

Quảng Bình, tháng 5 năm 2019

Tác giả khóa luận

Phạm Thị Lan

MỤC LỤC

MỤC LỤC 1

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 5

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 7

4 Phương pháp nghiên cứu 7

5 Đóng góp của đề tài 7

6 Cấu trúc khóa luận 8

NỘI DUNG 9

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRUYỆN CỔ TÍCH VÀ TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ TRONG CHƯƠNG TRÌNH TIỂU HỌC 9 1.1 Vấn đề chung về truyện cổ tích 9

1.1.1 Khái niệm truyện cổ tích 9

1.1.2 Phân loại truyện cổ tích 10

1.1.3 Thời điểm ra đời của truyện cổ tích 12

1.1.4 Truyện cổ tích trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học 13

1.2 Truyện cổ tích thần kì trong chương trình Tiểu học 16

1.2.1 Khảo sát truyện cổ tích thần kì trong chương trình Tiểu học 18

1.2.2 Vai trò, ý nghĩa của truyện cổ tích thần kì đối với học sinh Tiểu học 19

CHƯƠNG 2 NHÂN VẬT TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ TRONG CHƯƠNG TRÌNH TIỂU HỌC 27

2.1 Nhân vật cổ tích 27

2.2 Các kiểu nhân vật trong truyện cổ tích thần kì ở chương trình Tiểu học 28 2.2.1 Nhân vật siêu nhiên 29

2.2.2 Nhân vật con người 34

2.2.3 Nhân vật loài vật 40

CHƯƠNG 3 NGÔN NGỮ, KHÔNG GIAN, THỜI GIAN VÀ KẾT CẤU TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ TRONG CHƯƠNG TRÌNH TIỂU HỌC45

3.1 Ngôn ngữ truyện cổ tích 45

3.2 Không gian, thời gian nghệ thuật 48

3.2.1 Không gian nghệ thuật 48

3.2.2 Thời gian nghệ thuật 54

3.3 Kết cấu truyện cổ tích thần kì 57

KẾT LUẬN 60

TÀI LIỆU THAM KHẢO 62

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Văn học là một loại hình nghệ thuật thuộc hình thái ý thức xã hội Đã từ lâu, văn học đóng vai trò là một chiếc chìa khóa vạn năng mở cánh cửa trí thức đưa con người tới những chân trời rộng lớn, cũng nhờ văn học mà tâm hồn con người được bồi đắp mãi lên Quả đúng như lời nhận định của nhà văn M.Gorki: “Văn học là nhân học” Như dòng sông ra biển lớn, văn học dân gian là một nhánh sông, một bộ phận của biển cả văn học, đóng góp một khối lượng đồ sộ tác phẩm làm nên một nền văn học dân tộc giàu có, phong phú và

đa dạng Không những thế nó còn được coi là điểm tựa về mặt tinh thần cho dân tộc ấy phát triển Như ở Việt Nam có 54 dân tộc anh em, mỗi dân tộc đều

có một nét văn hoá dân gian riêng Nền văn học dân gian Việt Nam đã trải qua hơn bốn nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước từ thời các vua Hùng đến ngày nay Đi suốt chiều dài lịch sử ấy, trong tâm hồn của 54 dân tộc không có thời kì nào, giai đoạn nào nhân dân ta không sáng tác văn học dân gian Chính sức sống tiềm ẩn ấy của nền văn học dân gian nói riêng và nền văn hóa dân gian nói chung đã làm nên nét đẹp trong tâm hồn người Việt Trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam thì truyện cổ tích chiếm một khối lượng lớn, phản ánh được nhiều mặt tư tưởng, thái độ, tình cảm của nhân dân trong suốt chiều dài lịch sử, trong đó phải kể đến truyện cổ tích thần

kì Ra đời trong một xã hội có sự phân chia giai cấp, truyện cổ tích thần kì không chỉ phản ánh những mối quan hệ giữa con người với con người mà còn

là tiếng thở dài của những mảnh đời, những nhân vật, những số phận bị áp bức trong xã hội Bước vào thế giới của những truyện cổ tích thần kì người đọc không chỉ thỏa mãn được nhu cầu tìm hiểu, khám phá về chuyện đời xa xưa mà còn rút ra được những bài học về nguyên tắc sống, nguyên tắc làm người Bởi vậy, nghiên cứu từng khía cạnh, từng lĩnh vực của truyện cổ tích

thần kì vẫn luôn là một yêu cầu bức thiết với mỗi người khi quan tâm, tìm hiểu nền văn học dân tộc, văn học nhân loại

Học sinh tiểu học được tiếp xúc với truyện cổ tích thần kì bằng nhiều phương tiện và hình thức khác nhau, trong nhà trường chủ yếu thông qua tiết học Tiếng Việt Truyện cổ tích thần kì đã tác động mạnh tới “vùng tình cảm” của tuổi thơ, góp phần tích cực vào việc giáo dục thẩm mỹ, tình cảm và hình thành nhân cách trẻ em Chính sức lôi cuốn ấy của truyện cổ tích thần kì mà trẻ em Việt Nam nói riêng và trẻ em thế giới nói chung đều rất thích nghe, thích đọc Ngay từ lúc còn bé thơ, các em đã muốn bà, mẹ, anh, chị… kể cho nghe những câu truyện cổ tích, nhất là truyện cổ tích thần kì để rồi trong mỗi giấc mơ các em lại được thỏa mãn trí tưởng tượng được gặp ông Bụt, bà Tiên, được sống trong thế giới cổ tích thần kì cùng với các Công chúa, Hoàng tử Như vậy, truyện cổ tích thần kì là một nhu cầu không thể thiếu với học sinh tiểu học Thấy được vai trò quan trọng của truyện cổ tích thần kì với trẻ em, các soạn giả đã đưa vào chương trình giáo dục học sinh tiểu học một số lượng đáng kể các câu truyện cổ tích thần kì để không chỉ thỏa mãn nhu cầu của các

em mà còn nhằm giáo dục thẩm mỹ, bồi dưỡng tình cảm và hình thành nhân cách trẻ ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường Trong thời đại ngày nay, xã hội ngày càng phát triển, sự bùng nổ mạnh mẽ của công nghệ thông tin và khoa học kỹ thuật khiến cho con người cùng một lúc có thể tiếp nhận tri thức

từ nhiều kênh khác nhau Trẻ em cũng là một lực lượng năng động được làm quen với nhiều loại hình giải trí tốn nhiều thời gian mà xa dần những truyện

cổ tích giản dị, trong sáng Mặc dù truyện cổ tích nói chung và truyện cổ tích thần kì nói riêng không thể thay thế được tất cả các nhân tố cấu thành nên việc giáo dục nhưng việc giáo dục trẻ em bằng truyện cổ tích thần kì là một việc làm đơn giản và thiết thực Là một giáo viên tiểu học tương lai, tôi muốn các em có những hiểu biết về các đặc trưng của truyện cổ tích đặc biệt là

truyện cổ tích thần kì, cảm nhận được những tư tưởng, tình cảm để các em có

ý thức yêu quý, bảo vệ Mặt khác giúp các em làm giàu thêm vốn sống, đạo lý làm người và cách ứng xử trong giao tiếp với mọi người xung quanh thông

qua truyện cổ tích Vì vậy, tôi mạnh dạn chọn đề tài: “Đặc điểm nghệ thuật

truyện cổ tích thần kì trong chương trình Tiểu học”

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Đã có nhiều công trình, bài viết nghiên cứu về truyện cổ tích, đặc biệt là truyện cổ tích thần kì Trong khóa luận này, tôi chỉ điểm qua những tài liệu trong phạm vi bao quát được:

Nguyễn Đổng Chi, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, 5 tập,Viện văn

học xuất bản 1993 Trong giáo trình này đã đề cập đến rất nhiều truyện cổ tích thuộc các thể loại khác nhau, trong đó có đề cập nhiều đến truyện cổ tích thần

kì

Tăng Kim Ngân, Cổ tích thần kì người Việt – Đặc điểm cấu tạo cốt

truyện, NXB KHXH 1994 Trong giáo trình này, tác giả đã đề cập đến các

truyện cổ tích thần kì, đặc điểm cấu tạo cốt truyện cổ tích

Bùi Mạnh Nhi, Văn học dân gian và những tác phẩm chọn lọc, NXB

Giáo dục 2004 Trong giáo tình này, tác giả đã sưu tầm những tác phẩm văn học dân gian thuộc các thể loại khác nhau như truyện cười, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, vè

Nhà nghiên cứu Vladimia Iacốplêvích Prốp ông được giới khoa học nhất trí công nhận là người đã đạt những thành tựu lớn lao trong việc tìm tòi, tiếp cận chân lý khoa học thông qua nghiên cứu truyện cổ tích dân gian, đặc biệt

là truyện cổ tích thần kì Những tác phẩm chính của ông về lĩnh vực này đã

được dịch ra Tiếng Việt như Hình thái truyện cổ tích, Những cội rễ lịch sử

của truyện cổ tích thần kì,

“Truyện cổ tích” trong từ điển văn học, tác giả Chu Xuân Diên nêu lên những đặc điểm cơ bản về phương pháp sáng tác truyện cổ tích thần kì Ông cho yếu tố thần kì đóng vai trò quan trọng trong kết cấu Quá trình dẫn dắt câu chuyện biểu hiện ở chỗ yếu tố thần kì can thiệp vào cốt truyện dẫn đến kết thúc có tính chất ước mơ là sự đổi đời của nhân vật chính Nhân vật được cấu tạo theo hai tuyến thiện – ác, nhân vật xây dựng theo khuynh hướng lý tưởng hóa tượng trưng cho cái cốt còn nhân vật ác thể hiện theo khuynh hướng phê phán xã hội, thể hiện cho cái xấu

Trong công trình “Sơ bộ tìm hiểu những vấn đề truyện cổ tích qua truyện

Tấm Cám” của Đinh Gia Khánh xuất bản năm 1968 là nghiên cứu có tính chất

toàn diện, đề cập đến hầu hết các vấn đề chính trong truyện Tấm Cám ở Việt Nam Theo ông, truyện Tấm Cám ở Việt Nam phải để Tấm trừng phạt Cám

như vậy mới chân thực Cô Tấm phải lựa chọn cách giết chúng (mẹ con mụ gì ghẻ) để được sống yên lành Đáng chú ý trong công trình này ông đã phân tích sự kết hợp hai chủ đề trong truyện cổ tích: chủ đề đấu tranh xã hội và chủ

đề phong tục Trong những bài viết khác, Đinh Gia Khánh cũng đã đề cập dến yếu tố siêu nhiên, yếu tố thần kì và cho rằng phần hư cấu rất quan trọng Nó là phương tiện tiếp sức cho nhân vật chính hoàn thành nhiệm vụ Ngoài ra, ông còn chỉ được tính địa phương và tính quốc tế của các thể loại truyện dân gian PGS Chu Xuân Diên đã nhận xét rằng, cố GS Đình Gia Khánh đã đứng ở góc độ người nghiên cứu văn học để nghiên cứu văn học dân gian từ góc nhìn thi pháp

Tác giả Nguyễn Tất Phát, Bùi Mạnh Nhị trong bài Nhân vật lý tưởng và

cốt truyện của cổ tích thần kì báo văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh số 316 ở

mục“Những phần thưởng dành cho nhân vật” có viết “Trong truyện cổ tích

thần kì, nhân dân luôn chăm chú theo dõi nhân vật lý tưởng của mình và dành cho họ những phần thưởng xứng đáng” Bên cạnh những phần thưởng mà

nhân dân dành cho nhân vật lý tưởng bao giờ cũng kèm theo đòn trừng phạt đối với kẻ thù

Việc nghiên cứu trực tiếp thi pháp truyện cổ tích có thể kể đến Hà Bình

Trị Trong cuốn Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn học dân gian,

ông đã cho người đọc hiểu những khái niệm về một số yếu tố thi pháp các thể loại văn học dân gian, yếu tố ngôn ngữ, kết cấu, nhân vật chính, không gian

và thời gian nghệ thuật

Như vậy, những công trình được đề cập trên ít nhiều đã gợi ý cho chúng tôi đi sâu hơn vào vấn dề nghiên cứu đề tài khóa luận

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những tác phẩm thuộc thể loại truyện

cổ tích thần kì trong chương trình sách giáo khoa Tiếng Việt từ lớp 1 đến lớp

5

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu đặc điểm nghệ thuật truyện cổ tích thần kì trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp khảo sát, thống kê: Thống kê các truyện cổ tích ở chương

trình Tiểu học

- Phương pháp phân tích – tổng hợp: Phân tích các kiểu nhân vật, kết cấu, ngôn ngữ, không gian, thời gian của truyện cổ tích thần kì để thấy được những đặc điểm cơ bản về nghệ thuật của truyện cổ tích thần kì từ đó tổng

hợp và đưa ra kết luận chung

5 Đóng góp của đề tài

Về mặt lí luận, công trình nghiên cứu một cách có hệ thống về các đặc

điểm nghệ thuật của truyện cổ tích thần kì Việt Nam trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học Từ đó làm rõ các vấn đề về nghệ thuật của truyện cổ tích thần

kì, góp thêm tiếng nói vào vấn đề nghiên cứu đặc trưng của truyện cổ tích Ngoài ra, đề tài cũng góp phần làm nổi bật được vai trò, ý nghĩa giáo dục chân – thiện – mỹ cho học sinh Tiểu học

Về mặt thực tiễn, đề tài là nguồn tài liệu tham khảo cho sinh viên học tập, nghiên cứu, giúp cho giáo viên Tiểu học có thể vận dụng vào giảng dạy truyện cổ tích thần kì trong chương trình Tiểu học

6 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung khóa luận gồm 3 chương:

Chương 1: Khái quát chung về truyện cổ tích và truyện cổ tích thần kì trong chương trình Tiểu học

Chương 2: Nhân vật truyện cổ tích thần kì trong chương trình Tiểu học Chương 3: Ngôn ngữ, không gian, thời gian và kết cấu truyện cổ tích thần kì trong chương trình Tiểu học

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRUYỆN CỔ TÍCH VÀ TRUYỆN

CỔ TÍCH THẦN KÌ TRONG CHƯƠNG TRÌNH TIỂU HỌC

1.1 Vấn đề chung về truyện cổ tích

1.1.1 Khái niệm truyện cổ tích

Cho đến nay, truyện cổ tích đã có rất nhiều khái niệm, song nhìn chung

là giống nhau về cơ bản Mỗi một khái niệm mà các nhà nghiên cứu đã đưa ra đều nhằm bổ sung, làm phong phú thêm những hiểu biết của chúng ta về thể loại truyện cổ tích

Truyện cổ tích là những truyện truyền miệng dân gian kể lại những câu chuyện tưởng tượng xoay quanh một số nhân vật quen thuộc như nhân vật tài giỏi, nhân vật dũng sĩ, người mồ côi, người em út, người con riêng, người nghèo khổ, người có hình dạng xấu xí, người thông minh, người ngốc nghếch

và cả những câu chuyện kể về các con vật nói năng và hoạt động như con người

Thế giới truyện cổ tích là thế giới có sự phân hóa giàu nghèo, tốt xấu, một thế giới với nhiều số phận con người nhỏ bé bị áp bức Qua những số phận khác nhau của nhân vật, truyện trình bày kinh nghiệm sống, quan niệm đạo đức, lí tưởng và mơ ước của nhân dân lao động Trong truyện cổ tích có nhiều con người với tấm lòng cao thượng và luôn chứa đựng luật nhân quả nên những con người bình dân đã gửi gắm tình cảm của mình với truyện cổ tích:

“ Tôi yêu truyện cổ nước tôi Vừa nhân hậu lại tuyệt vời sâu xa Thương người rồi mới thương ta Yêu nhau dù mấy cách xa cũng tìm

Ở hiền thì lại gặp hiền Người ngay thì được phật tiên độ trì”

(Lâm Thị Vỹ Dạ)

Trong chương trình Tiểu học có rất nhiều mẫu truyện cổ tích mang yếu

tố hoang đường kì ảo làm hấp dẫn các em nhỏ Khi đọc truyện cổ tích các em được bắt gặp nhiều số phận con người với nhiều hoàn cảnh, tính cách khác nhau, qua đó các em sẽ biết cảm thông cho những số phận con người đáng thương

1.1.2 Phân loại truyện cổ tích

Có nhiều cách phân loại truyện cổ tích Việt Nam được nêu lên nhưng chưa có bản phân loại nào được thuyết giải đầy đủ trên cơ sở những tiêu chí

+ Truyện cổ tích sinh hoạt

Đây cũng là cách phân loại được tác giả Lê Bá Hân, Trần Đình Sử,

Nguyễn Khắc Phi áp dụng phân loại truyện cổ tích trong cuốn “Từ điển thuật

ngữ Văn học” Cách phân chia này kết hợp vận dụng những tiêu chí và căn cứ

khác nhau Trong đó, nổi bật lên hai tiêu chí quan trọng là đề tài và phương pháp sáng tác Phân biệt truyện cổ tích về người với truyện cổ tích loài vật chủ yếu dựa vào đề tài (đối tượng phản ánh) Còn khi tách bộ phận truyện cổ tích về người thành hai loại (truyện cổ tích về người và truyện cổ tích sinh hoạt) thì chủ yếu dựa vào mức độ sử dụng yếu tố thần kì mà thực chất dựa vào phương pháp sáng tác Cách phân chia này phù hợp với tiến trình lịch sử của truyện cổ tích các dân tộc

Ranh giới giữa các truyện cổ tích nói trên không phải lúc nào cũng rõ ràng, dứt khoát Những yếu tố thần kì vẫn rải rác trong truyện cổ tích sinh hoạt, những môtíp đời sống xã hội với mức độ đậm nhạt khác nhau vẫn thường xuyên có mặt trong truyện cổ tích thần kì Và tương tự như thế những loài vật thuộc nhiều loại khác nhau vẫn hay được nói tới trong truyện cổ tích

về người Nói tóm lại, cách phân loại như trên có tính tương đối

Trong thể loại truyện cổ tích, truyện cổ tích thần kì là nhóm truyện tiêu

biểu và quan trọng nhất Nó ra đời sớm và đặc trưng nổi bật của truyện cổ tích đều có thể tìm thấy trong nhóm truyện này Khuynh hướng nổi bật của truyện

cổ tích thần kì không phải là nhấn mạnh hiện thực (điều đang có) mà là trình bày mơ ước, nguyện vọng và lí tưởng xã hội của nhân dân (điều nên có), thông qua chiến thắng tất yếu của cái đẹp và cái thiện hoàn hảo Yếu tố kì ảo rất đậm và tham gia như một phần không thế thiếu trong sự phát triển cốt truyện, nó đề cao trí tưởng tượng phong phú và lãng mạn của tác giả dân gian Kết thúc truyện thần kì thường có hậu, mang lại sự vui vẻ, lạc quan, thỏa mãn

mơ ước cho nhân dân

Truyện cổ tích loài vật là nhóm truyện mà nhân vật là các con vật trong

thế giới loài vật Các con vật có thể là hoang dã hoặc là những vật nuôi Thông qua mối quan hệ của các con vật đó mà tác dân gian gián tiếp phản ánh mối quan hệ giữa con người Do vậy, truyện cổ tích loài vật có những yếu tố

gắn liền với truyện ngụ ngôn Tuy nhiên chúng có những nét khác nhau đặc

trưng Truyện cổ tích loài vật có lẽ có nguồn gốc từ thờ cúng vật tổ khi nghi lễ

đó mất thiêng dần Trong truyện cổ tích loài vật của các dân tộc Việt Nam thì những con vật nhỏ bé và những vật nuôi chiếm được thiện cảm của tác giả dân gian nhiều hơn những con vật to lớn và những con vật hoang dã

Truyện cổ tích sinh hoạt là nhóm truyện ra đời muộn, khi mâu thuẫn và

đấu tranh xã hội trở nên gay gắt, nhân dân không còn ảo tưởng giải quyết các

vấn đề xã hội bằng yếu tố kì ảo Tinh thần thực tế đã chi phối những sáng tác nghệ thuật của nhóm truyện này, những sinh hoạt đời thường, những quan hệ gia đình và xã hội cụ thể phong phú, khiến cho yếu tố hiện thực đậm hơn yếu

tố hoang đường Mơ ước công bằng, dân chủ phản ánh tập trung trong nhóm truyện ca ngợi tình nghĩa và phê phán thói vô đạo Yếu tố kì ảo ít hơn truyện

cổ tích thần kì và thường tập trung ở cuối truyện, nhằm tô đậm hiện thực hơn

là phản ánh ước mơ

1.1.3 Thời điểm ra đời của truyện cổ tích

Về mặt văn học, khi thần thoại trên bước đường tan rã thì cổ tích dần dần được hình thành Cùng với sử thi, những truyện cổ tích đầu tiên nảy sinh từ thần thoại Nói cách khác, những truyện thần thoại ra đời muộn đã bị “cổ tích hóa” cho phù hợp với tư duy và hoàn cảnh lịch sử của thời đại mới Như vậy, thần thoại đã bị tan rã, một hướng bị sử thi, truyền thuyết hóa còn hướng kia

cổ tích hóa Đây là một sự biến đổi khá phức tạp mà cho đến nay chưa được nghiên cứu đầy đủ Ở nhiều nước, nhiều dân tộc, những truyện cổ tích đầu nguồn rất gần gũi với thần thoại Đó là những câu chuyện kể về dũng sĩ diệt quái vật (dũng sĩ đánh rắn, dũng sĩ diệt chim đại bàng ) Những câu chuyện này có gốc tích từ cuộc đấu tranh với thiên nhiên trong thần thoại

Về mặt xã hội, truyện cổ tích ra đời từ khi cổ đại, gắn liền với quá trình tan rã của chế độ công xã nguyên thủy, hình thành của gia đình phụ quyền và phân hóa giai cấp trong xã hội, có thể nói rằng, giai đoạn hoàng kim của truyện cổ tích chỉ trùng lặp với lịch sử chế độ phong kiến, khi xã hội loài người có sự phân chia giai cấp thì mối quan hệ giữa người với người ngày càng phức tạp, tất yếu mâu thuẫn xã hội nảy sinh

Về mặt nhận thức, truyện cổ tích ra đời khi tư duy con người đã được hoàn thiện lên một trình độ mới Con người có khả năng phân tích sâu sắc hơn

về những vấn đề xã hội Đó là những mâu thuẫn giữa anh (chị) và em, mâu

thuẫn dì ghẻ (cha dượng) với người con riêng, mâu thuẫn giữa người giàu và người nghèo,

1.1.4 Truyện cổ tích trong chương trình Tiếng Việt Tiểu học

TT Tên truyện Tập Trang Thể loại Dạng bài học

chuyện, chính tả

chuyện, chính tả

7 Bốn anh tài 2 4 Cổ tích Tập đọc, kể chuyện,

đó rèn luyện các kỹ năng phát triển ngôn ngữ, tư duy cho học sinh

Những câu chuyện cổ tích được đưa vào chương trình Tiếng Việt Tiểu học còn nhằm mục đích cung cấp những kinh nghiệm về cách sống, cách ứng

xử cho các em Theo từng câu chuyện các em sẽ thấy được từ những phong tục tập quán đến cảnh sắc thiên nhiên qua đó làm tăng thêm vốn hiểu biết cho học sinh Tiểu học

1.2 Truyện cổ tích thần kì trong chương trình Tiểu học

Truyện cổ tích thần kì là nhóm truyện tiêu biểu và quan trọng nhất Nó ra

đời sớm và đặc trưng nổi bật của truyện cổ tích đều có thể tìm thấy trong nhóm truyện này Khuynh hướng nổi bật của truyện cổ tích thần kì không phải là nhấn mạnh hiện thực (điều đang có) mà là nói lên mơ ước, nguyện

vọng và lí tưởng xã hội của nhân dân (điều nên có), thông qua chiến thắng tất yếu của cái đẹp và cái thiện hoàn hảo Yếu tố kì ảo rất đậm và tham gia như một phần không thế thiếu trong sự phát triển cốt truyện, nó đề cao trí tưởng tượng phong phú và lãng mạn của tác giả dân gian Kết thúc truyện thần kì thường có hậu, mang lại sự vui vẻ, lạc quan, thỏa mãn mơ ước cho nhân dân Trong truyện cổ tích thần kì yếu tố kì diệu đậm đà hơn so với các tiểu loại khác Yếu tố thần kì không chỉ tạo ra màu sắc li kì, khác lạ và hấp dẫn cho truyện cổ tích mà nó còn có ý nghĩa rất quan trọng, nếu thiếu nó bản thân nhân vật không thể vượt qua được những thử thách gay go để chiến thắng kẻ thù, bảo vệ công lý, chính nghĩa Có người cho rằng, truyện cổ tích thần kì có nhiều yếu tố cổ xưa liên quan đến những quan niệm thần thoại và tín ngưỡng của con người thời thị tộc, bộ lạc nguyên thủy (như những cấm kỵ hôn nhân huyết thống, vấn đề thừa kế tài sản, tục hiến sinh ) Tuy nhiên, nội dung chính của truyện cổ tích thần kì là phản ánh hiện thực đời sống xã hội có giai cấp Chính vì vậy mà những nhân vật trung tâm của truyện cổ tích thần kì là những con người thấp hèn trong xã hội như đội lốt xấu xí, người mồ côi, người con riêng, người em út Truyện cổ tích thần kì thường miêu tả những nhân vật bất hạnh ấy theo khuynh hướng lý tưởng hóa những phẩm chất đạo đức của họ, giải quyết vấn đề của họ theo một kết cụ có tính chất ước mơ Càng về sau này, với sự phát triển xã hội có giai cấp, chủ đề về đấu tranh xã hội dần dần đi sâu vào cốt truyện và những nội dung đấu tranh giai cấp được lồng vào trong quan hệ gia đình, xã hội

Một đặc điểm khác của truyện cổ tích thần kì là sự tưởng tượng và hư cấu dựa trên cơ sở hiện thực và phi hiện thực (khác với truyện cổ tích sinh hoạt dựa trên cơ sở hiện thực đời sống) Ở đây, cái có thực hoặc có thể có thực được kết hợp, hòa lẫn vào cái thần kì hư ảo, không có thực tạo thành một thể thống nhất làm nên một thế giới truyện cổ tích Hầu hết những vấn đề xã

hội trong truyện cổ tích đều được giải quyết một cách trực tiếp hoặc gián tiếp bởi các lực lượng thần kì Có thể thấy, nội dung truyện cổ tích thần kì rất phong phú và đa dạng, thể hiện mọi mặt trong đời sống sinh hoạt, lao động sản xuất và chiến đấu Truyện cổ tích còn thể hiện những quan điểm thẩm mỹ, quan điểm nhân sinh, những tâm tư tình cảm, ước vọng của người dân trong

xã hội có sự phân chia giai cấp

1.2.1 Khảo sát truyện cổ tích thần kì trong chương trình Tiểu học

Lớp 1

TT Tên truyện Tập Trang Thể loại Dạng bài học

XuKhomlinXki – nhà giáo dục học lỗi lạc người Nga đã cho rằng:

“Truyện cổ tích là môi trường nuôi dưỡng tâm hồn trẻ, là ngọn gió tươi mát thổi bùng lên ngọn lửa tư duy và ngôn ngữ của trẻ” Vậy vì sao truyện cổ tích lại có vai trò quan trọng như vậy?

Có lẽ đối với trẻ thơ, không có món quà nào hấp dẫn bằng truyện cổ tích

Từ trẻ em nhút nhát, yếu đuối nhất đến những em được coi là ngỗ nghịch,

bướng bỉnh nhất truyện cổ tích đều làm cho chúng say mê Đối với học sinh tiểu học đến với truyện cổ tích là đến với những giấc mơ thần tiên một cách tự nhiên nhẹ nhàng và đầy thích thú

Ở trường Tiểu học, học sinh lĩnh hội truyện cổ tích qua phân môn kể chuyện (thuộc môn Tiếng việt) Đây là một phân môn dạy học lí thú, hấp dẫn

ở các lớp trong trường Tiểu học Tiết kể chuyện thường được các em chờ đón

và tiếp thu bằng một tâm trạng hào hứng vui thích Trên thực tế nếu tiết dạy

kể chuyện được giáo viên quan tâm đúng mức ta sẽ thấy khuôn mặt hồ hởi, say mê của các em khi đến giờ kể chuyện nhưng đặc biệt là truyện cổ tích Các em sống cùng với các diễn biến của câu chuyện như thể mình là một nhân vật trong câu chuyện đó: lo lắng, căng thẳng, hồi hộp, vui sướng, hả hê dường như mọi cung bậc tình cảm được các em thể hiện không dấu diếm khi nghe truyện cổ tích Các em sống đúng với tuổi thơ của mình trong thế giới của truyện cổ tích Mỗi khi đến với truyện cổ tích các em như lạc vào một thế giới khác, thế giới mà trong đó có những con thú biết nói, những nàng công chúa xinh đẹp, những chàng hoàng tử thông minh, dũng cảm, những bà tiên ông bụt giàu phép biến hóa, tốt bụng và luôn giúp đỡ mọi người khi gặp khó khăn hoạn nạn, những mụ phù thủy độc ác cuối cùng cũng bị trừng trị các

em tự hòa mình vào nhân vật, vui buồn cùng nhân vật trong truyện và tự nhận mình là những chàng hoàng tử, những cô công chúa xinh đẹp

Rõ ràng truyện cổ tích có những yếu tố đáp ứng được nhiều nhu cầu tinh thần của trẻ và là món ăn không thể thiếu được của trẻ

Nhân vật chính diện trong truyện cổ tích đều trung thực, biết yêu thương

và có lòng vị tha vô hạn Đó là một thứ tình thương dành cho những người đồng cảnh ngộ Ta có thể hiểu vì sao cô Tấm chỉ đến ở với bà lão trong hàng nước cô đơn, vì sao Sọ Dừa lại đầu thai vào một nhà nghèo khổ, cô gái nhỏ giấu cơm đưa cho ông lão qua đường mà được ban thưởng sắc đẹp, chàng

nông dân cứu giúp con chó, con mèo mà được giúp đỡ trở nên giàu có, người nông dân là có thực nhưng anh ta có thể phục sinh người chết bằng cách cho

ăn lá cây đa thần là yếu tố kì ảo Chính những yếu tố đó làm cho truyện cổ tích có sức hấp dẫn kì lạ đối với trẻ thơ

Như vậy, có thể nói nghe kể chuyện là một nhu cầu thực sự của trẻ em Dường như trong mỗi bạn nhỏ có cái mà ta có thể gọi đói là nhu cầu “bản năng” về sự huyền diệu và kì lạ Trong truyện cổ tích có thể thỏa mãn nhu cầu rất tự nhiên mà cũng rất khẩn thiết đó là trẻ thơ bởi những yếu tố kì ảo, thần

kì của nó

Truyện cổ tích có tính giáo dục cao:

Lứa tuổi thiếu nhi là một giai đoạn phát triển phức tạp có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống con người Cùng với sự hoàn thiện dần về thể chất, lứa tuổi thiếu nhi có những đặc điểm tâm lý riêng biệt, tư duy hình tượng cụ thể chiếm ưu thế, giàu cảm xúc, thích tìm tòi khám phá ham hiểu biết Nhân cách của các em đang trong giai đoạn phát triển và chịu sự chi phối tác động của nhiều yếu tố, các em dễ bắt chước Việc in những dấu hằn đầu tiên về cái đẹp vào tâm trí các em có ý nghĩa quyết định đến việc hình thành những cảm xúc và quan niệm thẩm mỹ, lòng nhân ái của các em sau này Chính lẽ đó truyện cổ tích đã trở thành một phương tiện giáo dục rất hiệu nghiệm đối với trẻ thơ Mỗi câu chuyện là một bài học sống động về những phẩm chất đạo đức, về cách xử trí tinh khôn cần có để giúp cho trẻ biết sống đẹp với đời, biết ứng xử tốt với những người xung quanh và nhiều khi còn giúp trẻ cảm nhận một cách nhạy bén đối với cái thiêng liêng nhất, cao đẹp nhất trong tình cảm con người như: người mẹ vì thương nhớ con mà ốm đến chết Vậy mà khi chết rồi bà vẫn hóa thành cây vú sữa chắt những giọt sữ tinh khiết nhất của

mình cho con trong câu chuyện Sự tích cây vú sữa – tiết 1 Cô bé đã không

quản đường xa giá rét đi tìm bông hoa cúc trắng đem về chữa bệnh cho mẹ,

khi hái được bông hoa cô gái nghe văng vẳng lời bà cụ nói “mỗi cánh hoa sẽ

là một ngày mẹ cháu được sống” và cô bé kêu lên “Trời! Mẹ chỉ còn sống được hai mươi ngày nữa!” cô bé đã xé những cánh hoa ra nhiều sợi để mẹ được sống nhiều hơn Truyện ca ngợi tình yêu mẹ, lòng hiếu thảo của cô bé trong truyện đã làm cho trời đất cảm thông, giúp cô chữa khỏi bệnh cho mẹ Hầu hết các trường Tiểu học đều xếp tiết kể chuyện vào cuối tuần nên tiết kể chuyện trở thành một ấn tượng không quên của mỗi tuần đi qua Khác hẳn với những tiết tập đọc, học thuộc lòng, từ ngữ, ngữ pháp Ở những tiết kể chuyện giáo viên và học sinh dường như thoát li khỏi sách vở mà giao hòa tình cảm một cách hồn nhiênthông qua nội dung từng câu chuyện được kể, thông qua lời kể của cô và lời kể của các bạn Mọi người như được sống lại trong những giây phút hồi hộp, cảm xúc ngoài hoạt động thông thường của một giờ lên lớp, bởi không có những hiện tượng hỏi bài hay truy bài căng

thẳng Gần như một mối quan hệ thầy - trò được xác lập giữa một bầu không

khí mới, không khí của cổ tích, không khí của sự khích lệ, không khí của lòng

vị tha rất đõi thanh cao

Tuy nhiên hiện nay rất tiếc một số giáo viên vẫn chưa dành cho tiết học một sự đầu tư xứng đáng Vì vậy, không ít câu chuyện mặc dù tốt, nội dung phong phú , hấp dẫn vẫn trở thành nhạt nhẽo ít sự thuyết phục, gây một ấn tượng không đẹp trong tâm hồn các em Ở nhà trường Tiểu học kể chuyện là một nhu cầu thiết yếu của lứa tuổi thiếu nhi Ngay từ khi bập bẹ tập nói các

em đã thích nghe kể chuyện qua lời ru à ơi của mẹ, qua lời kể thủ thỉ của bà Đến lứa tuổi Tiểu học, nhu cầu nghe kể chuyện không hề suy giảm mà lại tiếp tục tăng lên, đặc biệt là đối với các loại truyện dân gian Tiết kể chuyện với lời kể của giáo viên tự nhiên, có sức truyền cảm, hấp dẫn cao, đặt mình vào hoàn cảnh của nhân vật mà kể, sẽ làm cho học sinh cảm thấy thoải mái hứng thú, lôi cuốn được sự chú ý của các em Giúp các em hình thành được biểu

tượng có từ thực tế xung quanh, cùng các khái niệm mới và mở rộng kinh nghiệm sống cho các em một cách thoải mái không qua trừu tượng, khó hiểu Niềm say mê hứng thú bộc lộ rất rõ khi các em ngồi nghe kể chuyện: Mắt chăm chú vào người kể chuyện, niềm vui, nỗi buồn, sự lo sợ thể hiện trên nét mặt, qua các cử chỉ động tác của tay và chân Hứng thú nghe kể chuyện gắn liền với sự phát triển của tình cảm say mê cái mới lạ của tuổi thơ Mỗi câu chuyện mở ra trươc mắt các em một thế giới kì thú, muôn hình, muôn vẻ, gợi cho trẻ sự tò mò, lòng ham học hỏi, quan sát thế giới xung quanh

Phân môn kể chuyện được xếp một vị trí quan trọng, được xếp ngay sau phân môn Tập đọc của bộ môn Tiếng Việt, trong đó chuyện cổ tích chiếm tới 1/3 số truyện kể đã được đưa vào chương trình để giảng dạy cho học sinh Tóm lại vai trò của truyện cổ tích có tác động mạnh mẽ trong việc bồi dưỡng tâm hồn trẻ thơ, đem đến cho trẻ những ước mơ bay bổng, những xúc cảm thẩm mỹ về một thế giới huyền ảo, kích thích và phát triển trí tưởng tượng của các em, mở cánh cửa sổ tâm hồn cho các em muốn hiểu biết, muốn vươn lên trong những tầm cao của tư tưởng, tình cảm và trí tuệ sau này

Truyện cổ tích gắn liền với cái đẹp góp phần phát triển các cảm xúc thẩm mỹ Nhờ có truyện cổ tích, trẻ nhận thức thế giới không chỉ bằng trí tuệ

mà còn bằng cả trái tim Và trẻ em không phải chỉ có nhận thức mà còn đáp lại sự kiện và hiện tượng của thế giới xung quanh, tỏ thái độ của mình với điều thiện và điều ác Truyện cổ tích cung cấp cho trẻ những hiện tượng đầu tiên về chính nghĩa và phi nghĩa Truyện cổ tích là ngọn nguồn phong phú và không có gì thay thế được để giáo dục tình yêu Tổ quốc.Đừng tưởng các em không phân biệt được đâu là chính nghĩa, đâu là gian tà, đâu là người thật đâu

là tiên, bụt, ma, quỷ Nhiều nhà văn hóa trên thế giới nói về những ấn tượng không quên khi đọc, nghe các câu chuyện dân gian Puskin từng tâm sự:

“Buổi tối tôi nghe truyện cổ tích và lấy việc đó bù đắp cho những thiếu sót

trong sự giáo dục đáng nguyền rủa của mình Mỗi truyện cổ tích ấy mới đẹp

đẽ làm sao, mỗi truyện là một bài ca.” (Puskin – nhà thơ Nga vĩ đại, Đỗ Hồng Chung giới thiệu, NXB Đại học), [3;46]

Giờ kể chuyện, đặc biệt là kể chuyện cổ tích góp phần hình thành phẩm chất nhân cách đem lại những xúc cảm thẩm mỹ lành mạnh cho tâm hồn học sinh Kể chuyện có một sức mạnh riêng trong việc giáo dục trẻ Đó là các tác phẩm văn học nghệ thuật dùng để kể ở các lớp Các tác phẩm văn học này có tác động rất lớn đến tâm hồn và cảm xúc của các em Điều đặc biệt trong giáo dục trẻ ở kể chuyện là giáo dục bằng hình tượng nghệ thuật chứ không phải bằng nhưng lý thuyết khô khan, trừu tượng Vì vậy giáo dục qua kể chuyện có sức hấp dẫn riêng và sâu sắc hơn nhiều Giờ kể chuyện không chỉ góp phần tích lũy vốn văn học và mở rộng vốn sống cho học sinh, góp phần phát triển ngôn ngữ, phát triển tư duy mà trên cơ sở đó các em còn được tiếp thu những giá trị đạo đức cơ bản ban đầu, hình thành nhân cách con người đạt được mục tiêu giáo dục đề ra cho cấp Tiểu học

Những câu chuyện cổ tích đã đem đến cho học sinh những giá trị đạo đức Nó hiệu quả hơn rất nhiều lần những bài giảng trừu tượng về những chuẩn mực hành vi đạo đức khô khan, nhàm chán Thông qua các câu chuyện

kể, các giá trị đạo đức xã hội hình thành trong học sinh một cách nhẹ nhàng,

tự nhiên nhờ lối kể chuyện hấp dẫn của giáo viên Trong quá trình dạy học, bên cạnh việc phải trang bị cho học sinh những tri thức khoa học chân chính, chính xác phản ánh những thành tựu hiện đại khoa học, kỹ thuật, văn hóa Đồng thời phải dần dần giúp học sinh tiếp xúc với một số phương pháp nghiên cứu, có thói quen và làm việc khoa học Thông qua những tri thức và những phương pháp này mà hình thành cho học sinh cơ sở của thế giới khách quan khoa học, những phẩm chất và đạo đức con người mới Giáo dục là một quá trình rộng lớn bao gồm tất cả các mặt phát triển của nhân cách trẻ em:

“Sự giáo dục không những phát triển lý trí của con người và cung cấp cho anh

ta một khối lượng khái niệm mà còn phải khiêu gợi ở anh ta niềm khát vọng lao động nghiêm túc,mà thiếu nó thì cuộc sống của anh ta không thể xứng

đáng với hạnh phúc” (K.Đ usinxki, bài báo trong “Tạp chí của Bộ giáo dục”

toàn tập, tập II, trang 354 – 355)

Về nội dung, truyện cổ tích nêu cao khát vọng tự do, hạnh phúc và công bằng xã hội Tuy phần nhiều truyện cổ tích thần kì và thế tục cũng như trong một số truyện cổ tích về loài vật, cuộc đấu tranh giữa cái thiện và cái ác rất quyết liệt, nhưng cuối cùng, cái thiện luôn luôn chiến thắng Cô Tấm mò cua bắt tép cuối cùng cũng trở thành hoàng hậu Anh Thạch Sanh kiếm củi, kết thúc là một vị hoàng đế Chàng Sọ Dừa dị dạng cuối cùng trở thành phò mã Còn những kẻ tham lam, nham hiểm, tàn ác nhất thời có thể được hưởng vinh hoa phú quý nhưng rốt cuộc sẽ bị trừng phạt Những tiên, bụt có không phải

để thuyết minh cho lý tưởng tôn giáo mà chính là để phù trợ cho cái thiện thắng cái ác Lòng tin ở hiền gặp lành là một niềm tin chất phác nhưng tốt đẹp biết bao, nuôi dưỡng trong tâm hồn ta những cảm xúc trong sáng, những ý nghĩ tốt lành đối với con người là cuộc đời Hơn nữa, truyện cổ tích còn là

tiếng nói ca ngợi tình yêu tha thiết và thủy chung của con người Hòn Vọng

Phu, Tháp Bà Rầu là những đài kỉ niệm tinh thần về người phụ nữ sắt son,

trung hậu Cuộc hôn nhân Tiên Dung, Chử Đồng Tử phản ánh truyền thống nhân đạo và khát vọng dân chủ của nhân dân ta

Như vậy, từ những nội dung đã trình bày, chúng tôi nhận thấy truyện cổ tích là những giấc mơ đẹp, những khát vọng tự do, hạnh phúc và công bằng

xã hội Truyện cổ tích góp phần giải quyết mặt kiến thức, kỹ năng hình thành

tư tưởng tình cảm, thái độ cho học sinh trong việc thực hiện mục tiêu đào tạo của nhà trường Tiểu học Không những thế, truyện cổ tích giúp các em nhận thức một cách đúng đắn, toàn diện lịch sử của nhân dân mình, đất nước mình

để tìm hiểu thêm đất nước trong hiện tại và tương lai Bên cạnh đó, còn giúp các em cảm nhận được vẻ đẹp của nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc thông qua ngôn ngữ được sử dụng trong từng câu chuyện sẽ giúp các em có được cách ứng xử hợp lý, có văn hóa, những câu chuyện đó còn góp phần giúp các

em có lối sống đẹp, đó là lối sống nhân ái, thẳng thắn, biết bênh vực cho cái đúng, loại trừ những điều xấu xa Trên cơ sở đó góp phần xây dựng nhân cách cho các em, nhân cách của con người xã hội chủ nghĩa Vì thế, nó có vai trò, ý nghĩa hết sức quan trọng trong chương trình Tiếng Việt ở Tiểu học

CHƯƠNG 2 NHÂN VẬT TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ TRONG CHƯƠNG TRÌNH TIỂU HỌC 2.1 Nhân vật cổ tích

Đọc truyện cổ tích sẽ đưa các em nhỏ đến với những câu chuyện li kì, hấp dẫn, đa màu sắc với đa tính cách nhân vật trong xã hội Nhân vật trong truyện cổ tích hết sức phong phú và đa dạng, nó góp phần làm cho câu chuyện thêm sinh động và là cầu nối đi tới tâm hồn của các em Có thể nói đối với học sinh Tiểu học, nhân vật là món quà tinh thần không thể thiếu trong cuộc sống học tập và sinh hoạt hằng ngày Nó phản ánh hầu như toàn bộ mọi loại người, mọi loại nghề nghiệp trong xã hội Nhân vật cổ tích còn là những nhân vật của các quan hệ gia đình, thân tộc, xã hội Nhân vật xuất hiện trong cổ tích bao giờ cũng nêu lên những mâu thuẫn trong quan hệ xã hội, quan hệ gia đình

Trong các thể loại truyện dân gian của người Việt không có một thể loại nào có đội ngũ nhân vật đông đảo và đa dạng như truyện cổ tích Truyện cổ tích được sáng tác và lưu truyền theo phương thức truyền miệng, không có điều kiện để miêu tả diễn biến nội tâm của nhân vật bằng nhiều lời văn Tác giả dân gian chủ yếu hướng vào hành động, việc làm của nhân vật Bởi vậy

mà trong truyện dân gian nói chung và truyện cổ tích nói riêng, nhân vật là những nét nhân cách chung chung chứ không có tính cách được cá tính hóa, ngay cả ngoại hình cũng không được miêu tả cụ thể Cũng có nghĩa là nhân vật trong truyện cổ tích hoạt động trong một cái khung định sẵn, cái khung đó chính là cốt truyện Cốt truyện trong truyện cổ tích thường thường là cốt truyện của xung đột giữa hai phe thiện – ác, cuộc đấu tranh muôn thuở của con người Chính vì thế mà nhân vật trong truyện cổ tích được phân thành các tuyến khác nhau: tuyến thiện, tuyến ác, tuyến trung gian Điều đặc biệt là các

tuyến nhân vật ấy không bao giờ có sự đổi tuyến thống nhất từ đầu đến cuối: Thạch Sanh, công chúa Quỳnh Nga, Sọ Dừa, là những người tốt từ đầu đến cuối; Lí Thông, mẹ con Cám là những kẻ độc ác, xấu xa từ đầu đến cuối, không có một sự thay đổi nào

2.2 Các kiểu nhân vật trong truyện cổ tích thần kì ở chương trình Tiểu học

Nhân vật của truyện cổ tích thần kì là con người thường bé nhỏ mà chủ yếu là những nhân vật bất hạnh như người mồ côi, người đi ở, người con riêng (như Thạch Sanh, công chúa, hoàng tử, Chử Đồng Tử, Sọ Dừa, vợ Sọ Dừa ) Các nhân vật này thường đại diện cho cái thiện Đối lập với những nhân vật đại diện cho cái thiện là những nhân vật đại diện cho cái ác (các nhân vật “đàn anh”, “bề trên”, dì ghẻ, người anh tham lam, trưởng giả ) Bên cạnh các nhân vật là con người trong đời sống thực tế, trong truyện cổ tích thần kì còn xuất hiện một kiểu nhân vật đặc biệt là “lực lượng thần kì” “Lực lượng thần kì” bao gồm các nhân vật siêu nhiên kì ảo (Tiên, Bụt, Phật, ), con vật thần (chim thần, rắn thần ), vật màu nhiệm (gậy thần, ngọc thần, đàn thần ), sự biến hóa kì ảo (người biến hóa thành vật, vật biến hóa thành người ) Chính thế giới thần kì, màu nhiệm này khiến cho truyện cổ tích thần

kì mang đậm yếu tố kì ảo và đề cao trí tưởng tưởng phong phú lãng mạn của các tác giả dân gian Kết thúc truyện cổ tích thần kì thường có hậu, mang lại

sự vui vẻ, lạc quan, thỏa mãn mở ước của nhân dân Những kết thúc có hậu như nhân vật bất hạnh được đổi đời và sống thật hạnh phúc, còn nhân vật ác thì trừng phạt một cách chính đáng là sự biểu hiện của sự khát vọng, mơ ước

về sự công bằng, cuộc sống hạnh phúc, sung túc của nhân dân lao động, những phép màu nhiệm, sự biến hóa thần thánh kì ảo Tác giả Đinh Gia Khánh đã khẳng định vai trò của lực lượng thần kì trong truyện cổ tích như sau: “Yếu tố kì diệu siêu nhiên chính là một thủ pháp nghệ thuật gắn với nội

dung lãng mạn của truyện Tác giả dân gian cũng như thính giả dân gian để cho trí tưởng tượng bay bổng theo những sự kiện kì diệu ở trong truyện không phải vì thực tâm tin – ít ra cũng không hoàn toàn tin - rằng những sự kiện đó

là có thật nhưng chủ yếu là vì những sự kiện đó cần thiết cho việc giải quyết vấn đề mà trong thực tế xã hội cũ chưa cho phép giải quyết hoàn toàn như ý muốn, như ước vọng của nhân dân Yếu tố kì diệu trong truyện cổ tích xết cho

kĩ không phải chủ yếu là sản phẩm của đầu óc mê tín mà là phương tiện cần thiết để cho tác giả dân gian có thể đưa sự phát triển tình tiết theo ý muốn của mình”

2.2.1 Nhân vật siêu nhiên

Nhân vật thần kì, siêu nhiên chủ yếu xuất hiện trong các truyện thuộc tiểu loại cổ tích thần kì và lực lượng thần kì này vẫn được coi như là một kiểu nhân vật đặc trưng cho thể loại truyện cổ tích Đây là những lực lượng không

có trong thực tế mà chỉ được biểu hiện rõ nhất, sống động nhất ở trong niềm tin và trí tưởng tượng của nhân dân lao động Đó là hình ảnh của Ngọc Hoàng, các thiên thần ở cõi trời hay “Thiên đình” chẳng hạn: Thiên Lôi, Nam Tào, Bắc Đẩu họ là những hình tượng được khái quát hóa, hình tượng hóa

và thần thánh hóa các lực lượng xã hội theo quan niệm và lí tưởng của nhân dân trong xã hội có giai cấp mà chủ yếu là xã hội phong kiến Ngọc Hoàng được coi là chúa tể muôn loài, là người cầm cân nảy mực, khuyến thiện trừng

ác Tất cả mọi việc trong thế gian dù lớn hay nhỏ đều không qua được mắt của Ngọc Hoàng Điều đó cho thấy quan niệm về một xã hội lí tưởng, công bằng tốt đẹp của nhân dân lao động Trong lực lượng siêu nhiên không thể thiếu những lực lượng thần linh cõi âm bao gồm: Diêm Vương, các thần linh,

âm binh và âm tướng, hồn người sau khi chết Cõi âm được quan niệm là ở trong lòng đất, là nơi trú ngụ của hồn người và loài vật sau khi chết Diêm Vương là người cai quản cõi âm và xét xử những hồn người có tội khi sống

trên trần thế Theo quan niệm dân gian, người có công đức được lên cõi trời, người có tội phải xuống địa ngục và bị trừng phạt

Ngoài lực lượng siêu nhiên như Ngọc Hoàng, Diêm Vương còn có các thần thánh cõi thủy phủ, long cung là vua thủy tề trong các truyện như Thạch Sanh Các lực lượng như Tiên, Bụt, Phật là những lực lượng thần thánh rất gần gũi với những con người nghèo khổ, bất hạnh trong truyện cổ tích Những nhân vật thần kì này, xuất hiện cứu giúp người lương thiện, trừng trị kẻ gian

ác Chẳng hạn trong Tấm Cám, Bụt hiện lên giúp Tấm có áo quần đẹp đi dự

tiệc, chống lại mẹ con Cám độc ác Trong truyện Bông hoa cúc trắng

(TV1/tập 2), kể về hai mẹ con nhà nghèo, sống trong túp lều nhỏ Không may

người mẹ lâm bệnh nặng, chính lúc đó, cô con gái đã không quản khó khăn đi timg thuốc chữa bệnh cho mẹ của mình Tấm lòng hiếu thảo của cô gái đã làm động lòng tiên Ông đã cho cô gái tìm được bông hoa cúc trắng giúp mẹ cô khỏi bệnh Sau khi đọc xong câu chuyện này, chắc hẳn các em học sinh sẽ vô cùng yêu mến và cảm phục trước tấm lòng hiếu thảo của cô gái Truyện góp phần trong việc giáo dục đạo đức cho học sinh, phải biết yêu thương những người thân trong gia đình mình

Con vật thần kì bao gồm Chim thần, rắn thần, rùa thần, khỉ, trăn tinh, hồ tinh, ma quỷ, yêu quái Lực lượng thần kì này rất đa dạng và phong phú, có thể chia thành hai kiểu: đó là những con vật thần đứng về phe thiện hoặc mang tính chất trung lập, vô tư, không thiên vị phía nào như Chim thần trong truyện Cây Khế, với người em và người anh chim thần đều nói giống nhau:

“Ăn một quả trả cục vàng, may túi ba gang mang đi mà đựng” Bên canh đó, những con vật thần kì như trăn tinh, hồ tinh, hùm tinh, xà tinh, mãng tinh, thần trùng được coi là những yêu quái, hung thần, ma quỷ thường xuyên thù ghét và hãm hại con người Chẳng hạn Thạch Sanh xuất hiện trăn tinh, đại bàng, hồ tinh đối đầu với Thạch Sanh

Vật có phép màu nhiệm như đàn, ngọc, cung thần Ta có thể thấy cây đàn thần của Thạch Sanh trong truyện Thạch Sanh Nhờ cây đàn thần mà vua Thủy Tề cho, Thạch Sanh chữa khỏi bệnh cho công chúa Và khi các nước chư hầu đến đánh Thạch sanh đem cây đàn thần ra gảy làm cho bọn giặc phải đầu hàng, rút quan về nước

Đây là một trong những yếu tố thần kì rất quan trọng trong thế giới nhân vật cổ tích Sự biến hóa kì ảo này được biểu hiện qua rất nhiều phương diện như từ vật biến hóa thành người, đầu thai, người biến hóa thành các loài động vật, thực vật, đồ vật Sự biến hóa ấy được gọi chung là mô típ hóa thân – đây

là một mô típ góp phần thể hiện tư tưởng, quan niệm sống của nhân dân lao động Đọc truyện cổ tích Việt Nam ta thấy xuất hiện rất nhiều yếu tố biến hóa

kì ảo Truyện Trầu Cau, người anh đi tìm em chết hóa thành “cây cau” Người

vợ đi tìm chồng chết hóa thành dây leo quấn vào cây cau Sự biến hóa này nhằm giải thích phong tục tập quán

Trong truyền thống đạo đức của dân tộc ta, cái thiện luôn được trân trọng

đề cao Đó là “mặt trời chân lí” để mỗi hành động việc làm của con người hướng tới Ngược lại, cái Ác luôn được lên án, ghét bỏ kết tội Trong cuộc chiến giữa cái Thiện và cái Ác, dân gian luôn để cái thiện chiến thắng vẻ vang Đó là ước mơ cũng là sự thật ở đời, câu chuyện cổ tích Tấm Cám sở dĩ được lưu truyền rộng rãi và có sức bền bỉ vì đã phản ánh được sự chiến thắng của cái Thiện đối với cái Ác đúng như quan niệm của nhân dân Một chiến thắng đi từ những phản ứng yếu ớt đến mạnh mẽ Từ bị động chịu áp lực đến chủ động phản kháng Như ta đã biết, truyện cổ tích ra đời và phát triển khi xã hội đã phân chia giai cấp Truyện cổ tích phản ánh cuộc đấu tranh giai cấp ấy Yếu tố kì ảo được sử dụng để hỗ trợ cho cái Thiện, giúp cái Thiện chiến thắng Trong truyện cổ tích Tấm Cám, hai tuyến nhân vật Thiện – Ác phân ra rất rõ rệt Cái Ác tiêu biểu là dì ghẻ và Cám Đây là hai nhân vật luôn có