Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5 6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở khu vực miền núi phía bắc

Bên cạnh đó, trong hoạt độngnghiên cứu, chưa có công trình nghiên cứu một cách có hệ thống về giáo dục kĩnăng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua tổ chức trò chơi đóng vai theo

VŨ THỊ THỦY

GIÁO DỤC KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI QUA TỔ CHỨC TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ

Ở KHU VỰC MIỀN NÚI PHÍA BẮC

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Thái Nguyên - Năm 2019

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS TS Nguyễn Thị Tính

2 TS Trần Thị Minh Huế

Thái Nguyên - Năm 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các sốliệu và kết quả nghiên cứu trong luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳcông trình nào khác

Tác giả luận án

Vũ Thị Thủy

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, Khoa Tâm lý Giáo dục Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, các nhà khoa học đãgiúp đỡ và tạo mọi điều kiện để tôi hoàn thành công trình nghiên cứu

-Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến PGS TS Nguyễn Thị Tính và TS Trần Thị Minh Huế đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình

thực hiện luận án

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới Phòng Đào tạo (Sau đại học) – Trường Đại học

Sư phạm – Đại học Thái Nguyên đã động viên và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi họctập và nghiên cứu

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới Ban Chủ nhiệm khoa và các cán bộ giảng viênKhoa Tâm lý Giáo dục - Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạođiều kiện thuận lợi cho tôi học tập và nghiên cứu

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới Ban Chủ nhiệm khoa và các cán bộ giảng viênKhoa Giáo dục Mầm non - Trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên đãđộng viên và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi học tập và nghiên cứu

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, giáo viên và trẻ mẫugiáo 5-6 tuổi các Trường Mầm non khu vực miền núi phía Bắc đã cộng tác, cungcấp thông tin cho việc nghiên cứu thực tiễn của luận án

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, giáo viên và trẻ mẫugiáo 5-6 tuổi Trường Mầm non Nà Pheo - xã Phú Thượng - huyện Võ Nhai - tỉnhThái Nguyên đã cộng tác và tạo điều kiện cho tác giả tổ chức thực nghiệm kiểmchứng tính khả thi của kết quả nghiên cứu

Tôi cũng xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc đến gia đình, người thân, bạn bè, đồngnghiệp đã quan tâm, chia sẻ, giúp đỡ tôi về mọi mặt để tôi có thể hoàn thành côngviệc nghiên cứu của mình

Tác giả luận án

Vũ Thị Thủy

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼix MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 2

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

5 Giả thuyết khoa học 3

6 Phương pháp luận, phương pháp và phạm vi nghiên cứu 3

7 Luận điểm bảo vệ 5

8 Đóng góp mới của luận án 6

9 Cấu trúc luận án 6

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA GIÁO DỤC KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI QUA TỔ CHỨC TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ Ở TRƯỜNG MẦM NON 7

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề 7

1.1.1 Trên thế giới 7

1.1.2 Ở Việt Nam 13

1.2 Khái niệm công cụ 19

1.2.1 Kĩ năng giao tiếp 19

1.2.2 Kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 24

1.2.3 Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 24

1.2.4 Trò chơi đóng vai theo chủ đề 25

1.2.5 Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 25

1.3 Những vấn đề cơ bản của giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non 26

1.3.1 Đặc điểm giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 26

1.3.2 Mục tiêu, ý nghĩa, nguyên tắc, nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 29 1.3.3 Quy trình tổ chức hoạt động giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 41

1.4 Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơiđóng vai theo chủ đề ở trường mầm non 43

1.4.1 Ưu thế của trò chơi đóng vai theo chủ đề trong giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 43 1.4.2 Mục tiêu giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trường mầm non 46 1.4.3 Nội dung giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trường mầm non 47 1.4.4 Phương pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 48 1.4.5 Đánh giá kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 50 1.4.6 Yêu cầu đối với giáo viên khi thực hiện giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 54 1.4.7 Những yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 54

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG GIÁO DỤC KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO

TRẺ MẪU GIÁO 5 - 6 TUỔI QUA TỔ CHỨC TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ Ở CÁC TRƯỜNG MẦM NON KHU VỰC MIỀN NÚI PHÍA BẮC 60

2.1 Vài nét về khách thể khảo sát và tổ chức khảo sát 60

2.1.1 Vài nét về khu vực miền núi phía Bắc và đặc điểm của trẻ mầm non ở khu vực miền núi phía Bắc 60 2.1.2 Tổ chức khảo sát 62

2.2 Thực trạng nhận thức về giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 662.3 Thực trạng kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong trò chơi đóngvai theo chủ đề 67

2.3.1 Thực trạng kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong trò chơi đóng vai theo chủ đề theo đánh giá của giáo viên 68

2.3.2 Thực trạng kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong trò chơi đóng vai theo chủ đề theo kết quả quan sát 72 2.3.3 So sánh thực trạng kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề theo kết quả sử dụng phương pháp điều tra và phương pháp quan sát 81

2.4 Thực trạng giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổchức trò chơi đóng vai theo chủ đề 83

2.4.1 Thực trạng thực hiện nội dung giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 83 2.4.2 Thực trạng phương pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 92 2.4.3 Thực trạng quy trình giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 93 2.4.4 Thực trạng đánh giá kết quả giáo dục kĩ năng giao tiếp qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi của giáo viên 94 2.4.5 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 97

2.5 Đánh giá chung về khảo sát thực trạng 100

CHƯƠNG 3: QUY TRÌNH VÀ BIỆN PHÁP GIÁO DỤC KĨ NĂNG GIAO

TIẾP CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI QUA TỔ CHỨC TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ Ở CÁC TRƯỜNG MẦM NON KHU VỰC MIỀN NÚI PHÍA BẮC 103

3.1 Các nguyên tắc chỉ đạo việc đề xuất quy trình, biện pháp 103

3.1.2 Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn 103 3.1.3 Nguyên tắc đảm bảo sự thống nhất giữa vai trò chủ đạo của giáo viên với việc phát huy tính tự giác, tích cực, chủ động của trẻ trong quá trình giáo dục kĩ năng giao tiếp 104 3.1.4 Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi 104 3.1.5 Nguyên tắc đảm bảo tính đồng bộ 104

3.2 Xây dựng quy trình giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổiqua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 105

3.2.1 Mục tiêu đề xuất quy trình 105 3.2.2 Nội dung của quy trình 105

3.3 Một số biện pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua

tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 112

3.3.1 Xây dựng hệ thống trò chơi đóng vai theo chủ đề giáo dục kĩ năng giao

tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 112

3.3.2 Phát triển hoạt động chơi theo hướng mở nhằm tăng cường giáo dục kĩ năng giao tiếp 119

3.3.3 Phát triển môi trường nhóm, lớp kích thích trẻ tích cực tham gia trải nghiệm rèn luyện kĩ năng giao tiếp qua trò chơi đóng vai theo chủ đề 125

3.3.4 Thiết kế tài liệu hướng dẫn giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 128

3.3.5 Phối hợp giữa giáo viên và cha mẹ trong giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 131

3.3.6 Mối quan hệ giữa các biện pháp 133

3.4 Thực nghiệm sư phạm 135

3.4.1 Khái quát về quá trình thực nghiệm 135

3.4.2 Phân tích kết quả thực nghiệm 139

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 161

1 Kết luận 161

2 Khuyến nghị 162

TÀI LIỆU THAM KHẢO 164

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Khách thể khảo sát là giáo viên và cán bộ quản lý 63Bảng 2.2 Khách thể khảo sát là trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi 63Bảng 2.3 Nhận thức của giáo viên và cán bộ quản lý về giáo dục kĩ năng giao

tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ

đề ở trường mầm non 67Bảng 2.4 Thực trạng kĩ năng nghe hiểu lời nói trong trò chơi đóng vai theo chủ

đề của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi theo đánh giá của giáo viên 68Bảng 2.5 Thực trạng kĩ năng biểu đạt lời nói trong trò chơi đóng vai theo chủ đề

của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi theo đánh giá của giáo viên 70Bảng 2.6 Thực trạng kĩ năng thực hiện quy tắc giao tiếp trong trò chơi đóng vai

theo chủ đề của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi theo đánh giá của giáo viên 71Bảng 2.7 Thực trạng kĩ năng nghe hiểu lời nói trong trò chơi đóng vai theo chủ

đề của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi theo kết quả quan sát 73Bảng 2.8 Thực trạng kĩ năng biểu đạt lời nói của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong trò

chơi đóng vai theo chủ đề theo kết quả quan sát 76Bảng 2.9 Thực trạng kĩ năng thực hiện quy tắc giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6

tuổi trong trò chơi đóng vai theo chủ đề theo kết quả quan sát 79Bảng 2.10 Thực trạng thực hiện nội dung giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu

giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 84Bảng 2.10.1 Thực trạng thực hiện nội dung giáo dục kĩ năng nghe hiểu lời nói

trong trò chơi đóng vai theo chủ đề 85Bảng 2.10.2 Thực trạng thực hiện nội dung giáo dục kĩ năng biểu đạt lời nói

trong trò chơi đóng vai theo chủ đề 87Bảng 2.10.3 Thực trạng thực hiện nội dung giáo dục kĩ năng thực hiện quy tắc

giao tiếp trong trò chơi đóng vai theo chủ đề 90Bảng 2.11 Thực trạng phương pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo

5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề 92Bảng 2.12 Thực trạng đánh giá kết quả giáo dục kĩ năng giao tiếp qua tổ chức

trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở khu vựcmiền núi phía Bắc của giáo viên 95Bảng 2.13 Thực trạng các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả giáo dục kĩ năng giao

tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong trò chơi đóng vai theo chủ đề 97

Bảng 3.3 Bảng chọn mẫu thực nghiệm 136Bảng 3.4 Kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi nhóm ĐC và TN trong trò

chơi đóng vai theo chủ đề trước thực nghiệm 139Bảng 3.5 Bảng kiểm định T-Test cho nhóm đối chứng và thực nghiệm trước khi

tổ chức thực nghiệm 141Bảng 3.6 Mức độ thực hiện các kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong

trò chơi đóng vai theo chủ đề sau khi thực nghiệm lần 1 144Bảng 3.7 Mức độ thực hiện các kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong

trò chơi đóng vai theo chủ đề sau thực nghiệm lần 2 149Bảng 3.8 Mức độ thực hiện các kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong

trò chơi đóng vai theo chủ đề sau khi thực nghiệm lần 3 153Bảng 3.9 Mức độ thực hiện các kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong trò

chơi đóng vai theo chủ đề sau các lần khi thực nghiệm 157

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Hình 2.1 Kĩ năng nghe hiểu lời nói trong trò chơi đóng vai theo chủ đề 81Hình 2.2 Kĩ năng biểu đạt lời nói trong trò chơi đóng vai theo chủ đề 82Hình 2.3 Kĩ năng thực hiện quy tắc giao tiếp trong trò chơi đóng vai theo

chủ đề 82Hình 3.1 Kĩ năng nghe hiểu lời nói trong trò chơi đóng vai theo chủ đề 147Hình 3.2 Kĩ năng biểu đạt lời nói để giao tiếp trong trò chơi đóng vai theo

chủ đề 147Hình 3.3 Kĩ năng thực hiện quy tắc giao tiếp trong trò chơi đóng vai theo

chủ đề 148Hình 3.4 Kĩ năng nghe hiểu lời nói trong trò chơi đóng vai theo chủ đề 151Hình 3.5 Kĩ năng biểu đạt lời nói để giao tiếp trong trò chơi đóng vai theo

chủ đề 151Hình 3.6 Kĩ năng thực hiện quy tắc giao tiếp trong trò chơi đóng vai theo

chủ đề 152Hình 3.7 Kĩ năng nghe hiểu lời nói trong trò chơi đóng vai theo chủ đề 155Hình 3.8 Kĩ năng biểu đạt lời nói để giao tiếp trong trò chơi đóng vai theo chủ đề155Hình 3.9 Kĩ năng thực hiện quy tắc giao tiếp trong trò chơi đóng vai theo

chủ đề 156Hình 3.10 Kĩ năng nghe hiểu lời nói trong trò chơi đóng vai theo chủ đề158Hình 3.11 Kĩ năng biểu đạt lời nói để giao tiếp trong trò chơi đóng vai theo chủ đề158Hình 3.12 Kĩ năng thực hiện quy tắc giao tiếp trong trò chơi đóng vai theo

chủ đề 159

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Giao tiếp là nhu cầu thiết yếu của trẻ em nói riêng và con người nói chung,

là công cụ chủ yếu để con người trao đổi thông tin, cảm xúc, ảnh hưởng tác độnglẫn nhau Đối với trẻ em lứa tuổi mầm non, nhu cầu giao tiếp được hình thành ngay

từ khi trẻ có sự cảm nhận về thế giới xung quanh, bắt đầu là người mẹ trong hoạtđộng giao tiếp xúc cảm trực tiếp; Tiếp tục được hình thành và phát triển trong mốiquan hệ với bạn, cô giáo, người lớn ở hoạt động với đồ vật và sau này phát triểntrong nhiều hoạt động khác của trẻ, đặc biệt là hoạt động vui chơi ở lứa tuổi mẫugiáo mà trung tâm là trò chơi đóng vai theo chủ đề

1.2 Giáo dục mầm non có nhiệm vụ hình thành những yếu tố nền tảng của nhân

cách con người: “Mục tiêu của giáo dục mầm non là giúp trẻ em phát triển về thể chất,tình cảm, trí tuệ, thẩm mỹ; hình thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bịcho trẻ em vào lớp 1” [66] Hình thành, phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ mầm nonnói chung và trẻ mẫu giáo nói riêng là một trong những mục tiêu cơ bản của giáo dụcmầm non

1.3 Để thực hiện mục tiêu giáo dục mầm non nói chung, giáo dục kĩ năng giao

tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi nói riêng thì công tác giáo dục ở trường mầm non cầnthiết kế và tổ chức đa dạng các hoạt động chăm sóc, giáo dục trẻ Trong nhiều hoạtđộng giáo dục, hoạt động vui chơi là hoạt động chủ đạo của trẻ mẫu giáo Tổ chứchoạt động vui chơi, đặc biệt là trò chơi đóng vai theo chủ đề là con đường chiếm ưuthế trong giáo dục trẻ mầm non, thông qua trò chơi đóng vai theo chủ đề tạo ra môitrường trải nghiệm mang tính giả định giúp trẻ hình thành nhân cách nói chung,phát triển kĩ năng giao tiếp nói riêng Khi tham gia trò chơi, trẻ được thâm nhập vàocác mảng của cuộc sống trong xã hội bằng việc đóng vai một nhân vật nào đó đểthực hiện chức năng xã hội theo từng vị trí khác nhau Chính trong quá trình đó, trẻnhận thức, trải nghiệm và thể hiện hành vi, cảm xúc, hình thành và phát triển các kĩnăng xã hội, đặc biệt là kĩ năng giao tiếp

1.4 Các trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam đã quan tâm

giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi để đảm bảo mục tiêu giáo dục ở

bậc mầm non Tuy nhiên quá trình giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6tuổi còn một số hạn chế nhất định, đặc biệt giáo viên chưa khai thác được thế mạnhcủa hoạt động vui chơi nói chung và trò chơi đóng vai theo chủ đề nói riêng để giáodục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Bên cạnh đó, trong hoạt độngnghiên cứu, chưa có công trình nghiên cứu một cách có hệ thống về giáo dục kĩnăng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thông qua tổ chức trò chơi đóng vai theochủ đề ở khu vực miền núi phía Bắc nhằm làm rõ các vấn đề: Trò chơi đóng vaitheo chủ đề có vai trò như thế nào đối với quá trình phát triển kĩ năng giao tiếp chotrẻ mẫu giáo 5-6 tuổi? Làm thế nào để giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở các trường mầm non khu vựcmiền núi phía Bắc đạt hiệu quả?

Xuất phát từ những lý do trên, với mong muốn nghiên cứu tìm hiểu và đánhgiá hiện trạng giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức hoạtđộng vui chơi, xây dựng các biện pháp giáo dục hiệu quả nhằm nâng cao chất lượnggiáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở khu vực miền núi phía Bắc,

chúng tôi chọn đề tài: “Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua

tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở khu vực miền núi phía Bắc” làm đề tài

nghiên cứu

2 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực trạng về giáo dục kĩ năng giao tiếp chotrẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề, luận án đề xuất quytrình và biện pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chứctrò chơi đóng vai theo chủ đề nhằm nâng cao chất lượng giáo dục kĩ năng giao tiếpcho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở các trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức tròchơi đóng vai theo chủ đề ở trường mầm non

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu mối quan hệ giữa tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề với giáo dục

kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non để xác lập quy trình và

các biện pháp tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục

kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi các ở trường mầm non khu vực miền núiphía Bắc

4 Giả thuyết khoa học

Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi là nhiệm vụ quan trọngtrong chương trình giáo dục ở trường mầm non để giúp trẻ thích ứng với cuộc sống

và chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1 Thực tiễn giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo5-6 tuổi ở các trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc qua tổ chức trò chơiđóng vai theo chủ đề còn nhiều hạn chế do điều kiện khó khăn về môi trường hoạtđộng, về đặc điểm của trẻ phần lớn là con em đồng bào dân tộc thiểu số, về nănglực thiết kế và tổ chức hoạt động của giáo viên Nếu xác lập được quy trình và biệnpháp giáo dục kĩ năng giao tiếp qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề cho trẻmẫu giáo 5-6 tuổi hợp lý để áp dụng trong thực tiễn sẽ nâng cao được chất lượnggiáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở khu vực miền núi phía Bắchiện nay

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Xây dựng cơ sở lý luận của giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6

tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trường mầm non

5.2 Khảo sát, đánh giá thực trạng giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo

5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở các trường mầm non khu vựcmiền núi phía Bắc Việt Nam

5.3 Đề xuất quy trình và biện pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo

5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở các trường mầm non khu vựcmiền núi phía Bắc Việt Nam

5.4 Thực nghiệm kiểm chứng quy trình và các biện pháp giáo dục kĩ năng

giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề

6 Phương pháp luận, phương pháp và phạm vi nghiên cứu

6.1 Phương pháp luận nghiên cứu đề tài

- Quan điểm hệ thống cấu trúc: Nghiên cứu giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻmẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề gắn với mục tiêu, nộidung giáo dục trẻ trong chương trình giáo dục mầm non

- Quan điểm thực tiễn: Nghiên cứu giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề gắn với đặc điểm phát triển củatrẻ mẫu giáo 5-6 tuổi và điều kiện thực tiễn của các trường mầm non khu vực miềnnúi phía Bắc.

- Quan điểm tiếp cận hoạt động và nhân cách: Nghiên cứu giáo dục kĩ nănggiao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề theotiếp cận hoạt động - nhân cách và quá trình hình thành, phát triển nhân cách cho trẻmẫu giáo 5-6 tuổi thông qua tổ chức hoạt động vui chơi ở trường mầm non

- Nghiên cứu giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chứctrò chơi đóng vai theo chủ đề được thực hiện dựa trên quan điểm tiếp cận Chuẩnphát triển trẻ em năm tuổi Dựa trên Chuẩn phát triển trẻ năm tuổi về ngôn ngữ, kĩnăng giao tiếp để xác định mục tiêu, nội dung và phương pháp, cách thức tổ chức vàtiêu chí đánh giá kết quả giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổchức trò chơi đóng vai theo chủ đề

- Nghiên cứu giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chứctrò chơi đóng vai theo chủ đề tiếp cận quan điểm giáo dục kĩ năng sống cho trẻ mẫugiáo 5-6 tuổi

6.2 Phương pháp nghiên cứu đề tài

6.2.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

Đề tài sử dụng phương pháp thu thập, phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quáthóa tài liệu để xây dựng cơ sở lý luận về giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6tuổi thông qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trường mầm non

6.2.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

a Phương pháp quan sát

Sử dụng phương pháp này để quan sát hoạt động của trẻ trong trò chơi đóngvai theo chủ đề ở trường mầm non nhằm phát hiện thực trạng kĩ năng giao tiếp củatrẻ, thực trạng giáo dục kĩ năng giao tiếp của giáo viên

b Phương pháp điều tra

Sử dụng phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi 314 giáo viên và cán bộ quản lý

và điều tra bằng phỏng vấn để tìm hiểu thực trạng giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻmẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở trường mầm non, cácyếu tố ảnh hưởng đến quá trình giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổiqua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề Từ đó đề xuất quy trình và biện phápgiáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

c Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Sử dụng phương pháp thực nghiệm để đánh giá tính khoa học và khả thi của quy trình

và các biện pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơiđóng vai theo chủ đề ở khu vực miền núi phía Bắc

6.2.3 Nhóm phương pháp bổ trợ

Sử dụng phần mềm SPSS 20.0 và các phương pháp thống kê toán học để xử lý số liệuthu được từ các phương pháp điều tra

6.3 Phạm vi nghiên cứu

6.3.1 Về nội dung nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu các kĩ năng giao tiếp cơ bản bằng ngôn ngữ tiếngViệt cần giáo dục cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ

đề ở trường mầm non dựa trên Chuẩn phát triển trẻ em năm tuổi, bao gồm: Kĩ năngnghe hiểu lời nói trong trò chơi đóng vai theo chủ đề, kĩ năng biểu đạt lời nói đểgiao tiếp trong trò chơi đóng vai theo chủ đề, kĩ năng thực hiện quy tắc giao tiếptrong trò chơi đóng vai theo chủ đề

6.3.2 Về địa bàn nghiên cứu và khách thể khảo sát

i) Địa bàn nghiên cứu: Quá trình nghiên cứu thực trạng được triển khai tại 14trường mầm non khu vực nông thôn miền núi phía Bắc thuộc 06 tỉnh, gồm: TháiNguyên, Cao Bằng, Bắc Kạn, Hòa Bình, Quảng Ninh, Lạng Sơn

ii) Khách thể khảo sát: 314 giáo viên và cán bộ quản lý, 193 trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

7 Luận điểm bảo vệ

Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóngvai theo chủ đề là con đường cơ bản hình thành phát triển nhân cách trẻ mẫu giáo.Thực trạng giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức tròchơi đóng vai theo chủ đề ở các trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc đã đạtđược những kết quả nhất định tuy nhiên còn tồn tại một số điểm bất cập về quytrình tổ chức thực hiện, các biện pháp và điều kiện thực hiện

Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóngvai theo chủ đề ở các trường mầm non khu vực miền núi phía Bắc cần được tiếnhành theo quy trình xác lập và các biện pháp đảm bảo điều kiện thực hiện sẽ đem lạihiệu quả cao góp phần hình thành phát triển nhân cách trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

8 Đóng góp mới của luận án

8.1 Về lý luận

Góp phần phát triển hệ thống lý luận về giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻmầm non ở Việt Nam; Phát triển lý luận về giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫugiáo 5-6 tuổi qua tổ chức hoạt động vui chơi dựa trên cách tiếp cận chủ yếu về nhâncách – hoạt động và giáo dục kĩ năng sống; Làm rõ tính ưu thế của trò chơi đóng vaitheo chủ đề trong giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

8.2 Về thực tiễn

- Đánh giá được thực trạng kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua trò chơiđóng vai theo chủ đề và thực trạng giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổiqua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở các trường mầm non khu vực miền núi phíaBắc Việt Nam

- Thiết lập được hệ thống trò chơi đóng vai theo chủ đề chiếm ưu thế trong giáo dục

kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở khu vực miền núi phía Bắc Việt Nam

- Xác lập được quy trình và biện pháp tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đềnhằm giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non khuvực miền núi phía Bắc Việt Nam hiện nay

- Luận án là tài liệu tham khảo trong nghiên cứu, giảng dạy về giáo dục họcmầm non; về giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức hoạtđộng vui chơi ở trường mầm non

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA GIÁO DỤC KĨ NĂNG GIAO TIẾP CHO TRẺ MẪU GIÁO 5-6 TUỔI QUA TỔ CHỨC

TRÒ CHƠI ĐÓNG VAI THEO CHỦ ĐỀ Ở TRƯỜNG MẦM NON

1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề

1.1.1 Trên thế giới

Hướng nghiên cứu thứ nhất: Nghiên cứu về giao tiếp

Nhà triết học Đức Phơ Bách (Ludwig Andreas Feuerbach 1804 - 1872) nghiêncứu về giao tiếp trong mối quan hệ giữa con người với con người Ông cho rằng:

“Bản chất con người chỉ thể hiện trong giao tiếp, trong sự thống nhất giữa tính hiệnthực và sự khác biệt giữa tôi và bạn” [102]

I.P.Paplop (1849 - 1936) nghiên cứu về giao với cách tiếp cận nghiên cứu công

cụ của giao tiếp, tác giả đã chỉ rõ công cụ của giao tiếp là ngôn ngữ: “Từ ngữ đốivới con người cũng là một kích thích có điều kiện có thực như tất cả các kích thíchkhác chung cho cả người và động vật, nhưng đồng thời nó là một kích thích súc tíchhơn bất cứ các kích thích nào khác Về phương diện này, các kích thích có điều kiệncủa động vật không so sánh được với nó cả về số lượng lẫn chất lượng” [85].I.P.Paplop đã cho chúng ta thấy rõ sự khác biệt giữa con người và động vật đó chính

là ngôn ngữ Theo nghiên cứu của ông, ngôn ngữ và giao tiếp chỉ có ở loài người.Các Mác (Karl Max -1884) đã bàn về nhu cầu xã hội giữa con người với conngười, tác giả cho rằng trong hoạt động xã hội con người phải giao tiếp thực sự vớinhau Ông viết: “Cảm giác và sự hưởng thụ của người khác cũng trở thành sở hữucủa bản thân tôi” Theo ông, giao tiếp giúp con người chia sẻ kinh nghiệm và tìnhcảm với người khác đồng thời tự nhận thức và tự điều chỉnh để hoàn thiện bản thân.Ông coi giao tiếp là khí quan xã hội [68]

Kế thừa quan điểm trên khi nghiên cứu về giao tiếp, V.I.Lê Nin cũng cho rằng:

“Khi giao tiếp con người đã tham gia vào nhiều hình thái xã hội phức tạp” [63, Tập

1] Ông đã khẳng định rằng bản chất xã hội của con người được thể hiện thông quahoạt động và giao lưu, được cá nhân hóa bằng quan hệ liên nhân cách, mối quan hệgiữa cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với cộng đồng

Gmít (1863 – 1931), nhă tđm lý học, triết học Mĩ, nghiín cứu về vai trò củagiao tiếp trong xê hội vă sự phât triển nhđn câch con người Ông cho rằng: “Nếumỗi người muốn có một câi riíng của mình thì phải có “câi tôi” khâc” “Câi tôi” mẵng nói đến ở đđy chính lă quâ trình giao tiếp giữa con người với con người, thôngqua mối quan hệ ấy con người mới phât triển; Câc tâc giả J.Macsen (1869-1973),J.P.Sactơrơ (1905-1961) vă Manie (1905-1950) đê nghiín cứu về nguồn gốc vă vaitrò của giao tiếp, những kĩ năng giao tiếp cơ bản của trẻ cần có [110].

Kết quả nghiín cứu của câc nhă khoa học trín có chung quan điểm: Giao tiếpchỉ tồn tại khi có sự tương tâc giữa con người với con người, giao tiếp rất quantrọng đối với sự phât triển của con người Để phât triển toăn diện, con người cần có

kĩ năng giao tiếp

Như vậy, câc công trình trín đê đi sđu nghiín cứu về giao tiếp, vai trò của giaotiếp đối với xê hội vă sự phât triển nhđn câch của mỗi câ nhđn, đồng thời lăm rõnguồn gốc của giao tiếp vă tầm quan trọng của kĩ năng giao tiếp, sự cần thiết phảigiâo dục kĩ năng giao tiếp cho người học Chúng tôi dựa trín những luận điểm cơbản năy để nghiín cứu về kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giâo 5-6 tuổi trong câc mốiquan hệ liín nhđn câch để định hướng quâ trình giâo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ

Hướng nghiín cứu thứ hai: Nghiín cứu về kĩ năng giao tiếp vă giâo dục kĩ năng giao tiếp

K.D.Usinxki (1950) chỉ ra rằng: “Nắm được ngôn ngữ lă một chỉ số đâng tincậy về việc chuẩn bị cho trẻ học tập ở trường phổ thông Lĩnh hội tiếng mẹ đẻ theochương trình ở thời kì mẫu giâo, tích lũy vốn từ, nắm được câch phât đm đúng văcâc hình thức văn phạm của ngôn ngữ, giâo dục kĩ năng nghe vă trình băy có mạchlạc ý nghĩ của mình…” Tâc giả nghiín cứu về sự cần thiết phải giâo dục kĩ năngnghe, kĩ năng nói cho trẻ thông qua thể hiện ngôn ngữ mạch lạc [78, tr 497]

Những năm 70 của thế kỷ XX, nghiín cứu vă đưa ra cảnh bâo với “Cú sốc củatương lai” của A Toffler, “Học tập - một kho bâu tiềm ẩn” của J.Delors vă thửnghiệm giâo dục kĩ năng sống trong giâo dục dđn số, giâo dục môi trường, trong đó

có đề cập đến tầm quan trọng của kĩ năng giao tiếp đối với sự thănh đạt của conngười trong xê hội …

Vấn đề giao tiếp trong lĩnh vực giâo dục mầm non đê được câc nhă nghiín cứuquan tđm từ thập niín 70 của thế kỉ XX

A.V.Zapôrôzet - M.I.Lixina nghiên cứu về “Sự phát triển giao tiếp ở trẻ mầmnon” (1974), đã chỉ ra những kĩ năng giao tiếp cơ bản của trẻ mầm non [77].

A.G.Ruzxkaia nghiên cứu về “Hành vi của trẻ mầm non trong điều kiện tácđộng ngôn ngữ và phi ngôn ngữ của người lớn” Trong nghiên cứu này tác giả đãphân tích được các đặc điểm tâm sinh lý của trẻ mầm non, phương pháp và hìnhthức để giao tiếp với trẻ và sự cần thiết phải phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ [79].Lev Vygotsky (1960) đã nghiên cứu về phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ emtrong công trình “Sự phát triển các chức năng tâm lý cao cấp” Tác giả đã chỉ ra đặcđiểm cơ bản của kĩ năng giao tiếp và quá trình phát triển kĩ năng giao tiếp của trẻ

Để nâng cao khả năng giao tiếp cho trẻ, tác giả Linda Maget đã nghiên cứu vềnhững kĩ năng giao tiếp xã hội của trẻ, những khó khăn tâm lý của trẻ trong quátrình giao tiếp và vai trò của cha mẹ trong giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ [71].Diễn đàn giáo dục cho mọi người tại Darka (Senegal, 2000) đã xác định rõ kĩnăng sống là một trong sáu mục tiêu hàng đầu của mỗi quốc gia “Mỗi quốc gia phảiđảm bảo cho người học được tiếp cận chương trình giáo dục kĩ năng sống” trong đó

có kĩ năng giao tiếp

V.P.Dakharov dựa vào trật tự các bước tiến hành một pha giao tiếp, ông chorằng để có năng lực giao tiếp, cần các kĩ năng sau:

- Kĩ năng thiết lập mối quan hệ trong giao tiếp;

- Kĩ năng cân bằng nhu cầu của chủ thể và đối tượng giao tiếp;

- Kĩ năng nghe và biết lắng nghe;

- Kĩ năng tự chủ cảm xúc và hành vi;

- Kĩ năng tự kiềm chế và kiểm tra đối tượng giao tiếp;

- Kĩ năng diễn đạt dễ hiểu, ngắn gọn, mạch lạc;

- Linh hoạt mềm dẻo trong giao tiếp;

- Kĩ năng điều khiển quá trình giao tiếp

Ông đã nghiên cứu và xây dựng thành công trắc nghiệm thăm dò các kĩ năng giaotiếp nhằm phát hiện những khả năng về giao tiếp của mỗi người [Dẫn theo 52]

Chương trình giáo dục High – Scope của Mỹ (2004) được biết đến hiện naytheo cách tiếp cận “học tập có sự tham gia tích cực của trẻ” Mục tiêu của chươngtrình hướng đến sự phát triển về mọi mặt của trẻ trong đó có kĩ năng giao tiếp.Chương trình đánh giá sự phát triển của trẻ qua 58 chỉ số (KDis) trong đó có các chỉ

số đánh giá sự phát triển ngôn ngữ, đọc viết và giao tiếp của trẻ Điều này cho thấy,những người xây dựng và thực hiện chương trình giáo dục High-Scope đã đặt mụctiêu giáo dục kĩ năng giao tiếp là mục tiêu quan trọng trong giáo dục trẻ mầm nonhiện nay [98]

Từ những vấn đề nêu trên đặt ra nhiệm vụ, nội dung cần thiết phải tiến hành giáodục, phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ trong nhà trường

Nhận xét chung: Các công trình trên thế giới từ những năm 50 đến nay đãnghiên cứu về tầm quan trọng của kĩ năng giao tiếp trong cấu trúc năng lực của conngười, vai trò của kĩ năng giao tiếp trong học tập, rèn luyện, phát triển nghề nghiệp;xác định các kĩ năng giao tiếp cần phát triển cho con người nói chung và trẻ em nóiriêng Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho người học đã và đang được quan tâm như làmột vấn đề có ý nghĩa thiết thực trong chương trình giáo dục ở nhà trường tại cácnước tiên tiến Những vấn đề này, có tác dụng định hướng cho việc nghiên cứu vàtriển khai vấn đề giáo dục kĩ năng giao tiếp cho người học nói chung và cho trẻmầm non nói riêng ở các cơ sở giáo dục tại Việt Nam

Hướng nghiên cứu thứ ba: Nghiên cứu về giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo thông qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề

Vấn đề giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo thông qua tổ chức hoạt độngchơi được nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới quan tâm.

Ph Phơ Bách (1782 – 1852) – Nhà giáo dục nổi tiếng của nền giáo dục cổ điển

đã khởi xướng và đề xuất ý tưởng kết hợp dạy học với trò chơi cho trẻ mẫu giáo Ôngchỉ rõ con người có bốn bản năng đó là bản năng hoạt động, nhận thức, văn học và tôngiáo, ông đưa ra các nguyên tắc giáo dục tự do, yêu cầu nhà giáo dục phải đáp ứng vàthỏa mãn nhu cầu của trẻ trong hoạt động và giao tiếp [109]

Các nhà tâm lý - giáo dục học Xô viết như: Đ.B Encônin [70], A.N.Leonchiev[82], Lev Vygotsky [80] đã khẳng định: Trò chơi, đặc biệt là trò chơi đóng vai theochủ đề có vai trò quan trọng trong hình thành hành vi của trẻ mẫu giáo, trong đó có

kĩ năng giao tiếp từ đó đề xuất những vấn đề cần quan tâm trong giáo dục kĩ năngcho trẻ trong đó có kĩ năng giao tiếp trong tổ chức hoạt động chơi

A.P.Uxova (1977) nghiên cứu về vai trò của trò chơi đã khẳng định: “…Tròchơi là hình thức tổ chức cuộc sống của trẻ, là phương tiện hình thành “xã hội trẻem” Ông đã chỉ rõ hai loại quan hệ trong quá trình chơi đó là quan hệ thực và quan

hệ chơi Các kết quả nghiên cứu của A.P.Uxova đã chỉ ra vai trò của trò chơi đốivới việc hình thành, phát triển năng lực xã hội cho trẻ nói chung và kĩ năng giaotiếp nói riêng, từ đó ông đề xuất những kiến nghị về giáo dục kĩ năng giao tiếp chotrẻ [74]

A.V.Zaporojet và M.I.Lixana (1975) với tác phẩm “Sự phát triển giao tiếp ở trẻ

em mầm non” đề cập đến nhu cầu giao tiếp của trẻ và sự cần thiết phải giáo dục kĩnăng giao tiếp cho trẻ thông qua các hoạt động nhóm, thông qua tổ chức trò chơi [76]

Dr Miriam Stopard (1993) người Anh bằng các nghiên cứu của mình đã chỉ rarằng “Từ 1 đến 4 tuổi, các đồ chơi, trò chơi, các câu chuyện, các bài hát, sự quantâm của cha mẹ làm phong phú tinh thần và trí tuệ của trẻ; Từ 4 đến 6 tuổi, trẻ cầnphải có cơ hội để rèn luyện các kĩ năng giao tiếp xã hội với các bạn cùng trang lứa,chơi chung các trò chơi cộng đồng, kết bạn” Ông khuyến nghị người lớn cần mởrộng quan hệ cho trẻ, giúp trẻ làm quen với môi trường xã hội xung quanh, pháttriển môi trường giao tiếp cho trẻ, tăng cường tổ chức trò chơi và thu hút trẻ thamgia [86, tr 32]

Tara Winterton (1997) khi nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp cho trẻ nhỏ đã chỉ racác yếu tố ảnh hưởng đến kĩ năng giao tiếp của trẻ như: môi trường, cộng đồng, hoàncảnh, trạng thái cơ thể, đặc điểm cơ quan phát âm, … Theo ông, để rèn luyện kĩ nănggiao tiếp cho trẻ cần phải tìm kiếm, quan sát và sử dụng các yếu tố trên một cách hiệuquả, tổ chức cho trẻ tham gia các hoạt động đặc biệt là hoạt động chơi [77].

A N Pere Klerman khi nghiên cứu về giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ em đãkhẳng định rằng: “Các quá trình tác động xã hội qua lại có vai trò quan trọng trong

sự phát triển trí tuệ của trẻ Trí tuệ của trẻ phát triển nhanh hay chậm phụ thuộc vàohọc vấn và môi trường văn hóa của trẻ Trẻ sẽ phát triển tốt nếu được hoạt độngcùng nhau dưới sự hướng dẫn của giáo viên” Các nghiên cứu của ông đã chỉ ra vaitrò của giao tiếp, kĩ năng giao tiếp của trẻ đối với sự phát triển nhân cách nói chung

và sự phát triển trí tuệ nói riêng, từ đó đề xuất các biện pháp giáo dục kĩ năng giaotiếp cho trẻ [111]

Tác giả Diana Courson và Claissa Wallase (2010) khi nghiên cứu về kế hoạchphát triển chương trình giáo dục phù hợp cho trẻ em đã khẳng định vai trò quantrọng của việc phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi Tác giả cũngđặc biệt ghi nhận hiệu quả của trò chơi và hoạt động trải nghiệm trong việc pháttriển kĩ năng cho trẻ [87]

Trong cuốn chương trình giáo dục mầm non được triển khai tại Bắc Irlen –Anh (1997) các tác giả đã khẳng định vai trò của trò chơi đối với trẻ, thông qua chơi

sẽ phát triển các kĩ năng cơ bản cho trẻ trong đó có kĩ năng giao tiếp [90]

Chương trình giáo dục mầm non của bang California – Mỹ (2010) cũng khẳngđịnh, chơi là tâm điểm của trẻ nhỏ, thông qua chơi trẻ lĩnh hội các kiến thức và pháttriển kĩ năng của bản thân, trong đó có kĩ năng giao tiếp Từ đó, họ xây dựng nênchương trình giáo dục trẻ thông qua hoạt động chơi Họ khẳng định rằng trong suốtquá trình tham gia trò chơi trẻ có cơ hội được thể hiện bản thân, học hỏi nhiều điều

từ môi trường xung quanh, rèn luyện và phát triển kĩ năng sống trong đó có kĩ nănggiao tiếp cho trẻ [102]

Nhận xét: Các công trình nghiên cứu trên thế giới về giáo dục kĩ năng giaotiếp đã tập trung nghiên cứu về vai trò của giao tiếp đối với sự phát triển nhân cách

của trẻ, đề xuất các kĩ năng và nội dung giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ thông quahoạt động và giao lưu, đặc biệt là tổ chức trò chơi cho trẻ mẫu giáo Giáo dục kĩnăng giao tiếp qua tổ chức hoạt động vui chơi cho trẻ đã và đang được quan tâmnhư là một vấn đề có ý nghĩa thiết thực Các nước phát triển đã đưa nội dung giáodục kĩ năng giao tiếp qua tổ chức hoạt động vui chơi vào chương trình giáo dục ởnhà trường Những vấn đề trên, có tác dụng định hướng cho việc nghiên cứu vàtriển khai vấn đề giáo dục kĩ năng giao tiếp qua tổ chức hoạt động vui chơi nóichung và trò chơi đóng vai theo chủ đề nói riêng cho trẻ mầm non ở các cơ sở giáodục tại Việt Nam.

1.1.2 Ở Việt Nam

Hướng nghiên cứu thứ nhất: Nghiên cứu về giao tiếp

Ở nước ta, từ những năm 1970 trở lại đây đã có nhiều công trình khoa họcnghiên cứu về giao tiếp như:

Các tác giả Nguyễn Thạc và Hoàng Anh (1991) nghiên cứu về giao tiếp sưphạm [49]; Nguyễn Văn Lê (1999) nghiên cứu về sự giao tiếp xưa và nay, nhữngvấn đề lý luận về giao tiếp, giao tiếp bằng ngôn ngữ, mạng giao tiếp, sự giao tiếpphi ngôn ngữ,… [33]; Trần Trọng Thủy, Nguyễn Sinh (2006) nghiên cứu về kháiniệm giao tiếp, phương tiện giao tiếp, quy tắc giao tiếp [57]; Nguyễn Bá Minh(2012) nghiên cứu về khoa học giao tiếp từ đó đưa ra khái niệm giao tiếp, phươngtiện giao tiếp và các quy tắc giao tiếp xã hội [37]

Các tác giả trên có chung quan điểm về tầm quan trọng của giao tiếp đối với

sự phát triển nhân cách của con người nói chung, phát triển năng lực nghiệp vụ sưphạm cho giáo sinh sư phạm nói riêng và khẳng định sự cần thiết phải phát triển kĩnăng giao tiếp cho người học

Tác giả Trần Văn Phòng và Ngô Thị Nụ (2015) nghiên cứu quan điểm của TrầnĐức Thảo về mối quan hệ cá nhân và xã hội, nghiên cứu mối quan hệ giữa con ngườivới con người thông qua giao tiếp, từ đó đề xuất những vấn đề cơ bản về phát triển môitrường giao tiếp cho con người [45]

Tác giả Hà Thế Ngữ (2001) đã nghiên cứu về hai mặt hoạt động và giao lưucủa quá trình giáo dục Ông cho rằng: “Hoạt động và giao lưu (rộng hơn là quan hệ

xã hội) là hai mặt cơ bản mang tính thống nhất quá trình sống của con người, là điều

kiện tất yếu và phổ quát của sự hình thành và phát triển cá nhân và xã hội, hai mặt

đó gắn bó chặt chẽ với nhau Bất cứ hoạt động nào của con người cũng đều giả địnhcon người phải tham gia vào những mối quan hệ xã hội nhất định, những hình tháigiao lưu nhất định Như vậy, ông đã thấy được tầm quan trọng của các mối quan hệ

xã hội, các mối quan hệ ấy chỉ được duy trì thông qua giao tiếp, do đó vấn đề giáodục kĩ năng giao tiếp cho học sinh cần được đặt ra trong các nhà trường [40]

Tác giả Phùng Thị Hằng (2006) nghiên cứu: “Một số đặc điểm giao tiếp của họcsinh phổ thông dân tộc nội trú khu vực Đông Bắc Việt Nam” đã khai thác giao tiếpdưới góc độ nhu cầu, nội dung, phạm vi, đối tượng và cách sử dụng phương tiện giaotiếp của học sinh phổ thông, trên cơ sở đó đề xuất các kiến nghị về phát triển nhu cầugiao tiếp cho học sinh dân tộc Tuy nhiên, trong phạm vi đề tài nhu cầu, nội dung,phạm vi giao tiếp của học sinh dân tộc được thể hiện bằng kĩ năng hành vi như thế nàothì chưa được tác giả khai thác [21]

Nhận xét chung: Các tác giả trên đã đi sâu nghiên cứu về giao tiếp, nhu cầugiao tiếp của con người trong các mối quan hệ xã hội Các tác giả khẳng định rõgiao tiếp có vai trò quan trọng đối với sự phát triển nhân cách của con người, kĩnăng giao tiếp chỉ hình thành qua sự tương tác qua lại giữa con người với con ngườitrong xã hội

Hướng nghiên cứu thứ hai: Nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp và giáo dục kĩ năng giao tiếp

Trong những năm gần đây, vấn đề kĩ năng giao tiếp, kĩ năng giao tiếp sưphạm cũng được khá nhiều tác giả đề cập đến Các tác giả Nguyễn Văn Lê [32],Ngô Công Hoàn [23], Hoàng Anh [2] đã nghiên cứu về cơ sở khoa học của giaotiếp, giao tiếp sư phạm (hệ thống khái niệm, những chỉ dẫn về giao tiếp sư phạm,bài luận nghiên cứu về giao tiếp sư phạm) Các công trình nghiên cứu trên đã đềxuất được hệ thống các kĩ năng giao tiếp cần giáo dục cho học sinh và giáo sinh

sư phạm

Tác giả Hoàng Thị Anh (1992), nghiên cứu kĩ năng giao tiếp sư phạm của sinhviên dưới góc độ Tâm lý học đã đề xuất quy trình rèn luyện kĩ năng sư phạm chosinh viên các trường sư phạm trong đó có kĩ năng giao tiếp Như vậy, kĩ năng giaotiếp ở đây được khai thác dưới góc độ kĩ năng nghề nghiêpj của hoạt động[3]

Tác giả Lê Xuân Hồng và Vũ Thị Ngân biên dịch (1994) nghiên cứu về nhữngvấn đề về giao tiếp sư phạm mầm non [25]; Lê Xuân Hồng (2000) nghiên cứu vềnhững kĩ năng sư phạm mầm non và một số vấn đề về giao tiếp và giao tiếp sưphạm trong hoạt động của giáo viên mầm non [26], [27];… Các công trình nghiêncứu đề xuất hệ thống kĩ năng giao tiếp ở trường mầm non giữa cô và trẻ và yêu cầu

về kĩ năng giao tiếp đối với giáo viên mầm non

Tác giả Ngô Công Hoàn (1997) nghiên cứu về “Giao tiếp và ứng xử sư phạm”

đã phân tích đặc điểm, vai trò giao tiếp trong hoạt động sư phạm và đề xuất nguyêntắc và phương thức ứng xử với trẻ [24]

Tác giả Nguyễn Thị Oanh (2000) nghiên cứu về ngôn ngữ đối với trẻ mầmnon có khẳng định: “Ngôn ngữ có vai trò lớn trong việc giáo dục trí tuệ cho trẻ.Trước hết, ngôn ngữ là phương tiện giúp trẻ nhận thức thế giới xung quanh Bởi vì,

sự phát triển trí tuệ chỉ diễn ra khi các cháu lĩnh hội tri thức về sự vật, hiện tượngxung quanh Song sự lĩnh hội những tri thức đó lại không thể thực hiện được khi không

có ngôn ngữ” Tác giả khẳng định muốn phát triển trí tuệ cho trẻ cần phải tăng cườnggiáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ [42]

Tác giả Hoàng Thị Phương (2003) nghiên cứu về “Một số biện pháp giáo dụchành vi giao tiếp có văn hóa cho trẻ từ 5 - 6 tuổi” đã hệ thống hóa những hành vi giaotiếp cơ bản của trẻ mẫu giáo 5 -6 tuổi, cách tiếp cận nghiên cứu của tác giả về giáodục kĩ năng giao tiếp cho trẻ được khai thác dưới góc độ hành vi văn hóa sơ đẳng là

cơ bản, phổ biến, đặc trưng cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi [46]

Khi nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp, tác giả Chu Văn Đức (2005) đã khẳng địnhvai trò của giao tiếp với trẻ em: “Ngay từ khi được sinh ra, đứa trẻ đã có những nhu cầunhư: nhu cầu được yêu thương, nhu cầu được an toàn, khoảng 2-3 tháng tuổi đứa trẻ đãbiết “trò chuyện với người lớn” Những thiếu hụt trong tiếp xúc với người lớn ở giaiđoạn ấu thơ sẽ để lại những dấu ấn tiêu cực trong tâm lý, nhân cách con người trưởngthành sau này” [17, tr 15]

Tác giả Nguyễn Thanh Bình (2005) nghiên cứu giáo dục một số kĩ năng sốngcho học sinh trung học phổ thông đề tài cấp Bộ mã số B2005 – 75 – 126 Trong côngtrình nghiên cứu này, tác giả đã xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn về giáo dục kĩnăng sống cho học sinh trung học phổ thông trong đó bao gồm kĩ năng giao tiếp vàgiáo dục kĩ năng giao tiếp [9]

Các tác giả Nguyễn Văn Lũy - Trần Thị Tuyết Hoa (2006) nghiên cứu “Giaotiếp với trẻ em” đã khẳng định “Ngôn ngữ là phương tiện giao tiếp chủ yếu của trẻmẫu giáo”, “Ngay từ tuổi hài nhi, thông qua giao tiếp với người xung quanh, trẻ đượcthỏa mãn một số nhu cầu của mình Khi đói thì được ăn, khi chơi có người hướngdẫn, khi muốn giao tiếp có người đáp ứng…” Cách tiếp cận nghiên cứu của tác giảNguyễn Văn Lũy và Trần Thị Tuyết Hoa được khai thác dưới góc độ thỏa mãn nhucầu giao tiếp của trẻ [36, tr 39].

Tác giả Nguyễn Thị Tính (2009) nghiên cứu về giáo dục kĩ năng giao tiếp chohọc sinh tiểu học khu vực miền núi phía Bắc theo tiếp cận giáo dục kĩ năng sống vàthực hiện thông qua dạy học môn Đạo đức Tác giả đánh giá thực trạng kĩ năng giaotiếp và kĩ năng sống của học sinh tiểu học khu vực miền núi phía Bắc và đề xuất cácbiện pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp và giáo dục kĩ năng sống cho học sinh tiểu họcthông qua dạy học môn Đạo đức Đề tài tập trung giáo dục các kĩ năng: Chào hỏi,nói lời yêu cầu, đề nghị; Nói lời cám ơn, xin lỗi cho học sinh tiểu học khu vực miềnnúi phía Bắc [58]

Tác giả Nguyễn Thanh Bình (2009) nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp theo tiếpcận kĩ năng sống và giáo dục kĩ năng sống cho học sinh trung học cơ sở Trong côngtrình này, tác giả tiến hành khảo sát kĩ năng giao tiếp theo tiếp cận kĩ năng sống vàgiáo dục kĩ năng sống cho học sinh trung học cơ sở ở tám tỉnh trong cả nước Tác giả

đã nghiên cứu đánh giá kĩ năng giao tiếp trong mối quan hệ với kĩ năng sống và đềxuất biện pháp giáo dục kĩ năng sống cho học sinh trung học cơ sở [9]

Tác giả Nguyễn Hữu Độ (2010) cùng tập thể các nhà nghiên cứu đã biên soạntài liệu “Giáo dục nếp sống thanh lịch – văn minh cho học sinh Hà Nội” và tiếnhành thực hiện thí điểm đối với học sinh lớp 5 về kĩ năng giao tiếp ứng xử trong cácmối quan hệ gia đình, nhà trường và xã hội Nhóm nghiên cứu đã chỉ ra kĩ nănggiao tiếp ứng xử cần hình thành, phát triển ở học sinh Đề tài là tài liệu có tính thựctiễn trong giáo dục kĩ năng giao tiếp cho học sinh tiểu học tại Hà Nội [16]

Tác giả Ngô Giang Nam (2013) đã nghiên cứu về “Giáo dục kĩ năng giao tiếpcho học sinh tiểu học nông thôn miền núi phía Bắc” Trong đề tài này, tác giả đãnghiên cứu đánh giá những hạn chế về kĩ năng giao tiếp của học sinh trên cơ sở đó đềxuất các biện pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp cho học sinh tiểu học khu vực nông thônmiền núi phía Bắc [38]

Tác giả Nguyễn Thị Thanh (2014) khi nghiên cứu “Biện pháp phát triển kĩnăng giao tiếp cho trẻ tự kỷ 3-4 tuổi” đã xây dựng cơ sở lý luận của phát triển kĩnăng giao tiếp cho trẻ tự kỷ 3-4 tuổi, khảo sát đánh giá thực trạng kĩ năng giao tiếp

và phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ tự kỷ 3-4 tuổi ở các trường mầm non hiện nay

và đề xuất các biện pháp giáo dục kĩ năng giao tiếp nhằm giúp trẻ tự kỷ học hòanhập ở trường mầm non [52]

Nhận xét: Các công trình nghiên cứu về vai trò của kĩ năng giao tiếp trong giáodục và phát triển nghề nghiệp; sự cần thiết phải giáo dục kĩ năng giao tiếp cho học sinh;các kĩ năng giao tiếp cần giáo dục cho học sinh tiểu học; các công trình nghiên cứu vềgiáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mầm non đã được nghiên cứu tuy nhiên mới khaithác dưới góc độ trẻ đặc biệt; trẻ 3-4 tuổi; đối với trẻ 5-6 tuổi đã được nghiên cứu tuynhiên dưới dạng hành vi văn hóa

Hướng nghiên cứu thứ ba: Nghiên cứu về giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề

Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo có thể thực hiện bằng nhiều conđường, tuy nhiên con đường hiệu quả nhất là thông qua hoạt động chủ đạo của trẻ -hoạt động vui chơi Một số tác giả nghiên cứu về giáo dục trẻ thông qua tổ chứchoạt động chơi và đã có một số kết quả nhất định như sau:

Tác giả Nguyễn Ánh Tuyết (1987) nghiên cứu về giáo dục trẻ mẫu giáo trongnhóm bạn bè đã khẳng định rằng: “Vui chơi trong nhóm bạn, trí thông minh của trẻ

sẽ được phát triển mạnh Hoạt động cùng nhau, vui chơi với nhau trong nhóm bạn,trẻ học ở nhau nhiều điều, kinh nghiệm sống của chúng được nhân lên một cáchnhanh chóng” Trong nghiên cứu này, tác giả đã đề cao vai trò của giao tiếp trongnhóm bạn đối với sự phát triển nhân cách của trẻ mẫu giáo và sự cần thiết phải tăngcường tổ chức trò chơi đóng vai cho trẻ và thu hút sự tham gia của trẻ trong các tròchơi để rèn luyện kĩ năng giao tiếp [60]

Năm 1988 tác giả Nguyễn Ánh Tuyết tiếp tục nghiên cứu về quan điểm tíchhợp trong giáo dục mầm non trong kỉ yếu hội thảo khoa học “Sư phạm tích hợp” bà

có nên rõ vai trò của sự giao tiếp giữa mẹ và con, nói rộng ra là giữa nhóm ngườilớn và em bé đối với sự phát triển của trẻ em trong những năm đầu và cả cuộc đờisau này Đồng thời, chỉ rõ vai trò quan trọng và đặc điểm của sự giao tiếp giữa trẻ

em với nhau, đặc biệt là sự hình thành nhóm bạn bè trong hoạt động vui chơi củatrẻ Trong nghiên cứu này, tác giả nhấn mạnh vai trò của người lớn, nhóm bạn, tầmquan trọng của hoạt động chơi đóng vai trong phát triển kĩ năng giao tiếp của trẻmầm non [61].

Tác giả Lê Xuân Hồng (1996) nghiên cứu về vai trò của trò chơi và đối tượngtham gia chơi cùng trẻ là những trẻ lớn hơn có ảnh hưởng tích cực tới sự phát triểnnhân cách của trẻ mẫu giáo Trong công trình nghiên cứu về “Một số đặc điểm giaotiếp của trẻ mẫu giáo trong nhóm chơi không cùng độ tuổi”, tác giả khẳng địnhnhóm chơi không cùng độ tuổi là môi trường cho trẻ mẫu giáo không cùng độ tuổi

có thể giao tiếp được thuận lợi hơn: “Đối với trẻ bé, từ chỗ giao tiếp rất ít ỏi, chỉbiết chơi một mình hay chơi cạnh bạn cùng tuổi nay được chơi với các anh chị lớnhơn, trẻ được học hỏi, bắt chước các anh chị nhiều điều bổ ích, lý thú’’… Nhờ đótrẻ giao tiếp nhiều hơn và phát trí tuệ, tình cảm cũng như các mặt xã hội trong nhâncách của trẻ… [27, tr 96]

Tác giả Nguyễn Xuân Thức (1997) nghiên cứu về tính tích cực giao tiếp củatrẻ mẫu giáo 5-6 tuổi trong hoạt động vui chơi đã khẳng định, hoạt động vui chơi làhoạt động chiếm ưu thế để phát huy tính tích cực giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6tuổi Từ đó, tác giả đề xuất những biện pháp phát huy tính tích cực giao tiếp cho trẻmẫu giáo 5-6 tuổi trong hoạt động vui chơi nói chung và trò chơi đóng vai theo chủ

Tác giả Nguyễn Thị Thu Hà (2016) nghiên cứu về: “Giáo dục kĩ năng giaotiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi theo tiếp cận hợp tác Tác giả đã nghiên cứu về cấutrúc và tiêu chí đánh giá kĩ năng giao tiếp dưới góc độ kĩ năng sống, phân loại vàđặc điểm kĩ năng giao tiếp dưới góc độ kĩ năng sống và nghiên cứu quá trình giáodục kĩ năng giao tiếp dưới góc độ kĩ năng sống theo tiếp cận hợp tác cho trẻ mẫugiáo 5-6 tuổi ở trường mầm non [19].

Tác giả Nguyễn Thị Phấn (2017) nghiên cứu về: “Phát triển kĩ năng giao tiếpcho trẻ 5-6 tuổi qua trò chơi đóng vai theo chủ đề ở các trường mầm non huyện TuyHòa, tỉnh Phú Yên” Tác giả đã xây dựng được cơ sở lý luận của phát triển kĩ nănggiao tiếp cho trẻ 5-6 tuổi qua trò chơi đóng vai theo chủ đề; Khảo sát, đánh giá thựctrạng phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ 5-6 tuổi ở các trường mầm non huyện TuyHòa, tỉnh Phú Yên và đề xuất biện pháp phát triển kĩ năng giao tiếp cho trẻ 5-6 tuổi

ở các trường mầm non huyện Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên [43]

Qua tổng thuật các công trình nghiên cứu cho thấy có nhiều công trình đãnghiên cứu về giao tiếp, giáo dục kĩ năng giao tiếp cho người học nói chung và trẻmẫu giáo nói riêng, nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi theotiếp cận hợp tác và qua trò chơi đóng vai theo chủ đề nhưng ở phạm vi hẹp Tuynhiên chưa có một công trình nào nghiên cứu sâu về giáo dục kĩ năng giao tiếp chotrẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề ở các trường mầmnon khu vực miền núi phía Bắc Do đó, nghiên cứu về giáo dục kĩ năng giao tiếpcho trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề khu vực miềnnúi phía Bắc Việt Nam là một yêu cầu khách quan và cần thiết

1.2 Khái niệm công cụ

1.2.1 Kĩ năng giao tiếp

Đại diện cho quan niệm này có các tác giả: Ph N Gônôbôlin, V A Krutretxki,

X V Cudin cho rằng muốn thực hiện được một hành động thì cá nhân phải có tri thức

về hành động đó, tức là phải hiểu được mục đích, phương thức và điều kiện để thựchiện nó Vì vậy, nếu ta nắm được các tri thức về hành động, thực hiện được nó theo yêucầu thực tiễn khác nhau, tức là ta đã có kĩ năng hành động Chẳng hạn:

B A Krutesxki (1980) cho rằng, “Kĩ năng là phương thức thực hiện hoạtđộng - cái mà con người lĩnh hội được” [83]

Quan niệm thứ hai: coi kĩ năng không đơn thuần là mặt kĩ thuật của hành động

mà còn là một biểu hiện về năng lực của con người Kĩ năng theo quan điểm nàyvừa có tính ổn định, mềm dẻo, linh hoạt và mục đích Đại diện cho quan niệm này

là các tác giả: N D Lêvitôv, V V Boogxloxki, Ph N Gônôbôlin (1973), …

Tác giả V V Bogxloxki cho rằng, kĩ năng có hai mức độ: “Kĩ năng sơ đẳng

và kĩ năng thành thạo Kĩ năng sơ đẳng ban đầu là những hành động - những cáiđược hình thành trên cơ sở các tri thức hay là kết quả của sự bắt chước Còn kĩ năngthành thạo được hình thành trên cơ sở của các tri thức và kĩ xảo - những cái đượclĩnh hội từ trước” [ Dẫn theo 1]

Tác giả N D Lêvitôv (1971) cho rằng: “Kĩ năng là sự thực hiện có kết quảcủa một tác động nào đó hay một hoạt động phức tạp hơn bằng cách lựa chọn hoặc

áp dụng những cách thức đúng đắn, có chiếu cố đến những điều kiện nhất định”.Như vậy, Ông đã chú ý đến kết quả hành động, có nghĩa là phải chọn cách hànhđộng đúng đắn phù hợp với điều kiện cho phép [84]

Các nhà giáo dục Việt Nam khi nghiên cứu về kĩ năng cũng được thể hiện theohai hướng cơ bản nêu trên

Tác giả Nguyễn Quang Uẩn cho rằng, “Kĩ năng là năng lực của con người biếtvận hành các thao tác của một hành động theo đúng quy trình” Như vậy theo tácgiả kĩ năng là năng lực hành động của con người [65]

Tác giả Nguyễn Bá Minh cho rằng, “Kĩ năng là khả năng thực hiện có kết quảmột hành động hay một loạt hoạt động nào đó bằng cách lựa chọn và vận dụngnhững kiến thức đã có đề giải quyết một nhiệm vụ, thực hiện một công việc nào đó

ở một cấp độ tiêu chuẩn xác định” Như vậy, theo Ông thì kĩ năng chưa hẳn là nănglực mà chỉ là khả năng, khả năng có thể bộc lộ và không được bộc lộc trong hoạtđộng thực tế [37]

Còn tác giả Nguyễn Văn Đồng cho rằng, “Kĩ năng là năng lực vận dụngnhững tri thức đã được lĩnh hội để thực hiện có hiệu quả một hoạt động tương ứngtrong những điều kiện cụ thể” Theo tác giả thì kĩ năng là năng lực vận dụng đượcdựa trên nền tri thức đã được tích lũy của con người [15].

Mặc dù những khái niệm về kĩ năng của các tác giả nêu trên chưa có sự thốngnhất, tuy nhiên nó có một số điểm chung sau đây:

+ Tri thức là cơ sở để hình thành kĩ năng Tri thức ở đây bao gồm tri thức vềcách thức hành động và tri thức về đối tượng hành động

+ Kĩ năng là sự chuyển hóa tri thức thành hành động của cá nhân

+ Kĩ năng luôn gắn với một hành động hoặc một hoạt động nhất định, nhằmđạt được mục đích đã đặt ra [16]

Từ sự phân tích trên, chúng tôi hiểu kĩ năng là những thao tác, hành động cótính thuần thục trong sử dụng các phương tiện để tác động đến đối tượng hành độngnhằm đạt được mục đích nhất định

1.2.1.2 Giao tiếp

Khi nghiên cứu về vấn đề giao tiếp, các nhà tâm lý học đã đưa ra những địnhnghĩa khác nhau Mỗi định nghĩa đều đứng trên quan điểm riêng, phản ánh nhữnggóc độ khác nhau của giao tiếp

Theo A.N.Leonchiep - nhà tâm lý học người Nga cho rằng: “Giao tiếp là mộtdạng đặc biệt của hoạt động, nó có đầy đủ các đặc điểm cơ bản của hoạt động như tínhmục đích, vận hành theo nguyên tắc gián tiếp [82]

Tác giả D.B.Đarưghin: “Giao tiếp không chỉ là một quá trình tinh thần mà còn

là quá trình vật chất, quá trình xã hội, trong đó diễn ra sự trao đổi hoạt động, kinhnghiệm, sản phẩm của hoạt động” Theo tác giả, giao tiếp là quá trình chia sẻ thôngtin, là quá trình xã hội [Dẫn theo 111]

Ở Việt Nam, vấn đề giao tiếp được nghiên cứu từ những năm 1970:

Tác giả Phạm Minh Hạc khi nghiên cứu về giao tiếp đã quan niệm: “Giao tiếp là hoạtđộng xác lập và vận hành các quan hệ xã hội giữa người ta với nhau” Như vậy tác giả đãkhẳng định rằng giao tiếp chính là cơ sở đề xác lập những mối quan hệ của con người [20].Tác giả Ngô Công Hoàn khi nghiên cứu về giao tiếp cho rằng: “Giao tiếp là quátrình tiếp xúc giữa con người với con người nhằm mục đích trao đổi tư tưởng, tình

cảm, vốn sống, kĩ năng, kĩ xảo nghề nghiệp” Tác giả cho rằng con người tiến hànhgiao tiếp để tác động lẫn nhau và để đạt được mục đích nhất định [23].

Các tác giả Trần Trọng Thủy và Nguyễn Sinh khi nghiên cứu về giao tiếp chorằng: “Giao tiếp của con người là một quá trình có chủ định hay không có chủ định,

có ý thức hay không có ý thức mà trong đó, các cảm xúc và tư tưởng được biểu đạttrong các thông điệp bằng phi ngôn từ” Theo tác giả giao tiếp không chỉ bằng ngônngữ mà còn có giao tiếp phi ngôn ngữ, con người có thể hiểu người khác qua ánhmắt, cử chỉ, nụ cười, nét mặt, vv… [57]

Tác giả Hoàng Phê đã đưa ra khái niệm giao tiếp như sau: “Giao tiếp là traođổi, tiếp xúc với nhau” Theo tác giả ngôn ngữ là công cụ của giao tiếp [44]

Từ những khái niệm trên về giao tiếp, chúng tôi hiểu giao tiếp là quá trình tácđộng qua lại, trao đổi thông tin, ảnh hưởng, nhận biết lẫn nhau của con người vớicon người

Giao tiếp của trẻ mẫu giáo là quá trình tác động qua lại trao đổi thông tin, ảnhhưởng lẫn nhau, hiểu biết lẫn nhau của trẻ với các đối tượng giao tiếp trong gia đình, nhàtrường và xã hội bằng phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ Giao tiếp là một nhu cầuthiết yếu của trẻ và giúp trẻ phát triển nhân cách

Giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi phụ thuộc vào vốn sống, vốn kinh nghiệm màtrẻ lĩnh hội được từ bạn, thầy cô, gia đình, phụ thuộc vào các yếu tố văn hóa của địaphương nơi trẻ sống

1.2.1.3 Kĩ năng giao tiếp

Nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp, các nhà nghiên cứu đã có những cách tiếp cậnkhác nhau, từ đó đưa ra những định nghĩa khác nhau về kĩ năng giao tiếp:

Tác giả Phillips E (1978) nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp dưới góc độ tiếpcận, trao đổi và nhận thông tin cho rằng “Kĩ năng giao tiếp là mức độ mà người đó

có thể giao tiếp với người khác, theo nghĩa là thỏa mãn những bổn phận của mìnhđến mức hợp lý mà không xâm phạm đến các quyền lợi, đòi hỏi, thỏa mãn, tráchnhiệm tương tự của người khác và mong muốn có thể chia sẻ các quyền lợi này mộtcách tự do thoải mái” [108]

Tác giả Ngô Công Hoàn (1992) nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp và đưa raquan niệm “Kĩ năng giao tiếp là khả năng tri giác, hiểu được những biểu hiện bênngoài cũng như những diễn biến bên trong của các hiện tượng, trạng thái, phẩm chấttâm lý của đối tượng giao tiếp” Như vậy, theo tác giả kĩ năng giao tiếp của mỗingười là khả năng thấu hiểu, tự điều chỉnh và điều khiển đối tượng giao tiếp [23].Tác giả Hoàng Anh (2004) nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp dưới góc độ tiếpcận công cụ giao tiếp cho rằng: “Kĩ năng giao tiếp là khả năng của con ngườibiểu hiện trong quá trình giao tiếp… là các khả năng sử dụng hợp lý các phươngtiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ… là hệ thống các thao tác cử chỉ, điệu bộ hành viđược chủ thể giao tiếp phối hợp hài hòa” Như vậy, theo tác giả Hoàng Anh thì

kĩ năng giao tiếp của con người là khả năng sử dụng linh hoạt các phương tiệnngôn ngữ [2]

Tác giả Nguyễn Bá Minh (2008) nghiên cứu về kĩ năng giao tiếp dưới góc

độ tiếp cận công cụ giao tiếp và theo mô hình nhóm đối tượng Tác giả quanniệm: “Kĩ năng giao tiếp là nhóm kĩ năng bao gồm kĩ năng tạo tâm thế cho đốitượng giao tiếp; kĩ năng tạo mối liên hệ, quan hệ giữa các đối tượng giao tiếp; kĩnăng sử dụng các phương tiện ngôn ngữ, phi ngôn ngữ để điều khiển cuộc giaotiếp; kĩ năng giảng giải, giải quyết vấn đề của cuộc giao tiếp, kĩ năng động viên,khuyến khích đối tượng giao tiếp” Tác giả đã nghiên cứu kĩ năng giao tiếp như làmột công cụ để trao đổi thông tin và tiếp nhận thông tin giữa con người với conngười trong xã hội [37, tr 22]

Tác giả Ngô Giang Nam (2013) nghiên cứu về giáo dục kĩ năng giao tiếp chohọc sinh tiểu học khu vực nông thôn, miền núi phía Bắc trong mối quan hệ cá nhânvới cá nhân và mối quan hệ liên nhân cách trong lớp học Tác giả cho rằng: “Kĩnăng giao tiếp là năng lực tiến hành các thao tác, hành động, kể cả năng lực thể hiệnxúc cảm, thái độ nhằm giúp chủ thể giao tiếp trao đổi thông tin, tư tưởng, tình cảmvới đối tượng giao tiếp [38]

Từ những quan niệm khác nhau về giao tiếp, kĩ năng giao tiếp, với tiếp cậnnghiên cứu của luận án, tác giả chọn khái niệm sau đây làm khái niệm công cụ của

đề tài nghiên cứu:

Kĩ năng giao tiếp là những thao tác, hành động có tính thuần thục của chủ thể

để giải quyết nhiệm vụ giao tiếp dựa trên sự lựa chọn và vận dụng những tri thức vềgiao tiếp, cách thức sử dụng phương tiện giao tiếp bằng ngôn ngữ và phi ngôn ngữ

để tác động đến đối tượng giao tiếp nhằm đạt được mục đích nhất định

1.2.2 Kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

Từ khái niệm kĩ năng giao tiếp, chúng tôi xác định khái niệm kĩ năng giao tiếpcho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi như sau:

Kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi là những thao tác, hành động cótính thuần thục trong việc sử dụng các phương tiện giao tiếp bằng ngôn ngữ và phingôn ngữ của trẻ để tác động đến đối tượng giao tiếp nhằm đạt được mục đíchnhất định

Kĩ năng giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5 - 6 tuổi khi tiếp cận theo “Bộ chuẩn pháttriển trẻ năm tuổi, tại Điều 7 có ghi rõ các chuẩn thuộc lĩnh vực phát triển ngôn ngữ

và giao tiếp” để đạt được các chuẩn này, trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi cần có các kĩ năngsau: Kĩ năng nghe hiểu lời nói, kĩ năng biểu đạt lời nói trong giao tiếp, kĩ năng thựchiện quy tắc trong giao tiếp

Kĩ năng giao tiếp giúp trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi thích ứng với các mối quan hệtrong gia đình, nhà trường và xã hội, trong hoạt động khám phá môi trường xungquanh, vui chơi, rèn luyện để hình thành và phát triển nhân cách

1.2.3 Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

Giáo dục trẻ mầm non là một quá trình được tổ chức có mục đích, có kế hoạchdưới vai trò chủ đạo của giáo viên nhằm giúp trẻ thực hiện các hành động tự rènluyện, tự giáo dục để hình thành hành vi, thói quen và các phẩm chất nhân cách.Mục tiêu của giáo dục mầm non là nhằm hình thành phát triển nhân cách củatrẻ về trí tuệ, thẩm mĩ, tình cảm và các kĩ năng cơ bản, ban đầu trong đó có kĩ nănggiao tiếp Để thực hiện được mục tiêu giáo dục nêu trên thì sự cần thiết phải tiếnhành giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo

Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi là quá trình tác động cómục đích, có kế hoạch của giáo viên mầm non giúp trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi hìnhthành, phát triển các thao tác, hành động mang tính thuần thục trong sử dụngphương tiện giao tiếp bằng ngôn ngữ và phi ngôn ngữ để tác động đến đối tượnggiao tiếp nhằm đạt được mục đích nhất định

1.2.4 Trò chơi đóng vai theo chủ đề

Theo các tác giả Phạm Thị Châu, Nguyễn Thị Oanh, Trần Thị Sinh (2006), tròchơi đóng vai theo chủ đề là loại trò chơi trong đó trẻ đóng một vai chơi cụ thể đểtái tạo lại những ấn tượng, những xúc cảm mà trẻ thu nhận được từ một môi trường

xã hội của người lớn nhờ sự tham gia tích cực của trí tưởng tượng [13]

Theo tác giả Nguyễn Thị Hòa (2011) trò chơi đóng vai theo chủ đề là “sự táitạo lại những hành động của người lớn cũng như thái độ và các mối quan hệ giữa họvới nhau trong hoạt động lao động và sinh hoạt hàng ngày của trẻ trong trò chơi củamình” [22]

Theo tác giả Nguyễn Ánh Tuyết (2011) - “Trò chơi đóng vai theo chủ đề là loại tròchơi mà trẻ mô phỏng lại một mảng nào đó của cuộc sống người lớn trong xã hội bằngviệc nhập vào (hay còn gọi là đóng vai) một nhân vật nào đó để thực hiện chức năng xãhội của họ” [62]

Trò chơi đóng vai theo chủ đề là trò chơi đặc trưng, tiêu biểu của trẻ mẫu giáonói chung và trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi nói riêng Khi chơi trò chơi đóng vai theo chủ đềtrẻ tự nghĩ ra chủ đề chơi, tìm bạn chơi, tự phân vai chơi, tìm đồ chơi thay thế đểtiến hành trò chơi, trẻ luôn giữ vai trò chủ thể của hành động So với các loại tròchơi khác thì trò chơi đóng vai theo chủ đề mang tính tự nguyện, sáng tạo và giúptrẻ phát huy tính tích cực trong khi chơi

Để chơi trò chơi đóng vai theo chủ đề, trẻ sử dụng lời nói, ánh mắt, cử chỉ,điệu bộ, sắc thái, nét mặt để thỏa thuận với nhau về chủ đề chơi, vai chơi, luật chơi,nội dung chơi, trẻ đóng vai vào các nhân vật trong trò chơi để thể hiện kĩ năng và sựhiểu biết của mình về vị trí xã hội của vai chơi Vì vậy, có thể khẳng định rằng, tròchơi đóng vai theo chủ đề và môi trường trải nghiệm của trẻ trong trò chơi là yếu tốquan trọng để giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi hiệu quả

1.2.5 Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề

Từ các khái niệm giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi và kháiniệm trò chơi đóng vai theo chủ đề Chúng tôi xác định:

Giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi qua tổ chức trò chơi đóngvai theo chủ đề là quá trình tác động có mục đích, có kế hoạch dưới vai trò chủ đạocủa giáo viên mầm non trong tổ chức trò chơi đóng vai theo chủ đề nhằm giúp trẻmẫu giáo 5-6 tuổi hình thành, phát triển các thao tác, hành động mang tính thuần thụctrong sử dụng phương tiện ngôn ngữ và phi ngôn ngữ để đóng vai, thực hiện chứcnăng xã hội của vai chơi và mô phỏng lại cuộc sống của con người trong xã hội.

1.3 Những vấn đề cơ bản của giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi ở trường mầm non

1.3.1 Đặc điểm giao tiếp của trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

Mẫu giáo 5-6 tuổi là giai đoạn phát triển toàn diện nhất của trẻ ở lứa tuổi mầm non

Ở giai đoạn này, quan hệ xã hội được mở rộng, ngôn ngữ của trẻ ngày càng được pháttriển và trẻ sử dụng ngôn ngữ là phương tiện chính để lĩnh hội kinh nghiệm xã hội - lịch

sử, qua đó trẻ từng bước sử dụng thành thạo tiếng mẹ đẻ trong cuộc sống hàng ngày Trẻ bước đầu hình thành kĩ năng điều chỉnh, điều khiển trong giao tiếp, nhờ vậy trẻ

có thể hòa nhập với tập thể, đồng thời lĩnh hội các khái niệm sơ đẳng, có các lập luận vàkết luận chính xác hơn so với lứa tuổi trước

Trẻ đã hình thành được kĩ năng định hướng trước khi giao tiếp, trẻ biết quan sátnhững biểu hiện cảm xúc bên ngoài của bạn và những người xung quanh như hào hứng,vui vẻ, phấn khởi trao đổi với nhau khi phát hiện ra được điều mới lạ, trao đổi với giáoviên, với bạn và với người lớn dựa vào những cảm xúc Trẻ có thể hiểu, phân tích đượcnhững ý kiến mình đưa ra là đúng hay sai

Trong quá trình chơi, trẻ được trao đổi, thỏa thuận với nhau về vai chơi, giao nhiệm

vụ chơi… đây chính là cách mà trẻ tham gia quá trình giao tiếp

Thông qua hoạt động chơi, đặc biệt là trò chơi đóng vai theo chủ đề, những kĩ nănggiao tiếp của trẻ được hình thành phát triển, trẻ dần có kĩ năng tự điều khiển, điều chỉnhtrong quá trình giao tiếp [62]

Trẻ học qua tương tác, chia sẻ kinh nghiệm với giáo viên, với các bạn và mọingười xung quanh bằng việc sử dụng phương tiện ngôn ngữ Bằng tư duy và giao tiếpngôn ngữ, trẻ lĩnh hội được vốn tri thức, kinh nghiệm mới, làm phong phú thêm vốn hiểubiết cá nhân Trong quá trình học, trẻ thể hiện thái độ, quan điểm của mình thông qua

trao đổi, chia sẻ những hiểu biết của mình với giáo viên, các bạn với những người xungquanh, đồng thời trẻ bày tỏ thắc mắc, đặt câu hỏi để nghe thông tin từ người khác, đâychính là kĩ năng sử dụng các phương tiện ngôn ngữ của trẻ Bên cạnh đó, trẻ sử dụngphương tiện phi ngôn ngữ thường xuyên giúp trẻ củng cố lại những tri thức mìnhđạt được Trẻ mầm non thường hay dùng cử chỉ điều bộ hay cơ thể mình để mô

tả lại các sự vật hiện tượng mà mình muốn tìm hiểu nhằm giúp trẻ tự tri giác lạichúng, chuyển tri giác sự vật hiện tượng thành mô phỏng lại các sự vật hiệntượng đó [62]

Để giải thích các hiện tượng, đưa ra các cách giải quyết vấn đề phù hợp, kịpthời những tình huống đa dạng phong phú xảy ra trong cuộc sống, trẻ cần huy độngvốn kiến thức, kinh nghiệm sẵn có để phán đoán, suy luận Chính lúc này, trẻ đangvận dụng cho mình kĩ năng định vị trong quá trình giao tiếp Trẻ phải nhìn các cảmxúc, hành vi, cử chỉ nét mặt điệu bộ của người đang giao tiếp với mình, biết đặtmình vào đối tượng giao tiếp trao đổi tri thức, giải quyết các tình huống, để giảiquyết tình huống diễn ra Tuy nhiên các kết quả đạt được ở trẻ thường mang tínhcảm tính, chưa chính xác, đôi khi còn chưa xác định được các thuộc tính bản chất vàkhông bản chất các sự vật Tuy nhiên trẻ đã biết vận dụng kĩ năng định vị để chiếmlĩnh tri thức

Ở lứa tuổi này, tư duy trực quan hình tượng và tư duy trực quan sơ đồ pháttriển, nhờ đó trẻ khám phá được những mối quan hệ bên trong các sự vật hiện tượng

và bước đầu hình thành tư duy logic Ý thức của trẻ đạt được bước tiến mới nhờ sựphát triển tình cảm và vốn hiểu biết ngày càng tăng Vì vậy, trẻ có khả năng và cónhu cầu muốn giải thích trạng thái cảm xúc, tình cảm riêng của mình với bạn vànhững người xung quanh Trẻ biết đặt mình vào vai người khác để đồng cảm với

họ, đây chính là kĩ năng định vị Bên cạnh đó trẻ biết đánh giá bạn qua cảm xúc,tình cảm, hành động cụ thể và quan hệ tình bạn đã thể hiện tương đối rõ ở lứa tuổinày, đây chính là kĩ năng định hướng trong giao tiếp

Do kinh nghiệm xã hội mà trẻ tích lũy ngày càng nhiều nên trẻ dần biết đượctrách nhiệm của mình, có ý thức trong việc thực hiện nghĩa vụ và cố gắng thực hiện cáchành vi văn minh trong các hoạt động và sinh hoạt Đây chính là sự kết hợp hài hòagiữa các kĩ năng của quá trình giao tiếp ở trẻ 5-6 tuổi

Trẻ là chủ thể của quá trình nhận thức và khám phá môi trường xung quanhtuy nhiên, quá trình nhận thức, khám phá, tích lũy vốn tri thức, kinh nghiệm phụthuộc phần lớn vào hứng thú của trẻ Hứng thú được tạo ra trong quá trình trẻ đượctrải nghiệm, được giao tiếp với giáo viên, bạn bè và những người xung quanh Do

đó trong hoạt động hoặc giao lưu giáo viên cần khích lệ, động viên trẻ, tạo hứng thúcho trẻ tham gia vào hoạt động và giao lưu để chia sẻ thông tin Mỗi trẻ có tư chấtkhác nhau, được sống trong hoàn cảnh khác nhau, có tính cách khác nhau và vốnkinh nghiệm khác nhau, vì vậy giáo viên cần hiểu trẻ, nắm vững đặc điểm tâm lý của trẻ

để có biện pháp tác động phù hợp nhằm thúc đẩy sự phát triển của trẻ nói chung và phát triển

kĩ năng giao tiếp cho trẻ nói riêng

Trẻ ở độ tuổi này đã bước đầu hình thành được các kĩ năng giao tiếp cơ bản, tuynhiên còn mang tính cảm tính và ngây thơ Vì vậy, đòi hỏi người giáo viên phải tinh tế,quan tâm và có những biện pháp, hình thức tổ chức giúp trẻ mở rộng đối tượng giao tiếp,trải nghiệm nhiều nội dung giao tiếp để hình thành và phát triển kĩ năng giao tiếp

Trẻ đã bước đầu hình thành kĩ năng điều chỉnh, điều khiển trong giao tiếp, kĩnăng này giúp trẻ dễ dàng hòa nhập với tập thể trong quá trình giao tiếp đồng thờigiúp trẻ lĩnh hội các khái niệm, mở rộng hiểu biết và vốn từ để trẻ có các lập luận vàkết luận chính xác hơn [36]

Ở lứa tuổi này, kĩ năng nghe hiểu lời nói, kĩ năng sử dụng lời nói, kĩ năng thựchiện một số quy tắc giao tiếp của trẻ đã hình thành Tuy nhiên, do phụ thuộc vàovốn sống, vốn kinh nghiệm của trẻ nên trẻ vẫn gặp một số khó khăn trong quá trìnhgiao tiếp như chẩn đoán tâm lý đối tượng, hiểu mục đích của đối tượng trong quátrình giao tiếp

Trong quá trình chơi, trẻ tự trao đổi, thỏa thuận về chủ đề chơi, vai chơi, cáchchơi, luật chơi, cách xử lý các tình huống xảy ra trong khi chơi,… Đây chính làcách trẻ tham gia vào quá trình giao tiếp

Trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi đã hình thành và phát triển kĩ năng nghe hiểu lời nói, kĩnăng sử dụng lời nói, kĩ năng thực hiện quy tắc giao tiếp trong trò chơi mà trungtâm là trò chơi đóng vai theo chủ đề, những kĩ năng đó phụ thuộc lớn vào nhữngxúc cảm của trẻ

Trong quá trình tham gia vào các hoạt động ở trường mầm non, trẻ học thôngqua trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm với các bạn, giáo viên và mọi người xung quanh.Trong quá trình đó đòi hỏi trẻ phải có kĩ năng sử dụng các phương tiện giao tiếp(ngôn ngữ và phi ngôn ngữ) để tương tác với đối tượng giao tiếp, từ đó giúp trẻ pháttriển vốn từ và kĩ năng sử dụng các phương tiện giao tiếp.

Nhận xét chung: Trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi đã bước đầu hình thành được các kĩ năngnghe hiểu lời nói, kĩ năng biểu đạt lời nói, kĩ năng thực hiện một số quy tắc giao tiếpthông thường trong quá trình giao tiếp Tuy nhiên còn mang tính cảm tính và ngây thơ

Vì vậy, đòi hỏi người giáo viên phải tinh tế, nhạy bén và bao quát trẻ, cần có nhữngbiện pháp, hình thức tổ chức giúp trẻ mở rộng đối tượng giao tiếp, nội dung giao tiếp,trải nghiệm thực tế thực hiện các quy tắc hành vi trong giao tiếp để phát triển kĩ nănggiao tiếp

1.3.2 Mục tiêu, ý nghĩa, nguyên tắc, nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục

kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

1.3.2.1 Cơ sở xác định mục tiêu, nội dung, nguyên tắc, phương pháp và hình thức giáo dục kĩ năng giao tiếp cho trẻ mẫu giáo 5-6 tuổi

1.3.2.1.1 Cơ sở sinh lý học

i) Hệ thống tín hiệu trong hoạt động thần kinh cấp cao ở người

Con người khác với loài vật ở điểm là có tư duy, ngôn ngữ và lao động, ở ngườitrong hoạt động thần kinh cấp cao có sự tham gia của hai hệ thống tín hiệu: một hệthống các tín hiệu gồm tất cả những sự vật, những hiện tượng khách quan và nhữngthuộc tính của chúng được gọi là hệ thống tín hiệu thứ nhất và một hệ thống khácgồm tiếng nói và chữ viết chỉ có ở người được gọi là hệ thống tín hiệu thứ hai

Hệ thống tín hiệu thứ nhất là những tín hiệu xuất phát từ bản thân sự vật hiệntượng cụ thể, khách quan và tác động trực tiếp vào các giác quan đặc trưng củangười và động vật

Hệ thống tín hiệu thứ nhất là cơ sở cho sự hình thành hệ thống tín hiệu thứ hai,giúp cho con người có thể tiếp nhận sự vật hiện tượng khách quan để hình thành kháiniệm