XÂY DỰNG và sử DỤNG hệ THỐNG tư LIỆU điện tử TRONG dạy học địa lí lớp 12 ở TRƯỜNG THPT

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG TƯ LIỆU ĐIỆN TỬ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 Ở TRƯỜNG THPT XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG TƯ LIỆU ĐIỆN TỬ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 Ở TRƯỜNG THPT XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG TƯ LIỆU ĐIỆN TỬ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 Ở TRƯỜNG THPT

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG TƯ LIỆU ĐIỆN TỬ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12 Ở

TRƯỜNG THPT

- Yêu cầu và nguyên tắc của việc xây dựng và sử dụng hệ thống tư liệu điện tử trong dạy học môn Địa lí lớp 12 ở trường THPT

- Yêu cầu

Hệ thống tư liệu điện tử trong dạy học địa lí lớp 12 đượcthiết kế nhằm hỗ trợ giáo viên và học sinh có được một bộ tài liệutham khảo phù hợp, đáng tin cậy cho từng bài học hoặc từngmảng kiến thức địa lí lớp 12 Nhờ có hệ thống tư liệu học tập này,học sinh có thể chủ động học tập ở nhà, ở trên lớp, học với nhómbạn, thậm chí tự học độc lập một cách hiệu quả Vì vậy, hệ thống

tư liệu cần đảm bảo các yêu cầu sau:

- Hệ thống tư liệu điện tử địa lí phải đảm bảo được nhữngkiến thức địa lí cơ bản, hiện đại, cập nhật, phù hợp với điều kiệnthực tế của nước ta và xu thế phát triển chung của thế giới Qua đónhằm trang bị cho HS toàn diện những kiến thức cần thiết cả vềmặt lí luận và thực tiễn

- Tư liệu điện tử phải đơn giản, dễ sử dụng, có tính phổ cậpcao, thông dụng cho mọi loại máy tính Các tư liệu có khả năngphổ biến rộng, không đòi hỏi người sử dụng phải có kiến thức cao

về tin học, trái lại, người sử dụng chỉ cần có kiến thức cơ bản vềtin học, sử dụng chính xác các thao tác được hướng dẫn là có thể

sử dụng một cách có hiệu quả

- Hệ thống tư liệu dạy học điện tử nhằm hỗ trợ dạy học ở tất

cả các khâu và có tính tương tác cao, bao gồm: tương tác giữangười với máy (người sử dụng với thiết bị, phần mềm); tương tácgiữa người dạy, người học với đối tượng học tập (giáo án, ngânhàng câu hỏi, hệ thống bản đồ, video, ); tương tác giữa giáo viênvới học sinh, giữa học sinh với học sinh (thông qua các diễn đàn,chức năng chating, )

- Hệ thống tư liệu điện tử dùng trong dạy học địa lí lớp 12phải phục vụ đổi mới phương pháp trong dạy học địa lí theohướng tích cực, góp phần nâng cao chất lượng và phát triển nănglực học sinh

- Nguyên tắc

Với định hướng mục tiêu đổi mới phương pháp dạy học địa

lí lớp 12 ở trường THPT, bồi dưỡng năng lực tự học ở học sinh,việc xây dựng hệ thống tư liệu điện tử trong dạy học luôn phảibám sát 5 nguyên tắc sau:

- Hệ thống tư liệu điện tử dạy học phải đảm bảo tính định hướng vào nội dung

Mục tiêu của việc xây dựng hệ thống tư liệu điện tử là phục

vụ dạy học chương trình địa lí 12 ở trường THPT nên đòi hỏinguồn tài nguyên tạo ra phải phục vụ các mục tiêu giáo dục Cácsản phẩm được thiết kế, xây dựng phải được định hướng vào mộtmục tiêu cụ thể theo chuẩn kiến thức kĩ năng của bài học, tránh

tình trạng dàn trải, lan man gây nhiễu đối với học sinh Trước khithiết kế một loại hình tư liệu nào đó, tác giả phải xác định rõ trọngtâm về kiến thức, lựa chọn loại hình thể hiện phù hợp (bản đồ,video, bài giảng, ), vì không phải bất cứ một hình thức tư liệunào cũng có thể chứa đựng được đầy đủ các loại thông tin Ví dụ,đối với tư liệu dạy học là bản đồ thì khả năng chủ yếu của nó làthể hiện sự phân bố không gian lãnh thổ của sự vật, hiện tượng,nhưng khi muốn thể hiện sự biến động của một chuỗi số liệu theothời gian chúng ta lại phải lựa chọn thể hiện bằng các biểu đồđộng

- Nguồn tài nguyên cơ sở dữ liệu phải đảm bảo tính chính xác, khoa học

Nguyên tắc trên được thể hiện xuyên suốt từ khâu hình thành

ý tưởng, thiết kế sơ đồ cấu trúc tài liệu cho đến khâu xây dựngnguồn tài nguyên cho hệ thống tư liệu điện tử Cụ thể:

Các bài giảng dạng PowerPoint: cần được xây dựng theo

nội dung từng bài học, có tính chất định hướng người học vào cácnội dung trọng tâm, bám sát chuẩn kiến thức kĩ năng và sách giáokhoa hiện hành Các bài giảng này được thiết kế theo hướng dạyhọc tích cực, hạn chế tối đa nội dung dạng chữ, tăng cường kênhhình để gợi mở tư duy sáng tạo của người học Ngoài ra, đối vớimỗi bài học, tác giả cũng sưu tầm thêm các bài giảng (có kiểm

định chất lượng) để làm phong phú thêm nội dung và giúp ngườihọc được tiếp cận bài học dưới nhiều góc độ khác nhau.

Tài liệu tham khảo: được tác giả lựa chọn phù hợp với nội

dung chương trình và khả năng nhận thức của người học Đây làcác đầu sách, giáo trình đã được số hóa của các tác giả và các nhàxuất bản uy tín, mục đích là cung cấp cho học sinh các nguồn tàinguyên tham khảo dồi dào, để người học hình thành thói quen tiếpcận tri thức từ các góc độ khác nhau nhằm phát triển tư duy phảnbiện ở người học

Video clip: bao gồm các đoạn video được sưu tầm, chỉnh sửa

cho phù hợp với nội dung bài học; các đoạn video là các bàigiảng, các thuyết minh dựa trên các biểu đồ động với chất lượng

âm thanh, hình ảnh cao mang lại trải nghiệm học tập mới mẻ chohọc sinh Ở đây, tác giả đã cố gắng sưu tầm các bản tin dự báothời tiết nhằm mô phỏng một số hiện tượng tự nhiên của ViệtNam, hay sử dụng và chỉnh sửa các video có sẵn để tạo nên cácbài giảng có độ dài phù hợp nhằm nhấn mạnh một nội dung trọngtâm trong bài học giúp học sinh định hướng tốt hơn trong quátrình tự học

Bản đồ: được thiết kế một cách chi tiết nhằm minh họa cho

nội dung học tập có tính trừu tượng trong chương trình, đặc biệtcác bản đồ về tự nhiên Việt Nam, các bản đồ phân bố dân cư, bản

đồ thể hiện các chỉ tiêu kinh tế của các ngành và các vùng kinh tế

Câu hỏi trắc nghiệm: được thiết kế theo từng chủ đề của

môn học, với hệ thống câu hỏi phong phú nhằm đánh giá mức độtiếp thu kiến thức của học sinh, giúp các em có khả năng tự đánhgiá trong quá trình học tập đơn độc, từ đó có thể tự điều chỉnhviệc học tập của bản thân

Ngoài ra, hệ thống tư liệu còn cung cấp thêm các tài nguyêntham khảo liên quan đến kiến thức môn học, là các công trìnhnghiên cứu, các bài báo khoa học, các sách chuyên khảo nhằmlàm giàu thêm nguồn tài nguyên tham khảo cho người học

- Hệ thống tư liệu điện tử dạy học phải đảm bảo tính sư phạm

Hệ thống tư liệu điện tử được xây dựng ngoài mục đích cungcấp thông tin, còn phải tạo ra được một môi trường sư phạm, kíchthích sự hứng thú và tư duy sáng tạo của người học Cụ thể:

Nội dung, cấu trúc của hệ thống tư liệu phải đơn giản, dễhiểu giúp cho người học có thể dễ dàng khai thác các nguồn thôngtin phục vụ cho việc học tập và mở rộng kiến thức Dạy học trênnền tảng tư liệu điện tử, giáo viên sẽ phát huy được vai trò làngười hướng dẫn, điều hành các hoạt động học tập của học sinh;còn học sinh sẽ là người chủ động lĩnh hội tri thức, độc lập suynghĩ và tự kiến tạo nên nguồn tri thức của riêng mình

Với nguồn tài nguyên phong phú, hệ thống tư liệu điện tửdạy học với chức năng tích hợp và dùng chung cần tạo ra một môitrường học tập có tính tương tác cao, một cộng đồng học tập năng

động Ở đó, học sinh được khuyến khích đưa ra ý kiến của bảnthân, được tham gia tranh luận với bạn bè và thầy cô mà khônggặp bất cứ trở ngại nào về mặt tâm lí Thông qua đó, học sinh sẽđược phát triển đầy đủ các kĩ năng như kĩ năng tranh luận với đámđông, kĩ năng chia sẻ thông tin,

Điều đặc biệt, hệ thống tư liệu điện tử dạy học cần được tíchhợp chức năng kiểm tra, đánh giá để giúp ích cho quá trình giảngdạy của giáo viên và quá trình tự kiểm tra, đánh giá của học sinh.Nguồn câu hỏi trắc nghiệm được thiết kế đa dạng, có trọng tâm sẽgiúp giáo viên tiến hành đánh giá mức độ nhận thức của học sinh

để kịp thời điều chỉnh hoạt động giảng dạy; học sinh sẽ có cơ hội

tự đánh giá hiệu quả học tập của bản thân để tự điều chỉnh cáchhọc cho hiệu quả hơn

- Hệ thống tư liệu điện tử phải đảm bảo yêu cầu về mặt kĩ thuật, công nghệ

Giao diện của hệ thống tư liệu điện tử cần được thiết kế mộtcách thân thiện, hài hòa, đơn giản, tránh việc lạm dụng các hiệuứng nhấp nháy, màu sắc, âm thanh gây mất tập trung cho ngườihọc Việc xây dựng hệ thống tư liệu điện tử phải đảm bảo đồng bộ

từ nội dung đến giao diện, giúp cho việc truy cập dễ dàng, thuậnlợi

Khi tiến hành thiết kế tư liệu, cần chú ý đảm bảo tính thẩm

mĩ về hình thức: màu sắc của nền, font chữ, cỡ chữ Màu sắc lựa

chọn cần hài hòa, nên dùng các font chữ đậm, rõ và gọn, hạn chếdùng các font chữ có đuôi; cỡ chữ không nên quá nhỏ, thườngđược khuyên sử dụng là cỡ chữ trên 20 Đặc biệt, những tranhảnh, hình vẽ, đoạn phim minh họa mờ nhạt, không rõ ràng thìkhông nên sử dụng vì chúng không có tác dụng cung cấp thông tinchính xác

- Hệ thống tư liệu điện tử phải tạo ra môi trường học tập mở

và thuận tiện trong sử dụng

Tư liệu điện tử phải được thiết kế nhằm tạo ra một môitrường học tập mở, ở đó mọi người được trao đổi, tranh luận, chia

sẻ với nhau về nhiều chủ đề bài học nên cần cung cấp nhiều công

cụ giao tiếp như các diễn đàn thảo luận, các phương thức trao đổitrực tiếp (online), gián tiếp (offline), Lúc này, hệ thống tư liệuđiện tử sẽ giống như một không gian lớp học, mọi người có thểtrao đổi trực tiếp nhờ chức năng Voice hay các dòng tin nhắn củaMessege

Chức năng tương tác được cụ thể hóa trong việc học sinh cóthể tiến hành mọi thao tác trên hệ thống tư liệu điện tử, từ việc tracứu thông tin, xem sách tham khảo, khai thác các bài giảng đượcthiết kế sẵn cho đến việc trực tiếp tương tác làm các bài tập trắcnghiệm khách quan Như vậy, hệ thống tư liệu điện tử sẽ tạo ramột môi trường học tập có tính tương tác cao, ở đó học sinhkhông chỉ đọc và xem mà còn có thể thao tác trên các tài liệu,

chức năng này phục vụ cho cả giáo viên và học sinh, hướng tớiviệc hỗ trợ cho giáo viên đổi mới phương pháp dạy học, giúp họcsinh phát triển kĩ năng tự học

- Quy trình xây dựng hệ thống tư liệu điện tử trong dạy học địa lí lớp 12 ở trường THPT

Việc xây dựng hệ thống tư liệu điện tử bao gồm các bướcsau:

Xác định mục tiêu, yêu cầu

Xác định mục tiêu, yêu cầu

Xây dựng nội dung CSDL – tài nguyên học tập

Xây dựng nội dung CSDL – tài nguyên học tập Thiết kế giao diện người dùng

Thiết kế giao diện người dùng

diện người dùng Thử nghiệm, đánh giá

Bước 1: Xác định mục tiêu, yêu cầu

Người thiết kế cần xác định rõ đối tượng sử dụng, nội dungchương trình, mục tiêu cần đạt, chính vì vậy việc xây dựng hệthống tư liệu điện tử trong dạy học Địa lí lớp 12 ở trườngTHPTcần bám sát mục tiêu, nội dung chương trình hiện hành Khi thiết

kế một tư liệu tham khảo sẽ phải đảm bảo những mục tiêu đầu ratheo đúng chuẩn kiến thức kĩ năng

Đồng thời, hệ thống tư liệu điện tử dạy học Địa lí lớp 12 cầnđạt các yêu cầu về sự đa dạng của nguồn tài liệu, tính chính xác vềnội dung và sự phong phú trong hình thức thể hiện Mỗi kiểu tưliệu (hình ảnh, bài giảng, video, bản đồ,…) phải góp phần cungcấp một nguồn thông tin nào đó hoặc phát triển ở học sinh một kĩnăng địa lí cần thiết Hệ thống tư liệu này có thể đáp ứng nhu cầucủa nhiều đối tượng sử dụng (giáo viên, học sinh), có thể truy cập

dễ dàng, có tính tương tác cao và có thể dễ dàng chia sẻ

Bước 2: Xây dựng kịch bản cấu trúc CSDL và lựa chọn công cụ thiết kế tư liệu điện tử

Việc xây dựng hệ thống tư liệu điện tử trong dạy học đòi hỏingười thiết kế phải có hiểu biết về đặc trưng của môn học để cóthể lựa chọn các loại tài nguyên thích hợp Đối với môn Địa lí –một môn học có tính không gian và thời gian thì đòi hỏi các tưliệu hỗ trợ dạy học phải giúp người học có khả năng nhận biết tốt

về sự phát triển của đối tượng địa lí theo hai hướng trên Vì vậy,việc xây dựng kịch bản chi tiết là rất cần thiết trước khi tiến hànhxây dựng hệ thống tài nguyên phục vụ học tập.

Trong hệ thống các nguồn tài nguyên có thể khai thác đểphục vụ cho hoạt động dạy học Địa lí, chúng ta nên lựa chọn cácloại bản đồ (bản đồ 2D, 3D) có tính trực quan cao và các tư liệuvideo để hỗ trợ việc phát triển tư duy không gian cho người học,đồng thời hệ thống biểu đồ, tranh ảnh sẽ là nguồn học liệu giúphọc sinh tư duy tốt về sự phát triển của các đối tượng địa lí theothời gian Bên cạnh đó, người thiết kế cũng cần cung cấp vào khotài nguyên một hệ thống bài giảng (thiết kế dưới dạng word hoặcpowerpoint) có tính chất định hướng nội dung cho người học,tránh tình trạng người học bị đưa vào một ma trận tri thức

Như vậy, việc phân tích đặc thù bộ môn sẽ giúp người thiết

kế có thể đưa ra các lựa chọn tối ưu cho kho tài nguyên của mình.Việc tiếp theo là lựa chọn các công cụ phù hợp cho việc thiết kế.Hiện nay có nhiều công cụ được cung cấp miễn phí để chúng ta cóthể dễ dàng thiết kế video, bài giảng, bản đồ, biểu đồ,… Việc lựachọn loại công cụ nào sẽ tùy thuộc vào nhiều yếu tố: điều kiện cơ

sở vật chất, trình độ, kĩ năng công nghệ thông tin,…

Trong khuôn khổ luận văn này, tác giả đã lựa chọn các công

cụ sau cho việc thiết kế cơ sở dữ liệu:

- Thiết kế bài giảng điện tử: MS powerpoint

- Thiết kế bản đồ 3D: phần mềm Photoshop CC+ 2014

- Thiết kế hình ảnh: phần mềm trực tuyến Canva

- Thiết kế biểu đồ động: phần mềm MS excel

- Thiết kế website: Google site

Ngoài ra, chúng ta có thể khai thác trên internet một hệthống video, hình ảnh, bản đồ có chất lượng cao lại phù hợp chomục đích dạy học, đây là một nguồn tài nguyên sẵn có, không mấtphí với những ý tưởng nội dung tốt làm phong phú thêm kho tàinguyên của hệ thống tư liệu điện tử

Bước 3: Xây dựng nội dung CSDL – tài nguyên học tập

Tư tưởng chủ đạo trong thiết kế hệ thống tư liệu điện tử phục

vụ dạy học Địa lí 12 ở trường THPT là theo định hướng phát triểnnăng lực người học Vì vậy, kĩ thuật xây dựng các tư liệu phảiđảm bảo yêu cầu của việc dạy học nêu vấn đề, kích thích sự tò

mò, hứng thú của người học Dựa vào các tư liệu được cung cấptrên hệ thống, người học có thể tiến hành tự học ở nhà, có thể làmviệc nhóm, sử dụng các tư liệu để thuyết minh cho kiến thức đãhọc, hoặc đào sâu, mở rộng kiến thức

Bám sát vào quan điểm trên, nguồn tài nguyên học tập trên

hệ thống phải được xây dựng hoặc lựa chọn trên nguyên tắc: mỗitài nguyên phải đạt được một (hay một vài) mục tiêu học tập cụthể, nội dung phải trọng tâm, có khả năng hướng dẫn học sinhcách thức, phương pháp tiếp cận tri thức, tức là phát triển năng lực

ở người học

Bài giảng điện tử

Hệ thống bài giảng điện tử được thiết kế dưới dạng slide dựatrên cơ sở chủ đạo là sách giáo khoa Địa lí 12 – ban cơ bản Tưtưởng chủ đạo trong thiết kế bài giảng là tạo ra một kênh cung cấpkiến thức chính thống, cơ bản và đảm bảo chuẩn kiến thức, kĩnăng Các bài giảng được soạn theo phương pháp tích cực, trong

đó kiến thức được sắp xếp thành từng vấn đề, hạn chế tối đa kênhchữ, chủ đạo cung cấp các sơ đồ, hình ảnh

Công cụ để thiết kế bài giảng điện tử là phần mềm MSpowerpoint, đây là một ứng dụng văn phòng dùng để thiết kế cácbài trình chiếu khá hữu ích và phổ biến Việc thiết kế bài giảngtrên công cụ này đã trở lên quen thuộc với hầu hết các giáo viên

Các bài giảng

điện tử được thiết

kế theo nội dung

từng bài học và

được sắp xếp thành

từng chủ đề Khi

đưa lên website,

nội dung của thanh

menu bài giảng

điện tử được cấu

trúc thành 4 menu

- Cấu trúc trang bài giảng điện tử

con tương ứng với

4 chủ đề

trong nội dung chương trình Địa lí 12 – ban cơ bản: địa lí tựnhiên, địa lí dân cư, địa lí các ngành kinh tế và địa lí các vùngkinh tế Điều này giúp cho người học định hướng tìm kiếm trênwebsite một cách dễ dàng

Bản đồ 3D

Để thiết kế được các bản đồ 3D cần sự hỗ trợ của phần mềmPhotoshop CC 2014 có tích hợp thêm tool ứng dụng 3D mapgenerator – terrain Việc thiết kế một bản đồ 3D cần trải qua 4bước sau:

Bước 1: Copy bản đồ vệ tinh từ Google map, lưu đường dẫn

của bản đồ vào phần mềm photoshop

- Khai thác bản đồ vệ tinh làm cơ sở dữ liệu

cho việc vẽ bản đồ 3D

Bước 2: Xếp chồng các layer, giới hạn phạm vi vẽ bản đồ,

lựa chọn các thông số về độ cao, độ tương phản rồi chạy chươngtrình chuyển từ bản đồ vệ tinh thành bản đồ 3D

- Các thao tác chuyển từ bản đồ vệ tinh sang bản đồ 3D

Bước 3: Chỉnh màu sắc, chỉnh nền, thêm kí hiệu, ghi chú,…

lên mô hình bản đồ 3D

- Các thao tác chỉnh sửa bản đồ 3D

Bước 4: Sau khi chỉnh sửa các thông số trên bản đồ một cách

phù hợp, chúng ta tiến hành xuất bản đồ thành file ảnh

Việc thiết kế bản đồ 3D nhằm cung cấp một nguồn bản đồ cótính trực quan cao, giúp người học dễ dàng hình dung các nộidung khó trong phần địa lí tự nhiên Việt Nam, như: cấu trúc địahình các vùng núi, hướng các dãy núi, hướng nghiêng địa hình,…Đồng thời, có thể sử dụng các mô hình địa hình 3D để giúp họcsinh hình thành các kiến thức mới về khí hậu như: hiện tượng gióphơn, hiện tượng mưa địa hình, địa hình đón gió, khuất gió,…

- Mô hình lát cắt đông – tây vùng núi Trường Sơn Bắc

Ví dụ, với bản đồ 3D lát cắt đông - tây vùng núi Trường SơnBắc như trên, giáo viên có thể dễ dàng giúp học sinh hình dung vềcấu trúc địa hình vùng núi này: núi ăn ra sát biển, đồng bằng nhỏhẹp và bị chia cắt

Sử dụng lát cắt địa hình vùng núi Trường Sơn Nam sẽ giúphọc sinh hiểu được tính chất bất đối xứng của địa hình vùng núi

Trường Sơn Nam: phía tây là các cao nguyên với độ cao 500 –

800 – 1000m, phía đông là núi cao với sườn dốc dựng chênh vênhbên dải đồng bằng nhỏ hẹp ven biển

Hình 2.6 Mô hình lát cắt đông – tây vùng núi Trường

Sơn Nam

Như vậy, với việc sử dụng hệ thống bản đồ 3D trong học tập

sẽ làm đơn giản hóa việc phát triển tư duy lãnh thổ cho người học,giải quyết những khó khăn trong quá trình học tập thiếu điều kiệnthực địa tại địa phương

Hệ thống các bản đồ 3D được sắp xếp với 5 chủ đề cơ bản: Bản đồ cấu trúc địa hình và các khối núi vùng núi Đông BắcBản đồ cấu trúc địa hình và các khối núi vùng núi Tây BắcBản đồ cấu trúc địa hình và các khối núi vùng nùi TrườngSơn Bắc

Bản đồ cấu trúc địa hình và các khối núi vùng núi TrườngSơn Nam

Bản đồ cấu trúc địa hình các khu vực khác

Hệ thống các bản đồ này được đưa lên website dưới 2 địnhdạng chính: đuôi *.PSD, *.PDD (đây là định dạng để có thể tiếp

tục nhúng vào phần mềm photoshop để có thể tiếp tục chỉnh sửakhi cần) và đuôi *.JPG, *.JPEG, *.JPE (định dạng đôi ảnh) Với 2định dạng này, chúng ta vừa có thể khai thác bản đồ như một bứcảnh, vừa có thể chỉnh sửa theo nhu cầu sử dụng.

Biểu đồ động

Hệ thống biểu đồ động trong kho tài nguyên được thiết kếtrên phần mềm MS excel, các biểu đồ sau khi thiết kế được sắpxếp thành một dashboard (bảng điều khiển) để có thể tùy chỉnh sựbiểu hiện dữ liệu trong biểu đồ Việc thiết kế loại biều đồ độngnày cần sử dụng 2 thao tác: lọc dữ liệu và tạo liên kết giữa cácbiểu đồ Các bước thiết kế như sau:

Bước 1: Tìm kiếm số liệu và lập bảng dữ liệu

- Ví dụ về bảng số liệu trong vẽ biểu đồ động

Bước 2: Sử dụng lệnh pivot table để lọc dữ liệu (theo thời

gian, không gian hoặc theo đối tượng) và vẽ biểu đồ

Hình 2.8 Ví dụ về bảng lọc dữ liệu và vẽ biểu đồ

Bước 3: Sắp xếp và liên kết biểu đồ bằng lệnh Insert slicers.

- Ví dụ về việc thực hiện lệnh Insert Slicers

Việc học tập Địa lí không thể thiếu các biểu đồ, đây là mộtphương tiện, đồng thời cũng là một kĩ năng cần thiết đối vớingười học Dựa vào hệ thống các biểu đồ, người học có thể hiểuđược sự thay đổi của các đối tượng địa lí theo thời gian, đồng thời

có thể tiến hành so sánh giữa các đối tượng địa lí về: giá trị, khônggian Điều này sẽ dễ dàng hơn nữa khi chúng ta ứng dụng các biểu

đồ động vào trong quá trình học tập Có hai loại biểu đồ độngđược thiết kế và khai thác trong hệ thống tư liệu điện tử Loại thứnhất, loại biểu đồ cuộn giá trị theo năm, giúp người dùng thấyđược sự thay đổi về giá trị của các đối tượng địa lí trong mộtkhoảng thời gian dài

- Minh họa về biểu đồ động_Diện tích

và sản lượng lúa của Việt Nam

Ví dụ, ta có thể sử dụng biểu đồ “Diện tích và sản lượng lúacủa Việt Nam giai đoan 1990 – 2017” để hình thành kiến thứcchung và ngành lương thực nước ta, thông qua việc điều khiểnmũi tên lên – xuống (hoặc trái – phải tùy cách sắp xếp của ngườithiết kế) chúng ta có thể thay đổi các giai đoạn phát triển củangành lương thực, theo đó cột diện tích và đường sản lượng cũng

sẽ thay đổi với các giá trị tương ứng theo từng năm

Loại biểu đồ động thứ hai liên quan tới việc lọc dữ liệu theovùng hoặc theo năm Loại biểu đồ này giúp người dạy và ngườihọc có thể đi sâu phân tích từng đối tượng địa lí Ví dụ, chúng ta

có thể tiến hành phân tích đối tượng sản xuất lương thực trên cácchỉ tiêu: bình quân lương thực, sản lượng lương thực, diện tích vànăng suất theo từng năm và có sự so sánh giữa các vùng Mục tiêugiúp người học theo dõi sự thay đổi các chỉ số theo từng năm,đồng thời xem xét sự thay đổi thứ hạng giữa các vùng (nếu có)

- Minh họa biểu đồ động - Tình hình sản xuất lương thực

Sử dụng loại biểu đồ trên, chúng ta còn có thể tiến hành sosánh các chỉ số của mỗi vùng theo năm, ví dụ:

Hình 2.12 Minh họa biểu đồ động_Tình hình sản xuất

lương thực

Như vậy, việc học Địa lí với các biểu đồ không còn nhàmchán, người học có thể tùy biến các chỉ tiêu số liệu theo nhu cầuphân tích của bản thân Đặc biệt, do các biểu đồ được thiết kế trênphần mềm MS excel nên có thể dễ dàng chỉnh sửa, cập nhật thêm

số liệu mới (đây là điều đặc biệt quan trọng đối với địa lí KT XH), hoặc có thể vừa tùy chỉnh biểu đồ quay thành video tạothành nguồn bài tập cho học sinh tham gia thuyết minh video

-Đồ họa hình ảnh – infographic

Infographic là một dạng đồ họa hình ảnh, nhằm biến các con

số nhàm chán thành các hình ảnh có tính trực quan cao, giúpngười học có thể tiếp nhận thông tin một cách dễ dàng Trong họctập Địa lí, đặc biệt là địa lí kinh tế - xã hội, việc học tập gắn vớinhiều con số, gây khó khăn cho học sinh trong quá trình tiếp nhậnkiến thức, vì vậy việc biến các con số thành các hình ảnh có tínhbiểu trưng cao là việc làm cần thiết

Bố cục dạng thông tin qua hình ảnh: thường được cấu trúcbằng một khổ giấy dọc, với các định dạng bản đồ, biểu đồ, hìnhảnh được cung cấp sẵn tạo nên một bố cục hài hòa, người dùngchỉ cần thay đổi số liệu trên biểu đồ, chỉnh sửa thêm bớt văn bản,hoặc thay thế hình ảnh,… để tạo ra một trang thông tin hoàn chỉnh

về một vấn đề Đối với dạy học Địa lí, khi thiết kế infographic thìđây là lựa chọn tối ưu nhất

Bố cục dạng áp phích, thực đơn, tờ rơi, trang bìa facebook,

… chủ yếu sử dụng hình ảnh bắt mắt nhằm thu hút sự chú ý củangười xem Định dạng này ít được sử dụng trong thiết kế cho mụcđích giáo dục

Bước 2: Thiết kế, chỉnh sửa các mẫu infographic theo ý

tưởng đã được chuẩn bị trước

Hình 2.14 Giao diện thiết kế phần mềm canva

Ở bước thiết kế, chúng ta có thể lựa chọn các tùy chỉnh màphần mềm cung cấp như: lựa chọn/thay đổi bố cục; thêm cácthành phần ảnh/khung/hình dạng/hình ảnh minh họa/biểu tượng,

…; thêm văn bản; tải ảnh lên từ máy tính hoặc ảnh online;… đểtạo nên một infographic đáp ứng tốt nhất ý tưởng của người thiếtkế

Bước 3: Xuất bản sản phẩm

Sau khi đã thiết kế được một infographic hoàn chỉnh, chúng

ta tiến hành xuất bản sản phẩm, có nhiều lựa chọn về định dạngcủa sản phẩm như: định dạng ảnh (JPG, PNG), định dạng filePDF,… nhưng định dạng được khuyên dùng là định dạng đuôi ảnhPNG

Với việc sử dụng infographic để thể hiện bài học, các nộidung đơn điệu của bài học sẽ được thể hiện sinh động, dễ hiểu

Lúc này, người dạy không nhất thiết phải thuyết trình về từng đềmục trong bài, giáo viên có thể giao cho học sinh về nhà tìm hiểutrước nội dung infographic, sau đó học sinh sẽ lên lớp và thuyếttrình về nội dung đã tìm hiểu, hoặc, giáo viên cũng có thể tổ chứccho các nhóm học sinh thi thuyết trình về một vài infographic củabài học Như vậy tiết học sẽ trở lên sinh động, người học cũng sẽchủ động, tích cực tiếp thu kiến thức.

Ví dụ, chúng ta có thể sử dụng infographic “Cây café ở ViệtNam” để tổ chức dạy học bài 22_Vấn đề phát triển nông nghiệp.Infographic này cung cấp đầy đủ các nội dung cần thiết về tìnhhình phát triển ngành trồng cây café của nước ta:

Sản lượng café nhân theo năm

Phân bố các vùng café lớn của Việt Nam

Phân bố thị trường xuất khẩu café của Việt Nam

Các loại café được trồng phổ biến nhất và các thương hiệucafé nổi tiếng của nước ta

Hình 2.15 Infographic “Cây café ở Việt Nam”

Các infographic được sử dụng trong hệ thống tư liệu điện tửdạy học Địa lí 12 ở trường THPT đã khai thác tối đa hiệu quả họctập bằng hình ảnh, với nội dung phong phú, dễ hiểu, dễ tiếp cận.Các infographic được sắp xếp theo các chủ đề quen thuộc: tựnhiên, dân cư, ngành kinh tế, vùng kinh tế, vì vậy mang tính chấtđịnh hướng rất rõ ràng Đồng thời, chúng ta có thể thường xuyêncập nhật thêm các infographic mới thông qua quá trình tự thiết kếtheo nhu cầu từng tiết học, hoặc có thể khai thác trên mạng – điềunày đặc biệt tốt vì các infographic được cập nhật thường xuyên,phản ánh khá nhanh các sự kiện diễn ra trong đời sống KT - XHquốc gia hoặc quốc tế

Các tư liệu khác: câu hỏi trắc nghiệm, tư liệu video, sách tham khảo

Tư liệu video sẽ hỗ trợ việc dạy học thêm tính trực quan,giúp người học có thể quan sát hiện tượng, quá trình một cách chitiết, cụ thể nhất Hệ thống tư liệu điện tử bao gồm các video đượcphân chia theo từng đề mục cụ thể, đó là các bản tin dự báo thờitiết đề cập đến nhiều hiện tượng tự nhiên của Việt Nam, là cácphóng sự, các bài phân tích của các chuyên gia, vì vậy các videonày đảm bảo tính chính thống và xác thực cao Bên cạnh đó, tưliệu video còn cung cấp cho người học một số đoạn flash mô tả

các hiện tượng tự nhiên diễn ra ở Việt Nam và trên thế giới, giúpngười học có thể đơn giản hóa các kiến thức tự nhiên phức tạp,việc học địa lí tự nhiên sẽ trở lên dễ dàng hơn khi được hỗ trợ bởicác video.

Giao diện website “Hệ thống tư liệu điện tử địa lí 12”

-phần tư liệu video

Nhằm đa dạng hóa các nguồn tham khảo cho học sinh và giáoviên, hệ thống tư liệu điện tử cung cấp thêm các giáo trình, báo cáokhoa học để người dùng có thể tiếp cận với nhiều nguồn thông tin,tiếp cận vấn đề ở nhiều góc độ khác nhau Ở đây, hệ thống CSDLcung cấp 3 cuốn giáo trình: Địa lí kinh tế - xã hội Việt Nam 1,2,3cùng các báo cáo chuyên sâu về nhiều lĩnh vực của Việt Nam, như

tự nhiên, các ngành KT, các vấn đề dân cư, các vấn đề về vùng KT

Hình 2.17 Giao diện website “Hệ thống tư liệu điện tử

địa lí 12”

phần sách tham khảo

Trong quá trình nghiên cứu và giải quyết các vấn đề học tập,người học có thể tham khảo các giáo trình, các báo cáo bằng haicách:

Cách 1: xem trực tiếp trên trang website qua chức năngView

Cách 2: tải về máy và xem qua chức năng Download

Việc sử dụng các giáo trình điện tử đơn giản và rất thuậntiện, người học có thể học tập mọi lúc, mọi nơi, chỉ cần máy tínhhoặc điện thoại có kết nối mạng internet, hoặc có thể xem offlinekhi đã tải về thiết bị

Hệ thống câu hỏi trắc nghiệm được thiết kế nhằm giúp ngườihọc có cơ hội để tự kiểm tra, đánh giá quá trình học tập của mình,đồng thời giúp định hướng trọng tâm của từng bài học Với hệ

thống câu hỏi được thiết kế theo từng bài, học sinh sẽ dễ dàng tiếpcận, với những học sinh được đăng kí và cấp tài khoản, có thể gửikết quả về máy chủ (của thầy/cô) và sẽ nhận được kết quả phảnhồi để định lượng kết quả học tập của bản thân

Bước 4: Thiết kế giao diện người dùng (trang web hiển thị) quản lí tài nguyên học tập

Giao diện người dùng là môi trường để người dùng có thểtương tác với các tài nguyên của hệ thống, thực hiện các thao táctrong hoạt động dạy và học Môi trường giao tiếp được xây dựngtrong một website, bao gồm nhiều lớp (layers), nhiều trang (trangchủ và các trang con), mỗi trang chứa đựng một loại tài nguyênkhác nhau Trong khuôn khổ luận văn này, tác giả sử dụng Googlesite để thiết kế website làm nơi chứa đựng các tài nguyên và làmôi trường tương tác giữa người dùng với máy Việc thiết kếwebsite bằng Google site tương đối dễ dàng, phù hợp với nhữngngười không chuyên về công nghệ thông tin mà vẫn có thể cóđược một website chuyên nghiệp

Việc Upload, cập nhật dữ liệu lên trang hệ thống phải đượctiến hành thường xuyên Đối với Google site việc làm này tươngđối đơn giản, admin của hệ thống có thể dùng chức năng chỉnhsửa trang hoặc thêm bớt các tài nguyên ngay trên mục hiển thị củatrang