Năm 2017, núi Sam đón gần 5 triệu lượt khách tham quan với phần lớn là khách du lịch nội địa. Từ lâu không gian linh thiêng này đã thu hút nhiều dòng khách đến thăm viếng Bà Chúa Xứ và các thiết chế văn hóa tâm linh lân cận. Du khách đến với núi Sam nhằm mục đích thỏa mãn nhu cầu tâm linh sùng kính, trả ơn, gieo niềm tin và gửi gắm ước vọng đến vị nữ thần nổi tiếng là chính yếu. Bên cạnh nhu cầu chính yếu nói trên du khách xuất hiện mang theo rất nhiều nhu cầu khác từ việc mua sắm lễ cúng, quà lưu niệm..., nhu cầu lưu trú qua đêm, nhu cầu ăn uống và vận chuyển. Thời gian gần đây các dịch vụ dành cho du khách đang được nghiên cứu sắp xếp theo hướng ngày càng chuyên nghiệp với mục tiêu định hình và tạo dựng nên không gian văn hóa du lịch tâm linh tại quần thể di tích núi Sam Châu Đốc. Hiện nay, tính tâm linh đang thắng thế lấn át tính dịch vụ du lịch nhưng địa phương này đang có nỗ lực để dần đạt được tính chất du lịch tâm linh đúng nghĩa tại quần thể di tích núi Sam.
Trang 1LỰC ĐẨY VÀ RÀO CẢN HAI YẾU TỐ SONG HÀNH CẦN QUAN TÂM KHI NGHIÊN CỨU VỀ SỰ THAM GIA CỦA CÁC BÊN LIÊN QUAN VÀO CHUỖI GIÁ TRỊ DU LỊCH TÂM LINH TẠI QUẦN THỂ DI TÍCH NÚI SAM CHÂU ĐỐC
NCS ThS Dương Đức Minh1
Dẫn nhập
Năm 2017, núi Sam đón gần 5 triệu lượt khách tham quan với phần lớn là khách
du lịch nội địa Từ lâu không gian linh thiêng này đã thu hút nhiều dòng khách đến thăm viếng Bà Chúa Xứ và các thiết chế văn hóa tâm linh lân cận
Du khách đến với núi Sam nhằm mục đích thỏa mãn nhu cầu tâm linh sùng kính, trả ơn, gieo niềm tin và gửi gắm ước vọng đến vị nữ thần nổi tiếng là chính yếu Bên cạnh nhu cầu chính yếu nói trên du khách xuất hiện mang theo rất nhiều nhu cầu khác từ việc mua sắm lễ cúng, quà lưu niệm , nhu cầu lưu trú qua đêm, nhu cầu ăn uống và vận chuyển Thời gian gần đây các dịch vụ dành cho du khách đang được nghiên cứu sắp xếp theo hướng ngày càng chuyên nghiệp với mục tiêu định hình và tạo dựng nên không gian văn hóa du lịch tâm linh tại quần thể di tích núi Sam Châu Đốc
Hiện nay, tính tâm linh đang thắng thế lấn át tính dịch vụ du lịch nhưng địa phương này đang có nỗ lực để dần đạt được tính chất du lịch tâm linh đúng nghĩa tại quần thể di tích núi Sam
Hay nói cách khách chuỗi giá trị du lịch tâm linh của Châu Đốc đã hình thành Mức độ khai thác và khả năng sản sinh của chuỗi giá trị phụ thuộc và khả năng tiếp cận
và loại trừ của các bên liên quan vào các hoạt động du lịch tâm linh tại nơi đây
Xuất phát từ thực tế trên, bài viết phân tích các yếu tố là lực đẩy hoặc rào cản khả năng tiếp cận và loại trừ của các bên liên quan (du khách, cơ quan quản lý nhà nước về du lịch, các đơn vị kinh doanh cung ứng dịch vụ du lịch, người dân sinh sống
1 Giảng viên Bộ môn Du lịch, Nghiên cứu sinh Khoa Nhân học – Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia TPHCM, Email: duongducminh@hcmussh.edu.vn, ĐT: 0985.063.595
Trang 2có tham gia làm du lịch, nguồn nhân lực du lịch chuyên nghiệp, các nhà nghiên cứu) vào các hoạt động du lịch tâm linh tại núi Sam
Bài viết được thực hiện thông qua quá trình khảo sát, quan sát tham dự, phỏng vấn
cá nhân, phỏng vấn nhóm từ tháng 6 năm 2016 đến nay
1 Từ các quan điểm tiếp cận nghiên cứu về du lịch bàn về việc xuất hiện của
du khách tại núi Sam có đúng nghĩa là khách du lịch hay không
Núi Sam vốn dĩ là một trung tâm thu hút khách thăm viếng tại các thiết chế văn hóa tâm linh như Miếu Bà Chúa Xứ, Chùa Tây An, Chùa Hang, Tín ngưỡng thờ nữ thần
là thói quen không mấy xa lạ với người dân Việt Nam Ở núi Sam có trung tâm thờ nữ thần tiêu biểu điển hình của cả nước
Sức hút của trung tâm này rất mạnh nhưng càng gần về phía Nam số lượng du khách càng tăng do khoảng cách địa lý quy định Khách du lịch khác với khách tham quan là đi ra khỏi nơi lưu trú thường xuyên và có qua đêm tại điểm đến (đi trên 24 giờ) theo Trần Đức Thanh (2004), Trần Văn Thông (2008), Nguyễn Minh Tuệ và các tác giả khác (2011), Nhìn lại khái niệm này soi chiếu cho lượng khách viếng thăm tại núi Sam vào những ngày thường không phải lễ lớn phần đông là khách tranh thủ thăm viếng Bà và chi chuyển về lại trong đêm (ở trên xe) hay di chuyển ngủ qua đêm ở địa phương khách vào mùa lễ khách lưu trú qua đêm tại các cơ sở lưu trú tại quần thể núi Sam rất đông càng gần trung tâm núi tình trạng hết phòng càng cao2 Nếu nhìn vào việc
mô tả khái niệm khách du lịch thì rõ ràng khách đến núi Sam phần lớn là khách tham quan còn khách du lịch đúng nghĩa còn khiêm tốn hay khách du lịch theo hành trình dài nhưng chỉ xem núi Sam là điểm ghé qua
Ngoài ra du lịch còn được xem là hoạt động thỏa mãn nhu cầu nghĩ ngơi, tìm hiểu các giá trị tự nhiên, lịch sử - văn hóa, mua sắm, thăm người linh, tâm linh, vui chơi giải trí, công vụ Trần Đức Thanh (2005), Nguyễn Minh Tuệ và các tác giả khác (2011), Phan Huy Xu và Võ Văn Thành (2018), Võ Văn Sen và các tác giả khác (2018), như
2 Kết quả khảo sát thực địa từ 6/2016 đến nay
Trang 3vậy đi du lịch gắn với nhu cầu tâm linh cũng được đề cập và có thể xem du lịch tâm linh là một hình thức biêu biểu của du lịch văn hóa theo Tạ Duy Linh và Dương Đức Minh (2014) Dương Đức Minh (2017), Ngô Thị Phương Lan và Dương Đức Minh (2018), Phan Huy Xu và Võ Văn Thành (2018),
Như vậy tại quần thể núi Sam có khách sạn, có các điểm tham quan, có dịch vụ thuyết minh, có nơi mua sắm, có nhà hàng và quán ăn, những cơ sở này ít nhiều đã phát huy vai trò của việc cung ứng dịch vụ cho du khách
Từ đó có thể hình dung đã xuất hiện chuỗi giá trị du lịch tâm linh tại quần thể núi Sam Châu Đốc
Nhưng vấn đề đặt ra là có vẻ tính tâm linh lấn át tính du lịch tại nơi đây3
Vậy hoạt động tâm linh rõ ràng là hoạt động chính yếu Chính các giá trị văn hóa tâm linh đang là nền tảng và là giá đỡ quan trọng để núi Sam thu hút khách viếng thăm, tính dịch vụ du lịch còn mờ nhạt đang đáp ứng được các nhu cầu cơ bản của việc ăn, ở,
đi lại mà chưa bức phá tạo nên các dịch vụ và chuỗi dịch vụ có tính hấp dẫn tạo nên sự
ấn tượng khác biệt cho điểm đến
Vậy để tạo dựng dịch vụ du lịch tâm linh đúng nghĩa cần bàn thêm về bản chất của các quan điểm nghiên cứu về du lịch tâm linh Từ đó vận dụng các khung phân tích vấn
đề này cho địa bàn núi Sam Châu Đốc
Khái niệm du lịch tâm linh đã được các học giả trong và ngoài nước bàn luận và đưa ra các nội hàm để nhận diện hình thức du lịch này Cụ thể, Farooq Haq và John Jackson cho rằng: “Khách du lịch tâm linh là đối tượng đi đến một nơi cụ thể ngoài môi trường sinh sống của mình với ý định gia tăng ý nghĩa cho đời sống tinh thần; có thể họ có tôn giáo hoặc không tôn giáo, thông qua chuyến đi họ có trải nghiệm với môi trường tự nhiên tại điểm đến nhưng được đặt trong bối cảnh có sự liên hệ với một
đấng/nhân vật năng quyền nào đó” ( Farooq Haq - John Jackson, 2009, tr.142) Hay:
“Du lịch tâm linh hiện nay được thể hiện trên nhiều cung bậc, nhiều dạng Dạng thứ
3 Tham vấn các ý kiến chuyên gia về du lịch từ 6/2016 đến nay
Trang 4nhất, đó là những hoạt động tham quan, vãn cảnh tại các cơ sở tôn giáo, tín ngưỡng Đây là dạng hẹp nhất, chưa thể hiện được ý nghĩa của hoạt động du lịch này nhưng lại
là hoạt động phổ biến nhất hiện nay; Dạng thứ hai được mở rộng hơn với cách hiểu là tìm đến các địa điểm, cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo bên cạnh tham quan vãn cảnh thì còn
để cúng bái, cầu nguyện Dạng này có mở rộng hơn nhưng mới chỉ phù hợp với những đối tượng có theo tôn giáo, tín ngưỡng; Dạng thứ ba có mục đích chính là tìm hiểu các triết lý, giáo pháp khiến cho con người trầm tĩnh, để tâm hồn thư thái, cải thiện sức khỏe và cảm nhận chính bản thân mình” (Hồ Kỳ Minh, 2015, tr.5)
Tuy có nhiều cách hiểu và định nghĩa khác nhau nhưng các học giả đều nhìn nhận khái niệm du lịch tâm linh từ góc độ giao thoa giữa hoạt động du lịch như một hoạt động “di chuyển khỏi chỗ ở”, “thưởng lãm, tham quan, vãn cảnh, trải nghiệm…” và hoạt động tâm linh “cúng bái, cầu nguyện, tìm hiểu triết lý, giáo pháp, tôn kính các đấng siêu nhiên… Mục đích chính của du lịch tâm linh chính là “lợi ích tinh thần”
Du lịch tâm linh chính là một hình thức của du lịch văn hóa vì hình thức du lịch này khai thác các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể để phục vụ cho du khách Thông qua
đó, du khách từ phương xa có cơ hội tiếp cận được những giá trị văn hóa qua các hoạt động tâm linh của điểm đến Vì thế, có thể ví sánh thông qua hoạt động du lịch văn hóa thì văn hóa đã được xuất khẩu tại chỗ Thế giới đã có nhiều điểm du lịch có sự phát triển mạnh mẽ dựa trên các tài nguyên tâm linh chẳng hạn như thánh địa Mecca, Tây Tạng, Vatican, Angkor Wat, Mi Châu (Phúc Kiến), Jerusalem, Bodhgaya (Bồ Đề Đạo Tràng), … Tại Việt Nam cũng đã có những địa điểm du lịch nổi bật do gắn với giá trị tâm linh như Trung tâm Thánh Mẫu La Vang, Tháp Bà Ponaga, Miếu Bà Chúa Xứ Châu Đốc, Núi Bà Đen, Chùa Hương, Phủ Giầy… Giá trị văn hóa tâm linh được hình thành từ niềm tin có yếu tố tôn giáo, tín ngưỡng của con người hoặc những nguyện cầu của cá nhân hướng một đấng nhân thần hoặc nhiên thần Chính việc tham gia vào các hoạt động du lịch văn hóa tâm linh đã giúp du khách có cơ hội trải nghiệm và thỏa mãn những ước muốn tinh thần của mình để trấn an hoặc giúp cho du khách có thêm sự ổn định về mặt tinh thần Trong quá trình tiếp cận với những không gian thiêng tại các điểm đến, du khách có cơ hội chiêm ngưỡng hệ thống cảnh quan về mặt kiến trúc, bái
Trang 5vọng không gian thờ tự, thực hiện các hành vi bày tỏ niềm tin và thể hiện những kỳ vọng cho một tương lai ngày càng ổn định, bình an, thăng tiến và hạnh phúc Những không gian chứa đựng các giá trị văn hóa tâm linh bao gồm các công trình chùa, nhà thờ, thánh đường, thánh thất, đình, chùa, miếu, phủ thờ, Các công trình này không những chứa đựng các giá trị văn hóa tâm linh thuần túy mà còn là các điểm đến lưu giữ các giá trị nghệ thuật kiến trúc đặc sắc mang đậm bản sắc văn hóa tộc người hay nhóm người Bên cạnh đó, du khách có nhu cầu tìm hiểu du lịch tâm linh còn quan tâm đến
sự kiện và các hoạt động thực hành niềm tin tôn giáo, tín ngưỡng và đức tin như các lễ hội gắn liền với niềm tin tôn giáo và tín ngưỡng dân gian Như vậy, rõ ràng các giá trị văn hóa tâm linh bao gồm cả hai yếu tố vật chất và tinh thần Trong bức tranh du lịch của An Giang, khu vực núi Sam được xem là một trung tâm du lịch nổi bật của toàn tỉnh Cụ thể, các thực hành tín ngưỡng tại Miếu Bà Chúa Xứ Châu Đốc thể hiện rõ các đặc trưng của du lịch tâm linh trong sự giao thoa giữa du lịch và hoạt động tâm linh Theo đó, khách chủ yếu đến đây là để “chiêm bái” Bà Chúa Xứ cầu xin cho những ước nguyện của cá nhân và gia đình và trong chừng mực nhất định cũng trải nghiệm các hoạt động thưởng lãm du lịch nhưng chủ yếu chỉ là tham quan mua sắm các sản vật địa phương
Như vậy đã có tính giao thoa giữa hoạt động tâm linh và hoạt động du lịch tại núi Sam nhưng tính tâm linh vẫn mạnh và tính dịch vụ du lịch tuy không thật sự mờ nhạt nhưng vẫn chưa nổi bật
2 Vận dụng lý thuyết tiếp cận loại trừ để phân tích sự tham gia của các bên liên quan vào hoạt động du lịch
Bản chất của ngành kinh tế du lịch là ngành dịch vụ vừa có tính tổng hợp vừa có tính xã hội hóa Vì thế các bên liên quan đóng vai trò then chốt trong việc cung ứng chuỗi dịch vụ du lịch bao gồm lực lượng lao động tham gia trực tiếp (tham gia thường xuyên) vào các ngành nghề thuộc chuỗi cung ứng dịch vụ du lịch và một phần lớn lực lượng tham gia gián tiếp bao gồm các cộng tác viên, người dân địa phương (tham gia vào mùa cao điểm, kết hợp vừa tham gia lao động sản xuất ở lĩnh vực kinh tế khác và
Trang 6du lịch,…).
Mức độ tham gia của các bên liên quan sẽ không giống nhau Vì vậy cần tìm hiểu quan điểm nghiên cứu về “sự tham gia” là điều cần thiết gắn với nội dung nghiên cứu của bài viết
Một trong những tác giả tiêu biểu cho việc phân tích và xây dựng các cơ sở lý thuyết cho sự tham gia là Arnstein Năm 1969, Arnstein đã đưa ra mô hình “thang bậc tham gia” như sau:
B ng 1 Thang b c c a s tham gia ảng 1 Thang bậc của sự tham gia ậc của sự tham gia ủa sự tham gia ự tham gia
8 Citizen control
(Được điều hành)
7 Delegated power
(Được ủy quyền)
Degrees of citizen power (Mức độ sự trao quyền)
6 Partnership
(Cùng tham gia)
5 Placation
(Tham gia hòa giải)
4 Consultation
(Tham gia tư vấn)
Degrees of Tokenism (Mức độ sự thể hiện chính kiến)
3 Informing
(Thông tin)
(Được trợ giúp)
Non participation (Chưa tham gia)
1 Manipulation
(Chỉ thừa lệnh thực hiện)
Trang 7Nguồn: Arnstein, 1969, tr.220
Qua đó có thể thấy được, mô hình trên được xây dựng chủ yếu dựa vào tính chủ động của các bên liên quan trong việc tham gia vào các chương trình, dự án và chính sách Các thang bậc càng lên cao bên liên quan ngày càng được trao quyền nhiều hơn
và thể hiện vai trò của mình ngày càng mạnh mẽ hơn
Gần như đồng tình với quan điểm trên Brager, Specht và Torczyner (1987) đã đưa ra quan điểm của mình về sự tham gia như sau: “sự tham gia như một phương tiện
để giáo dục công dân và tăng thẩm quyền của mình” Đến năm 1995, trong chương trình nghiên cứu về phát triển cộng đồng và nhóm xã hội, World Bank đã đưa ra định nghĩa về sự tham gia như sau: “Sự tham gia là một quá trình thông qua việc các bên liên quan chia sẽ sự kiểm soát trong việc đưa ra các sáng kiến, các quyết định đến các nguồn lực phát triển ảnh hưởng đến mình” Như vậy mối liên hệ giữa sự tham gia và sự phát triển đã được đề cập Bản thân sự tham gia là cơ sở tương tác quan trọng đến động lực phát triển cho các nhóm xã hội và cộng đồng xã hội
Lý tưởng kỳ vọng là các bên liên quan tham gia vào một chương trình hay hoạt động nào đó, trong đó có sự tham gia vào phát triển du lịch là họ được quyền tiếp cận
từ khâu ý tưởng đến khâu thực thi Nhưng trên thực tế luôn tồn tại là “có tiếp cận sẽ có loại trừ” (Hoàng Cầm và cộng sự, 2013)
Jesse Ribot và Nancy Peluso (2003, 181) cho rằng thuật ngữ tiếp cận, được định nghĩa là “khả năng hưởng lợi từ cái gì đó”, rõ hơn thuật ngữ tài sản, thường được hiểu
là “quyền có thể được thực thi” mà C.B McPherson đã đặt ra trước đây Theo hai tác giả này, tiếp cận nên được hiểu là một tập hợp các quyền và quan hệ cho phép các cá nhân hay nhóm “lấy được, quản lý và giữ được [khả năng hưởng lợi]” Li và các cộng
sự dùng thuật ngữ loại trừ để hiểu các cách thức tương liên có thể “ngăn cản các cá nhân hay nhóm” hưởng lợi từ các cơ hội có thể tham gia vào du lịch Bốn sức mạnh (powers) tạo ra sự loại trừ việc tiếp cận đóng góp vào chuỗi giá trị du lịch, gồm: luật lệ
- regulation - (luật, khuôn mẫu đạo lý, luật tục,…); lực– force - (các mối đe dọa bạo lực
ẩn hoặc hiện ngăn cản khả năng của ai đó trong việc tiếp cận với các cơ hội tham gia
Trang 8vào chuỗi giá trị du lịch); thị trường– market- (giá trị của tài sản hoặc chi phí tiếp cận dịch vụ để đảm bảo sự tiếp cận); sự hợp thức hoá– legitimation - (sự biện minh mang tính đạo đức hay cái gì đó khác để ủng hộ sự loại trừ) là một khung lý thuyết hữu ích giúp tìm hiểu các tác nhân tham gia vào các quá trình loại trừ các nhóm hay cá nhân ra khỏi sự hưởng lợi từ du lịch
Khi dùng thuật ngữ loại trừ để tìm hiểu vấn đề tham gia của các bên liên quan trong phát triển du lịch, chúng tôi hướng đến các cách thức trong cộng đồng cư dân tại chỗ và các bên liên quan khác bị ngăn cản hưởng lợi từ việc phát triển du lịch, cho dù
là từ luật lệ, lực, thị trường hay sự biện minh Đồng thời thông qua lý thuyết nghiên cứu này chúng tôi làm rõ các yếu tố nào là động lực khuyến khích các bên liên quan tham gia vào chuỗi giá trị du lịch tâm linh
3 Khái quát tình hình phát triển du lịch tâm linh tại quần thể di tích núi Sam Châu Đốc
Ngay tại Lễ hội vía Bà Chúa Xứ núi Sam Châu Đốc năm 2018, Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch đã công bố Quyết định số 2098/QĐ-TTg ngày 27.12.2017 của Thủ tướng về việc phê duyệt quy hoạch tổng thể phát triển Khu du lịch quốc gia núi Sam đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2030
Do tầm quan trọng của trung tâm du lịch quần thể núi Sam nên trong Quy hoạch phát triển du lịch của tỉnh, quỹ đất dành cho thành phố Châu Đốc đứng đầu trong 5 địa phương của tỉnh nhận được phân bổ chỉ tiêu sử dụng đất (280 ha) dành cho việc hình thành các khu du lịch đến năm 2020 Bên cạnh đó, Châu Đốc cũng có các tài nguyên văn hóa đạt cấp di tích quốc gia dày đặc Đây là nguồn lực phát triển cho sự phát triển
du lịch văn hóa tâm linh của địa phương
Quần thể Di tích Lịch sử - Văn hóa núi Sam ở núi Sam là một trong những cực trọng điểm thực hành văn hóa tâm linh tại Nam bộ với sự tham gia đông đảo của du khách gần xa Cụ thể theo thống kê của Phòng Văn hóa Thể thao – Ủy ban Nhân dân thành phố Châu Đốc, nguồn khách tham quan và doanh thu trong 4 năm (2014 – 2017) như sau: năm 2014: 4.200.000 lượt khách, thu phí tham quan được 19.967.100.000
Trang 9đồng; năm 2015: 4.274.800 lượt khách, thu phí tham quan được 30.411.210.000 đồng, năm 2016: 4.570.500 lượt khách, thu phí tham quan được 43.580.290.000 đồng, năm 2017: 4.905.000 lượt khách, thu phí tham được 49.876.000.000 Mùa cao điểm du lịch tâm linh tại quần thể du lịch núi Sam diễn ra từ sau tết Nguyên Đán kéo dài cho đến hết tháng 4 âm lịch hàng năm do đây là mùa vía Bà Chúa Xứ Trong thời gian này khu vực núi Sam đón tiếp khoảng 3 triệu lượt khách Từ lâu, Miếu Bà Chúa Xứ đã là điểm tham
quan du lịch tâm linh nổi bật của khu vực phía Nam và được mệnh danh là “con gà đẻ trứng vàng của ngành du lịch An Giang” Ngày cao điểm nhất tại khu vực núi Sam có
thể đón đến 72.000 lượt khách4 Như vậy sức chứa vào ngày cao điểm nhất tại núi Sam
là 72.000 lượt khách/2ha (72.000 lượt khách/20.000m2) tức là 3,6 khách/m2 Con số này đã vượt quá sức tải theo tiêu chuẩn du lịch Qua đó có thể hình dung quần thể di tích núi Sam chịu áp lực lớn về sự có mặt của du khách Điều này cần được xem xét nghiên cứu để hướng đến sự quản lý làm giảm tải các áp lực và gây nguy hại đến hệ thống di tích hướng đến sự bảo tồn và bản chất tâm linh Vào mùa cao điểm, tại Miếu
Bà Chúa Xứ vẫn tồn tại các hiện tượng chèo kéo mua hàng, trộm cắp, mất an ninh trật
tự - mỹ quan, chặt chém, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến hình ảnh của du lịch, vùng đất, con người của địa phương trong ánh mắt của du khách
Bên cạnh đó, mặc dù tình hình du khách có tín hiệu khả quan và đáng khích lệ về mặt gia tăng số lượng nhưng hành vi tiêu thụ các dịch vụ du lịch (lưu trú, ẩm thực, tham quan các điểm du lịch lân cận) chưa phong phú và đa dạng dẫn đến việc chi trả của khách du lịch tâm linh khi đến khu vực núi Sam không cao5 Do đặc thù là khách đến với quần thể di tích Núi Sam chủ yếu là do nhu cầu tâm linh nên dù lượng khách đến đông nhưng nguồn thu từ du khách chưa tương xứng Một trong những nguyên nhân của thực trạng nêu trên là năng lực cung ứng các hoạt động và dịch vụ du lịch cho khách du lịch tâm linh khi đến với núi Sam nói riêng và An Giang nói chung vẫn chưa
4 Kết quả phỏng vấn Lãnh đạo Ban Quản lý Khu Di tích Văn hóa Lịch sử và Du lịch Núi Sam vào tháng 5 năm 2017
5 Tổng hợp kết quả phỏng vấn Lãnh đạo Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch An Giang, đại diện các đơn vị kinh doanh lữ hành tại thành phố Hồ Chí Minh tháng 12 năm 2017
Trang 10vận dụng, kết hợp khai thác các nguồn tài nguyên du lịch khác sẵn có tại địa phương tại quần thể du lịch tâm linh này
Các bên liên quan trong việc khai thác và phát triển du lịch tâm linh tại không gian văn hóa núi Sam bao gồm: du khách; các cơ quan quản lý nhà nước về du lịch; ban quản trị các điểm di tích tín ngưỡng - văn hóa tâm linh; các cơ sở dịch vụ phục vụ cho nhu cầu của du khách (vận chuyển, nhà hàng, nhà trọ, khách sạn, cơ sở cung ứng đồ cúng, quà lưu niệm, ) và người dân địa phương (bán hàng rong, xe ôm, “cò dịch vụ”, ) Du khách là người phải chi trả cho các dịch vụ trong suốt quá trình thực hiện hoạt động du lịch tâm linh từ khâu vận chuyển; lưu trú; ăn uống; thờ tự, bái vọng, phụng cúng và thụ hưởng các dịch vụ khác Các bên liên quan còn lại là đối tượng tiếp nhận các lợi ích kinh tế từ ngành du lịch đem lại Với việc khai thác và phát triển du lịch đang có những biểu hiện quá tải phần nào đã làm suy giảm các giá trị văn hóa tâm linh và tạo tâm lý tiêu cực cho du khách
Nhận diện tiềm năng sẵn có của quần thể khu du lịch này, chính quyền địa phương
đã có kế hoạch để khai thác các yếu tố văn hóa, nghệ thuật, tâm linh phục vụ du lịch trong tổng thể các hoạt động du lịch của cả tỉnh Tỉnh An Giang đã tổ chức rà soát, thống kê đưa vào quản lý 115 chùa, am, miếu, tịnh thất Đồng thời, kêu gọi sự đầu tư vào các công trình trọng điểm như: Di dời vườn tượng núi Sam hiện tại sang địa điểm mới và bổ sung các hạng mục xây dựng mới thành khu phức hợp (quy mô 9 ha, tổng mức đầu tư 139 tỷ đồng); khu du lịch lòng hồ Trương Gia Mô (quy mô 10 ha, tổng mức đầu tư 53 tỷ đồng); khu vui chơi, giải trí phức hợp núi Sam (quy mô 70 ha); khu vui chơi, giải trí, nghỉ dưỡng thành phố Châu Đốc (quy mô 70 ha); khách sạn nổi trên sông Châu Đốc tiêu chuẩn 3- 4 sao (quy mô 0,8 ha, tổng mức đầu tư 53 tỷ đồng), và khu Công viên văn hóa núi Sam Tại khu Công viên này, sẽ xây dựng một tượng Phật Thích Ca cao 81 m tạc dựa vào núi Sam với kinh phí 255 tỷ đồng (đã làm lễ khởi công vào ngày 5 tháng 3 năm 2015) với kỳ vọng sẽ hình thành nên một điểm tham quan du lịch tâm linh trọng điểm của cả Việt Nam6
6 Kết quả phỏng vấn Lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch An Giang vào tháng 5 năm 2017