Cảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận Minh (Luận văn thạc sĩ)

Cảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận MinhCảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận Minh

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

BÙI MẠNH NGỌC

CẢM HỨNG VÀ GIỌNG ĐIỆU NGHỆ THUẬT

TRONG THƠ TRẦN NHUẬN MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2019

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

BÙI MẠNH NGỌC

CẢM HỨNG VÀ GIỌNG ĐIỆU NGHỆ THUẬT

TRONG THƠ TRẦN NHUẬN MINH

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Kiến Thọ

Thái Nguyên - 2019

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng Các kết quả nghiên cứu trong luận văn đều trung thực và chưa từng được công bố ở bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2019

Tác giả luận văn

Bùi Mạnh Ngọc

ii

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ này, tác giả xin trân trọng cảm

ơn Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học, Khoa Báo chí – Truyền thông và Văn học, Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên và các Thầy, Cô giáo

đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt quá trình học tập

Đặc biệt, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới giảng viên hướng dẫn TS Nguyễn Kiến Thọ đã luôn tận tình hướng dẫn, chỉ bảo trong suốt thời gian tác giả nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, người thân, bạn bè và đã giúp đỡ, động viên, tạo điều kiện để tác giả hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2019

Tác giả luận văn

Bùi Mạnh Ngọc

iii

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

3.1 Đối tượng nghiên cứu 4

3.2 Phạm vi nghiên cứu 4

4 Mục đích nghiên cứu 5

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

6 Phương pháp nghiên cứu 5

7 Đóng góp của luận văn 6

8 Cấu trúc của luận văn 6

NỘI DUNG 7

Chương 1 THƠ TRẦN NHUẬN MINH TRONG NỀN THƠ VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 7

1.1 Nhà thơ Trần Nhuận Minh 7

1.1.1 Tiểu sử và quá trình hoạt động sáng tác 7

1.1.2 Quan điểm sáng tác 9

1.1.3 Các giải thưởng đạt được 11

1.2 Thơ Trần Nhuận Minh trong nền thơ Việt Nam hiện đại 12

1.2.1 Một số vấn đề chung về nền thơ Việt Nam hiện đại 12

1.2.2 Vị trí, đóng góp của thơ Trần Nhuận Minh 16

Chương 2 CẢM HỨNG TRONG THƠ TRẦN NHUẬN MINH 21

2.1 Vấn đề Cảm hứng trong thơ 21

2.1.1 Khái niệm Cảm hứng 21

iv

2.1.2 Cảm hứng trong thơ 22

2.2 Cảm hứng trong thơ Trần Nhuận Minh 23

2.2.1 Cảm hứng trữ tình 23

2.2.2 Cảm hứng thế sự 32

2.2.3 Cảm hứng đối thoại 52

Chương 3 GIỌNG ĐIỆU NGHỆ THUẬT TRONG THƠ TRẦN NHUẬN MINH 65

3.1 Vấn đề Giọng điệu nghệ thuật trong thơ 65

3.1.1 Khái niệm Giọng điệu nghệ thuật 65

3.1.2 Giọng điệu nghệ thuật trong thơ 66

3.2 Giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận Minh 67

3.2.1 Giọng điệu ngợi ca, yêu thương, chia sẻ 67

3.2.2 Giọng điệu phản tỉnh thực tại 72

3.2.3 Giọng điệu tự vấn cá nhân 77

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 86

PHỤ LỤC 89

cá tính và phong cách trong sáng tạo Trong khi đó, có một số tác giả (có thể không nhiều) lại ghi dấu ấn đậm nét, có vị trí không thể thiếu, mà nếu không

có họ thì nền thơ ca sẽ có những khoảng trống nhất định Vì vậy, muốn nhận diện một nền thơ ca, cần phải đặc biệt quan tâm nhận diện và phân tích một số tác giả đặc sắc, có tầm vóc và bề dày sáng tác, tạo được dấu ấn và có những đóng góp quan trọng vào đời sống thơ ca Đặt trong góc nhìn đó, có thể thấy thơ ca hiện đại Việt Nam đã ghi nhận những nhà thơ có vị trí và đóng góp quan trọng, một trong số đó có nhà thơ Trần Nhuận Minh Nghiên cứu thơ ca Trần Nhuận Minh, vì thế, không chỉ là nghiên cứu về một cá nhân, mà còn là một cách tiếp cận để nhận diện các vấn đề của nền thơ hiện đại Việt Nam nói chung

Nhà thơ Trần Nhuận Minh là một tác giả có bề dày sáng tác với hơn hai mươi tập thơ – một khối lượng đồ sộ đáng nể mà không có nhiều tác giả có được Những tác phẩm của Trần Nhuận Minh đã tạo ra một gương mặt tác giả thực sự đặc sắc, vừa thống nhất vừa đa dạng, vừa thách thức vừa mời gọi Thơ

ca Trần Nhuận Minh hứa hẹn sẽ đặt ra cho những người nghiên cứu phê bình nhiều vấn đề ý nghĩa, hữu ích, thậm chí phức tạp, và vì vậy cũng vô cùng hấp dẫn và đầy gợi mở

1.3 Hành trình sáng tạo thơ của Trần Nhuận Minh trải dài qua những

giai đoạn lịch sử khác nhau, khởi nguồn từ phong cách thơ truyền thống, ngày càng hướng đến phong cách thơ hiện đại Phân tích diễn trình đó, qua sự thay đổi và vận động mạch thơ Trần Nhuận Minh cũng là một cách để chúng ta có

2

thêm góc nhìn về những thay đổi và vận động của thơ ca Việt Nam hiện đại nói chung Vì vậy, việc nghiên cứu thơ Trần Nhuận Minh là một đề tài mang tính khoa học và có nhiều ý nghĩa

2 Lịch sử vấn đề

Với một quá trình bề dạy trong hành trình sáng tác hàng nửa thế kỉ (từ những năm 1960 cho đến nay), thơ của Trần Nhuận Minh đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu, đánh giá, nhận diện của khá đông đảo bạn đọc cũng như đồng nghiệp và các nhà nghiên cứu - phê bình

Trong cuốn tiểu luận phê bình Trần Nhuận Minh và một hướng tìm

diện mạo mới cho thơ (Nxb Hội Nhà văn, 2015), nhà phê bình văn học Đỗ

Ngọc Yên đã có những nhận diện khái quát về vị trí, đóng góp và chỉ ra một

số đặc điểm quan trọng trong thơ Trần Nhuận Minh: “Trần Nhuận Minh là người mạnh mẽ đến quyết liệt không chỉ trong việc đổi mới thơ, mà quan trọng hơn là làm lại chính mình với tư cách là một chủ thể thơ, một sự làm lại nhọc nhằn, quằn quại và đau đớn Ông không cần quan tâm đến lý thuyết về các trào lưu, trường phái hay chủ nghĩa nào, mà có lẽ chỉ quan tâm làm sao đem đến cho thơ Việt một diện mạo mới và một hơi thở, sức sống mới [14.tr11]

Trong một công trình nghiên cứu rất công phu với nhan đề Trần

Nhuận Minh và ba lần định vị cho thơ, GS Phong Lê đã chỉ ra con đường

thơ Trần Nhuận Minh với ba chặng lớn: Áp tải sự thật; Đi tìm hoa và cỏ, và hoa cỏ; Hành trình về với bản thân Nó tương ứng với ba cuộc định vị: từ Nông dân đến Công nhân, từ Công nhân đến Nhân dân, và từ Nhân dân đến Con người [30.tr5-31]

Khi giới thiệu cuốn sách Trần Nhuận Minh, thi ca tinh tuyển tập (Nxb

Phát thanh Truyền hình Trung ương Trung Quốc, 2014), dịch giả người Trung Quốc – GS.TS văn học Phùng Trọng Bình đã có những đánh giá mang tính

Trong luận văn thạc sĩ Ngữ Văn Thơ Trần Nhuận Minh (Nguyễn Văn

Hưng, Đại học Sư phạm Thái Nguyên, 2011), tác giả đã đi vào phân tích, đánh giá một cách khá tổng thể về thơ của Trần Nhuận Minh Đồng thời, tác giả cũng đã có những nhận định rất cụ thể về những đặc điểm riêng biệt và nổi bật nhất trong thế giới thơ ca Trần Nhuận Minh Tác giả cho rằng: “Đặc điểm nổi bật trong thơ Trần Nhuận Minh là sự đan kết thực – hư trong việc xây dựng thế giới hình tượng đã mở ra khả năng chiếm lĩnh, nắm bắt và giải thích hiện thực, đồng thời diễn tả thế giới tâm linh vốn nhiều bí ẩn và những dấu hiệu mong manh mơ hồ, khó nắm bắt Người đọc vì thế khi tiếp cận thơ ông phải tiếp cận trong tính chất đa chiều, khái quát và phong phú Thơ ông, quả là một thứ thơ có màu sắc riêng, có phong cách riêng và có một vị trí riêng trong đời sống thơ ca hiện đại” [19.tr2] Cùng với luận văn này, có thể

kể đến một số luận văn khác cũng đã góp phần đưa ra những cách tiếp cận và

đánh giá khá phong phú, đa diện về thơ Trần Nhuận Minh, như Cảm hứng thế

sự và đời tƣ trong thơ Trần Nhuận Minh (Chung Thị Thúy, Đại học Vinh,

2009), Chủ thể trữ tình trong thơ Trần Nhuận Minh (Lê Thị Hải Hà, Đại học

Sư phạm Hà Nội, 2008).v.v

Bên cạnh đó, có khá nhiều bài viết nghiên cứu phê bình về cuộc đời

thơ, các tập thơ, các mảng đề tài thơ nổi bật của Trần Nhuận Minh, như: Trần

Nhuận Minh (PGS.TS Vũ Văn Sỹ); “Nhà thơ và hoa cỏ” – tập thơ thế sự về

4

thân phận con người (Trọng Khang); Thử bàn về sự hiền minh trong “Nhà thơ và hoa cỏ” của Trần Nhuận Minh (Triệu Đàm); Nhà thơ Trần Nhuận Minh - khởi sự từ công cuộc đổi mới (Phạm Khải); Đọc thơ Trần Nhuận Minh

(GS.TS Mai Quốc Liên); Khát vọng về một tình yêu thần thánh (Đặng Văn

Sinh).v.v

Như vậy qua các công trình nghiên cứu, các bài viết , chúng ta nhận thấy các tác giả đã có những đóng góp nhất định trong việc xác định và chỉ ra một số đặc điểm về nội dung, nghệ thuật cơ bản trong thơ Trần Nhuận Minh Nhìn chung các công trình và các bài viết này vừa đi vào hướng nghiên cứu một cách tổng thể, khái quát, vừa đi sâu khảo sát, nghiên cứu về một trong những khía cạnh cụ thể có ý nghĩa quan trọng và nổi bật trong thơ Trần Nhuận Minh Dù chưa có công trình hay bài viết nào trước đây trùng lặp với vấn đề cảm hứng và giọng điệu nghệ thuật của luận văn này, nhưng những nhận định và kết quả nghiên cứu đó sẽ là những tư liệu tiền đề hết sức đáng quý, gợi mở cho chúng tôi nhiều vấn đề để triển khai đề tài nghiên cứu này của mình

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Tiến hành thực hiện luận văn, chúng tôi tập trung tìm hiểu nét đặc sắc ở phương diện cảm hứng và giọng điệu nghệ thuật của thơ Trần Nhuận Minh

Từ đó, luận văn chỉ ra thành công, hạn chế và đóng góp của thơ Trần Nhuận Minh với thơ ca Việt Nam hiện đại nói chung

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Để thực hiện đề tài, chúng tôi nghiên cứu, khảo sát, phân tích, đánh giá

chủ yếu trong tập thơ Trần Nhuận Minh – thơ (Nxb Văn học, 2007), vì đây là

tuyển tập khá tiêu biểu và đầy đủ những bài thơ quan trọng của nhà thơ

Ngoài ra tham khảo thêm một số tập thơ khi cần thiết như: Nhà thơ và hoa cỏ,

4 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài “Cảm hứng và giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận Minh”, luận văn nhằm chỉ rõ sự phong phú đa dạng và mạch vận động của tư duy nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận Minh Đồng thời, qua việc nghiên cứu đề tài, chúng tôi muốn khẳng định vị trí cũng như những đóng góp của thơ Trần Nhuận Minh đối với thơ ca Việt Nam hiện đại nói chung

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu hai khía cạnh quan trọng là cảm hứng và giọng điệu nghệ thuật, qua đó làm rõ những giá trị về nội dung cũng như những giá trị về nghệ thuật của thơ Trần Nhuận Minh, đồng thời chỉ ra được

cá tính sáng tạo, vị trí và những đóng góp, mặt thành công thành công và mặt hạn chế của thơ Trần Nhuận Minh

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn, chúng tôi tích hợp đồng bộ một số phương pháp sau:

- Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp đồng bộ phương pháp

nghiên cứu nghiên cứu lịch sử, nghiên cứu xã hội học để tìm hiểu những

“nguồn cội” góp phần làm nên đặc điểm thơ Trần Nhuận Minh như quê hương, gia đình, tiểu sử của nhà thơ

- Phương pháp tiếp cận văn hóa học: Văn hóa và văn học có những

mối quan hệ tương hỗ, biện chứng Muốn giải quyết vấn đề của luận văn, cần

6

tiếp cận từ giác độ văn hóa học Sử dụng phương pháp tiếp cận này, chúng tôi khai thác những vẻ đẹp và đặc trưng của văn hóa dân tộc thể hiện trong thơ Trần Nhuận Minh

- Phương pháp phân t ch tác ph m văn học theo thể loại Từ những đặc

trưng của tác phẩm trữ tình mà “soi chiếu” vào thơ Trần Nhuận Minh, chỉ ra những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của thơ Trần Nhuận Minh

- Phương pháp phân t ch tác ph m văn học theo thi pháp học: Sử dụng

lí thuyết về thi pháp học, đặc biệt là với loại hình thơ trữ tình, để phân tích những vấn đề chính như cảm hứng nghệ thuật, giọng điệu nghệ thuật

- Các thao tác nghiên cứu khác: Ngoài việc sử dụng thao tác phân tích

tác phẩm theo loại thể, chúng tôi kết hợp sử dụng một số thao tác như tổng hợp, thống kê, so sánh nhằm khảo sát tác phẩm một cách chi tiết và hệ thống

7 Đóng góp của luận văn

Đây là công trình nghiên cứu đầu tiên khảo sát, phân tích, đánh giá toàn

bộ sự nghiệp sáng tác, đồng thời cũng đi vào những vấn đề quan trọng và nổi bật trong thơ của nhà thơ Trần Nhuận Minh (cụ thể: cảm hứng và giọng điệu nghệ thuật) Từ đó, khẳng định thành tựu, đóng góp cũng như hạn chế của thơ Trần Nhuận Minh khi đặt trong tương quan với nền thơ Việt Nam hiện đại nói chung

8 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, luận văn có cấu trúc gồm 3 chương:

Chương 1: Thơ Trần Nhuận Minh trong nền thơ Việt Nam hiện đại

Chương 2: Cảm hứng trong thơ Trần Nhuận Minh

Chương 3: Giọng điệu nghệ thuật trong thơ Trần Nhuận Minh

7

NỘI DUNG Chương 1 THƠ TRẦN NHUẬN MINH TRONG NỀN THƠ VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

1.1 Nhà thơ Trần Nhuận Minh

1.1.1 Tiểu sử và quá trình hoạt động sáng tác

Nhà thơ Trần Nhuận Minh sinh ngày 20/8/1944, dân tộc Kinh, quê quán tại Điền Trì, Quốc Tuấn, Nam Sách, Hải Dương Ông hiện đang sống và viết tại thành phố Hạ Long, tỉnh Quảng Ninh Ông là Đảng viên Đảng Cộng Sản Việt Nam từ năm 1984, là Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam từ năm 1982

Từ 1960 đến 1962, ông học Trung học Sư phạm Hải Dương Từ 1962 đến 1969, ông dạy học tại Quảng Ninh Từ năm 1969 đến 2005, ông đi học khoa Ngữ Văn tại Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, lần lượt là thành viên sáng lập, ủy viên Ban chấp hành, Ủy viên Ban thường vụ, Phó Chủ tịch rồi Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Quảng Ninh, Tổng biên tập báo Hạ Long Ông cũng là Chi hội trưởng Chi hội Nhà văn Việt Nam tại Quảng Ninh;

Ủy viên Ủy ban Toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam; Đại diện Báo Tiền Phong tại Quảng Ninh (1993 – 2008); Ủy viên Ban Công tác Nhà văn trẻ và Hội đồng thơ của Hội Nhà văn Việt Nam một số khóa

Trần Nhuận Minh cũng là một nhà thơ sống trong một gia đình gia thế rất đáng chú ý khi có nhiều người theo con đường văn chương nghệ thuật Điển hình trong đó có: nhà thơ Trần Đăng Khoa - “thần đồng thơ Việt Nam”(em trai ruột), nhà thơ Phạm Thị Diễm (vợ).v.v Điều đó đã cho thấy gia đình ông rất có truyền thống về văn chương nghệ thuật, đặc biệt là truyền thống về thơ ca Có thể nói đây là một yếu tố tích cực bởi vì nó chính là một

Một số tập tác phẩm chính, quan trọng và để lại nhiều dấu ấn trong đời sống văn chương của ông có thể kể đến như:

- Các tập thơ: Đấy là tình yêu (1971), Âm điệu một vùng đất (1980, in

lần thứ 2, năm 2016), Thành phố bên này sông (1982), Nhà thơ áp tải (1989),

Hoa cỏ (1992), Nhà thơ và hoa cỏ (1993, in lần thứ 22, năm 2015), Giọt phù

sa vạn dặm (2000), Bản Sonate hoang dã (2003, in lần thứ 13, năm 2015), Trần Nhuận Minh - Thơ với tuổi thơ (2003), Gửi lại dọc đường (2005, in lần

thứ 6, năm 2011), Trần Nhuận Minh, tuyển tập thơ (2005, in lần thứ 2, năm 2007), 45 khúc đàn bầu của kẻ vô danh (2007, in lần thứ 5, năm 2013), Miền

dân gian mây trắng (2008, in lần thứ 5, năm 2014), Bốn mùa - Four seasons

(2008), Bốn mùa (2009, in lần thứ 2, năm 2011), Miền dân gian mây trắng -

The white cloud popular area (2011), Cánh rừng đã bay về trời (2012), Thành phố Dịu Dàng (2015, in lần thứ 2, năm 2017), Liệu có kiếp sau (2017), Qua sóng Trường Giang (2017); và Trong hy vọng khôn cùng, Maxcơva

(1992), do Iuri Konhetxki tuyển chọn và giới thiệu, Trần Nhuận Minh - Thi ca

tinh tuyển tập do Phùng Trọng Bình và Dương Hạ Nguyệt giới thiệu, Nhà

xuất bản Phát thanh và Truyền hình Trung ương Trung Quốc, Bắc Kinh (2014), Liệu có kiếp sau (2017), Qua sóng Trường Giang (2017)

- Các tập truyện vừa: Trước mùa mưa bão (1980, in lần thứ 7, năm 2016), Hòn đảo ph a chân trời (2000, in lần thứ 6, năm 2015), Truyện chọn

lọc cho thiếu nhi (2002)

Nói về quan niệm sáng tác trong giai đoạn trước 1986, ông nhận ra rằng: “Trước đó, tôi viết theo yêu cầu của nhiệm vụ chính trị Và viết theo yêu cầu của chính trị tôi viết cũng tận tâm và chân thành hết lòng mình Chỉ

có điều, những bài thơ đó, tôi gọi nó đến theo yêu cầu của tôi, có khi nó đến sớm, có khi nó đến muộn, thường thì nó không tìm tôi mà tôi phải tự đi tìm

nó Nhưng nó đã đến, đều đến trong một tư thế đã tương đối hoàn chỉnh” [14.tr285]

Giai đoạn từ 1986 về sau, khởi đầu từ công cuộc đổi mới, Trần Nhuận Minh cũng thay đổi tư duy nghệ thuật trong thơ Ông quan niệm: “Tôi viết về những cái mà mình cần phải có ở tác phẩm của mình… Tôi chỉ gọi đúng tên

sự vật Mà sự vật trong bản chất của nó không lạc quan cũng không bi quan,

10

nó chỉ tồn tại” [14.tr293] Nhà thơ nhấn mạnh về cội nguồn của sáng tạo: “Có một nỗi niềm nào đó thực sự ám ảnh anh, buộc anh phải viết ra, để giữ thăng bằng cho chính bản thân mình” [14.tr306] Ông đúc kết rằng, sau suốt hơn nửa thế kỉ cầm bút, bài học rút ra là “Hãy bắt đầu đi từ chõ dân tộc mình đi Còn chỗ đến, phải đến với toàn nhân loại” [14.313], và điều thấm thía nhất là

“Không dối trá” Điều cuối cùng để làm nên một tác giả, theo ông là nằm ở câu hỏi then chốt nhất: “Bạn có dám đánh cược cuộc đời mình vào tác phẩm

mà bạn đang viết hay không?” [14.tr317]

Tại Liên hoan Thơ Châu Á - Thái Bình Dương lần thứ 2, năm 2015, nhà thơ Trần Nhuận Minh đã có tham luận rất công phu, tâm huyết Ông nhấn mạnh: “Tôi chủ trương làm thơ dễ hiểu, nhưng người đọc không hiểu một lúc hết được điều mình muốn nói Họ tưởng là đã hiểu, nhưng vẫn hình như còn có một cái gì đấy, khiến họ phải tìm đọc lần sau, và cứ thế, mỗi lần họ lại thấy vỡ ra một cái gì đấy, ngộ thêm một điều gì đấy mà tôi có nghĩ đến khi tạo dựng tác phẩm, nhưng tôi không viết ra Rồi đọc thêm, họ thấy cái

mà tôi chỉ gợi ý ra cho họ và cuối cùng, họ nghĩ tới cái mà tôi chưa từng nghĩ tới Và như thế, nếu thơ tôi chỉ có 300 người đọc với chiều sâu như thế, tôi đã có 300 tập thơ khác nhau và tập của tôi sẽ là tập 301 Cũng đã có nhà văn bàn về điều này, vì cho đến bây giờ, vẫn còn có người rất e ngại tính

đa nghĩa của thơ

Có người băn khoăn về cách giải quyết vấn đề của thơ Tôi nghĩ đó không phải là nhiệm vụ của thơ Trước đây, hiện nay, và cả sau này, thơ chỉ

có một nhiệm vụ thôi là phải hay Còn nhà thơ, chỉ có một nhiệm vụ thôi là phải viết hay Có nhiều kiểu hay khác nhau, càng hay - càng hay khác nhau,

lại càng hay hơn nữa Chỉ có thơ hay mới cứu được thơ Chỉ có thơ hay mới

có bạn đọc Không có bạn đọc thì thơ chết và nhà thơ cũng chết Nhưng làm được thơ hay, bao giờ cũng là một việc rất khó

11

Bất cứ cái gì ra đời, đều có cái lí do chính đáng của nó Những tìm tòi không ngừng của các nhà thơ là nhằm khai thác và thăng hoa cái phần còn tiềm ẩn trong sáng tạo những giá trị tinh thần của con người Và đi theo cái này, ủng hộ cái này, không bao giờ nên bài xích hoặc ruồng bỏ cái kia, như tôn giáo và màu da, chúng cần phải được cùng tồn tại và bình đẳng trong mọi giá trị Tôi nghĩ thế và không hề lạnh nhạt hay thành kiến với các sáng tác theo các khuynh hướng nghệ thuật khác tôi, thậm chí trái ngược với tôi Bởi thơ là của muôn nhà, đến từ muôn nẻo đường khác nhau, không chỉ của hiện thực cuộc sống mà còn của cả cõi tâm linh xa xăm… Nhưng tôi có hai yêu cầu Một, anh viết theo kiểu nào cũng phải làm cho con người sống với con người tốt hơn và như thế, cái thước để đo nó vẫn là giá trị nhân văn Hai, làm giàu thêm cho văn hoá, chứ không chống lại văn hoá”

Như vậy có thể thấy, Trần Nhuận Minh là một nhà thơ vô cùng tâm huyết, nghiêm khắc với mình, với nghề khi đặt ra những tiêu chí và cách nhìn nhận rất rõ ràng, quyết liệt Những quan niệm và cách nhìn nhận có sự khác biệt qua các giai đoạn cũng cho thấy ông có sự dấn thân, dám tìm tòi, dám thay đổi, có sự đổi mới và vận động đáng chú ý trong tư duy nghệ thuật Điều

đó sẽ là một cơ sở để lí giải tại sao hành trình thơ Trần Nhuận Minh lại trải qua nhiều khúc ngoặt và đột phá đầy bất ngờ thú vị đến như vậy

1.1.3 Các giải thưởng đạt được

Với những sáng tạo bền bỉ và tâm huyết của mình, Trần Nhuận Minh

đã được ghi nhận và tôn vinh bằng nhiều thành tựu, giải thưởng khác nhau

Ông đã đạt: Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2007; Hơn hai chục giải thưởng văn học khác nhau, trong đó có giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam, Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, Ủy ban toàn quốc Liên hiệp các Hội văn học nghệ thuật Việt Nam, giải thưởng văn nghệ Hạ Long của UBND tỉnh Quảng Ninh.v.v

12

Ông còn được trao một số phần thưởng cao quý khác: Huân chương Kháng chiến hạng Ba; Huân chương Lao động hạng Ba, hạng Nhì; 8 Huy chương, 4 Kỉ niệm chương, 3 Bằng Lao động sáng tạo về văn chương

Những giải thưởng cao quý trên đã góp phần cùng với tác phẩm của ông để khẳng định vị trí, tên tuổi, tài năng của tác giả, khẳng định giá trị và đóng góp của thơ Trần Nhuận Minh cho đời sống thơ ca Việt Nam hiện đại nói chung

1.2 Thơ Trần Nhuận Minh trong nền thơ Việt Nam hiện đại

1.2.1 Một số vấn đề chung về nền thơ Việt Nam hiện đại

Nền thơ Việt Nam hiện đại Việt Nam là một chỉnh thể được cấu thành bởi các bộ phận, các giai đoạn, các tác giả với những tác phẩm cụ thể Nó được đặt trong một diễn trình với những bối cảnh và điều kiện về lịch sử - xã hội cụ thể

Trong chiều dài lịch sử, ở những thời kỳ có giao lưu với văn hóa thế giới thì văn hoá bản địa đều có những thay đổi Sự vận động phát triển của thơ Việt qua các thời kỳ cũng là một minh chứng cho điều đó Thời trung đại, do chịu ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa, ta có dòng thơ luật Đường; thời Pháp thuộc,

do ảnh hưởng thơ Pháp, phong trào thơ Mới xuất hiện; thời hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, thơ Việt cách tân nhiều với sự tác động của thơ Nga và thơ phương Tây; sau ngày thống nhất, điều kiện giao lưu càng rộng mở, sự tiếp biến với nền thơ thế giới càng mạnh mẽ, các trào lưu thơ Âu

- Mỹ du nhập làm thay đổi nhiều diện mạo nền thơ Việt Nam đương đại

Trong phạm vi đề tài luận văn này, chúng tôi sử dụng cách gọi thơ Việt Nam hiện đại để nói về thơ thế kỉ XX và thập niên đầu của thế kỉ XXI, trong đó chủ yếu nhấn mạnh hai giai đoạn: từ 1945 đến 1975 và từ sau 1975 đến nay

Giai đoạn đầu thế kỉ XX đến 1945: Những năm đầu thế kỷ XX là giai

đoạn giao thời, dấu vết thơ ca trung đại vẫn rõ nét, các bài thơ luật gò bó

13

được thay dần bằng những biến thể thơ ca dân tộc Năm 1932 là mốc bắt đầu thời kỳ Thơ mới, các nhà thơ đả kích thơ cũ, khẳng định cái tôi cá nhân trong sáng tạo nghệ thuật Phong trào Thơ mới là sự bừng nở của nhiều phong cách nghệ thuật độc đáo, trong đó có những phong cách sẽ sống mãi với thời gian

Có thể kể đến một loạt các tên tuổi như: Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Hàn Mặc Tử, Nguyễn Bính, Trong Thơ mới, con người cá nhân được tự do bộc lộ mình, phơi trải lòng mình, âm điệu buồn là

âm điệu chủ đạo trong các bài Thơ mới Thơ mới đã có nhiều đóng góp về mặt cách tân nghệ thuật đối với nền thơ ca dân tộc

Thơ ca cách mạng thời kỳ này cũng phát triển mạnh và đạt nhiều thành tựu nhưng chủ yếu đóng góp là về mặt nội dung

Giai đoạn từ 1945 đến 1975: Hầu hết thể thơ quen thuộc trong thơ ca

truyền thống và hiện đại đều được các nhà thơ ở thời kì này đã sử dụng nhuần nhuyễn, linh hoạt, thể thơ nào cũng có những thành công rực rỡ Trong đó, đặc biệt phải kể đến thể thơ tự do, thể thơ văn xuôi và thể trường ca Ngôn ngữ thơ thời kì 1955 - 1975 xuất phát từ ngôn ngữ đời sống xây dựng chủ nghĩa xã hội và kháng chiến chống Mĩ của dân tộc Cho nên, trong thơ xuất hiện một hệ thống từ ngữ không có ở thơ ca trước đó Sức gợi cảm, gợi liên tưởng của ngôn ngữ thơ thời kì này ngày càng đậm nét Về giọng điệu thơ, xuất hiện nhiều giọng điệu đáp ứng nhu cầu thẩm mĩ của thời đại, đó là giọng hào sảng, lạc quan, giọng tâm tình, giọng châm biếm, mỉa mai, Tuy nhiên, điểm chung mà các nhà thơ đều hướng đến là khẳng định, ngợi ca vẻ đẹp tâm hồn, tính cách của con người Việt Nam

Ở năm đầu sau Cách mạng, thơ ca tập trung thể hiện niềm vui lớn của dân tộc, ca ngợi Ðảng và Bác Hồ, ca ngợi con người mới, chế độ mới Thơ càng ở giai đoạn sau càng đậm đà tính thời sự và tính chiến đấu, phản ánh một cách kịp thời, chân thật, hiện thực cuộc kháng chiến chống Pháp, chống Mĩ và

14

khí thế sôi nổi hào hùng của đời sống xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc Bên cạnh đó, thơ còn giàu chất trữ tình và chất anh hùng ca Thơ bộc lộ những cảm nhận chân thành, giản dị mà rất sâu lắng tình yêu, niềm tự hào về quê hương đất nước, về cuộc sống quá khứ, hiện tại và hướng về tương lai

Những tên tuổi lớn đóng góp cho thơ ca giai đoạn này phải kể đến những Tố Hữu, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Khoa Điềm, Thu Bồn, Nguyễn Duy, Hữu Thỉnh, Thanh Thảo, Bằng Việt, Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mĩ Dạ, Hoàng Hưng, Trần Dần, Lê Đạt, v.v

Có thể nói rằng, thơ kháng chiến chống Pháp và chống Mĩ (và cả chặng nối dài của nó đến khoảng 1980) đã đưa nền thơ cách mạng đến giai đoạn phát triển cao và đạt được nhiều thành tựu xuất sắc Chặng đường thơ ấy đã đáp ứng được những đòi hỏi của thời đại mình, đồng thời cũng là một giai đoạn không thể bỏ qua trong tiến trình thơ hiện đại Việt Nam Từ sau 1980, cùng với cả nền văn học, thơ cũng phải tự làm mới mình, tìm lại vị trí trong đời sống hàng ngày của con người, cái hàng ngày không hề giản đơn mà chứa đựng bao sự phức tạp, những xung đột, những sóng ngầm và những khát vọng không cùng Thơ đã đi tìm những hướng mới, tạo nên diện mạo và giọng điệu mới Nhưng thơ kháng chiến không hề mất đi những giá trị bền vững của nó Không phải nó chỉ sống trong tiềm thức và kỉ niệm của những lớp người đã đi qua cuộc chiến tranh, mà vẫn nằm sâu ở những lớp đáy của đời sống tinh thần toàn xã hội, góp phần tạo dựng nền tảng tinh thần cho những thế hệ hiện nay

và sau này Còn đối với tiến trình vận động của thơ, thì những thành công và hạn chế của thơ kháng chiến có thể là sự gợi mở, kích thích cho những tìm tòi, đổi mới thơ về sau

Giai đoạn từ sau 1975 đến nay: Nét nổi bặt của thơ sau 1975 đến nay là

sự khẳng định con người cá tính, trong đó con người không tự thoả mãn, tự bằng lòng mà luôn trên hành trình tìm kiếm các giá trị tinh thần

15

Giai đoạn này có sự xuất hiện của nhiều bài thơ theo xu hướng hiện đại chủ nghĩa hoà nhập với nền thơ hiện đại của thế giới, đem lại cho thơ nhiều phẩm chất mới: thơ có thực nhưng cũng có ảo, có ý thức và cả vô thức, tiềm thức, tâm linh

Thời kỳ này, xuất hiện nhiều bài thơ rất ngắn, thơ văn xuôi, ngôn ngữ vừa đi gần hơn với đời sống vừa giàu sức gợi, hàm ngôn

Sau hai mươi năm, thơ Việt Nam hiện đại đã có sự vươn lên không ngừng Trong bất cứ hoàn cảnh nào của đời sống, các nhà thơ vẫn luôn tìm tòi, thể nghiệm ở nhiều phương diện, có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa truyền thống và hiện đại, để ngày càng đạt được những thành tựu rực rỡ, góp phần không nhỏ vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đồng thời tạo nên vẻ đẹp phong phú, đa dạng, nhiều hương sắc mới cho thơ ca Việt Nam hiện đại

Những nhà thơ nổi bật trong giai đoạn này có thể kể đến như: Thi Hoàng, Trúc Thông, Y Phương, Dư Thị Hoàn, Hoàng Trần Cương, Nguyễn Lương Ngọc, Dương Kiều Minh, Nguyễn Quang Thiều, Mai Văn Phấn, Nguyễn Bình Phương, Vũ Quần Phương, Trần Quang Quý, Nguyễn Linh Khiếu, Trần Hùng, Inra Sara, Dương Thuấn, Trương Đăng Dung, Đỗ Trọng Khơi, Trần Anh Thái, Nguyễn Việt Chiến, Trần Hòa Bình, Phạm Công Trứ, Nguyễn Trọng Tạo, Trần Hữu Dũng, Bùi Chí Vinh, Đỗ Minh Tuấn.v.v

Nhìn một cách khái quát, thơ Việt Nam mười năm đầu thế kỷ XXI là tiếp nối mạch thơ đổi mới cuối thế kỷ XX với cảm hứng thế sự và đời tư giữ vai trò là cảm hứng chủ đạo Hai dòng cảm hứng này đã chiếm lĩnh thơ ca Việt Nam từ sau năm 1975, đặc biệt là trong thời kỳ đổi mới sau 1986 Nhưng trong những năm gần đây, với việc toàn cầu hoá diễn ra mạnh mẽ, với bao biến cố lớn mà nhân loại nói chung và đất nước nói riêng đang phải đối mặt, nội dung thế sự, đời tư trong thơ ca cũng có nhiều thay đổi so với giai đoạn trước

16

Trong những năm gần đây, thơ đương đại Việt Nam chứng kiến sự vận động, phát triển hết sức mạnh mẽ, đa dạng, sự mở rộng và đột phá trong tư duy và hình thức nghệ thuật Thơ trẻ từ đầu thế kỷ mới ít cất lên tiếng nói đại diện cho lý tưởng tập thể, mà chủ yếu khẳng định cái tôi cá thể của mình, từ nhu cầu xác lập căn cước cho mình Việc ít phải chứng nghiệm các hậu quả chiến tranh và hòa nhập nhanh chóng vào quá trình toàn cầu hóa khiến cho những biểu hiện của thơ trẻ Việt Nam ngày càng khác lạ với truyền thống thơ

ca được kiến tạo từ giai đoạn trước Màu sắc giáo huấn, đạo lí đã nhường chỗ cho các sắc màu khác, những nhận thức và trải nghiệm mới, khi thơ ca hiện diện như một sân chơi tinh thần chấp nhận tất cả các ý hướng dấn thân, ngẫu hứng, phá phách Thơ trẻ tìm đến những khám phá, thức nhận, giãi bày mang tính cá nhân về đời sống và tình người, làm nên những đổi thay về quan niệm nghệ thuật: giải trí và tiền phong xác tín những kinh nghiệm mới Đã có một diện mạo khá mới mẻ cho thơ hôm nay với những tác giả trẻ như Nguyễn Hữu Hồng Minh, Vi Thùy Linh, Lê Vĩnh Tài, Văn Cầm Hải, Phan Huyền Thư, Nguyễn Vĩnh Tiến, Trương Quế Chi, Ly Hoàng Ly, Đỗ Doãn Phương.v.v

Đặt trong một diễn trình và bối cảnh chung như thế, để nhìn nhận về thơ ca Việt Nam hiện đại, cần có sự phân tích một số trường hợp cụ thể, quan trọng, đó là những nhà thơ tạo ra phong cách riêng, có những đóng góp riêng, giữ một vị trí riêng, trong nền thơ đó Nhà thơ Trần Nhuận Minh là một trường hợp tác giả như thế

1.2.2 Vị trí, đóng góp của thơ Trần Nhuận Minh

Trong đời sống thơ ca và lịch sử một nền thơ, khi người ta nói đến một nhà thơ thì thông thường cũng đồng nghĩa với việc nói về vị trí nhất định của tác giả đó Tức là, mỗi nhà thơ sẽ như một đại diện của đề tài hay thi pháp mà mình sở trường nhất, có thành tựu nhất Khi nói đến Xuân Diệu là nói đến nhà thơ của tình yêu, tương tự như vậy, Nguyễn Bính là nhà thơ của người quê

Trước hết, nói đến thơ Trần Nhuận Minh là nối đến một đại diện xuất sắc của đề tài về ngành công nghiệp, người công nhân Ông có những vần thơ rất tình nghĩa về mảng đề tài này:

Nơi khúc dân ca nuối chúng tôi tuổi thơ

Là nóng bỏng tiếng xe gào ủi đất…

Núm ruột chúng tôi mẹ vùi sâu trong than

Day dứt chúng tôi là tình yêu đất than

(Lên tầng)

Những tập thơ vào khoảng thập niên 70 – 80 của thế kỉ XX như Đấy là

tình yêu, Âm điệu một vùng đất, Thành phố bên này sông.v.v đã nói lên tất cả

tình yêu, niềm tự hào, sự gắn bó máu thịt của nhà thơ với vùng đất mỏ và người thợ nơi đây Với những tác phẩm trước Đổi mới 1986 này, Trần Nhuận Minh được xem như nhà thơ của công nghiệp – công nhân

Công cuộc Đổi mới toàn diện của đất nước từ 1986 đã tác động sâu sắc đến cách nhìn, quan niệm về cuộc đời và nghệ thuật của Trần Nhuận Minh, khiến ông

có những thay đổi vô cùng quan trọng trong sáng tác Kể từ đây, ông giã từ hoàn toàn với cách viết cũ, để bứt phá sang một bút pháp hoàn toàn mới Đó không phải

là sự rũ bỏ quá khứ, mà là sự vượt thoát khỏi tư duy cũ, thức nhận cũ của chính bản thân mình Ông đã viết những câu thơ hết sức mới mẻ:

18

Hãy áp tải sự thật

Đến những bến cuối cùng

Chai rƣợu ngang dốc ngƣợc

Đứng cùng trời uống chung

(Nhà thơ áp tải)

Với những tập thơ Nhà thơ áp tải (1989) và Nhà thơ và hoa cỏ (1993), Trần

Nhuận Minh lại trình làng một quan niệm nghệ thuật mới một cách vô cùng quyết liệt, khi ông nghiền ngẫm sâu sắc và không né tránh về hiện thực đất nước, hiện

thực thời đại Đặc biệt, tập thơ Nhà thơ và hoa cỏ của ông đã được tái bản đến 22

lần – một kỉ lục trong thơ ca Việt Nam Ông được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật cũng chính là cho tập thơ xuất sắc này Như vậy, Trần Nhuận Minh lại được coi như một nhà thơ của hiện thực đất nước, hiện thực thời đại

Đi đến tận cùng hiện thực, Trần Nhuận Minh bất ngờ đi vào một chặng khám phá mới, đó là thế giới kì ảo của tâm tưởng, của vô thức, của tạo hóa Những vấn đề vô cùng thâm diệu biến ảo của cuộc đời, con người và nghệ thuật được nhà thơ quan tâm, chiêm nghiệm, lí giải:

Những câu thơ mỏng tựa cánh chuồn

Ngàn năm bay ngƣợc bão

Mang sấm sét của những vùng chƣa qua

Mang ánh trăng của những thời chƣa tới

Cái mong manh thắng đƣợc cả sắt thép

Bền vững đến muôn đời

Cánh chuồn lấy thơ ở đâu ra

Từ hồn nhiên kh trời chăng

(Bản sonate hoang dã)

Với những tập thơ vô cùng đặc sắc như Bản sonate hoang dã (2003),

45 khúc đàn bầu của kẻ vô danh (2007), Miền dân gian mây trắng (2008),

Trần Nhuận Minh lại hiện ra như một thi sĩ - triết gia, thi sĩ - thiền gia Ông được xem như một nhà thơ dũng cảm dấn thân về phía bí ẩn vô tận của tạo hóa, của con người, của sáng tạo nghệ thuật và thi ca

Chính vì vậy, có thể thấy nhà thơ Trần Nhuận Minh là một trường hợp độc đáo trong thơ ca Việt Nam hiện đại, không chỉ bởi quãng đường sáng tạo hơn nửa thế kỉ qua các giai đoạn lịch sử khác nhau và một sự nghiệp sáng tác

đồ sộ hơn hai chục tập thơ nhiều giá trị, mà còn bởi sự đa dạng và biến ảo không ngừng trong cùng một bản thể thi sĩ Nó khẳng định sự đóng góp đặc sắc, to lớn và quan trọng cùng một vị trí trang trọng của thơ Trần Nhuận Minh trong nền thơ Việt Nam hiện đại

Có thể nói, với những đóng góp ấn tượng và đậm nét của mình cho thơ

ca nước nhà, Trần Nhuận Minh đã trở thành một tên tuổi sáng giá làm nên diện mạo thơ ca Việt Nam những thập niên cuối thế kỉ XX, những năm đầu thế kỉ XXI Đánh giá về Trần Nhuận Minh - tác giả và tác phẩm, nhà nghiên cứu văn học người Trung Quốc – GS Phùng Trọng Bình đã nhận định mang tính khái quát cao: “Trần nhuận Minh rất tinh tế trong việc học hỏi, kế thừa và vận dụng ý thơ của văn học truyền thống cổ đại Tinh hoa của các tác giả nổi tiếng như nhà thơ Trung Quốc Khuất Nguyên, Đỗ Phủ, nhà văn vĩ đại nước Nga Lev Tolstoy, thi hào Sergei Esenin, tiểu thuyết gia – nhà soạn kịch Tây Ban Nha Miguel de Cervantes, đặc biệt là văn học truyền htống Việt Nam với

20

tác giả tiêu biểu là đại thi hào Nguyễn Du…, đều là nguồn dinh dưỡng phong phú nuôi dưỡng nhà thơ trưởng thành Cùng với nỗ lực học tập và đúc rút kinh nghiệm quý báu của các bậc vĩ nhân, học hỏi những sở trường của nhiều nhà văn, nhà thơ lớn, từ đó trong ông đã hình thành một phong cách nghệ thuật độc đáo và đặc sắc khác lạ, trở thành một nhà văn, nhà thơ chủ chốt trong văn học Việt Nam, và đang từng bước tiến vào văn đàn thế giới” [14.tr263]

Tiểu kết chương 1:

Nhà thơ Trần Nhuận Minh với bề dày sự nghiệp sáng tác của mình, với những giải thưởng văn học cao quý được trao tặng, đã khẳng định vị trí và sự đóng góp to lớn và đặc sắc vào nền thơ Việt Nam hiện đại Trần Nhuận Minh xứng đáng được coi như một trong những nhà thơ tiêu biểu xuất sắc của nền thơ hiện đại Việt Nam Việc nghiên cứu thơ Trần Nhuận Minh là vô cùng ý nghĩa, không chỉ với cá nhân tác giả nói riêng, mà còn là với một giai đoạn của nền thơ Việt Nam nói chung

Qua hơn nửa thế kỉ cầm bút, Trần Nhuận Minh đã có những thay đổi, vận động nhất định, thể hiện qua những tác phẩm với đề tài và bút pháp đầy

đa dạng, linh hoạt Nghiên cứu Trần Nhuận Minh với các giai đoạn khác nhau cùng quan niệm và tư duy nghệ thuật khác nhau cũng là một cách đối chiếu để nhận diện các chặng đường thơ ca Việt Nam hiện đại

21

Chương 2 CẢM HỨNG TRONG THƠ TRẦN NHUẬN MINH

2.1 Vấn đề Cảm hứng trong thơ

2.1.1 Khái niệm Cảm hứng

Trong sáng tạo nghệ thuật, cảm hứng giữ một vai trò quan trọng Nó tuân theo quy luật tình cảm, chi phối nội dung và hình thức của tác phẩm Cảm hứng chính là một tình cảm xã hội đã được ý thức, là sự rung động của tâm hồn nhà văn trước cuộc đời; mặt khác, cảm hứng là điều kiện không thể thiếu, là linh hồn của tác phẩm, góp phần làm nên sức sống lâu bền cho tác phẩm

Thuật ngữ cảm hứng chủ đạo lúc đầu chỉ yếu tố nhiệt tình say sưa diễn thuyết, sau chỉ trạng thái mê đắm khi xuất hiện tứ thơ Về sau lí luận văn học xem cảm hứng chủ đạo là một yếu tố của bản thân nội dung nghệ thuật, của thái độ tư tưởng xúc cảm ở nghệ sĩ đối với thế giới được mô tả Theo nghĩa này, cảm hứng chủ đạo thống nhất với đề tài và tư tưởng của tác phẩm Cảm hứng chủ đạo đem lại cho tác phẩm một không khí xúc cảm tinh thần nhất định, thống nhất tất cả các cấp độ và yếu tố của nội dung tác phẩm Đây là cái mức căng thẳng cảm xúc mà nhờ đó nghệ sĩ khẳng định các nguyên tắc thế giới quan của mình trong tác phẩm

Trong công trình nghiên cứu Từ điển thuật ngữ văn học, các nhà lí luận

đã định nghĩa cảm hứng là “trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm xuyên suốt

tác phẩm nghệ thuật, gắn liền với một tư tưởng xác định, một sự đánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của những người tiếp nhận tác phẩm” [12.tr44] Như vậy, cảm hứng là sự xúc động thăng hoa, bao trùm và tác động đến toàn bộ quá trình sáng tạo của người viết và cả quá trình đồng sáng tạo của người đọc Không có cảm hứng thì tác giả không sáng tạo được tác phẩm,

22

và tác phẩm cũng sẽ không tìm được đến sự đồng điệu của bạn đọc

Nhà nghiên cứu lí luận phê bình Bêlinxki coi cảm hứng chủ đạo là điều kiện không thể thiếu của việc tạo ra những tác phẩm đích thực, bởi nó biến sự chiếm lĩnh thuần túy trí óc đối với tư tưởng thành tình yêu đối với tư tưởng, một tình yêu mạnh mẽ, một khát vọng nhiệt thành

2.1.2 Cảm hứng trong thơ

Thơ ca là khái niệm chỉ các loại sáng tác văn học có vần điệu, có đặc điểm ngắn gọn, súc tích, nhiều ý cô đọng Một bài văn cũng có thể là một bài thơ nếu sự chọn lọc các từ trong đó súc tích và gây cảm xúc cho người đọc một cách nhanh chóng Bên cạnh đó, một bài thơ thường còn mang tính vần giữa câu nọ với câu kia và tổ hợp của các câu gây ra âm hưởng nhạc tính trong bài Thơ thường dùng như hình thức biểu tả cảm xúc trữ tình, hoặc tình cảm xúc động trước hiện tượng xảy ra trong cuộc sống, như khi người ta đứng trước phong cảnh ngoạn mục, hoặc đứng trước thảm cảnh Sự tương tác giữa tình cảm con người và hoàn cảnh tạo nên những cảm nghĩ mà người ta muốn bày tỏ với một phong độ chắt lọc, tinh khiết, không rườm rà, song có mức thông tin cao, đột phát, nhưng cô đọng và khúc chiết Muốn làm được như vậy, người làm thơ phải có một con mắt quan sát chi tiết, tổng quát hóa, và nhanh chóng liên tưởng giữa những hình ảnh quan sát được với những gì vốn

tố nổi bật trong tác giả này, đó là cảm hứng trữ tình

Nhà thơ Trần Nhuận Minh là một người được sinh ra và trưởng thành trong một thời kì lịch sử của dân tộc – thời kì kháng chiến chống Mỹ Ông cũng như bao người cùng thời sống trong bầu không khí hào hùng của những năm tháng mà ai ai cũng hướng đến cái “ta”, cả dân tộc hòa chung một lẽ sống lớn, lí tưởng lớn, tình cảm lớn Niềm vui trong thơ Trần Nhuận Minh to lớn, sôi nổi, hân hoan và tươi sáng như niềm vui của cả đất nước

Không chỉ thế, ông còn là một người đã gắn bó cả cuộc đời mình với mảnh đất vùng mỏ Quảng Ninh với những nỗi niềm vui buồn, thăng trầm của người thợ nơi đây Những gắn bó sâu nặng đó đã trở thành một phần làm nên một chất thơ hồn hậu, yêu thương của Trần Nhuận Minh

Có lẽ vì những lẽ đó, thơ Trần Nhuận Minh luôn tràn đầy nguồn cảm hứng trữ tình ấm áp, sâu nặng Khảo sát thơ Trần Nhuận Minh, có thể nhận thấy chất trữ tình này được khơi nguồn cảm hứng từ ba mạch vấn đề chính, đó

là: hướng về quê hương, đất nước; hướng về người thân, gia đình; hướng về

Đối với nhà thơ Trần Nhuận Minh, trong tâm tưởng của tác giả, đất nước là những gì vừa lớn lao nhưng cũng vừa bình dị, vừa thiêng liêng cao vời nhưng cũng vừa gần gũi thân quen:

Đây là nơi đầu tiên ta nhận ra Đất Nước

Ngổn ngang mây hong nắng chân trời xa

Bát ngát câu hò, nẻo đường xòe nan quạt

Gan bàn chân mát lạnh bóng tre ngà

(Cổng làng) Nói về Tổ Quốc, nhà thơ muốn nói đến trước tiên không phải những vĩ nhân, những anh hùng, những danh nhân, mà đó là triệu triệu người dân nhỏ

bé vô danh đã ngã xuống, đã làm nên Tổ Quốc bằng máu xương:

Bạn thấy chăng

Hàng triệu triệu Người

Lần lượt lao vào lửa đạn

25

Trở về quê hương như là tìm nơi bình yên cho tâm hồn tránh xa vòng xoáy của những vụ lợi, toan tính Chỉ cần đặt chân lên con đường quen thuộc, con người đã cảm nhận được ngay cảm giác bình yên Quê hương là nơi nuôi dưỡng con người lúc nhỏ, từ miền quê đó con người đi tới những chân trời mới, thế nhưng mỗi khi vấp ngã hoặc mỏi mệt trên đường đời lại quay về tìm nguồn an ủi ở quê hương Quê hương nghĩa nặng, tình sâu cho nên dù đi đâu

ai cũng mang trong mình hình bóng quê nhà

Người viết nào cũng đặc biệt gắn bó máu thịt với một vùng quê, một không gian của riêng mình Nó trở thành vùng sáng tạo, không gian sáng tạo cho nhà thơ Nó như là một quy luật tinh thần: “Quê hương mỗi người chỉ một, như là chỉ một mẹ thôi” Không có mạch nguồn cảm hứng nào mãnh liệt, bất tận như nguồn mạch quê hương

Nói về quê hương mình, Trần Nhuận Minh phơi phới tự hào, tha thiết yêu thương, bừng bừng khí thế Đó là quê hương anh dũng, quê hương nghĩa tình, tươi đẹp:

Và cánh diều chao lưng trời

Tiếng kèn vàng đồi

Bay như đàn ong đi lấy mật

Náo nức như tiếng đời sầm uất

Lượn lúa chiêm trăng, con chép đớp trăng rơi

Tở mở trong hố bom, bèo dâu xanh nụ cười

Lửa ch n hồng trong bếp

Sao nở trắng trên mái nhà như ngô nếp

Buổi họp giữa sân kho, thêm mới các chỉ tiêu

Chiến trường xa thêm thư người yêu

(Tiếng kẻng vỏ bom của ông tôi)

2.2.1.2 Hướng về người thân, gia đình

Trong đời sống tình cảm con người, thì gia đình có lẽ là một điều gì đó thuộc về sâu thẳm nhất, gần gũi nhất, vĩnh cửu nhất Đó là nơi đầu tiên và còn lại cuối cùng của tình yêu thương Tình cảm với những người thân trong gia đình là tình cảm khởi nguồn mọi tình cảm khác Đầu tiên con người phải biết yêu mẹ, yêu cha, yêu anh, yêu em rồi từ đó mở rộng ra yêu làng xóm, yêu quê hương, yêu Tổ quốc Bởi vậy,tình cảm gia đình là tình cảm nhân bản nhất trong con người Cũng chính vì vậy, người thân, gia đình chính là những nguồn mạch cảm hứng chân thành, sâu nặng, bất tận của các nhà thơ

Cũng như biết bao nhiêu nhà thơ đã sống đã viết, nhà thơ Trần Nhuận

đã dành những trang viết sâu đậm, thân thương, xúc động nhất cho người thân, gia đình của mình

Hình ảnh người mẹ hiện lên trong thơ Trần Nhuận Minh vừa có sức khái quát về những người phụ nữ Việt Nam lặng lẽ tảo tần lam lũ ngàn đời nay, vừa mang những nét riêng ấn tượng và ám ảnh bởi dáng cong đòn gánh

và dáng còng lưng mẹ - người mẹ của tác giả:

Mẹ tôi lại gánh chiếc đòn cong

Lại đi gánh mướn, lại long đong

Cuộc đời v t trĩu đôi đầu gánh

Lưng mẹ già nua còng lại còng

(Chiếc đòn gánh cong)

27

Hình ảnh người mẹ của tác giả còn trở đi trở lại đấy day dứt và nghẹn ngào trong các trang thơ Trần Nhuận Minh Đây là những câu thơ thể hiện nỗi xót xa và thương yêu của người con trước những nỗi niềm đầy vơi cay đắng khổ đau trong cuộc đời người mẹ - một câu chuyện và những tâm sự vô cùng xúc động và thấm thía:

Trong ánh mắt mẹ tôi và trong câu dân ca

Thăm thẳm cất lên dù ở nơi nào

Những câu hát làm tôi nhớ quê hương

Sông Kinh Thầy mùa xuân nước xanh

Sông Kinh Thầy mùa thu nước đỏ

Cánh buồm trắng mong manh chiều trở gió

Mẹ tôi đi chuyến đò đầy

Để đến một ngày, khi bước vào một tầm quãng nhất định của cuộc đời, người con mới hiểu ra rằng, mẹ nhường nhịn và hi sinh đến thế nào, mẹ mạnh

mẽ và lớn lao đến thế nào:

Mẹ ơi, con đã có nhiều ngày

Đi dọc nỗi buồn đau xưa của mẹ

Con dần hiểu vì sao mẹ cực khổ thế

Mà chuyện kể, lời ru, chỉ có ngọt ngào

Trước hình ảnh người em gái miệt mài say mê trong công việc, nhà thơ nhận ra vẻ đẹp của con người, vẻ đẹp của cuộc sống thật giản dị gần gũi mà

vô cùng kì diệu:

28

Em đứng trên khung nhà cao tầng

Như chiếc lá xanh, n y trên cây sắt thép

Từ tay em những tia lửa bay ra

Em thành trung tâm muôn ngàn sao sa

(Cô thợ hàn trên khung nhà cao tầng)

Cứ như vậy, Trần Nhuận Minh đã dành những dòng thơ sâu nặng nhất, chân thành nhất để viết về người thân, gia đình của mình bằng tất cả yêu thương Đúng như tác giả Trần Nhật Thu nhận ra: “Thơ Trần Nhuận Minh lay động tận cùng chiều sâu của tâm linh, của lòng hướng thiện Phải có lòng lắm, phải thương yêu người lắm lắm, mới mong có được những câu thơ rất mực chân thành” [30.tr304]

2.2.1.3 Hướng về tình yêu, khát vọng

Trong rất nhiều nỗi niềm hướng tới, nhà thơ Trần Nhuận Minh luôn dành những cảm xúc vô cùng mãnh liệt để viết về tình yêu và khát vọng trong cuộc sống Có thể nói, đó là những lúc mà hồn thơ Trần Nhuận Minh trở nên bùng cháy, thăng hoa

Tình yêu là đề tài muôn thuở của thơ ca bởi lẽ con người thời nào cũng

có nhu cầu yêu và được yêu Đã có rất nhiều những giọng thơ tình độc đáo, những bài thơ tình hay, cho nên để tạo được dấu ấn riêng trong mảng đề tài này là cả một thử thách lớn lao không dễ vượt qua trong sáng tạo Trần Nhuận Minh có lẽ ý thức rất rõ điều này, cho nên ông viết về tình yêu không nhiều, viết một cách kĩ lưỡng và đằm sâu, chân thành Tình yêu trong thơ Trần Nhuận Minh thường trầm buồn, man mác dư vị tiếc nuối về cái gì đã qua, ẩn sau đó là nỗi đau của trái tim Dù vậy, nó không bi lụy, mà bao giờ cũng đọng lại những ấm áp rất con người, rất đời:

29

Có một chiều giếng đá lá khô bay

Con đường dốc em đi không trở lại

Mây trinh nữ che nghiêng trời xóm Bãi

Chim le le gọi bạn cuối đầm sâu

Có một chiều yên ấm ở xa nhau

Anh chợt thấy vầng trăng rằm cũng khuyết

Tà áo mỏng bồng bềnh cơn gió rét

Thổi nao lòng từ tuổi chớm hoa bay

(Chiều xanh) Nhiều khi, những bài thơ tình của Trần Nhuận Minh đủ khiến người

đọc chìm vào trong mạch cảm súc nghiêng say đắm đuối mê mải:

Cây cỏ vô tình nhuốm nỗi dở dang em

Gió thổi suốt đêm trăng mười bảy tuổi

Em ở đâu đây? Trời dịu dàng bối rối

Thả vào hồn ta giọt sương cũ đầm đìa

(Thành phố bên này sông) Hoặc đôi khi cũng đầy tình tứ duyên dáng:

Giao thừa đi như cô gái chưa chồng

Đẹp nức nở những muộn mằn đắng chát

Ta ở đâu giữa mùa xưa xanh ngát

Má trăng mờ run r y dấu môi hôn

(Bài thơ gửi lại)

30

Có khi, nhà thơ viết ra dường như chỉ để tự trải lòng mình, âm thầm lặng lẽ với tình yêu của mình:

Ngoài làn mây trắng bay ở ngang trời

Và trái tim xanh đập trong lồng ngực

Anh chẳng có gì đâu

Em quay đi là phải quá rồi

Tiếc nuối làm chi thời dang dở

Chỉ mấy bông hoa dại là còn biết thương

Cứ tìm đến góc vườn hoang mà hồn nhiên nở

(Bài thơ không gửi cho ai) Nhà thơ có một cách nhìn, một cách quan niệm rất đặc biệt khi gắn tình yêu với cái đẹp, như một sự ngưỡng vọng, một niềm tin vĩnh cửu về sự khôi nguyên bất tử, lí tưởng:

Ta nhận ra em

Run run đứng chờ ta

Tà áo mỏng bay trong sương khuya

Thấp thoáng núi đồi thiêng liêng huyền ảo

Da thịt thơm lừng trái ch n

Em yêu ơi

Cái hiện hữu hãy tin là Cái Đẹp

Chớ bận tâm quá khứ với tương lai

31

Ta sẽ lặn xuống đất sâu

Khi tiếng đàn bầu dứt

Tìm ta ƣ

Hãy hỏi sắc hoa mai

(Hãy hỏi sắc hoa mai) Cùng với chủ đề tình yêu thì chủ đề khát vọng cũng là điều mà nhà thơ Trần Nhuận Minh gửi gắm nhiều nỗi niềm tâm tư sâu nặng trong đó Có thể nhận thấy trong con người nhà thơ luôn chất chứa một nỗi khát vọng cao đẹp

về đời sống:

Gió đã xanh thổi lên từ hoa cỏ

Nở bời bời những khát vọng muôn sau

(Lời từ biệt) Khát vọng ấy có khi được nâng lên thành lẽ sống, thành lí tưởng Đó là

lẽ sống luôn sẵn sàng hết mình, trọn mình cho những gì mình lựa chọn và theo đuổi, cống hiến để thỏa lòng và thanh thản:

Tôi đã chọn cho mình một cách sống

Thì tôi cũng chọn cho mình một cách chết

Chọn cách chết nghĩa là chọn cách sống

Và tôi ng ng cao đầu, thanh thản, đi

(Một trăm bước cuối cùng) Cuộc sống là một hệ lựa chọn, mỗi người đều có lựa chọn của mình và chịu trách nhiệm về điều đó Nhà thơ cũng đã dứt khoát lựa chọn lẽ sống của mình và chỉ còn biết hết mình cho nó Đó là một xác quyết vô cùng đáng quý, đáng trân trọng

32

Cũng có những khi, nhà thơ Trần Nhuận Minh tạo ra một mạch trữ tình chiêm nghiệm về con người, trong đó có chính bản thân mình, đem lại cho cảm hứng thơ một gam màu tươi mới và ấn tượng:

Con người là những giọt nước mắt

Của Đấng Âm U rơi xuống trần gian

Giọt nước mắt bên phải là đàn ông

Giọt nước mắt bên trái là đàn bà

Cứ thế, bốn mùa mong ước nối theo nhau

Ghét tất cả Rồi lại yêu tất cả

2.2.2 Cảm hứng thế sự

Từ những năm tháng đất nước còn trong chiến tranh, nhà thơ Trần Nhuận Minh đã thể hiện cái tôi trữ tình ngợi ca, tự hào về quê hương, đất

33

nước, yêu thương chia sẻ với con người, gia đình và người thân Khi hòa bình lặp lại, bước sang giai đoạn Đổi mới, lúc bấy giờ thơ của Trần Nhuận Minh đi sâu vào đời tư, thế sự, để khám phá những miền sâu xa trong cõi tâm linh, sâu thẳm của con người Cái tôi ấy thể hiện nỗi buồn đau nhân thế, chứa đựng giá trị nhân văn cao cả Trần Nhuận Minh mong muốn được chia sẻ, cảm thông, thấu hiểu hơn với tình đời, tình người Đó cũng là nỗi trăn trở, suy tư của nhà thơ về tha nhân, từ đó, rút ra những triết lý sâu sắc về cuộc đời Cái tôi triết lý

đã được đúc kết từ sự trải nhiệm của bản thân, từ những chiêm nghiệm, nghĩ suy; do đó rất mực chân thành và cảm hóa tâm hồn bao người

Trần Nhuận Minh không cô độc với hành trang khắc khoải, bởi những câu thơ sốt ruột của ông đang nâng tầm vóc sứ mệnh và sức mạnh cho thi ca lên khỏi sự hờ hững của độc giả thời hiện đại:

Nơi này có người bị đ y lên giàn lửa

Chỗ kia có người bị xô xuống vực sâu

Ở đâu cũng có người bị lăng nhục…

Vị anh hùng ơi!

Thế gian chẳng bình yên

Dù mỗi sớm tiếng chim trời vẫn hót

Sức mạnh của kẻ hèn, ý ch của bóng đêm

Vẫn mai phục dưới những chùm quả ch n

Kẻ ác đôi khi làm việc thiện

Đánh thuốc độc cả tiếng cười

Đóng dấu thật vào những hồ sơ giả

Và bước lên trong ánh hào quang

(45 khúc đàn bầu của kẻ vô danh)

34

Nhà thơ Trần Nhuận Minh dường như bắt đầu thực sự tìm thấy con đường nghệ thuật đích thực cho chính mình, khi xác định được tư tưởng nghệ thuật: “Hãy áp tải sự thật – Tới những bến cuối cùng” Và cũng chính từ quan niệm và hướng đi đó, trang thơ ông thực sự được nâng tầm Không quan sát một cách duy cảm, mà bằng những va chạm trực tiếp với đời sống hiện thực, thơ Trần Nhuận Minh thể hiện sự cảm nhận sâu sắc về những nỗi đau có thực của những kiếp người, về những hiện trạng xã hội đầy những khiếm khuyết, không ít những nhức nhối, xót xa qua bức chân dung về số phận con người

Trong Đối thoại văn chương cùng với nhà thơ Nguyễn Đức Tùng, Trần

Nhuận Minh cũng đã từng thể hiện và bày tỏ quan điểm của mình về thơ thế

sự như sau: “Thực ra, tôi nghĩ viết về trời đất bao la, viết về con người, cũng

tức là viết về mình đấy Và như thế, mình có mặt ở khắp mọi nơi, tự tan ra trong nỗi vui buồn của rất nhiều người Vậy thì cái được lại càng nhân lên, còn gì sung sướng hơn nữa Viết về người, vẫn cần hoa mĩ, trữ tình, nếu bài thơ yêu cầu cần phải như thế để bộc lộ một vấn đề, một cốt cách hay một nhân cách Thông thường thơ thế sự cần mộc hơn, nhưng cũng phải tinh hơn, không mộc thì mất cái chân xác, không tinh thì mất cái hàm súc, dư ba… thơ

sẽ không sống được”

Có thể thấy, chất thế sự trong thơ Trần Nhuận Minh chủ yếu nằm ở hai

vấn đề chính: hướng đến những vấn đề bức thiết của đời sống; hướng đến

những thân phận bất hạnh

2.2.2.1 Hướng đến những vấn đề bức thiết của đời sống

Nói đến cảm hứng thế sự là nói đến cảm hứng về cuộc sống đời thường, về thế thái nhân tình, về con người của thực tại Những tác phẩm mang cảm hứng thế sự chú ý khẳng định giá trị thẩm mĩ của cái đời thường, khám phá mọi phức tạp, éo le và cả cái cao quí trên hành trình đi tìm sự sống

và hạnh phúc của con người