Thi pháp nhân vật trong Sông Đông êm đềm của M.Sôlôkhốp

Hầu hết các ý kiến đều thống nhất coi Grigôri là nhân vật trung tâm của tác phẩm." Trong Sông Đông êm đềm, Grigôri là nhân vật trung tâm, đan kết số phận lịch sử, những sự kiện lịch sử v

Bản quyền Nhà xuất bản Giáo dục

843-2007/CXB/7-1586/GD Mã số: 8V717M8-CDT

Lời nói đầu

M.Sôlôkhốp (1905-1984) là một trong những nhà văn lới của văn học Nga thế kỉ XX Vai trò và ý nghĩa sáng tác của Sôlôkhốp ngày càng được nâng cao trên văn đàn thế giới Ngay từ những năm 30 của thể kỉ

XX, khi còn rất trẻ, Sôlôkhốp đã được coi là một trong những nhà văn tài năng nhất của nước Nga mới Trải qua gần một thế kỉ, vào những ngày sôi động của năm cuối thế kỉ XX, thêm một lần nữa, nước Nga, nhân dân Nga khẳng định, tôn vinh Sôlôkhốp - Một người Nga

vĩ đại

"Trong lịch sử nhân loại nói chung, mỗi thế kỉ qua đi, chỉ để lại ba, bốn hoặc năm, sáu người được tôn vinh như thiên tài Thế kỉ này, với chúng ta, với nước NGa - càng để lại rất ít (…) Và Sôlôkhốp được xếp vào danh sách những người được chọn lọc này" [74] Sông đông êm đềm - một kiệt tác, "cuốn sách tầm cỡ thế giới và của thế giới" [74] - đã phản ánh "câu chuyện kì diệu về ngày kết thúc của thế giới cũ và sự ra đời của một thế giới mới, về sự ra đời của một con người" [106,14] Nếu L.Tônxtôi đã hoàn thiện viện Bảo tàng nghệ thuật của các nhà văn Nga vĩ đại thế kỉ XIX thì Sôlôkhốp mở ra nền văn xuôi mới của nhân dân Nga với "cái nhìn của thế giới riêng mình, đánh thức con người đi tìm chân lý trong cuộc đấu tranh không mệt mỏi với khát vọng sục sôi trong những địa hạt mà văn học thế giới chưa đạt đến" [106,489]

Tầm vóc lớn lao của tác phầm, độ tuổi của tác

giả đã khiến một số người phải nghi ngờ Họ khó tin nổi, rằng: một nhà văn còn quá trẻ lại có thể sáng tạo được một nhân vật phức tạp nhất của thời đại, để lại nhiều ấn tượng sâu sắc Đỉnh cao của búa rìu dư luận là việc Sôlôkhốp bị vu cáo đạo văn Đến 1984, các nhà nghiên cứu văn học Bắc Âu, bằng phương tiện hiện đại

đã xác định bản thảo Sông Đông êm đềm là của Sôlôkhốp "Câu chuyên hoang đường Sôlôkhốp lấy cắp văn của người khác còn được một số nhà văn nước ngaoif và các nhà văn Nga lưu vong nhắc đi nhắc lại" [13,79] Vụ án văn chương này kéo dài gần hết thế kỉ

XX Tháng 5 năm 2000, kỷ niệm 95 năm ngày sinh của Sôlôkhốp, Hội nhà văn Nga công bố đã tìm thấy bản thảo Sông Đông êm đềm Vụ án văn chương của thế kỉ kết thúc Danh dự nhà văn chấn chính và danh hiệu thiên tài được công khai trả lại cho Sôlôkhốp Sông Đông êm đềm đã vượt qua được mọi thử thách của con người, của thời gian, ngày càng chứng tỏ sức sống mãnh liệt, sức hấp dẫn đến kì diệu của mình

Kiệt tác Sông Đông êm đềm đã đem lại vinh quang cho Sôlôkhốp Năm 1965, Sôlôkhốp nhận giải thương Nôben chủ yếu nhờ Sông Đông êm đềm "Giờ đây, bạn đọc khắp thế giới vẫn say mê tìm đọc Sông Đông êm đềm, tác phẩm vĩ đại nhất của nèn văn học Nga thế kỉ XX" Tầm vóc của tác phẩm lớn tới mức Tổng thống Nga V.Putin coi là: "tương lai, danh dự và lương tâm của nước Nga" [13,80]

Ở Nga, trong chương trình giáo dục, Sôlôkhốp

và sáng tác của ông đã và vẫn được đưa vào giảng dạy

ở đại học và phổ thông Trước kia, sách giáo khoa Văn

học Nga thế kỉ XX, lớp 11, phần 2, bài học về Sôlôkhốp và Sông Đông êm đềm được biên soạn gồm

24 trang Gần đây, năm 2001, cuốn sách này được chỉnh lý và các tác giả soạn sách đã dành cho Sôlôkhốp

và Sông Đông êm đềm một lượng trang đáng kể (32 trang) Như vậy, có thể nói, khi mà "xã hội Xô viết đang diễn ra gay gắt nhanh đến chóng mặt việc khai quật, sàng lọc, đánh giá lại các giá trị thẩm mĩ" [15], thì Sôlôkhốp cùng tác phẩm của ông vẫn có vị trí đích thực, đáng giá trong khoa học giáo dục Nga và văn học Nga

Với bạn đọc và giới nghiên cứu Việt Nam, Sôlôkhốp và tác phẩm Sông Đông êm đềm được biết đến khá sớm từ những năm 30, qua các bản dịch tiếng Trung Quốc và tiếng Pháp Năm 1946, một số chương của Sông Đông êm đềm đã được dịch ra tiếng Việt và trích đăng ở báo Cứu Quốc Cuối những năm 50, Sông Đông êm đềm được dịch giả Nguyễn Thuỵ Ứng dịch toàn bộ và xuất bản ở Việt Nam Tính đến nay, tác phẩm đã được in lại nhiều lần

Cho đến nay, hầu hết các tác phầm của Sôlôkhốp

đã được dịch, in, tái bản ở Việt Nam Sôlôkhốp và sáng tác của ông cũng có mặt trong chương trình văn học nước ngoài, được giảng dạy tại các trường đại học chuyen ngành và cả ở trung học phổ thông

Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu Thi pháp nhân vật trong Sông Đông êm đềm của M Sôlôkhốp là một việc làm có ý nghĩa Một mặt, nó đem lại một cách đọc mới, một cách thưởng thức cái hay, cái đẹp của Sông Đông êm đềm Mặt khác, nó góp phần đưa nền

văn học Nga trở lại vị trí đáng kể trong tâm thức đông đảo bạn đọc và giới nghiên cứu, giảng dạy văn học Nga ở Việt Nam Công trình này được dùng làm giáo trình giảng dạy về tác giả và tác phẩm trong chuyng trình ngư văn ở đại học, sau đại học, đồng thời là tài liệu tham khảo đá ứng nhu cầu hiểu biết, khám phái của bạn đọc

Lần đầu tiên xuất bản, sách chắn chắn khó tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được sự đóng góp của độc giả để những lần tái bản sau, cuốn sách được hoàn thiện hơn

Tác giả

Sông Đông êm đềm được Sôlôkhốp khơi thảo từ năm

1925 Đến năm 1928, Sôlôkhốp cho ra đời quyển 1 và

quyển 2 Sông Đông êm đềm Năm 1932, ông đã viết xong

quyển 3 Đến năm 1940, ông mới hoàn thành được quyển

4 Như vậy, toàn bộ tác phẩm được Sôlôkhốp viết trong khoảng 15 năm

Khi quyển 1 và quyển 2 Sông Đông êm đềm xuất hiện, lập tức chúng đã trở thành đối tượng chính của độc giả và

giới phê bình đương thời Người ta đều thừa nhận tài năng của Sôiôkhốp ở chỗ: ông đã mở rộng đề tài, đối tượng phản

ánh, khắc phục được những nhược điểm của văn học trước

đó và đương thời Sông Đông êm đềm của Sôlôkhốp chứa

đựng một dung lượng hiện thực lớn với những vấn đề nổi bật và phức tạp, bao trùm cả một vùng không gian rộng lớn, trong một khoảng.thời gian không dài so với lịch sử, nhưng lại đặc biệt quan trọng của nước Nga và cả thế giới Trong tác phẩm, nhà văn đã sáng tạo được một nhân vật trung tâm sinh động, hấp dẫn và phức tạp vào bậc nhất của

lịch sử văn học Nga

Đời sống văn học Nga những năm 30 sôi động với làn sóng tranh luận kéo dài và phức tạp Giới độc giả, giới nghiên cứu đã phải ngạc nhiên bởi độ hoành tráng, tính sử thi kì diệu của tác phẩm, sức hấp dẫn đến kì lạ của nhân vật trung tâm Nhà văn Xêraphimôvic đã ghi lại cảm xúc của mình:

" Tôi đi trên thảo nguyên( ) có một chú đại bàng non với chiếc mỏ vàng( ) nó đột ngột vỗ cánh, nhẹ nhàng lướt trên thảo nguyên Tôi nhớ lại hình ảnh xa xôi ấy khí đọc Sông Đông êm đềm của Sôlôkhốp Chú đại bàng, cái mỏ vàng, đôi cánh sải rộng đã đi qua năm tháng Chỉ khoảng hai, ba năm, chú ta bỗng trở thành điểm sáng nổi bật trên nền trời văn học Con đại bàng non mỏ vàng bất chợt vẫy lên đôi cánh mênh mông" [116,90]

M.Gorki khẳng định:

-"Qua tập 1 của Sông Đông êm đềm đã thấy Sôlôkhốp thật có tài [l05,454]." Đây là tác phẩm có tính nghệ thuật cao" [l05,455]

-"Sông Đông êm đềm là bước tiên mới trong văn học,

nó có thể sánh ngang với Chiến tranh và Hoà bình của L.Tônxtôi" [l06,188]

M.I Kalinin cho rằng:" Sông Đông êm đềm là một cống hiên có giá trị trong nền văn học viết về đại chúng( ) Tôi coi Sông Đông êm đềm là tác phẩm nghệ thuật xuất sắc nhất của chúng tôi" [78,l0]

A.Phađeep thừa nhận: " Sôlôkhôp nổi bật trong lớp các nhà văn trẻ cùng thời như một người tài năng hơn cả" [16,62] I V Xtalin coi Sôlôkhốp là" nhà văn nổi tiếng của thời đại chúng ta"," hiện ra trước nhân dân như một tấm gương sáng" [l13,173] A.Tôn xôi trong cuốn" Một phần tư

thế kỉ văn học Xô Viết (Mátxcơva, 1943) khẳng định:

"Sôlôkhốp hoàn toàn được sinh ra từ Cách mạng Tháng Mười và bước vào văn học với đề tài khai sinh ra một xã hội mới trong đau khổ và bi kịch của đấu tranh xã hộí"

[116,8]

Bên cạnh những ý kiến khẳng định là những ý kiến ngược chiều, nghi ngờ, phản bác và chủ yếu tập trung vào nhân vật trung tâm Grigôri Mêiêkhốp Yếu tố gây tranh luận trước hết là do các nhà nghiên cứu chưa đánh giá đúng nhân vật trung tâm Gngôri

Hầu hết các ý kiến đều thống nhất coi Grigôri là nhân

vật trung tâm của tác phẩm." Trong Sông Đông êm đềm, Grigôri là nhân vật trung tâm, đan kết số phận lịch sử, những sự kiện lịch sử vào số phận gia đình Qua nhân vật này, những tuyên cốt truyện được trải ra độc lập, với nhiều những số phận khác nhau Vai trò đặc biệt của Grigôri đã quyết định nên tính chất tác phẩm của Sôlôkhốp, sự mới

mẻ trong tính cách, sự khám phá tinh tế của Sôlôkhốp( ) Muôn hiểu tác phẩm, trước hết phải hiểu Grigôri"

[116,119]

Tuy nhiên, giới phê bình Nga không tán thành cách

phân tích nhân vật Grigôri của Sôiôkhốp - Nhiều nhà phê bình cho rằng Sôlôkhốp đã" lý tưởng hoá bọn Côdắc" và bản thân ông cũng là một" trung nông dao động" Vì vậy, Sôlôkhốp đã viết về nội chiến từ phía Bạch vệ", đã" thương xót bọn phản cách mạng cùng vợ con, những người thân của chúng" [113,185] Các nhà phê bình cũng đã tỏ ý nghi ngờ, băn khoăn" Sông Đông êm đềm sẽ trôi về đâu khi tác

giả để Grigôri dao động, lúc ở bên Đỏ, lúc ở bên Trắng, hoặc khi tác giả để Dunhiasca (em gái Grigôri) hoảng sợ nhìn thấy Hồng quân kéo qua thôn Tatacxki Xmôn trong

bài Sử thi dưới góc nhìn nội dung đã viết:" Phần cuối tác

phẩm (quyển 2) giống như hồi chuông báo động làm hỏng

cả tác phẩm của Sôlôkhốp" [116,90] Nhà văn Pheđo Glatcốp -" Người kiên trì nhất trong cuộc đấu tranh với Sôlôkhốp, không che giấu sự bất bình của mình với tác giả

và tác phẩm" [113,185] đã khẳng định:" Tôi có quan điểm của riêng tôi về vấn đề này Lí tưởng hoá người Côdắc, tức Sôlôkhốp đã đối lập Côdắc với Bônsêvic Sôlôkhốp không yêu quý và không hiểu những người Bônsêvic Tôi không hiểu phương pháp hiện thực xã hội chủ nghĩa của Sótôkhốp" [113,186]

Ngay cả M.Gorki - người rất tích cực ủng hộ Sôlôkhốp cũng băn khoăn và phần nào hiểu sai về Sôiôkhốp Trong thư gởi A.Phađêep ngày 3 tháng 7 năm 1931, M.Gorki viết:

'Tác giả Sông Đông êm đềm giống như nhân vật Grigôri của mình, đứng giữa hai bờ chiến tuyên, không hiểu được rang một trong hai phía ấy, về bản chất, là sự kết thúc không tránh khỏi của thêm giới Côdắc già nua Tác giả không chấp nhận được điều này vì dù sao ông cũng là người Côdắc" [113,186] Về ý kiến này của M.Gorki,

trong thư trao đổi với M.Gorki, Sôiôkhốp đã trả lời:

"Thưa M.Gorki, tôi nghĩ rằng quan hệ với tầng lớp nông dân bậc trung sẽ còn là vấn đề đặt ra với chúng ta và với Đảng viên cộng sản ở những nước sẽ đi con đường cách mạng của chúng ta" [116,l02] Điều này không phải chỉ Sôlôkhốp nhận ra A.X xêraphimôvic cũng đã có ý kiến đăng trên tờ Tin tức:" Năm 1919, một số Đảng viên quá tả đã không chú ý tới đặc điểm tâm lý của nhân dân cũng như đặc điểm kinh tế, phong tục người Côdắc, đã quá

áp đặt.Đó chính là sai lầm trong đường lối chính trị vùng sông Đông, dẫn tới cuộc bạo loạn của những người Côdắc" [116,103]

Ngoài sự phản bác, dư luận phê bình Nga còn yêu cầu

tác giả phải thay đổi, định hướng cho nhân vật Ngay A.X Xêraphimôvic cũng là người đầu tiên yêu cầu Sôlôkhốp

"giáo dục" lại Grigôri và phải sửa để nhân vật đi vào" định hướng vô sản" [113,186] Vì Grigôri là một trung nông

Côdắc tư hữu, một kẻ không có lập trường chính trị, hay

dao động, nên nhiều nhà phê bình đòi không cho phép việc

để nhân vật được chết như một người có nhân phẩm, có giá trị"," không để nhân vật ở vào hàng ngũ quân trắng"

[113, 186], vì như thế là phản bội, là buộc tội cách mạng

Grigôri phải" cập bến Hồng quân" Con đường Grigôri cần

đi phải được sắp xếp như là một tất yếu (theo khuôn mẫu rất phổ biến về người vô sản của văn học những năm 20-

30): phần đầu tác phẩm, Grigôri dao động giữa Bạch vệ

và Hồng quân ( ) Trải qua máu lửa cua những năm nội chiến, Grigôri dần hiểu ánh sáng chân lý của chủ nghĩa nhân đạo Anh hiểu rằng để người lao động được tự do và hạnh phúc, cần phải tiêu diệt những kẻ nô dịch Anh quyết định đứng về phía những người Bônsêvic" [116,117]

Không chỉ giới phê bình, rất nhiều độc giả cũng viết

thư" yêu cầu một kết thúc có hậu cho nhân vật, để nhân vật được sông hoà bình" [116,l17]

Tất cả những ý kiến này, trước hết là chính đáng Trong điều kiện lịch sử cụ thể lúc đó, cách mạng đang và cần được nhìn với những sắc màu rực rỡ, những cảm nhận trong sáng, đầy ưu việt, đầy sức mạnh Nhân dân chưa đủ sức tự phân tích, tự thừa nhận những nhược điểm của mình cũng như của cách mạng Trước mắt, họ khao khát con đường thẳng tắp tới tương lai tươi sáng, chứ chưa thể chấp nhận một hiện thực nghiệt ngã, đầy tính bi kịch như con đường Grigôri đã và sẽ đi.Tuy nhiên, đằng sau những ý nghĩa chính đáng đó, rõ ràng là sự chưa hiểu hết những nguyên nhân lịch sử dẫn đến bi kịch của thực tế cách mạng

cũng như của đời người

Bản thân Sôlôkhốp đã rất tự tin vào con đường mình chọn

Với tất cả những đòi hỏi, những định hướng cho nhân

vật của ông, ông trả lời:" Nhà văn cần phải nói thẳng với bạn đọc sự thật, cho dù sự thật ấy có đắng cay đến đâu"

[116,l18] Thực tế tác phẩm đã chứng minh những băn khoăn, đòi hỏi trên là không hợp lí

Từ những năm 40 trở đi, xu hướng nghiên cứu chuyển dần, tập trung tranh luận về bản chất bi kịch của nhân vật trung tâm Grigôri Về cơ bản, cũng như những ý kiến của khuynh hướng khẳng định, những ý kiến của khuynh hướng phủ định đã thống nhất thừa nhận có vấn đề bi kịch

ở nhân vật Grigôri Tuy nhiên, bản chất bi kịch của Grigôn

đã bị lý giải một cách sai lầm Các tác giả như V.Enmlôp

với bài Sông Đông êm đềm và về bi kịch (Báo Văn học 11/8/1940), P.Grômôp với bài Grigôri và Mikhaiỉn Côsêvôi (Báo Văn học- 89/1940), M.Tsamưi với bài Những năm sôi động của Sông Đông êm đềm (Báo Tháng 10 -Số 91/940)

và một số nhà phê bình khác, đều cho rằng nguyên nhân dẫn đến bi kịch của Grigôri là nguồn gốc trung nông Codắc

tự do Ở Grigôri không có lập trường tư tưởng cần thiết và vững chắc, đối lập với Bônsêvic Nhà nghiên cứu

I.Lêznhep trong cuốn Sôlôkhôp (Mátxcơva, 1941) đã chỉ ra" cái mới của Sôlôkhốp trong việc miêu tả người nông dân cùng với sự phong phú về tâm hồn của các nhân vật" [116,15] Nhưng, ở công trình" Sôlôkhốp, tiếp theo (Mátxcơva 1948) ông lại saì lầm khi buộc tội Grigôri", cho rằng căn nguyên của bi kịch là do "sự sụp đổ ảo tưởng giai cấp" [116,16]

Nhìn chung, những ý kiến ngược chiều tiếp nhận trên

đã không hiểu và chưa lý giải được tính lịch sử xã hội của

nhân vật, mà thật ra, Sôiôkhốp đã hoàn toàn tỉnh táo và nhạy bén khi phát hiện ra mối quan hệ đa chiều giữa cá nhân và lịch sử, nhất là lịch sử của chính nhân dân ông đã dũng cảm làm người tiên phong trong việc lý giải, cắt nghĩa những nguyên nhân lịch sử đích thực dẫn đến phản ứng của một trong nhiều tầng lớp nhân dân đối với cách mạng Vấn

đề này đã được thể hiện rất rõ trong tác phẩm, với sự kiện cuộc bạo động Vôsenxkaia năm 1919 Sôiôkhốp đã coi đây

là sự kiện quan trọng nhất, quyết định sự hình thành, vận động tư tưởng của nhân vật trung tâm Nếu coi sự chỉ ra sai lầm ở một số đảng viên khi không chú ý đến đặc điểm tâm

lý nhân dân nói chung, đặc điểm tâm lí, kinh tế, phong tục người Côdắc nói riêng của Sôlôkhốp là một sự dũng cảm, nhạy bén lịch sử thì hoàn toàn lý giải được sự dao động,

bi kịch của nhân vật Grigôri, cũng như sẽ bác bỏ được những quan điểm cho rằng từ lập trường Côdắc, Sôiôkhốp

đã" tâng bốc dân Côdắc, lý tưởng hóa lối sống Côdắc"

[16,61]

Như vậy trong những thập kỉ đầu của thế kỉ XX, ngành phê bình văn học Xô viết luôn xem sáng tác của Sôlôkhốp trong mối quan hệ chặt chẽ với thời đại và hiện thực cuộc sống Tuy nhiên, người ta cũng bắt đầu chú ý đến nghệ

thuật xây dựng nhân vật trong Sông Đông êm đềm Hầu hết

các ý kiến đều đánh giá, khẳng định sự linh hoạt, tài năng

của tác giả khi miêu tả nhân vật Trong Sông Đông êm đềm

là cả một thế giới nhân vật sống động với nhiều hoạt động, nhiều quan hệ, nhiều trạng thái tinh thần khác nhau Thế giới nhân vật đó đã được tác giả miêu tả, thể hiện một cách sinh động, hấp dẫn Năm 1928, nhà văn A.Xêraphimôvic viết:

"Các nhân vật của Sôlôkhốp không chỉ được vẽ, không chỉ được miêu tả và không chỉ tồn tại trên trang giây Họ là

những con người sông thật, mỗi người có một cái mũi riêng, cặp mắt với những tia sáng riêng, giọng điệu riêng Mỗi người đi lại, nói năng lắc đầu theo cách của riêng mình" [116,147]

* Đến những năm 50 của thế kỉ, về cơ bản, Sôlôkhốp

và Sông Đông êm đềm vẫn là đối tượng của giới phê bình

văn học Việc tiếp nhận Grigôri vẫn không mấy thuận chiều Bản chất bi kịch của Grigôri vẫn chưa được cắt

nghĩa thỏa đáng Trong cuốn Cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của M Sôlôkhốp, V.Giữa nhận định:" Bi kịch của Grigôri là ở chỗ anh ta lầm lẫn trong những tìm kiếm, chống lại lịch sử, chông lại cách mạng, chống lại nhân dân

- những người đã sinh ra anh ta" [88,124] Lại có ý kiến

cho rằng Grigôri là một kẻ xa rời nhân dân, xa rời những chuẩn mực đạo đức của nhân dân, là phần tử cá nhân chủ nghĩa, ích kỉ, tham lam, hẹp hòi, chỉ nghĩ đến bản thân Cũng có nhà nghiên cứu lại cho rằng bi kịch của Grigôri"

là bi kịch của người ly khai, bị xã hội ruồng bỏ Anh ta giông như con sói cô độc, hoang dại" [81,73] Nếu đồng ý

với những ý kiến này, sẽ khó lý giải vì sao người đọc, trên thực tế, đã có những yêu mến nhất định và bị hấp dẫn bởi chính cuộc đời của Grigôri Mặt khác, nếu xấu đến thế, làm sao nhân vật và tác phẩm lại được đánh giá cao từ khi mới

ra đời và đứng vững được trong những thời kì sau, cho đến ngày nay Hơn nữa, trên thực tế, trong tác phẩm, Grigôri không mất cảm xúc, có khả năng biểu thị tình cảm, biết yêu thương, căm giận, khổ đau, biết ước mơ Vậy thì, sao có thể áp đặt khiên cưỡng như thế cho nhân vật

Lại có những ý kiến cho rằng: Grigôri là đại diện cho

sự lầm lạc của nhân dân trong một giai đoạn lịch sử nhất định Đúng là trong tác phẩm, Grigôri đã có không ít sai lầm trong đời thường (với tư cách người lao động), trong

chiến tranh (với tư cách một chiến binh) Nếu như xem xét nhân vật, đặt nhân vật và tác phẩm trong điều kiện lịch sử

cụ thể (được phản ánh chân thực trong tác phẩm) thì những lầm lạc của Grigôri đã phản ánh đúng tư tưởng của nhân dân Côdắc, khi bản thân cách mạng còn nhiều non yếu, chưa hội đủ điều kiện để bộc lộ những ưu việt của mình, trong khi, những lực tương phản cách mạng và tư tưởng của chúng còn ảnh hưởng rất sâu, rất lớn trong nhân dân." Chừng nào trật tự cũ với tư cách là trật tự thế giới đang tồn tại và đấu tranh chống cái thế giới mới vừa mới được sinh

ra, thì sự lầm lạc ở cái trật tự cũ ấy không phải là làm rạc của cá nhân mà là sự lầm lạc có tính chất lịch sử toàn thế giới" [47,548] Cho nên, không thể coi Grigôri là đại diện cho một lực lượng lầm lạc được Những ý kiến kiểu này, rõ ràng, đã không chú ý đến bước phát triển tính cách của nhân vật, nhất là đã không chú ý phân tích những điều kiện, hoàn cảnh mà nhân vật gặp phải Nói một cách khác, họ đã tách rời nhân vật và hoàn cảnh Vì thế, họ chưa thấy được cội nguồn hành động của Grigôri chính là sự xung đột gay gắt giữa quan niệm về cái chân, cái thiện (vốn có ở nhân dân) với hiện thực tàn khốc, cách quá xa tính lý tưởng mà tạm thời nhân vật chưa đủ sức cắt nghĩa Các nhà nghiên cứu đồng thời, đã không đặt nhân vật trong một quá trình

mà chỉ xem xét nhân vật ở những thời điểm (dao động, theo quân phiến loạn) Tính siêu hình máy móc của nghiên cứu

đã bộc lộ rõ và vì vậy họ đã bỏ qua ý đồ nghệ thuật của tác giả, bản chất thẩm mĩ của hình tượng Thực tế tác phẩm cho thấy ở Grigôri tính nhân đạo khát vọng tự do, công bằng luôn thường trực Grigôri không dễ dàng tiếp nhận cái mới mẻ mà muốn tự mình tìm thấy, trải nghiệm Đó chính

là cội nguồn để Grigôri thực hiện sự tìm kiếm chân lí

1.2 M Sôlôkhốp và Sông Đông êm đềm trong nghiên cứu thi pháp

* Từ những năm 60 trở đi, việc đánh giá nhân vật và tác phẩm dần đúng hướng, đúng với bản chất hình tượng Nhà nghiên cứu V Pêtêlin đã hoàn toàn đúng khi nhấn mạnh:"

Cái mới của M.Sôlôkhốp là ở cách giải quyết những mâu thuẫn mang tính bi kịch, ở chỗ ông không chỉ ra những bi kịch chồng chéo cua nhân vật không trôn chạy khỏi tất cả những bi kịch quá khứ Trong Sông Đông êm đềm không

có cái chết tỉnh thần, cũng không có cái chết về thể xác Grigôri không chết mà chàng dũng cảm đi sâu vào nhân dân Điều đó cho phép ta có quyền khẳng đỉnh: Trong con người chàng tiềm ẩn tất cả những cơ sở có tính nhân đạo

để tiếp tục một cuộc sống mới trong xã hội mới, "

[107,64] Năm 1975, K.Prima cho ra đời công trình nghiên

cứu lớn của mình mang tên Sông Đông êm đềm chiến đâu

Sự xuất hiện của Sông Đông êm đềm chiến đâu đã đánh dấu sự chiến thắng Sông Đông êm đềm trong đời sống văn

học Xô Viết nói riêng và văn học thế giới nói chung Với những tư liệu hết sức thuyết phục (Từ 25 thứ tiếng khác

nhau của 25 quốc gia trên thế giới)" được tập hợp một cách

hệ thống và được phân tích một cách khoa học", sông Đông êm đềm chiến đấu đã" mở ra trước mắt chúng ta một kiểu tiếp cận mới về văn học Xô viết và ảnh hưởng thế giới của nền văn học đó ( ) Một kiểu tiếp cận như thêm niềm

mơ ước và là một nhu cầu của nền văn họccổ điển của chúng ta ( ) Sông Đông êm đềm chiến đâú đã thu hút sự chú ý rất lớn của các tầng lớp công nhân, nông dân, sinh viên Nó trở thành không thể thiếu trong việc giảng dạy văn học ở các trường Phổ thông và Đại học" [l06,17] Nhân

vật trung tâm Grigôri đã được giới nghiên cứu trong, ngoài nước tiếp nhận và xem xét một cách thận trọng Mọi tranh

luận ở trong và ngoài nước đều bắt nguồn từ tính phức tạp, tính bi kịch của hình tượng nhân vật này G.S Viện sĩ

V.Arkhipôp trong lời tựa cuốn Sông Đông êm đềm chiến đâu (Mátxcơva, 1975) đã tổng lược những ý kiến nghiên

cứu về Grigôn

-" Với tất cả những lầm lẫn của mình, những xung đột khốc liệt những khủng hoảng trong quá khứ, những dao động khi ở phe này, phe khác Grigôri vẫn đích thực là nhân vật tìm kiêm và đã tìm thấy Grigôri đã biết được trong cuộc đấu tranh trên thê giới, không có con đường thứ

ba Anh ta chưa đủ điều kiện để đứng vào hàng ngũ những người cộng sản trong cuộc đấu tranh bảo vệ chính quyền

Xô viết, nhưng, như một tất yếu lịch sử, bước ngoặt của những cuộc đấu tranh tư tưởng, với những xung đột khắc nghiệt chính là bước ngoặt của một người tích cực đi tìm cái mới" [106,13]

"Bi kịch của Grigôri là bi kịch của nhân dân trong một giai đoạn lịch sử nhất định trong một tiến trình chung Ở mọi nơi, mọi lúc vừa nhấn mạnh nhân cách, những khả năng của nhân vật, nhà văn đồng thời luôn xác đính: Grigôri - đó chính là nhân dân Nỗi đau của anh ta là nỗi đau của hàng triệu con người Bi kịch cha anh ta không là

bi kịch lầm lạc cá nhân, cũng không là bi kịch của kẻ nổi loạn Từ đó cho thấy tầm vóc lớn lao của hình tượng nhân vật" [l06,18]

-"Bây giờ, sau các công trình của Pêtêlin, Bríucôp, Khvatôp, Ersôp, Msai và một loạt các tác giả khác, cũng như sau cuốn sách của Prỉma, thì ván đề về tính chất nổi loạn của Grigôri đã được giải quyết dưới quan điểm tịch

sử sáng tạo nên Sông Đông êm đềm [l06,19]

Từ cuối những năm 70 trở lại đây, vấn đề về Sông Đông êm đềm và nhân vật Grigôri đã ổn định Năm 1982,

trong cuốn Lịch sử văn học Nga Xô Viết, L.Ersốp khẳng định Grigôri là" hình tượng người đi tìm sự thật" [89,283] ông cho rằng:" Grigôrí Mêlêkhốp là một cá nhân kiêu hãnh, yêu tự do, đồng thời là một triết gia - người đi tìm chân lí [89,284] Năm 1983, trong cuốn Lịch sử văn học Nga Xô viết, A.Metsencô tiếp tục nhấn mạnh sức hấp dẫn của hình tượng Grigôri với tư cách là" một điển hình của thời đại [103,282]," một người đi tìm chân lý đến cùng"

[103,285] Ngay trong thời kì tan rã của nhà nước Liên Xô,

Sôlôkhốp và Sông Đông êm đềm vẫn có chỗ đứng đích

thực Đi đến với sự sụp đổ của Liên Xô là sự chấm dứt tồn

tại của nền văn học Xô viết đa dân tộc Tuy nhiên, liên Xô không còn nữa nhưng mãi mãi vẫn tồn tại nền văn học Nga

vĩ đạí của thế kỉ XX [13,75] Tại Nga, người ta đã tiến hành đánh giá lại nền văn học thời Xô viết tất cả các nhà cổ điển của văn học Xô viết đều phải qua" sát hạch", rà soát lại [13,75] Sau khi rà soát lại, các nhà văn M.Gorki,

X.êxênin, Maiacôpxki và M Sôiôkhốp vẫn tiếp tục có mặt trong chương trình dạy học ở bậc Phổ thông và Đại học

Đối với M.Sôlôkhốp, điều này chứng tỏ sự chiến thắng" của ông và sức sống mãnh liệt của tác phẩm Sông Đông êm đềm Thêm một lần nữa, Sông Đông êm đềm lại tiếp tục được khẳng định, ca ngợi: - Sông Đông êm đềm là" bản anh hùng ca ca ngợi tỉnh thần Nga thống nhất, hoà bình của cuộc sống và ca ngợi chiến thắng cái chết của vẻ đẹp tâm hồn Nga" [81,83]

M.Sôiôkhốp đã" tạo nên một tiểu thuyết sử thí của thế

kỉ XX khi bản thân cuộc sống với những dữ liệu cần có cho thể loại sử thí đã không còn Đó là chiến công trong sáng tạo nghệ thuật của Sôlôkhốp - Nghệ sĩ vĩ đại của thời đại mới Đánh giá tác phẩm khác đi là không thể được" [113,

197]

Gần đây nhất, trong cuốn Lịch sử văn học Nga thế kỉ

XX (2003), V.Baiepxki tiếp tục khẳng định:" Tính cách hấp dẫn nhất trong tiểu thuyết là Grigôri Con đường của Grigôri phức tạp, đầy kịch tính, điển hình cho con đường tìm tòi của toàn bộ dân Côdắc Grigôri mang trong mình tính phức tạp và đơn giản của thế giới lớn lao" [83, 263 264]

Như vậy, vấn đề về bản chất bi kịch của Grigôri đã được soi chiếu Từ chỗ coi Grigôri là đối lập với nhân dân,

xa rời nhân dân, đại diện cho sự sai lầm lịch sử, đến chỗ

xác định được Grigôri là người đi tìm kiếm sự thật là cả

một quá trình tiếp nhận dài lâu, gay gắt Với thời gian, những tiếng nói ngược chiều, sự chưa hiểu thấu đã dần lùi vào dĩ vãng, còn lại, vẫn là những đồng tình, những say mê, những hiểu biết, những trân trọng một tài năng lớn Có thể

nói, nhà văn và tác phẩm đã chiến đâu và chiến thắng" vẻ

vang Về mặt nào đó, có thể coi, những ý kiến ngược chiều cũng cho thấy độ lớn, chiều rộng, chiều sâu, sức hấp dẫn không cùng của nhân vật và tác phẩm, và gọn lại, cũng góp phần tôn vinh tác phẩm

Ở những thập kỉ này, Sông Đông êm đềm thực sự trở

thành đối tượng nghiên cứu của thi pháp học Nghệ thuật

xây dựng nhân vật trong Sông Đông êm đềm càng ngày

càng được giới nghiên cứu quan tâm và đã có những phát hiện lớn

Các nhà nghiên cứu Xô viết đã tập trung xem xét nhân

vật của Sông Đông êm đềm ở nhiều góc độ khác nhau

Chúng tôi đặc biệt quan tâm tới công trình nghiên cứu của L.Iakimencô Trong công trình lớn này (660 trang), L.Iakimencô đã dành một chương để bàn về số phận bi kịch của nhân vật Grigôri Mêiêkhốp [Xem 116, 119-134]

Tại chương này, nhà nghiên cứu đã tiến hành phân tích

nhân vật Grigôri Theo L.Iakimencô, muốn hiểu được Sông Đông êm đềm, trước hết phải hiểu Grigôri Trong Sông Đông êm đềm," Grigôri là nhân vật trung tâm, đan kết số

phận lịch sử, sự kiện lịch sử vào số phận gia đình Từ Grigôri những tuyến cất truyện được trải ra độc lập với số phận những nhân vật khác" [l16,l19] Đây là nhận định quan trọng, xác định đúng vị trí và vai trò của nhân vật trung tâm Grigôri Nhà nghiên cứu cũng tiến hành phân tích tính bi kịch ở nhân vật, trong đó, ông chú trọng tới nghệ thuật thể hiện bi kịch của Sôiôkhốp Từ đó, ông đã đề cập tới một số phương tiện nghệ thuật được Sôiôkhốp sử dụng để miêu tả và khắc họa tính cách nhân vật Theo L.Iakimencô, Sôiôkhốp đã rất chú trọng đến nghệ thuật phân tích tâm lý nhân vật Chúng tôi quan tâm nhiều hơn đến những ý kiến của L.Iakimencô về vấn đề này: Sôiôkhốp rất ý thức khi miêu tả những" nét ngoại hình mang tính di truyền của nòi nhà Mêlêkhốp" [116,l19]

"Những dằn vặt nội tâm để lại dấu ấn trên diện mạo con người Anh chàng Grigôri trẻ trung lanh lợi, đôi môi luôn

nở nụ cười đã biến đổi Năm tháng qua đi, Grigôri dường như đổi khác" [l16,146]

"Chân dung nhân vật của M.Sôiôkhốp không chỉ là ngoại hình mà là chân dung theo nghĩa rộng nhất: chân dung điển hình đầy cá tính chân dung tâm lí [116,147] Nhà nghiên cứu L.Iakimencô rất xác đáng khi chỉ ra: chân dung nhân vật của M.Sôiôkhốp thường được vẽ từ những người khác và bản thân chân dung nhân vật vừa thể hiện cái đã qua, đồng thời cũng dự báo cả tương lai Như vậy chân dung nhân vật cũng là nơi thu hút và thể hiện đời sống nội tâm của nhân vật Những ý kiến này giúp chúng tôi rất nhiều trong quá trình khảo sát, phân tích nghệ thuật miêu tả ngoại hình của nhân vật

Về việc miêu tả đời sống bên trong của nhân vật, L.Iakimencô đã nêu:

" Sự phân tích tâm lý của M.Sôlôkhốp diễn ra ở mọi bình diện, mọi cấp độ ( ) Sôlôkhốp không chỉ bao quát đời sông trên tầm vĩ mô, hoành tráng mà còn khám phá xung đột bên trong con người giữa cái cũ và cái mới ( ) Grígôrỉ được Sôlôkhốp miêu tả thông qua những vận động của thế giới tâm hồn" [l16,160] nghệ thuật xây dựng nhân vật trong Sông Đông êm đềm còn được trợ giúp bởi một thủ pháp khắc họa thêm giới tâm hồn nhân vật - Đó là độc thoại nội tâm Cùng với phương pháp tự phân tích, đánh giá, độc thoại nội tâm đóng một vai trò rất lớn trong việc thể hiện tâm lý Grigôri" [116, 160]

" Độc thoại nội tâm ở Sôlôkhốp diễn ra dưới mọi hình thức từ những chuyển động nhỏ nhất nông tiếng nói bí ẩn nhất của râm hồn, đến những vi đối thoại mà nhân vật tự nói với mình, đen những dòng suy tư được gắn với những câu hỏi sâu sắc " [l16,169]

" Độc thoại nội tâm thường có cấu trúc như cách nói khẩu ngữ Trong độc thoại nội tâm nhân vật thường xuất hiện ở ngôi thứ ba " [l16,170]

L.Iakimencô đã nhận thấy hiệu quả lớn của biện pháp nghệ thuật này trong tác phẩm của Sôlôkhốp Nhờ có độc thoại nội tâm mà thế giới tâm hồn nhân vật, sự vận động

của thế giới đó đã được khắc họa một cách sắc nét Nhà

nghiên cứu, trong sự phân tích của mình, đã chỉ ra một vài biểu hiện của hình thức độc thoại nội tâm, để từ đó nhấn mạnh vai trò của độc thoại nội tâm Ngoài những ý kiến về độc thoại nội tâm, L.Iakimencô còn chú ý đến những bức

tranh thiên nhiên xuất hiện khá nhiều trong Sông Đông êm đềm Đây cũng là một trong những phương tiện nghệ thuật

hữu hiệu được M.Sôlôkhốp sử dụng nhằm thể hiện thế giới

nội tâm của nhân vật L.Iakimencô chỉ rõ:

- "Bi kịch của Grigôri còn được đặc tả qua những bức tranh thiên nhiên [116,183]

- "Thật khó xác định tâm trạng Grigôrí bằng lời Nhưng Sôlôkhốp đã giải mã trạng thái tâm lý đó bằng những ẩn

cá tính hoá vô cùng sắc nét" [ 116, 187] Chúng tôi coi đây

là những gợi ý, những tiền đề quan trọng giúp chúng tôi nghiên cứu tiếp Một mặt chúng tôi sẽ tiếp thu kết quả nghiên cứu của L.Iakimencô, mặt khác, từ góc độ thi pháp học, chúng tôi tiếp tục tìm ra ý nghĩa, vai trò độc thoại nội tâm, vai trò thiên nhiên gắn với yếu tố thể loại trong việc khắc họa tính cách nhân vật, tiếp tục giải mã thế giới tâm hồn nhân vật - những khía cạnh mà nhà nghiên cứu L.Iakimencô chưa đề cập đến

* Từ những năm 90 trở lại đây, vấn đề nghệ thuật xây dựng nhân vật của Sôlôkhốp vẫn tiếp tục được xem xét Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh vào một hoặc những yếu tố nghệ thuật đã được đề cập đến trước đây, và chủ yếu vẫn là độc thoại nội tâm, những bức tranh thiên nhiên trong tác phẩm

- "Trong Sông Đông êm đềm, nguyên tắc sử thi của Tônxtôi được coi là thống soái : bao quát tất cả ( ) Thành công của tác giả là phát hiện được thê'giớỉ nội tâm của người nông dân" [89, 279-280]

- "Những phẩm chất đạo đức ưu tú nhất của các nhân vật Sông Đông êm đềm được tạo nên bởi lao động, sự giao hòa với thiên nhiên" [l03,275]

- "Độc thoại nội tâm trữ tình gắn kết ý nghĩ nhân vật với lời tác giả" [81,71]

-" Bức tranh phong cảnh không chỉ làm nền mà còn tái hiện thêm giới tâm hồn nhân vật Thiên nhiên là biểu tượng của cuộc sống, cũng giống như nhan đề đa nghĩa của tác phẩm: Sông Đông êm đềm" [81,81]

- "Trong tác phẩm xuất hiện hàng loạt nhân vật trong những mối quan hệ phụ thuộc, số phận của họ soi sáng cho nhau, bộc lộ những nét mới lạ" ' [113,197]

- "Phụ họa với những sự kiện là những bức tranh phong cảnh tuyệt sắc, những chí tiết chính xác, đầy chất thơ" [113,187]

-" Hình ảnh mặt trời xuất hiện nhiều trong tác phẩm với nhiều những biên thái khác nhau ( ) Mặt đi không chỉ tác động đến trạng thái nhân vật, đem đến niềm vui tự nhiên

mà còn chi phối hành động nhân vật" [ 113, 188 ]

-" Thủ pháp so sánh thiên nhiên với con người được gọi

là khuynh hướng tâm lý ( ) Thiên nhiên và con người trong Sông Đông êm đềm hòa làm một ( ) Cuộc sống con người Côdắc chính là sông Đông" [83,263]

Tuy là sự nhắc lại, nhấn mạnh, nhưng những ý kiến này cũng đã đi sâu hơn trong việc phân tích những yếu tố nghệ thuật, những khía cạnh được đề cập đến, dù chỉ là nêu vấn

đề (ví dụ: Thiên nhiên là biểu tượng cuộc sống; nhan đề đa

nghĩa của tác phẩm; mặt trời chi phối hành động nhân vật )

Trải qua thử thách của thời gian, trải qua sự sàng lọc trong quá trình tiếp nhận của nhiều thế hệ độc giả,

Sôlôkhốp và tác phẩm Sông Đông êm đềm đã khẳng định

được vị trí của mình trong văn học Nga nói riêng và lịch sử văn hóa nhân loại nói chung Trên đất nước Nga, qua bao thăng trầm với những biến động lịch sử dữ dội, khi mà mọi giá trị đều phải đem ra đong đếm, định giá lại, M.Sôlôkhốp vẫn được coi là một trong những nhân vật bi kịch nhất của nghệ sĩ ở thế kỉ XX; là người chép sử lý tưởng của nhân dân, sống vì nhân dân và sống giữa nhân dân", là" tác giả của kiệt tác nổi tiếng trong nền văn hoá thế kỉ XX - tiểu

thuyết sử khi.Sông Đông êm đềm - giải thưởng Nôbei

1965" [113,173] Trong những năm tháng sôi động của thế giới đầu thế kỉ XXI này, nhà văn Nga nổi tiếng I.Bondarep trong cuộc trò chuyện qua điện thoại với nhà phê bình V.Bôndarencô - người phụ trách mục phê bình của báo

Ngày mai, đã nói:" Trong thế kỉ Nga - Xô viết của chúng ta mới tồn tại cho đến năm 1985, đã hình thành một nền văn học bằng vàng đẳng cấp quốc tế Nó đã chinh phục cả thế giới ( ) Trong số các nhà văn Nga vĩ đại nhất của thời Xô viết, tôi có thể nêu tên mà không sợ nhầm lẫn là: Mikhaiin Sôlôkhốp, Xéc gây êxênín, Vlađimia Maỉacôpxki" [23] và Sông Đông êm đềm là chiến công trong sáng tạo nghệ thuật của Sôlôkhốp - Nghệ sĩ vĩ đại của thời đại mới

[113,197]

2 Ở nước ngoài

2.1.Từ khi mới ra đời cho đến khoảng những năm 70

của thế kỉ, Sông Đông êm đềm được đón nhận nồng nhiệt

Nhà văn Iran Bekhadin đã viết:" Không phải ngẫu nhiên

mà sau 37 năm kể từ khi ra đời, Sông Đông êm đềm đã

được dịch ra 70 thứ tiếng khác nhau, trong đó có cả tiếng Utdi (1941), tiếng Arập (1958)" [l06,434]

Thời điểm lịch sử, chiều dài thời giajl của sự tiếp nhận

tự nó đã khẳng định chân giá trị của tác phẩm Những năm

30 của thế kỉ, với thế giới, nước Nga và cách mạng Tháng Mười còn là một khái niệm không phải ai, không phải quốc gia nào cũng hiểu được Bằng nhiều con đường khác nhau,

mà phần nhiều là bí mật, gian khổ Sông Đông êm đềm đã ra

nước ngoài, đến với các nước Phương Tây, Châu Mĩ, Châu

Á xa xôi, trả lời cho những băn khoăn về nước Nga, giúp cho thế giới hiểu nước Nga, cách mạng Nga và nhân dân

Nga." Sôlôkhốp không chỉ là một nhà văn nổi tiếng thế giới Quan trọng là ở chỗ, nhà nghệ sĩ vĩ đại ấy đã chứng minh cho cả nhân loại sự đúng đắn của cách mạng Xô viết,

sự ra đời của một xã hội mới, sự chiến thắng của chuyên chính vô sản ở nước Nga" [l06,9]

Với Sông Đông êm đềm, M.Sôiôkhốp đã cống hiến cho nhân loại" một Iliat rực rỡ Sông Đông êm đềm của Sôlôkhốp được đón nhận nồng nhiệt ở Berlỉn, ở Pari Nước Nga và Sôlôkhốp muôn năm" [l06,16]

Không chỉ có thế, với Sông Đông êm đềm, Sôiôkhốp đã

chứng tỏ một tài năng nghệ thuật lớn Hầu hết trên những

đất nước mà Sông Đông êm đềm đã đến, đã sống một cuộc

sống riêng, người ta đều ca ngợi, đánh giá cao và coi nó"

sánh ngang với Chiến tranh và Hoà bình của L.Tônxtôi"

Từ khi ra đời (1928) đến những năm 70, Sông Đông êm đềm đã xuất hiện ở 25 nước trên thế giới, ở tất cả các châu

lục Có thể dẫn ra đây một số ý kiến đại diện:

-" Sông Đông êm đềm sánh ngang với sử thi Chiến tranh và Hoà bình của L.Tônxtôi bởi sự sâu rộng trong bao

quát hiện thực, trong cảm hứng sử thi, trong tài nghệ phân tích tâm lý với những chi tiết nghệ thuật đặc sắc Qua số phận những con người (Grigôri, tình yêu Acxinhia, cuộc sống ngắn ngủi bất hạnh của Natalia ) M.Sôlôkhốp đã phản ánh những xáo động, những mất mát lịch sử, mở ra trước mắt chúng ta một bức tranh về toàn cảnh nước Nga"

[l06,80]

-" Sông Đông êm đềm tà cuốn sách yêu quý nhất của nhân dân Nga Tác phẩm là khúc khải hoàn ca chói lọi trong sự nghiệp sáng tác của Sôlôkhốp, là thắng lợi của chân lý mà ông đã tiên đoán ông là người viết nên cuốn tiểu thuyết lích sử vĩ đại trong văn học Nga, sau Chiến tranh và Hoà bình, chiếm vị trí quan trọng trong nền văn học cổ điển thế giới" [l06,339]

-" Văn học hiện đại đang có một kiểu tư duy theo một chán chường và cô đơn Đó là bài ca u buồn của nhân loại, đưa người ta vào sự chán chường Nhưng nhân loại đã đứng lên, khoẻ mạnh và tràn đầy sính lực nhờ Sông Đông

êm đềm" [l06,390]

-" Sông Đông êm đềm là một trong những tác phẩm xuất sắc nhất ( ) Sôlôkhốp là một nghệ sĩ thiên tài ( ) Tác phẩm của ông đầy hương vị sử thi bởi cái nồng nàn của đất, hương sắc mùa xuân, sắc vị thảo nguyên được phủ đầy hoa ( ) Trong Sông Đông êm đềm, đằng sau sự

thô lỗ là những tình cảm thực sự của con người" [106,438] Những nhà nghiên cứu ở nước ngoài, những nơi Sông Đông êm đềm đến được cũng tham gia vào cuộc tranh luận

về Grigôri Về cơ bản, người ta đều nhận thấy và khẳng định: Grigôri là nhân vật trung tâm, rất hấp dẫn và cũng

đầy phức tạp." Nhân vật chính Grigôri thuộc số những nhân vật bất tử trong văn học thế giớí như Uylixơ Krixtôp, Hamlet, Lir, Donkisôt, Phauxt, Bôncônxki, Bêdukhốp, Mưskin " [81,73] Các nhà nghiên cứu, những nhà văn, những chiến sĩ cộng sản ở những quốc gia mà Sông Đông

êm đềm đã đến, đã ở, đã chiến đấu" đều thừa nhận tính điển hình của Grigôri." Grigôri hiện lên trước chúng ta, trước hết là con người có một nhân cách tiềm tàng, một khả năng vươn lên phía trước không mệt mỏi Đây chính là nhiệt tình

cơ bản của nhân vật [ 106, 13]." Sôlôkhốp trong Sông Đông êm đềm chỉ cho thế giới thấy không phải số phận một con người Côdắc Grigôri mà là số phận nhân dân, chỉ cho ta thấy những mối quan hệ cũ, sự tan rã của chúng và

sự ra đời của những quan hệ mới" [106,221] Các nhà

nghiên cứu cũng đã thống nhất ở chỗ: Grigôri có một số phận bi kịch và đó chính là số phận bi kịch của nhân dân Nga Lí giải bản chất bi kịch của nhân vật, khẳng định sự cần thiết có một số phận bi kịch như thế, các nhà nghiên cứu theo khuynh hướng đồng tiếp nhận đã cho rằng:

- " Sông Đông êm đềm sở dĩ có sức hấp dẫn mãnh liệt chính là nhờ có sự dao động của Grigôri giữa Bạch vệ và Hồng quân Điều này giúp ta nhìn sâu hơn vào mâu thuẫn thời đại và những sai lầm trong cuộc đấu tranh chống bọn phản cách mạng" [l06,122]

-" Sôlôkhốp đã miêu tả sự dao động của Grigôri nhưng

đó không phải là sự dao động của nhà văn Nhà văn là một" ong sô' những người không dao động ông đã dũng

cảm và tự tin khi sáng tạo ra chính một nhân vật dao động, nghi ngờ, thiếu niềm tin, thậm chí còn rơi vào trạng thái trống rỗng, chán chường" [l06,123]

-" Grigôri không phải là kẻ phá hoại, cũng không là kẻ thất bại ( ) Nỗi đau khổ của chàng là nỗi đau khổ vĩ đại trong đó chứa đựng sức mạnh của chính chàng, với tâm hồn phóng khoáng, đến với nhân dân, xóm làng thân thuộc, đem lại cho mọi người, cho cuộc sông mới câu trả tời đúng với tương tâm" [l06,63] Bên cạnh những khẳng định, tôn

vinh tác phẩm, nhận thức đúng về Grigôri là không ít những phủ nhận, bác bỏ, xuyên tạc Từ những năm cuối

thập kỉ 20, đến thập kỉ 30:" Người ta cũng đặt ra quá trình sáng tạo Sông Đông êm đềm, đề cập đến tính thiếu trung thực của tác phẩm văn học này Người ta xem cá tính của Grigôri là đối lập với những chuẩn mực của nhân dân thế giới" [l06,8] Ở thời điểm này, các nhà nghiên cứu theo

khuynh hướng phản tiếp nhận chủ yếu phê phán tác giả của

Sông Đông êm đềm Họ cho rằng, qua Sông Đông êm đềm, Sôlôkhốp đã bộc lộ rõ" tính chất của chủ nghĩa hoà bình", đã" thiếu sự căm thù đối với những kẻ theo Bạch vệ" và trong cách miêu tả, đã để cho những" hành vi, cử chỉ của Bạch vệ cũng đem đến cho độc giả cảm tưởng như với những chiến sĩ Côdắc" [l06,32] Có ý kiến cho rằng:" Vấn

đề cơ bản của Sông Đông êm đềm là tính thụ động và sự chống đối của tầng lớp nông dân, chông tại tất cả cuộc sông mới, chống lại tất cả những gì đi ngược hoặc làm thay đổi truyền thống Không có cuộc chiến tranh hay cách mạng nào buộc người Côdắc suy nghĩ khác đi Chỉ cần quay về với sông Đông là lập tức họ quay về với thói quen

cũ và sống lại truyền thông cũ Tất cả bi kích trong tác phẩm đều được thểhíện qua quan niệm này" [106,114]

Những ý kiến này xuất phát từ chỗ chưa thực sự chú ý

đến tư tưởng chủ đạo của tác phẩm, những bước ngoặt lịch

sử của nước Nga mà Sôlôkhốp đã đưa vào tác phẩm Thực

tế cho thấy chiến tranh thế giới và cách mạng đã buộc người Côdắc phải có những suy nghĩ, lựa chọn chính trị, để phân biệt được ai là anh em, là bạn đường tin cậy, ai là kẻ thù không đội trời chung Mặt khác, những ý kiến này cũng

đã không thấy được tính vận động của người Côdắc trong điều kiện lịch sử đó Người Côdắc không chỉ có những tập tục, thói quen cổ hủ, mà ở họ còn có một truyền thống nữa

- truyền thống cách mạng Đặc điểm truyền thống này đã giúp cho việc giải thích vì sao cách mạng lại có chỗ đứng ở vùng sông Động

Những năm 40, 50 vẫn tiếp tục xuất hiện những ý kiến xuất phát từ tư tưởng chống cộng, cố tình xuyên tạc tính tư

tưởng và tính nghệ thuật của Sông Đông êm đềm như:

" Sôlôkhốp đưa ra nhân vật cô đơn và đối lập cá nhân với tập thể quần chúng" [l06,81]

Từ những năm 60 của thế kỉ trở đi, sự tranh luận về Grigôri là khuynh hướng chủ yếu Một số nhà phê bình nước ngoài (Balan, fran) vẫn tiếp tục phủ nhận vai trò nhân vật Grigôri Nhà nghiên cứu D.Baranxki (Balan) đã có

nhiều sai lầm khi cắt nghĩa Grigôri ông cho rằng Grigôri là vật cản của lịch sử, là nhân vật cô đơn không có chỗ đứng trong thế giới, trong nhân dân D.Baranxki còn nhấn mạnh

nguyên nhân bi kịch của Grigôri chính là sự" lầm lạc"

Nhà nghiên cứu văn học nan: Bêkhađin, bên cạnh việc

khẳng định những thành công của Sông Đông êm đềm, cũng sai lầm khi cho rằng: Grigôri là" con rối, bù nhìn, luôn chao đảo vì nghĩ ngờ và mất mát, dẫn đến sự thất bại không tránh khỏi" [l06,435]

Năm 1966, nhà nghiên cứu Đ.Nhezencôvic (Nam Tư)

vẫn còn tuyên bố:" Sông Đông êm đềm viết về những điều

vô nghĩa trong cuộc sống, vô nghĩa của cách mạng và vô nghĩa cả trong tình yêu" [l06,15] Đến những năm 70

Đ.Nhezencôvic đã có sự thay đổi trong cách nhìn đối với

Sông Đông êm đềm và nhân vật Grigôri Trong cuốn" Lược

sử truyền thống văn học Nga" (1973) ông dành riêng một chương viết về nhân vật Grigôri, với tên gọi Bì kịch Grigôri trong Sông Đông êm đềm của M.Sôlôkhốp Tại đây, ông đã có những cắt nghĩa đúng về nhân vật." Việc M.Sôlôkhốp đê Grigôri đến với Fômin không phải làm giảm đạo đức của nhân vật như một số nhà phê bình đã giải thích, mà để nhân mạnh giá trị, phẩm chất của nhân vật ( ) Rơi vào tình huống uý, Grigôri nhằm bảo vệ nhân tính của mình" Ông cũng khẳng định: hành động Grigôri ném vũ khí xuống dòng sông Đông đã" nâng Grigôri lên đỉnh cao đầy chất thơ trong Sông Đông êm đềm"

" Sôlôkhốp đã rất hoàn hảo trong phân tích tâm lí, tính cách nhân vật khiên cho họ" ở thành những điển hình bất

hủ ( ) Sôlôkhốp đặc biệt thành công khì xây dựng Acxínhia - người phụ nữ nồng nàn cháy bỏng ( ) Acxinhia

là hình tượng nghệ thuật tuyệt vời nhất đem đến cho tác phẩm tính chân thực và sức cuốn hút lớn" [l06,141]

Lêona Dnheva trong bài" Bức tranh hiện thực về cuộc sống Côdắc trong tiểu thuyết Sông Đông êm đềm" (1934)

cũng nhận định:

" Thành thực mà nói, các nhân vật đứng trước chúng tôi như những con người đang sống Chẳng lẽ đó không là điều mà chúng ta gọi là nghệ thuật đích thực hay sao?"

[i06,438-439]

Tờ báo Nhân dân tự do (CHLB Đức) tháng 5/1950 đăng một bài báo lớn với nhan đề Nhà thơ của sông Đông, trong đó có đoạn:" Nhà văn đã sử dụng rất nhiều phương tiện và thủ pháp nghệ thuật đặc sắc: những ẩn dụ, điển hình, những đối thoại đầy hình ảnh, những tục ngữ, thành ngữ mang trí tuệ nhân dân Tất cả những phương tiện ấy

đã hé mở sức mạnh tâm hồn nhân vật" [l06,80]

Năm 1960, hai nhà nghiên cứu văn học Mỹ Dorothy

Brewster và John Angus Burell cho ra đời công trình Tiểu thuyết hiện đại, trong đó dành một chương về M.Sôlôkhốp

Tại đây, họ đã khẳng định tài năng nghệ thuật của

M.Sôlôkhốp trong việc miêu tả nhân vật:" Cách tác giả miêu tả Gllgôrí thật tuyệt diệu, khéo léo vô cùng ( ) tác giả không hề giản dí hóa quá đáng hoặc vẽ vời quá đáng tâm lý nhân vật đó" [3,363]

Năm 1965, nhà nghiên cứu người Pháp AnhTrưa viết:"

Tôi rất thán phục M.Sôlôkhốp Đây là nhà văn vĩ đại với cảm hứng sử thi đã miêu tả những sự kiện bí kịch, những

tình cảm, thiên nhiên trữ tình sâu lắng Tác phẩm của M.Sôlôkhốp tràn đầy sức mạnh và chất thơ" [ 106, 124]

Những nhận định trên đã nêu được giá trị thẩm mĩ, sức

hấp dẫn của nhân vật trong Sông Đông êm đềm Những

nhận định này, thêm lần nữa, khẳng định giá trị tác phẩm Ngoài ra, chúng tôi còn nhận thấy, các nhà nghiên cứu đã bắt đầu chú ý đến thế giới nội tâm nhân vật và một trong những biện pháp hỗ trợ cho việc thể hiện tâm trạng nhân vật là những bức tranh thiên nhiên Còn thế giới nội tâm nhân vật được tác giả miêu tả như thế nào, bằng những biện pháp nghệ thuật cụ thể nào, các nhà nghiên cứu chưa đề cập đến

2.2 Ở Việt Nam, xu hướng tiếp nhận chủ yếu là khẳng định và ngày càng tập trung làm sáng rõ vai trò, sự hấp dẫn nhân vật trung tâm Chúng tôi phân những ý kiến về tác phẩm, về nhân vật Grigôri theo thời gian

Những ý kiến xem xét nhân vật, tác phẩm chủ yếu mang tính xã hội học Ý kiến sớm nhất là của dịch giả

Nguyễn Thụy Ưng Trong lời giới thiệu Sông Đông êm đềm, ngoài việc nêu những đánh giá về tác giả, tác phẩm

nói chung, dịch giả dành sự chú ý nhất định cho nhân vật Grigôri

'Trong hình tượng Grigôrì, chúng ta thấy tập trung đầy

đủ và cao độ tất cả các tính chất của giai cấp mà chàng đại biểu" [78,20]

-" Nghệ thuật cao cường của Sôlôkhốp là ở chỗ ông thấy được tình hình thực tê' trong toàn bộ tính phức tạp của nó, các điều kiện chi phối nó, trong các quy luật khắc nghiệt của nó, đặc nhân vật vào sâu trong các tình hình thực tê' ấy để mà tiên hành một công trình phân tích tâm lý nhân vật với một quy mô lớn, thể hiện nhân vật một cách

cực kì cụ thể, sống động và trọn vẹn" [78,20]

- Hoàng Trinh trong bài Thử tìm hiểu Sôlôkhốp - Một nghệ sĩ của cuộc sống và thời đại cũng quan niệm:" Grigôri là một Côdắc, nhưng trước hết là một trung nông ( ) Grigôri có một tâm hồn mãnh liệt, gắn bó với cuộc sống lao động, yêu thiên nhiên, say mê tiếng hát, tình yêu sôi nổi đắm đuối Đó là những biểu hiện tốt đẹp của con người lao động đã được cá thể hoá cao độ ở Grigôrí Nhưng nếu Grigôri đì theo bọn phản cách mạng cũng vì anh ta là một trung nông Côdắc" [75,85]

* Từ những năm 80 trở đi, nhân vật Grigôri được chú ý nhiều hơn trong quá trình tiếp nhận theo khuynh hướng thi pháp học Xu hướng khẳng định nhân vật cũng tập trung hơn Các tác giả nghiên cứu đã chú ý hơn đến những góc

độ khai thác, phân tích nhân vật, đặng tìm câu trả lời đích thực về nhân vật

-" Trong dòng chảy sôi sục của lịch sử người Côdắc, lịch sử nước Nga, toàn bộ cuộc đời và toàn bộ thê' giới tỉnh thần của Grigôri Mêlêkhốp đã phản ánh một xung đột gay gắt và bi thảm này" [38]

-" Những trăn trở, lầm lạc, day dứt của Grigôri giữa cuộc đấu tranh giai cấp khốc liệt đó tạo nên xung đột nghệ thuật của tác phẩm và trở thành xung lực phát triển cốt truyện"," nhân vật trung tâm của tác phẩm Grigôri được

mô tả và đánh giá trong mối quan hệ chặt chế với nhân dân Xung đột nghệ thuật của tác phẩm được thể hiện chủ yếu qua nhân vật này Nó cũng là đầu một quy tụ các bình diện kết cấu, các tuyến cốt truyện, là tiêu điểm thể hiện tập trung tư tưởng cơ bản của tác phẩm" [16,71]

Năm 1985, nhân kỉ niệm lần thứ 80 ngày sinh của Sôlôkhốp, Bùi Hiển đã viết:

" Có thể hình dung hằng đêm, hang đêm trong quá trình sáng tạo đầy căng thẳng, vừa đầy hào hùng, tác giả trò chuyện, tâm tình với nhân vật của mình ông dò hỏi, ông thúc giục, ông cật vấn con người mà ông xiết bao yêu mến nhưng cũng làm ông xiết bao lo lắng, bực bội, có khí giận dữ nữa"

" - Grigôri, vì sao nên nông nỗi ấy? Hãy nói xem, thật

ra anh muốn gì?

- Tôi muốn đi tìm sự thật - Grigôri âm thầm đáp - Tôi sẵn sàng đi đến tận cùng, sẵn sàng hứng chịu những khổ đau giằng xé cũng như những sợ hãi kinh hoàng, sẵn sàng làm những thứ nghiệm phải trả giá Cái tạng con người tôi thậm chí dám cho phép tôi sẵn sàng phạm vào những lỗi lầm nghiêm trọng nhất để cuối cùng tìm ra đâu là lẽphảỉ, đâu là chân lí, đâu là quyền lợi thực sự, hạnh phúc đích thực của mình và của người sống quanh tôi Thế đấy, biết làm sao được" [55,172]

Hàm chứa trong ý kiến của Bùi Hiển là dự định sáng tạo của tác giả, giá trị của sự sáng tạo đó, bản chất thẩm mĩ của Grigôri Rõ ràng, nhân vật đã phát triển theo đúng nội tại khách quan của nó, có sức sống của riêng nó Đó cũng chính là thành công lớn của Sôlôkhốp

Năm 1986, trên tuần báo Văn nghệ số 9, ra ngày 1

tháng 3 xuất hiện bài viết" M.Sôlôkhốp và nghiên cứu phê bình văn học Xô viết của Lã Nguyên Bên cạnh việc tổng

lược quá trình tiếp nhận Sôlôkhốp và tác phẩm của ông trong giới phê bình nghiên cứu Xô Viết Là Nguyên tiếp tục khẳng định vị trí của Sôlôkhốp trên văn đàn thế giới Điều đáng chú ý là bài viết đã chỉ ra tính chất mở của vấn đề

Sôlôkhốp và Sông Đông êm đềm

" Bên trong cái quy mô lích sử được phản ánh trong tác

phẩm Sôlôkhốp đặt ra hàng loạt vấn đề quan trọng có liên quan đến vận mệnh toàn nhân loại ( ) Những vấn đề tác phẩm của ông đặt ra trước giới nghiên cứu và phê bình cũng rất phong phú và đa dạng Có vấn đề đang tranh luận, có vấn đề đang chờ lời giải đáp [52]

* Đến những năm 90, các nhà nghiên cứu Việt Nam, thêm lần nữa, lại khẳng định Sôlôkhốp và tác phẩm của ông Nhà nghiên cứu văn học Nga Nguyễn Hải Hà đã viết:

-" ( ) Sông Đông êm đềm, một trong những bức tranh văn học hoành tráng của thế kỉ bộc lộ tài năng khám phá lích sử, mô tả bi kịch của con người và cách mạng Đó cũng là thiên sử thi thấm đượm văn hoá dân gian và nụ cười bất tận của người Côdắc" [14,7]

-" Những gì trong di sản văn học của Sôlôkhốp chịu được thử thách của thời gian? Có thể nói phần lớn sáng tác của Sôlôkhốp cho đến nay vẫn còn nguyên giá trí Đặc biệt

là tiểu thuyết Sông Đông êm đềm và truyên ngắn" Số phận con người" " [13,80]

Những ý kiến trên đã góp phần cùng thế giới tôn vinh Sôlôkhốp và biểu thị lòng mến yêu, ngưỡng mộ một thiên tài nghệ thuật của văn học Nga, đất nước Nga

Như vậy, việc nghiên cứu tác giả, tác phẩm của Sôlôkhốp nói chung còn rất ít ỏi Việc nghiên cứu nghệ thuật xây dựng nhân vật cũng ở trong tình trạng đó Ý kiến sớm nhất đề cập đến nghệ thuật xây dựng nhân vật trong

Sông Đông êm đềm là của Nguyễn Thụy ứng - dịch giả Sông Đông êm đềm, xuất bản ở Việt Nam năm 1959 Chủ

yếu dịch giả tiếp cận với tác phẩm ở góc độ xã hội học Bên cạnh đó, dịch giả cũng đề cập đến nghệ thuật xây dựng nhân vật của Sôlôkhốp

" Cá tính của Grigôri, chuyện tình duyên của Grigôri,

gia đình Grigôri, cả đến đặc điểm thể chất của Grigôri đều hết sức độc đáo có thể nói là trộn không lẫn ( ) Nghệ thuật cao cường của Sôlôkhốp là ở chỗ ( ) đặt nhân vật của mình vào sâu trong các tình hình thực tế để mà tiến hành một công trình phân tích tâm lý nhân vật với một quy mô lớn, thể hiện nhân vật một cách cực kì cụ thể, sông động và trọn vẹn" [78,20]

Ngoài ra, Nguyễn Thụy ứng cũng chú ý đến một biện pháp nghệ thuật nữa trong xây dựng nhân vật của Sôlôkhốp ông nhận định :

" Sôlôkhốp thường không tả cảnh để mà tả cảnh, phong cảnh thiên nhiên bao giờ cũng có nhiệm vụ làm nổi bật thêm tình cảm con người" [78,27]

Sau Nguyễn Thụy ứng, Hoàng Trinh cũng nhận xét:

"Thiên tài của Sôlôkhốp về phương diện nghệ thuật biểu hiện ở nhiều mặt: phương pháp xây dựng điển hình, cách vận dụng và tập hợp tình tiết, kĩ xảo tả người, tả cảnh, lôi dùng ngôn ngữ v.v '1 [75] Nhà nghiên cứu văn học

Hoàng Trinh cũng đã xác định Grigôri là một điển hình, có

cá tính không giống ai, đại diện cho những trung nông Côdắc Nhưng điển hình đó được xây dựng như thế nào, thì tại đây ông chưa chỉ ra

Một nguồn tư liệu nữa cần được xem xét đến, đó là

cuốn giáo trình Lịch sử văn học Xô viết, tập 2 của M

Nubarốp Cuốn giáo trình này được dịch và in ở việt Nam năm 1961 , là tài liệu dùng cho việc giảng dạy văn học Xô viết ở Việt Nam những năm 60 Ở chương viết về

Sôiôkhốp, tại phần Một số đặc điểm nghệ thuật của Sôlôkhốp, M.Nubarốp đã khẳng định các nhân vật của Sôlôkhốp đều được xây dựng trên cơ sở" xác định các đặc điểm tâm lý xã hội", và tài năng của Sôlôkhốp là ở chỗ đã tạo ra" yếu tố trữ tình của con người đằng sau cái vẻ cục

mịch bề ngoài" Về yếu tố thiên nhiên trong Sông Đông êm đềm, M.Nubarốp cũng nhận định:" Đối với Sôlôkhốp, phong cảnh thiên nhiên là một trong những biện pháp làm nổi bật tâm lý con người" 'Thiên nhiên, trước hết, thường làm nổi bật hơn lên những trạng thái tâm hồn của con người, hoà hợp với tâm hồn con người" [56,201]

Đến những năm 80 của thế kỉ, việc tiếp cận tác phẩm, nhân vật ở Việt Nam đã có một bước chuyển lớn Các ý kiến có được ở thập kỉ này chưa nhiều nhưng cũng góp phần tạo nên bước chuyển trong nghiên cứu Ngoài việc xem nhân vật Grigôri là ai, các ý kiến đã rất chú ý đến việc tìm hiểu xem nhân vật được miêu tả, khắc họa như thế nào? Đáng chú ý là ý kiến của Huy Liên trong bài nghiên

cứu Tìm hiểu một vài đặc điểm thỉ pháp Sôlôkhốp trong bộ tiểu thuyết - sử thỉ Sông Đông êm đềm in trong Tạp chí văn học, số ra 5/1984 Huy Liên đã định hình nhân vật Grigôri

" Sự sáng tạo táo bạo của Sôlôkhốp khiến giới phê bình phải ngỡ ngàng ở chỗ, mặc dù có những sai lầm to tớn, Grigôri vẫn là một điển hình đẹp" [38] Huy Liên bắt đầu

chú ý phân tích đặc điểm nghệ thuật xây dựng tính cách nhân vật Grigôri Đó là sự tác động của môi trường, hoàn

cảnh; đó là" một chi tiết đều như những dòng suối nhỏ hội

tụ vào dòng chảy lớn của các biên cố lịch sử và nhân vật chính lại được đặt vào tiêu điểm của các biến cố lịch sử" [38]; đó là việc sử dụng những chi tiết bề ngoài và" hành vi hướng nội" của nhân vật, tạo tiền đề cho việc khắc họa tính cách nhân vật Tác giả khẳng định:" Với những chi tiết về hành vỉ, cử chỉ, dáng vẻ, Sôlôkhốp tạo nên cả một giải điệu trọn vẹn của hoạt động nội tâm nhân vật" Về vai trò của thiên nhiên trong Sông Đông êm đềm, Huy Liên có nhận định:" Phong cảnh có vai trò rất quan trọng về mặt chức năng trong phong cách tiểu thuyết Sôlôkhốp Phong cảnh

góp phần khơi sâu tâm trạng nhân vật, khơi sâu tư tưởng chủ đề, thể hiện sự đánh giá của tác giả đối với nhân vật và biên cố" [38]

Bài báo của Huy Liên là bài nghiên cứu đầu tiên đề cập

tương đối toàn diện vấn đề thi pháp trong Sông Đông êm đềm Nhưng, với khuôn khổ bài báo, tác giả chủ yếu dừng

ở mức nêu vấn đề

Năm 1985, Huy Liên có dịp trở lại với những vấn đề

trên ở chương" M.A.Sôlôkhốp" [37,807- 852] trong cuốn lịch sử văn học Nga", viết cùng nhiều tác giả Một lần nữa,

tác giả lại khẳng định những đóng góp, cách tân của Sôlôkhốp trong nghệ thuật xây dựng nhân vật Huy Liên đã rất có lý khi so sánh biện pháp tâm lý của Sôiôkhốp với các

bậc tiền bối A.Puskin, L.Tônxtôi, A.Tsêkhốp: trong Sông Đông êm đềm( ) lời tác giả ngắn gọn kết hợp với độc thoại nội tâm của nhân vật Lời tác giả có xen vào ngữ điệu của nhân vật, hoặc độc thoại của nhân vật có xen vào ngữ điện của tác giả Sự xen kẽ này khiên cho tâm trạng nhân vật vừa được bộc lộ một cách khách quan, chân thực, lại vừa được lý giải sáng tỏ" [37,830]

Năm 1988, Nhà xuất bản Giáo dục xuất bản cuốn giáo

trình Văn học Xô Viết (2 tập) do Nguyễn Hải Hà, Đỗ Xuân

Hà viết Tại chương III (chương về Sôiôkhốp) Nguyễn Hải

Hà đã dành phần lớn số trang cho việc phân tích tác phẩm

Sông Đông êm đềm theo hướng tiếp cận thi pháp học

Ngoài việc chỉ ra những đặc điểm của tiểu thuyết sử thi nhằm khẳng định sự tiếp thu truyền thống các nhà văn lớp trước của Sôlôkhốp, Nguyễn Hải Hà còn đưa ra những ý kiến sâu sắc về nhân vật trung tâm Grigôri:

" Nhân vật trung tâm của tác phẩm, Grigôri Mêlêkhốp, được mô tả và đánh giá trong mối quan hệ chặt chẽ với nhân dân Xung đột nghệ thuật của tác phẩm được thểhíện

chủ yếu qua nhân vật này Nó cũng là đầu một quy tụ các bình diện kết cấu, các tuyên côi truyện, là tiêu điểm thể hiện tập trung tư tưởng cơ bản của tác phẩm" [16, 71 ] -

Theo Nguyễn Hải Hà, nhân vật Grigôri được tác giả xây dựng, soi chiếu ở nhiều toạ độ Đó là vị trí xã hội người trung nông Côdắc, mang trong mình truyền thống văn hoá

đầy mâu thuẫn; đó là dòng máu của" nòi" nhà Mêlêkhốp; là

môi trường văn hoá dân gian, đời sống nhân dân và thời đại, là những cuộc đấu tranh phức tạp và dữ dội của thời đại đó Từ những khía cạnh đó, Nguyễn Hải Hà nhận định:

" Nhân vật của M.A.Sôlôkhốp sinh động vì ông soi sáng

nó từ nhiều phía và thể hiện nó bằng nhiều biện pháp: Mô

tả trực tiếp lời lẽ hành động và suy nghĩ, thể hiện tâm trạng qua đối thoại , độc thoại nội tâm, qua lời bán trực tiếp, qua phong cảnh thiên nhiên" [16,75]

" Thái độ tác giả kín đáo nhưng bộc lộ lo qua hình tượng nhân vật (ví tâm hồn Grigôri như đáy giếng cạn đen ngòm, như đồng cỏ bị đốt trụi, mặt trời đen ngòm) Kết thúc bỏ ngỏ nhưng không lập lờ hai mặt" [16,77]

Đóng góp vào ngành Sôlôkhốp học ở Việt Nam còn có

hai luận án Tiến sĩ của Phạm Vĩnh Cư và Phạm Gia Lâm được thực hiện tại Liên Xô cũ Đối tượng nghiên cứu của

Phạm Vĩnh Cư trong luận án: Vấn đề anh hùng trong sáng tác của M.A.Sôlôkhôp (1985) là chủ nghĩa anh hùng cách mạng, và Sông Đông êm đềm là một trong những tác phẩm

được tác giả quan tâm Tác giả luận án tiếp tục khẳng định

số phận bi kịch của nhân vật Grigôri Tác giả nhấn mạnh

tới nghệ thuật sử thi của Sông Đông êm đềm được thể hiện

ở hành động của nhân dân, khối quần chúng đông đảo, ở

những bức tranh kì vĩ, những phong tục đời sống v.v Luận án của Phạm Gia Lâm với đề tài: Chủ đề Tổ quốc và chủ nghĩa yêu nước trong văn học Xô Viết và văn học Việt

Nam (1988) đã tiếp tục đóng góp cho lịch sử nghiên cứu

Sôlôkhốp trong so sánh với văn học Việt Nam, khẳng định vai trò, ý nghĩa sáng tác của Sôlôkhốp trên văn đàn thế giới Cả hai tác giả luận án đều tập trung khai thác bản chất

của chủ nghĩa anh hùng cách mạng trong Sông Đông êm đềm, đều tìm thấy sự tương đồng giữa chủ nghĩa anh hùng

Xô viết và chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam trong văn học

Từ thập kỉ 90 trở lại đây, qua theo dõi, chúng tôi chưa

thấy có tiếp sự nghiên cứu về Sông Đông êm đềm Như

vậy, có thể khẳng định, bài báo của Huy Liên, chương viết

về M.A.Sôlôkhốp của Huy Liên, Nguyễn Hải Hà là những công trình nghiên cứu cụ thể về Sông Đông êm đềm

và về Sôlôkhốp Có thể coi đây là thành tựu nghiên cứu

Sông Đông êm đềm nổi bật ở Việt Nam những năm 80 Cả

hai tác giả Huy Liên và Nguyễn Hải Hà đã tiếp nối truyền

thống nghiên cứu về Sôlôkhốp và Sông Đông êm đềm của

các nhà nghiên cứu văn học Nga, đều đã chú trọng vào chiều sâu bản chất nghệ thuật của hình tượng Grigôri Cả hai tác giả của hai cuốn giáo trình đều đã khẳng định sức sống lâu bền, mạnh mẽ, vai trò trung tâm, sức hút của hình tượng Grigôri và qua đó khẳng định tài năng sáng tạo độc đáo của Sôlôkhốp Do tính chất và khuôn khổ giáo trình, hai tác giả mới dừng sự phân tích nhân vật ở bước giới thiệu tổng quát, gợi nét chứ chưa dành riêng cho nhân vật cho vấn đề nghiên cứu chuyên biệt

Như vậy, có thể nói, Sôlôkhốp là nhà văn rất có bản lĩnh

Tiểu thuyết Sông Đông êm đềm đã trải qua một quá

trình tuyển mộ độc giả gay gắt và để rồi, sau hơn nửa thế kỉ

chiến đấu, tác giả và tác phẩm đã chiến thắng." Lịch sử sáng tạo Sông Đông êm đềm của Sôlôkhốp có thể nói là