Tuy nhiên qua thực tếgiảng dạy cho thấy việc khai thác kênh hình của học sinh rất lúng túng: khi gọi họcsinh phân tích lược đồ hay bảng số liệu các em không biết làm như thế nào, trả lời
Trang 1CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
TÊN ĐỀ TÀI, SÁNG KIẾN, GIẢI PHÁP:
RÈN LUYỆN KỸ NĂNG KHAI THÁC KÊNH HÌNH
TRONG MÔN ĐỊA LÝ 8
Họ và tên: Trần Thị Giang Chức vụ: Giáo viên - TTCM Đơn vị công tác:Trường THCS Quảng Thạch
Quảng Bình, tháng 5 năm 2019
Trang 21 Phần mở đầu
CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM
Độc lập - Tự do - Hạnh phúc
TÊN ĐỀ TÀI, SÁNG KIẾN, GIẢI PHÁP:
RÈN LUYỆN KỸ NĂNG KHAI THÁC KÊNH HÌNH
TRONG MÔN ĐỊA LÝ 8
Quảng Bình, tháng 5 năm 2019
Trang 31.1 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu.
Địa lí là một môn khoa học có phạm trù rộng lớn và có tính thực nghiệm.
Nó không chỉ dừng lại ở việc mô tả các sự việc và hiện tượng địa lí xảy ra trên bềmặt Trái Đất mà còn tìm cách giải thích, phân tích, so sánh, tổng hợp các yếu tốđịa lí, cũng như thấy được mối quan hệ giữa chúng với nhau Mặt khác nó còn gópphần phát hiện, khai thác, sử dụng, bảo vệ và cải tạo tài nguyên thiên nhiên, môi
trường một cách hợp lý nhằm góp phần tích cực vào việc xây dựng kinh tế - xã hội,
quốc phòng - an ninh nước nhà Đối với học sinh nó cung cấp những kiến thức kỹnăng phổ thông cơ bản và hình thành phát triển năng lực, phẩm chất cần thiết Tất
cả được trình bày ở sách giáo khoa thông qua hệ thống kênh chữ và kênh hình.Như vậy để nắm chắc kiến thức địa lí phải có sự kết hợp nhuần nhuyễn trong việckhai thác hệ thống kênh hình và kênh chữ Sở dĩ như vậy vì kênh hình ngoài chứcnăng đóng vai trò là phương tiện trực quan minh họa cho kênh chữ nó còn là mộtnguồn tri thức lớn có khả năng phát huy tính tích cực sáng tạo của học sinh trongquá trình học tập
Nhằm đáp ứng mục tiêu giáo dục thời kỳ mới là phát huy tính tích cực chủđộng sáng tạo của người học, phát triển toàn diện về kỹ năng và tư duy khoa học.nên trong những năm gần đây sách giáo khoa Địa lí đã có nhiều thay đổi phù hợphơn với nhu cầu đổi mới dạy và học Trong đó số lượng kênh hình chiếm tỉ lệ khácao với nội dung phong phú: bản đồ, lược đồ, tranh ảnh, bảng số liệu được thểhiện bằng màu sắc có tính khoa học, trực quan đảm bảo thuận lợi cho việc dạy vàhọc theo hướng phát huy tích cực chủ động của học sinh Tuy nhiên qua thực tếgiảng dạy cho thấy việc khai thác kênh hình của học sinh rất lúng túng: khi gọi họcsinh phân tích lược đồ hay bảng số liệu các em không biết làm như thế nào, trả lờiđiều gì, nên khai thác như thế nào để có được kiến thức cần thiết? Điều đó cho thấynhiều em chưa có kĩ năng khai thác kênh hình Để khai thác được tối đa hệ thốngkiến thức của sách giáo khoa, việc hướng dẫn cho học sinh phương pháp khai tháckênh hình là một trong những nhiệm vụ quan trọng của người giáo viên Địa lí Vậy
Trang 4tôi mạnh dạn chọn đề tài nghiên cứu về khai thác kênh hình, với quy mô cho phép
của đề tài này tôi tập trung nghiên cứu và ứng dụng “Rèn luyện kỹ năng khai thác
kênh hình trong môn Địa lý 8”.
1.2 Điểm mới của đề tài:
- Đề tài này cũng đã có một số đồng nghiệp đã nghiên cứu và đưa ra dướidạng kinh nghiệm, dạng tổng quát, và áp dụng vào giảng dạy ở đơn vị của họ
- Đề tài tôi nghiên cứu ở đây mới ở chỗ: Đúc rút ra từ chính bản thân trongcông tác giảng dạy hằng ngày, là sự thể nghiệm và tháo gỡ những khó khăn từngvướng mắc khi tiến hành giảng dạy Đồng thời thể hiện bằng kết quả học tập củahọc sinh tại nơi tôi đang công tác
- Điểm mới thứ hai là phù hợp với điều kiện về cơ sở vật chất thiết bị nơiđơn vị tôi giảng dạy
* Phạm vi áp dụng của đề tài:
- Đề tài chủ yếu nghiên cứu tại đơn vị nơi tôi công tác và có tham khảo ýkiến của các đồng nghiệp trong cụm chuyên môn và trong huyện dạy học đại trà cóhiệu quả
- Đề tài được áp dụng cho bộ môn Địa lý tại trường THCS nói chung, đặcbiệt tại các trường ở vùng miền núi khó khăn như đơn vị tôi đang công tác
2 Phần nội dung
2 1 Vai trò và thực trạng của việc sử dụng kênh hình trong giảng dạy
2.1.1 Quan niệm về kênh hình
Trong quá trình dạy học, phương tiện trực quan là một trong những nguồnthông tin cung cấp kiến thức quan trọng, nó có tác dụng tạo nên hình ảnh giúp họcsinh nắm bắt kiến thưc dễ dàng và bền vững
Kênh hình là một vật thể hoặc một nhóm vật thể được sử dụng trong quátrình dạy học để nâng cao hiệu quả bài học, giúp học sinh lĩnh hội những khái niệmnhững quy luật, các kĩ năng kĩ xảo cần thiết Đồng thời nó là phương tiện kết nốigiữa giáo viên và học sinh trong các hoạt động dạy và học
2.1.2 Vai trò của kênh hình trong dạy học Địa lí
Trang 5Kênh hình trong dạy học địa lí có vai trò quan trọng, nó không chỉ là phươngtiện trực quan và đồ dùng mà còn là tri thức địa lí quan trọng Qua đó học sinh lĩnhhội kiến thức, rèn luyện kĩ năng và hứng thú say mê học tập.
Kênh hình giúp học sinh khám phá ra bản chất, quy luật của nhiều sự vật, hiệntượng địa lí trừu tượng, tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh nắm vững kiến thức vàghi nhớ bền lâu
Kênh hình còn góp phần kích thích hứng thú say mê học tập, tạo ra động cơhọc tập, rèn luyện, cho các em thái độ tích cực với tài liệu học tập mới Bên cạnh
đó còn rèn luyện cho các em tư duy phân tích, tổng hợp phát hiện ra bản chất của
sự vật hiện tượng ẩn sâu các hình thức biểu hiện bên ngoài, kích thích tính tò mò
và lòng ham hiểu biết của các em
2.1.3 Đặc điểm lứa tuổi và trình độ nhận thức của học sinh.
Về mặt sinh lí: các em đang trong giai đoạn phát triển có sức khỏe học tập vớithời gian tương đối dài
Về mặt trí lực: các em có năng lực quan sát và tư duy nhạy bén, có khả năngphân tích, tổng hợp hơn học sinh lớp 7 Ngoài ra tính tích cực của các em tăng lên
rõ rệt, các em có biểu hiện hứng thú trong tiết học giáo viên sử dụng linh hoạt cácphương pháp
Về tính cách: các em đều thể hiện rõ cá tính thích tranh luận, thích bày tỏ ýkiến bản thân
Từ những đặc điểm trên đòi hỏi giáo viên trong quá trình giảng dạy phải cónhững cải tiến sao cho phù hợp Lúc này giáo viên có vai trò trong việc kích thíchhứng thú học tập của học sinh, thay vì sử dụng phương pháp truyền thụ theo lốithuyết trình, giảng giải sang sử dụng các phương pháp dạy tích cực kết hợp vớikênh hình Quá trình dạy học không còn là sự nhồi nhét kiến thức mà học sinh có
cơ hội tự khám phá tri thức, được quyền bày tỏ quan điểm, ý kiến
Chính vì vậy sử dụng và khai thác kênh hình là một điều kiện tốt để các em
tự mình lĩnh hội kiến thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo
2.2 Cơ sở thực tiễn của việc khai thác sử dụng kênh hình
Trang 6Đối với môn Địa lí, việc đổi mới phương pháp dạy học để phát huy tính tíchcực, chủ động tìm tòi kiến thức càng có ý nghĩa quan trọng Trong thực tế giảngdạy Địa lí hiện nay, có thể thấy việc sử dụng kênh hình ngày càng phổ biến vàđóng vai trò quan trọng trong cung cấp kiến thức cho học sinh Đây là một phươngtiện dạy học tích cực, nó không còn có chức năng minh họa cho bài giảng mà gópphần là nguồn cung cấp kiến thức mới lạ, hiệu quả, sinh đông, hấp dẫn Kênh hìnhcòn giúp cho giáo viên thuận lợi và tiết kiệm thời gian trong quá trình giảng dạyĐịa lí.
Tuy nhiên việc khai thác kênh hình địa lí vẫn còn nhiều hạn chế Một số giáoviên chưa nhận thức được đầy đủ vai trò của hệ thống kênh hình, cho rằng kênhhình chỉ là đồ dùng trực quan nên sử dụng kênh hình chỉ mang tính chất minh họacho kênh chữ chứ chưa khai thác nội dung cũng như hướng dẫn học sinh khai tháckiến thức từ kênh hình Hoặc do sự phân bố thời gian trong tiết học chưa hợp lí nênkhông còn thời gian khai thác kênh hình Mặt khác kĩ năng giảng dạy và hướngdẫn học sinh khai thác kênh hình nhìn chung còn nhiều hạn chế Giáo viên đã biết
sử dụng kênh hình nhưng không thường xuyên làm nên còn thiếu thành thạo dẫnđến lúng túng không biết cách tiếp cận để khai thác kiến thức từ kênh hình mộtcách hiệu quả nhất
Về phía học sinh, khi trực tiếp giảng dạy, tôi nhận thấy kỹ năng khai tháckênh hình như lược đồ, tranh ảnh, bảng số liệu thống kê của phần lớn học sinh cònrất yếu Vì nhiều học sinh vẫn coi đây là môn phụ nên học tập không nghiêm túc,mang tính chống đối, không duy trì hứng thú lâu dài với môn học Về phía gia đìnhcác em cũng không thúc giục các em đầu tư thời gian vào môn này, cho rằng mônnày ít có khả năng thi vào cấp III, không cần học nhiều để giành thời gian học mônchính Phần vì kiến thức Địa lý khá trừu tượng, nhiều mối quan hệ tự nhiên - xã hộirất phức tạp, bản chất là một môn học rất khô khan nên học sinh ít thích học Dovậy chất lượng bài kiểm tra các em thường thấp
Trang 7Vì vậy vấn đề đặt ra là phải có phương pháp sử dụng và khai thác kênh hình
cụ thể, đảm bảo đúng vai trò và chức năng của kênh hình trong sách giáo khoa Địa
lí
* Yêu cầu của việc sử dụng kênh hình
- Kênh hình phải được sử dụng có hiệu quả, đáp ứng các yêu cầu về nội dung vàphương pháp được quy định trong chương trình giáo dục
- Tập trung vào việc sử dụng kênh hình như một nguồn kiến thức, hạn chế dùngtheo cách minh hoạ kiến thức
Để có thể sử dụng tốt kênh hình Giáo viên cần:
- Có kế hoạch chuẩn bị trước các kênh hình, nghiên cứu kĩ các kênh hình để hiểu
rõ nội dung, tác dụng của từng loại kênh hình, tránh tình trạng khi lên lớp mớicùng học sinh tiếp xúc với kênh hình
- Cần lựa chọn nội dung mang tính thiết thực đối với nội dung bài học, đồng thời
sử dụng tối đa các nọi dung đã được thể hiện trên mỗi kênh hình
- Khi soạn bài cũng như khi lên lớp, Giáo viên cần phải xây dựng hệ thống câuhỏi, bài tập tương đối chính xác rõ ràng để học sinh làm việc với các loại kênh hìnhnhằm lĩnh hội kiến thức, rèn luyện kĩ năng Địa lí
- Giáo viên cần giúp học sinh nắm được trình tự các bước làm việc với từng loạiphương tiện, thiết bị dạy học để tìm kiến thức, rèn luyện kĩ năng, phát triển tư duy
2.3 Các loại kênh hình trong Sách giáo khoa Địa lí 8
* Lược đồ
Lược đồ là các loại bản đồ vẽ sơ lược các nội dung chính cần thiết, phục vụriêng cho từng bài học Lược đồ in trong SGK có tác dụng minh hoạ cho bài giảngcủa giáo viên - học sinh khai thác những tri thức tiềm ẩn, làm cho bài học trở nênsinh động, giúp học sinh dễ tiếp thu, khắc sâu được kiến thức và qua đó hiệu quảcủa giờ học địa lí được nâng cao hơn
Trong quá trình giảng dạy giáo viên nên kết hợp giữa các lược đồ in trongSGK với các bản đồ, lược đồ treo tường, Atlat Có như vậy thì kiến thức truyền đạtcho học sinh mới đầy đủ
Trang 8* Biểu đồ:
Biểu đồ được xây dựng trong chương trình SGK Địa lí 8 được thể hiện bằngcác màu sắc có tính trực quan Trong đó, tuỳ vào nội dung cụ thể của từng bài màxây dựng các lọai biểu đồ khác nhau cho phù hợp
Các loại biểu đồ cơ bản được sử dụng là:
và học tập địa lí Giúp cho việc phân tích các hiện tượng địa lí được chính xác vàphù hợp với xu thế phát triển
* Tranh ảnh
Trang 9Tranh ảnh là một trong những phương tiện quan trọng giúp các em hình thànhnhững biểu tượng và khái niệm địa lí cụ thể, cũng như hình dung ra được các đốitượng địa lí Tranh ảnh trong SGK được lựa chọn để phục vụ sát với nội dung mỗibài.
Ví dụ minh họa:
* Phần vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên khu vực Nam Á
+ Về vị trí địa lí: Trong SGK không trình bày cụ thể vị trí địa lí của khu vực
mà yêu cầu học sinh quan sát H 10.1 để xác định
+ Về địa hình: Nội dung kênh chữ ở trang 34 đã mô tả đặc điểm 3 miền địahình của khu vực khá rõ Sử dụng lược đồ H 10.1 nhằm giúp học sinh quan sátlược đồ, dựa vào màu sắc kết hợp với nội dung kênh chữ trong SGK để mô tả 3miền địa hình trên bằng lược đồ
+Về khí hậu: Nội dung kênh chữ trong SGK chưa trình bày cụ thể sự phân bốmưa của khu vực Nam Á Lược đồ H 10.2 nhằm giúp học sinh xác định được khuvực Nam Á thuộc đới khí hậu nào Nam Á có sự phân bố mưa không đều và giảithích được sự phân bố đó
* Phần dân cư và đặc điểm kinh tế khu vực Nam Á
Trong SGK cũng không nêu đặc điểm dân cư Nam Á Quan sát lược đồ H11.1dựa vào độ lớn và mật độ các chấm trên lược đồ có thể biết được mật độ dân số và
sự phân bố dân cư của khu vực này là 1 trong 3 khu vực đông dân của Châu Á, dân
cư phân bố không đều Giáo viên cần nhấn mạnh thêm để học sinh hiểu rằng Ấn
Độ là nước có dân số đông (đứng thứ 2 trên thế giới), dân số trẻ và tăng nhanh.
Qua phân tích trên, ta thấy được sự kết hợp nhuần nhuyễn của kênh hình vàkênh chữ trong SGK địa lí Kênh chữ có vai trò trình bày, gợi dẫn kiến thức Kênhhình có nhiệm vụ minh họa, bổ sung cho những điều mà kênh chữ không thể nóibằng lời Nắm được đặc điểm đó người giáo viên sẽ có phương pháp tối ưu để giúphọc sinh nắm bắt kiến thức nhanh và chính xác nhất
2.4 Cách hướng dẫn học sinh sử dụng, khai thác kiến thức từ kênh hình trong SGK Địa lí 8.
Trang 10* Để giúp học sinh biết đọc, phân tích, nhận xét …và rút ra kiến thức từ cáchình trong phần này giáo viên cần hướng dẫn học sinh sử dụng, khai thác theo cácbước sau:
Bước 1: Đọc tên của mỗi kênh hình để xác định xem kênh hình đó thể hiện
đối tượng địa lí nào, ở đâu?
Bước 2: Đọc chú giải (nếu có) để biết được các đối tượng, hiện tượng địa lí
đó được thể hiện như thế nào (kí hiệu nào)?
Bước 3: Tìm tên và vị trí của đối tượng trên bản đồ.
Bước 4: Quan sát các đối tượng trên kênh hình, nhận xét đặc điểm tính chất của nó.
Bước 5: Xác lập mối quan hệ địa lí giữa các đối tượng trên kênh hình với
kiến thức đã học để rút ra kết luận mới.
Sau đây là những cách sử dụng, khai thác kênh hình cụ thể ở từng dạng:
2.4.1 Với lược đồ
Đọc và phân tích lược đồ là một kĩ năng tương đối khó và phức tạp đối với
HS Để có kĩ năng này, các em phải vận dụng đồng thời cả những kiến thức về địa
lí và cả những kiến thức về lược đồ
Giúp cho HS có thể đọc và vận dụng trên lược đồ, GV hướng dẫn HS thựchiện theo qui trình sau:
- Đọc tên lược đồ để biết nội dung thể hiện
- Đọc bảng chú giải để biết được các kí hiệu qui ước
- Tái hiện các biểu tượng địa lí dựa vào kí hiệu
- Tìm tên và vị trí của đối tượng trên bản đồ
- Quan sát các đối tượng trên lược đồ, nhận xét đặc điểm tính chất của nó
- Tổng hợp các đối tượng địa lí trong khu vực để tái hiện biểu tượng chung vềkhu vực
- Dựa vào kiến thức đã có trước đây phân tích mối quan hệ giữa các đối tượngbiểu hiện trên lược đồ rồi rút ra kết luận mới
Trang 11Ví dụ: Khi dạy phần Châu Á, chúng ta có những lược đồ chính được đưa
ra như sau:
Lược đồ H 1.2: Lược đồ địa hình, khoáng sản và sông hồ Châu Á
Giáo viên cho học sinh đọc tên lược đồ để biết nội dung địa lí thể hiện: Đặc
điểm địa hình, khoáng sản và sông hồ Châu Á
Sau đó GV có thể yêu cầu HS quan sát lược đồ và thực hiện các nhiệm vụ sau đây để giúp HS xác định được đặc điểm địa hình, khoáng sản và sông hồ
Châu Á:
- Tìm và đọc tên các dãy núi chính: Hi-ma-lay-a, Côn Luân, Thiên Sơn,
và các sơn nguyên chính: Trung Xi –bia, Tây Tạng, A – ráp, I – ran,
- Tìm và đọc tên các đồng bằng rộng bậc nhất: Tu-ran, Lưỡng Hà, Ấn-Hằng,Tây Xi-bia, Hoa Bắc, Hoa Trung?
- Xác định các hướng núi chính?
- Cho biết ở Châu Á có những khoáng sản chủ yếu nào?
Trang 12- Dầu mỏ và khí đốt tập trung nhiều nhất ở những khu vực nào?
Từ đó rút ra kết luận về đặc điểm địa hình và khoáng sản Châu Á:
- Châu Á có nhiều hệ thống núi sơn nguyên cao đồ sộ và nhiều đồng bằngrộng bậc nhất thế giới
- Các dãy núi chạy theo hai hướng chính: đông - tây hoặc gần đông - tây vàbắc - nam hoặc gần bắc - nam làm cho địa hình bị chia cắt rất phức tạp
- Các núi và sơn nguyên cao tập trung chủ yếu ở vùng trung tâm Trên các núicao có băng hà bao phủ quanh năm
- Những khoáng sản chủ yếu của Châu Á: dầu mỏ, khí đốt, than, sắt, crôm vànhiều kim loại màu
- Nguồn dầu mỏ và khí đốt tập trung chủ yếu ở vùng Tây Nam Á
Sau đó cho học sinh đọc bảng chú giải: kí hiệu hình học là các khoáng sản,
kí hiệu chữ cái viết hoa là các dạng địa hình đồng bằng, sơn nguyên … kí hiệuchấm sao đỏ là khu vực núi lửa Dựa vào các kí hiệu đó tìm đọc tên các dãy núi,tên đồng bằng rộng lớn, cao nguyên và hoang mạc xác định hướng núi Từ đó họcsinh dễ dàng xác định được Châu Á có những dạng địa hình nào, khoáng sản nào
và sự phân bố các dạng địa hình, khoáng sản đó
*Lược đồ H 2.1: Lược đồ các đới khí hậu Châu Á