VĂN KIỆN ĐẢNG TRONG DẠY - HỌC LỊCH SỬ

Văn kiện Đảng được sử dụng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông Văn kiện Đảng là một nguồn tài liệu có ý nghĩa quan trọng đối với việc nghiên cứu và dạy học lịch sử Tuy việc sử dụng

TS ĐỖ HỒNG THÁI - TS BÙI THỊ THU HÀ

VĂN KIỆN ĐẢNG TRONG DẠY - HỌC LỊCH SỬ

(Tài liệu dùng trong trường phổ thông cao đẳng và đại học)

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Mã Số: 02.02.81/332 ĐH2006

LỜI GIỚI THIỆU

iệc học tập lịch sử ở trường phổ thông đòi hỏi học sinh phải sử dụng, làm việc với nhiều loại tài liệu Đó là những cơ sở quan trọng để nhận thức biết và hiểu lịch

sử Văn kiện Đảng là một loại tài liệu thành văn, đã khẳng đinh tính cần thiết của

nợ đối với việc nâng cao chất lượng giáo dục của bộ môn Lịch sử Về điều này, chúng

ta đã nhận thức rõ, song trong thực tế dạy học ở trường phổ thông lại chưa thực hiện tốt.

Nắm vững đề lí luận và am hiểu thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông,

TS Đỗ Hồng Thái và TS Bùi Thị Thu Hà đã biên soạn quyển “Văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử? Đây là một cố gắng Đảng khuyến khích, đóng góp vào việc đối mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông.

Sách gồm 3 chương:

- Chương 1: Việc sử dụng văn hiện Đảng trong dạy học lịch sử ở trường phổ

thông, giải quyết các vấn đề lí luận về văn kiện Đảng và việc sử dụng văn kiện Đảng Phần này có tác dụng định hướng về mặt phương pháp luận cho việc xác định,Chọn các đoạn trích và phương pháp sử dụng văn kiện Đảng có hiệu quả.

- Chương 2: Những vấn đề lịch sử trong văn hiện Đảng được sử dụng vào dạy

học ở trường phổ thông, trình bày các đoạn trích trong văn kiện Đảng liên quan đến các vấn đề về nhận thức lịch sử - lịch sử Việt Nam và lịch sử thế giới Đây là phần chú yếu của sách, được xây dựng nhằm phục vụ tốt nhất chương trình lịch sử ở trường phổ thông Các đoạn trích này rất phong phú về nội dung thuộc các lĩnh vực phương pháp luận, khoa học lịch sử Tài liệu được sắp xếp theo trình tự thời gian của các sự kiện, theo cấu trúc chương trình lịch sử ở trường phổ thông, tập trung làm nổi bật một số vấn đề cơ bản của các khóa trình.

- Chương 3: Phương pháp sử dụng văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử ở

trường phổ thông trình bày các nguyên tắc và biện pháp sư phạm trong việc sử dụng văn kiện Đảng vào dạy học lịch sử ở trường phổ thông Phần này có ý nghĩa thiết thực, cụ thể, bởi vì, cần phải thể hiện vào thực tiễn dạy học một cách linh hoạt, sáng tạo, có hiệu quá Tuy chỉ mới là những kinh nghiệm được khái quát hóa, song những điều trình bày cũng giúp cho giáo viên có thể vận dụng sáng tạo, chủ động.

Dù không tránh khỏi một số nhược điểm nhất sinh như việc chọn một vài đoạn trích chưa thật cân đối về số lượng, nội dung chưa thật sát với yêu cầu của việc dạy học Lịch sử ở trường phổ thông, song cuốn sách này là một tài liệu - công cụ có ý nghĩa và giá trị về mặt sư phạm Sách được sử dụng ở các trường phổ thông, Cao đẳng và Đại học Sư phạm chuyên ngành Lịch sử và là tài liệu tham khảo cho những người làm công tác sử học, ham thích lịch sử.

Chúng tôi xin trân trọng giới thiệu với đồng nghiệp, sinh viên và các em học sinh quyền sách bổ ích này, mong bạn đọc góp ý với tác giả để hoàn thiện sách hơn nữa.

GS.TS PHAN NGỌC LIÊN

Chủ tịch Hội đồng bộ môn Lịch sử thuộc Bộ Giáo dục và Đào tạoV

LỜI NÓI ĐẦU

hằm góp phần nâng cao toàn diện chất lượng dạy học lịch sử ở trường phổ thông

(Trung học cơ sở và Trung học phổ thông) chúng tôi biên soạn quyển “Văn kiện

Đảng trong dạy học lịch sử” (Tài liệu dùng trong trường phổ thông).

Sách thuộc loại tài liệu - công cụ cho giáo viên và học sinh trường phổ thông, tài liệu tham khảo cho sinh viên các trường Cao đẳng và Đại học Sư phạm.

Việc biên soạn sách được dựa trên cơ sở những nguyên tắc phương pháp luận sử học và lí luận về phương pháp dạy học lịch sử.

- Văn kiện Đảng là một loại tài liệu thành văn có giá trị về khoa học, thể hiện

quan điểm, tư tưởng đúng đắn của đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh về các vấn đề lịch sử Việt Nam và thế giới Do đó, tài liệu văn kiện Đảng cần thiết đối với việc nghiên cứu

và dạy học lịch sử, giúp chúng ta nhận thức đúng quá khứ, tin tưởng vào con đường phát triển tương lai.

- Việc sử dụng văn kiện Đảng thế hiện tính Đảng trong dạy học và nghiên cứu

lịch sử của chúng ta Việc thống nhất tính Đảng, tính khoa học trong sử dụng văn kiện Đảng sẽ góp phần nâng cao chất lượng giáo dục và nghiên cứu lịch sử Đây là vấn đề

về nguyên tắc phương pháp luận sử học mácxít - Lênin nít và tư tưởng Hồ Chí Minh

mà chúng ta cần quán triệt.

- Phương pháp sử dụng văn kiện Đảng phải tuân thủ những nguyên tắc dạy học

lịch sử, đặc biệt là nguyên tắc sử dụng các loại tài liệu trong dạy học lịch sử, mà văn kiện Đảng là một loại tài liệu tham khảo quan trọng Tuy nhiên, việc vận dụng các nguyên tắc dạy học lịch sử vào sử dụng tài liệu văn kiện Đảng cần phải tránh những sai lầm, thiếu sót như: bệnh công thức, giáo điều, “minh họa chủ nghĩa” mà phải hết sức linh hoạt, sáng tạo Giáo viên cần căn cứ vào mục tiêu giáo dục, mục tiêu môn học, mục tiêu các chương, bài cụ thể, xuất phát tư nội dung dạy học trên lớp, các hoạt động ngoại khóa, việc kiểm tra đánh giá để lựa chọn, sử dụng các đoạn trích văn kiện Đảng cho phù hợp, không quá tải, phát huy tính tích cực của người học.

Từ những cơ sở lí luận và thực tiễn như vậy, chúng tôi biên soạn quyển sách này với ba nội dung cơ bản:

- Những vấn đề lí luận về văn kiện Đảng: - nội dung, vai trò, ý nghĩa đối với việc

dạy học (nghiên cứu) lịch sử.

- Những vấn đề lịch sử trong văn kiện Đảng phục vụ việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông.

- Phương pháp sử dụng văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông,

sử dụng văn kiện Đảng vào dạy học lịch sử ở trường phổ thông cũng như trong nghiên cứu lịch sử là điều cần thiết, song không được quá tải, không biến bài học lịch sử thành một bài học chính trị khô khan, công thức, không gây hứng thú cho người học.

Nội dung sách “Văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử” là kết quả nghiên cứu

N

Luận án tiến sĩ của Đỗ Hồng Thái, bảo vệ thành công năm 2002 và đề tài nghiên cứu của tiến sĩ Bùi Thị Thu Hà, Học viện Chính trị khu vực I, thuộc Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh Các tác giả trân trọng cảm ơn các PGS TS Trịnh Đình Tùng, PGS TS Nguyễn Thị Côi đã hướng dẫn luận án cho Đỗ Hồng Thái, cảm ơn các giảng viên khoa Lịch sử Đảng, Học viện Chính trị khu vực I đã tham gia đề tài nghiên cứu của TS Bùi Thị Thu Hà.

Chúng tôi cảm ơn các nhà khoa học đã góp ý vào biên soạn sách này, cảm ơn Nhà xuất bản Đại học Sư phạm đã tạo điều kiện cho cuốn sách ra đời Đặc biệt, chúng tôi cảm ơn GS TS.Phan Ngọc Liên đã bỏ nhiều công sức để giúp hoàn thiện và giới thiệu sách.

Chúng tôi mong nhận được những ý kiến đóng góp quý báu của các nhà khoa học, các bạn đồng nghiệp và độc giả xa gần để cuốn sách này ngày càng hoàn thiện hơn.

CÁC TÁC GIẢ

CHƯƠNG 1 VĂN KIỆN ĐẢNG VÀ VIỆC SỬ DỤNG VĂN KIỆN ĐẢNG TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ

Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

Việc dạy học lịch sử ở trường phổ thông cần được sử dụng nhiều nguồn tài liệu

khác nhau Trong đó, văn kiện Đảng có vai trò, ý nghĩa quan trọng về mặt khoa học và

tư tưởng, góp phần đảm bảo nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn cho học sinh

1 Văn kiện Đảng được sử dụng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

Văn kiện Đảng là một nguồn tài liệu có ý nghĩa quan trọng đối với việc nghiên

cứu và dạy học lịch sử Tuy việc sử dụng văn kiện Đảng trong lĩnh vực nghiên cứu vàdạy học lịch sử có những mặt khác nhau, song bản chất của quá trình nghiên cứu vàdạy học lịch sử đều là quá trình nhận thức, nên các loại tài liệu văn kiện Đảng có vị trígiống nhau Vì vậy, cần tìm hiểu các điểm chung về văn kiện Đảng để có thể vận dụng

có hiệu quả trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, văn kiện Đảng được hiểu lànhững văn bản của Đảng có ý nghĩa quan trọng về xã hội, chính trị, nó liên quan trựctiếp đến sự ra đời, diễn biến, tính chất, ý nghĩa của các sự kiện lịch sử Đảng Văn kiệnlịch sử dược coi như những tài liệu gốc, ví như các bản điều ước, tuyên ngôn, hiệp

ước, khế ước Đó là những tư liệu chuẩn xác, giúp ta khôi phục lại từng phần bức

tranh quá khứ Văn kiện Đảng là một loại văn kiện lịch sử

Tuy nhiên cần quan niệm rằng, văn kiện Đảng là những văn bản về đường lối,chủ trương, nghị quyết của Đảng được ra đời trong một hoàn cảnh lịch sử cụ thể, có ýnghĩa không chỉ dối với việc thực hiện nhiệm vụ cách mạng trong thời kì đó, mà còn là

sự tổng kết kinh nghiệm đấu tranh đã qua, vạch ra phương hướng cho những thời kìcách mạng sau này Do đó về cơ bản, tài liệu thành văn này có tính chính xác cao vềmặt khoa học, rất cần thiết đối với việc nghiên cứu và dạy học lịch sử

Đảng thực hiện việc lãnh đạo cách mạng trên hai mặt: đề ra đường lối và chỉ đạo

thực hiện đường lối Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng đã cụ thể hoá, hiệnthực hoá những quan điểm tư tưởng của mình bằng các văn kiện Vì thế, văn kiện

Đảng phản ánh đầy đủ, toàn diện, đúng đắn đường lối, hoạt động cách mạng của Đảng

ở các thời kì lịch sử Đường lối chiến lược của Đảng ta không thay đối, nhưng ở mỗi

thời kì Đảng đề ra những sách lược đấu tranh khác nhau, phù hợp với tình hình trong

nước và quốc tế Điều này được thể hiện rõ trong những văn kiện Đảng ở từng thời kì

lịch sử Văn kiện Đảng thể hiện tính nhất quán về nguyên tắc, mục tiêu chiến lược, sựlinh hoạt sáng tạo trong chủ trương, sách lược cụ thể

Văn kiện Đảng được coi là một loại tài liệu gốc Đảng tin cậy bởi vì nó thể hiện

thực tiễn cách mạng, phản ánh những quan điểm mang tính chỉ đạo của đảng, tổng kếtnhững kinh nghiệm đấu tranh và cái quát thành lí luận cách mạng Những văn kiện của

Đảng do cấp Trung ương ban hành ở một phạm ví rộng lớn cố ý nghĩa và tác dụng,

ảnh hưởng đến sự phát triển của lịch sử dân tộc, khu vực Các văn kiện này còn bao

gồm những tài liệu ra đời từ thời kì hoạt động của các tổ chức tiền thân của Đảng.Theo Hội đồng Biên soạn nội dung và xuất bản văn kiện Đảng toàn tập, thì phạm

vi văn kiện Đảng bao gồm: “Các văn kiện do cấp Trung ương ban hành kể từ thời kì hoạt động của các tổ chức tiền thân Đảng trở đi Đó là các văn kiện của Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên, Tân Việt Cách mạng Đảng, Đông Dương Cộng sản Đảng (Đảng Cộng sản Đông Dương), An Nam Cộng sản Đảng (Đảng Cộng sản An Nam), Đông Dương Cộng sản liên đoàn Văn kiện của Hội nghị thành lập Đảng, văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc và Hội nghị cán bộ Trung ương, Hội nghị đại biểu giữa nhiệm kì, văn kiện các Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương và văn kiện của Ban Thường vụ Trung ương, Bộ Chính trị, Thường vụ Bộ Chính trị, Thường vụ Bộ Chính trị - Ban Bí thư, Trung ương cục Miền Nam, một số văn kiện của Xứ uỷ 1

Ngoài ra, văn kiện Đảng còn gồm:

- Một số tác phẩm quan trọng và tiêu biểu của Chủ tịch Hồ Chí Minh và cácTổng Bí thư về đường lối chủ trương của Đảng trong các thời kì cách mạng một sốcác tài liệu khác có quan hệ chặt chẽ với hoạt động của Đảng Cộng sản Việt Nam như:tài liệu của Quốc tế Cộng sản, thông báo về hội đàm đối ngoại của Đảng, lời chàomừng và tham luận tại các Đại hội Đảng ”2

Từ quan niệm đó, chúng tôi xác định: văn kiện Đảng được sử dụng trong dạy học

lịch sử ở trường phổ thông bao gồm những tài liệu cơ bản, tiêu biểu, điển hình trong các văn kiện Đảng đã được công bố, phù hợp với nội dung chương trình, có ý nghĩa thiết thực đối với việc giáo dục, giáo dưỡng và phát triển học sinh

Đối với giáo Viên dạy học lịch sử, tài liệu văn kiện Đảng là những cứ liệu quan

trọng, sinh động, chính xác góp phần vào việc xây dựng những biện pháp sư phạm cóhiệu quả trong quá trình dạy học bộ môn, đối với học sinh, tài liệu văn kiện Đảng làmột nguồn cung cấp tri thức lịch sử, là một trong những cơ sở quan trọng, cần thiết đểhiểu kiến thức mới, củng cố ôn tập kiến thức cũ, hoàn thành các bài tập thực hành,ngoại khoá, góp phần rèn luyện kĩ năng, tư duy độc lập, sáng tạo trong học tập lịch sử

Văn kiện Đảng không chỉ thể hiện các sự kiện lịch sử chính xác, khách quan

trong quá trình đấu tranh cách mạng, mà còn phản ánh quá trình nhận thức lịch sử,

được thể hiện qua những quyết sách của Đảng để giải quyết những vấn đề mà thực tiễn

cách mạng đặt ra Điều này có ý nghĩa thiết thực với việc nhận thức đúng đắn và toàndiện tri thức lịch sử đối với học sinh Cho nên, văn kiện Đảng không chỉ phản ánh sựkiện lịch sử và sự nhận thức lịch sử mà bản thân sự ra đời nó còn là một sự kiện lịch

sử Chẳng hạn, sự ra đời của “Chánh cương vắn tắt”, “Sách lược vắn tắt”, “Luận

cương chánh trị” là một sự kiện lịch sử, đánh dấu việc thành lập Đảng Việc sử dụngcác văn kiện này để làm phong phú những kiến thức cơ bản khi học bài “Đảng Cộng

sản Việt Nam ra đời” trong chương trình sách giáo khoa Lịch sử ở trường THPT Tìm1

,2 Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng, Toàn tập, tập 1.NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1998, tr.7.8.

hiểu, học tập những văn kiện đó, học sinh hiểu rõ nội dung, ý nghĩa quan trọng của

Cương lĩnh đầu tiên của Đảng trong việc tác định đường lối chiến lược cho cách mạng

Việt Nam Đường lối này trở thành một nhân tố có ý nghĩa quyết định đối với nhữngthắng lợi của cách mạng Việt Nam sau này Tác phẩm “Đường cách mệnh” hay bản

“Tuyên ngôn độc lập”, cũng là những văn kiện của Đảng chứa đựng nội dung những

sự kiện lịch sử quan trọng và là những kiến thức cơ bản của bài học lịch sử ở trườngphổ thông

2 Ý nghĩa của việc sử dụng ván kiện Đảng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông

a Ý nghĩa nhận thức

Ngày 3/2/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời Đây là sản phẩm của sự kết hợp

giữa chủ nghĩa Mác - Lênin với phong trào yêu nước và phong trào công nhân trongnhững thập kỉ đầu của thế kỉ XX Cũng từ đó giai cấp công nhân Việt Nam khẳng định

năng lực lãnh đạo cách mạng của mình thông qua đội tiên phong là Đảng Cộng sản

Mục tiêu đấu tranh cách mạng mà Đảng xác định ngay từ khi mới ra đời là gắn liền

độc lập dân tộc với chủ nghĩa xã hội Trong quá trình lãnh đạo cuộc đấu tranh cách

mạng của nhân dân, Đảng đã đưa dân tộc Việt Nam thoát khỏi kiếp đời nô lệ lầm than,

vươn lên làm chủ nước nhà, tự do, độc lập, ra sức dựng xây đất nước, gã để lại một

“pho lịch sử bằng vàng” như Hồ Chí Minh đã khẳng định trong Diễn văn đọc tại Lễ kỉ

niệm 30 năm ngày thành lập Đảng (1930 - 1960)

Hơn 75 năm dấu tranh cách mạng, Đảng ta, đứng đầu là Chủ tịch Hồ Chí Minh

đã lãnh đạo nhân dân đấu tranh theo đường lối đúng đắn của học thuyết Mác - Lênin,được vận dụng sáng tạo, phù hợp với thực tiễn của cách mạng Việt Nam Trong quá

trình đó, Đảng ta đã để lại một khối lượng lớn tài liệu phong phú, phản ánh sinh độngcuộc đấu tranh cách mạng đầy gian khổ, hi sinh, nêu cao truyền thống quật cường, bấtkhuất của dân tộc, của Đảng qua mỗi chặng đường lịch sử Những văn kiện đó khôngchỉ là những chỉ thị, nghị quyết, mệnh lệnh mà còn là những tư tưởng, những tácphẩm có giá trị lí luận và kinh nghiệm thực tiễn sâu sắc Vì vậy, văn kiện Đảng khôngchỉ có ý nghĩa đặc biệt đối với hoạt động nghiên cứu khoa học, mà còn đối với việcdạy học ở nhà trường, giáo dục, huấn luyện, tuyên truyền, tổng kết lí luận và kinhnghiệm đấu tranh của Đảng

Đảng ta đặc biệt quan tâm đến công tác bảo quản, khai thác, sưu tầm, biên soạnvăn kiện Đảng trong nhiều năm qua Những yêu cầu cấp thiết trong các lĩnh vực côngtác Đảng, nghiên cứu và dạy học các ngành khoa học xã hội và nhắn văn, đòi hỏi phải

công bố nhiều tư liệu mới, đầy đủ và chính xác Điều đó đã được Bộ Chính trị, Ban Bí

thư Trung ương Đảng khoá VII ban hành Quyết định số 101 QĐ/TW ngày 12/1/1995

và Bộ Chính trị khoá VIII ra Quyết định số 25 QĐ/TW ngày 3/2/1997 về việc xuất bản

Văn kiện Đảng toàn tập

Đây chính là một công trình lớn trong di sản tư tưởng lí luận của Đảng và của

dân tộc Việt Nam Dựa vào văn kiện Đảng ta có thể khôi phục một phần quan trọng,khách quan quá trình hình thành, phát triển của Đảng và tiến trình lịch sử cách mạngViệt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng Văn kiện Đảng góp phần khẳng định bản chấtcách mạng chân chính, ý chí kiên trung, năng lực sáng tạo của Đảng ta, đồng thời cũnglàm sáng tỏ mối quan hệ chặt chẽ giữa Đảng với quần chúng cách mạng.

Văn kiện Đảng là hệ thống những tư liệu lịch sử chính xác, phục vụ thiết thực

cho hoạt động cách mạng, cho nghiên cứu lí luận, tuyên truyền giáo dục, bồi dưỡngnhận thức chính trị đối với cán bộ, đảng viên, quần chúng nhất là đối với thế hệ trẻ ở

nhà trường Những tài liệu này còn là bằng cứ có sức thuyết phục trong cuộc đấu tranh

chống lại những luận điệu tuyên truyền xuyên tạc của các thế lực thù địch với cáchmạng Việt Nam trước đây cũng như hiện nay

Trong học tập lịch sử, văn kiện Đảng có ý nghĩa quan trọng về mặt nhận thức đốivới học sinh Văn kiện Đảng là một cơ sở khoa học quan trọng để tạo biểu tượng chânthực, có hình ảnh về quá khứ, bổ sung, hoàn chỉnh, củng cố, khắc sâu kiến thức đãhọc, có tác dụng phát triển tư duy cho học sinh Dựa vào những đoạn trích trong vănkiện Đảng, học sinh có thể hiểu sâu sắc nguyên nhân xuất hiện, tiến trình phát triển và

ý nghĩa lịch sử của nhiều sự kiện diễn ra trong các thời kì đấu tranh cách mạng do sựlãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, chịu ảnh hưởng của phong trào cách mạng thếgiới

Muốn nắm vững kiến thức lịch sử phải dựa trên cơ sở những sự kiện cụ thể,chính xác, thể hiện tính chất sinh động, đa dạng và cũng không kém phần phức tạp củahiện thực khách quan Việc nắm vững kiến thức lịch sử biểu hiện ở việc khôi phục bứctranh quá khứ, hiểu đúng bản chất sự kiện lịch sử, tìm sợi dây liên hệ giữa các sự kiện,biết đánh giá đúng đắn nguyên nhân, diễn biến, rút ra những kết luận, bài học lịch sử.Việc nắm vững kiến thức lịch sử còn thể hiện ở kĩ năng vận dụng nhưng kiến thức đãhọc để lí giải một số vấn đề của thực tiễn đặt ra, tìm thấy mối liên hệ có tính biệnchứng, lô lực của các sự kiện trong các thời kì lịch sử, mối liên hệ giữa quá khứ vàhiện tại

Như vậy, thực chất của quá trình nắm vững kiến thức lịch sử nói chung, nắm

vững những nội dung chủ yếu của những thời kì lịch sử của dân tộc nói riêng là việctạo biểu ống chân thực về sự kiện, nhân vật lịch sử, hình thành các khái niệm, nắm

được hệ thống khái niệm, rút ra những quy luật, kinh nghiệm, bài học lịch sử Rõ ràng,

việc nắm vững kiến thức lịch sử không dừng lại ở sự miêu tả, trình bày sự kiện màquan trọng hơn là biết giải thích “Vì sao sự kiện đó diễn ra như vậy?”, “Điều đó có ýnghĩa gì?”, “Mối liên quan giữa các sự kiện đó ra sao?”, “ý nghĩa, bài học của sự kiện

quá khứ đối với hiện tại ”

Việc sử dụng các đoạn trích trong văn kiện Đảng qua các thời kì lịch sử giúp họcsinh nhận thức rõ bước phát triển của cách mạng, cuộc đấu tranh đầy hi sinh, gian khổcủa nhân dân ta để giành được độc lập tự do và đi lên chủ nghĩa xã hội Điều này thể

hiện niềm tin sắt đá của nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng, tính khoa học của

đường lối, chủ trương của Đảng, phù hợp với sự phát triển hợp quy luật của lịch sử,

với nguyện vọng của đông đảo quần chúng nhân dân

Những văn kiện Đảng liên quan đến cuộc đấu tranh cách mạng nước ta trongnhững năm 1930 - 1975, phản ánh đúng đắn hiện thực lịch sử của cuộc đấu tranh của

nhân dân ta dưới sự lãnh đạo sáng suốt của Đảng Ví dụ, qua các tài liệu văn kiệnĐảng về phong trào cách mạng 1930 - 1931, chúng ta sẽ nhận thức rõ rằng, Xô viết

Nghệ Tĩnh là một hình thức chính quyền cách mạng của công nông và thực dân Pháp

đã đàn áp dã man, dìm phong trào đấu tranh trong biển máu, triệt hạ nhiều làng mạc,

giết hại, bắt giam hàng vạn cán bộ, đảng viên và chiến sỹ yêu nước Bài “Nghệ Tĩnh

đỏ”(1931) và các báo cáo gửi Quốc tế Cộng sản cùng những bài viết khác của Hồ Chí

Minh là những tài liệu giúp cho học sinh nhận thức một cách phong phú và chính xác

về những sự kiện của phong trào cách mạng 1930 - 1931

Văn kiện Đảng còn giúp học sinh hiểu rõ thời điểm quan trọng của lịch sử, sự

chuyển hướng chiến lược cách mạng trong những bối cảnh lịch sử cụ thể, như khiChiến tranh thế giới thứ hai (1939 - 1945) xảy ra Chính từ sự chuyển hướng kịp thời

và đúng đắn của Đảng lúc bấy giờ đã tạo ra những điều kiện thuận lợi cho lực lượng

cách mạng được bảo vệ và phát triển Tài liệu văn kiện Đảng giúp học sinh hiểu rõrằng, trải qua các cuộc diễn tập lịch sử, năm 1945 Đảng đã nắm đúng thời cơ “ngàn

năm có một”, chuyển cách mạng từ khởi nghĩa từng phần sang tổng khởi nghĩa giành

chính quyền trong toàn quốc, đưa Cách mạng tháng Tám năm 1945 nhanh chóng thànhcông Thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945 do nhiều yếu tố, song trước hết,chủ yếu là sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Đông Dương Sự chỉ đạo đúng đắn, sángsuốt và kịp thời của Đảng được thể hiện trong các văn kiện của Đảng ở thời kì lịch sửnày Thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược (1945 - 1954) vàcuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước(1954 - 1975), được phản ánh trong nhiều tài liệu

văn kiện Đảng đã khẳng định tính đúng đắn của đường lối cách mạng của Đảng Cộng

sản Việt Nam, vai trò lãnh đạo của Đảng đối với sự phát triển của lịch sử dân tộc

b Ý nghĩa giáo dục.

Việc dạy học lịch sử có ưu thế trong công tác giáo dục thái độ, tình cảm, tư tưởngcho học sinh Trong giai đoạn hiện nay, vấn đề giáo dục lịch sử càng được đặt ra nhưmột yêu cầu cấp thiết Nền kinh tế thị trường với những mặt tích cực ngày càng đượckhẳng định trong quá trình đổi mới toàn diện của đất nước, song cũng có những ảnh

hưởng tiêu cực, cần có biện pháp khắc phục Những yếu tố hiện đại, những giá trị tiến

bộ đích thực của nước ngoài cần được khai thác để làm phong phú thêm đời sống vậtchất, văn hoá, tinh thần của nhân dân ta, song phải lựa chọn để tiếp thu những tinh hoacủa nhân loại mà vẫn gìn giữ và phát huy những nét bản sắc độc đáo của dân tộc mình.Nguyên Tổng Bí thư Đỗ Mười đã chỉ rõ: “Phải coi trọng giáo dục lịch sử của dân tộc,lịch sử cách mạng, lịch sử quân đội, phải in nhiều sách lịch sử phổ biến rộng, phải coitrọng lịch sử là tài liệu giáo khoa số một trong nhà trường Nếu không làm tốt giáo

dục lịch sử, thanh niên sẽ chạy theo đồng tiền, chạy theo lợi ích khác, có hại cho sựnghiệp chung.”1

Nghị quyết của Hội nghị lần thứ hai của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá

VIII đã xác định rõ nhiệm vụ quan trọng, nặng nề của khoa học xã hội và nhân văn:

“Nghiên cứu các vấn đề lịch sử dân tộc, tôn giáo ngôn ngữ, văn hoá, nghệ thuật, conngười Việt Nam, văn hoá, các chuẩn mực và thang bậc giá trị đạo đức mới, giáo dục

truyền thống cách mạng, lòng yêu nước và tinh thần quốc tế chân chính, ý thức tự

cường dân tộc tiếp thu nghiên cứu tổng kết kinh nghiệm các cuộc chiến tranh cứunước, giữ nước của dân tộc, xây dựng lí luận quân sự Việt Nam.”2

Văn kiện Đảng góp phần thực hiện chức năng giáo dục của bộ môn Lịch sử và

mục tiêu giáo dục của truồng THPT trong việc đào tạo thế hệ trẻ trở thành những con

người phát triển toàn diện, có kiến thức khoa học phổ thông cơ bản, có phẩm chất đạođức tốt và năng lực hành động, đáp ứng những yêu cầu đòi hỏi của sự nghiệp cách

mạng Mục tiêu giáo dục của Đảng ta được thể chế hoá trong Luật Giáo dục của nướcCộng hoà XHCN Việt Nam: “Đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện; có đạo

đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mĩ và nghề nghiệp; trung thành với lí tưởng độc lập dân

tộc và chủ nghĩa xã hội; hình thành, bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực công

dân, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”3

Việc cung cấp cho học sinh những tri thức lịch sử cơ bản và hệ thống có ý nghĩaquan trọng dối với việc hình thành kiến thức văn hoá phổ thông trước khi các em bướcvào cuộc sống tự lập Những nhận thức về tính quy luật trong sự phát triển của lịch sử,những bài học kinh nghiệm quý báu, những diễn biến phức tạp của sự kiện, là cơ sởcho việc phát triển năng lực trí tuệ, kĩ năng tư duy lịch sử và hình thành phẩm chất đạo

đức tốt đẹp cho học sinh Mục tiêu giáo dục của trường phổ thông hiện nay là sự cụ thểhoá đường lối giáo dục của Đảng, nhằm thực hiện nhiệm vụ trọng đại là hoàn thành sự

nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Nhiệm vụ đó gắn liền với việc đổi mớikhoa học, công nghệ, phát triển giáo dục và đào tạo Nghị quyết Đại hội đại biểu toànquốc lần thứ VIII của Đảng khẳng định: “Cùng với khoa học công nghệ, giáo dục đàotạo là quốc sách hàng đầu, nhằm nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhântài” Nghị quyết của Hội nghị Trung trung 2 khoá VIII của Đảng cũng nhấn mạnh việccần thiết phải “tăng cường giáo dục tư tưởng, đạo đức, lòng yêu nước, chủ nghĩa Mác -Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, coi trọng hơn nữa các môn học về khoa học xã hội,

nhân văn, tiếng Việt và lịch sử dân triển

Sau khi chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô và các nước ở Đông âu sụp đổ, chủ nghĩa đếquốc và các lực lượng phản động quốc tế ráo riết tìm cách phá hoại công cuộc đổi mới

đất nước của nhân dân ta Việc kiên trì con đường XHCN đang đặt ra những yêu cầu

1 Hội Khoa học Lịch sử (1996), Tạp chí Xưa & nay (7), tr 4.

2 Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai (1998), Ban Chấp hành Trung ương khoá VIII, NXB Chính trị Quốc gia, Hà

Nội, tr.46.

cấp thiết về công tác giáo dục tư tưởng chính trị cho học sinh trong nhà trường nóichung, trong dạy học lịch sử nói riêng.

Tiếp xúc với văn kiện Đảng, học sinh sẽ nhận thấy rõ rằng, Chủ tịch Hồ Chí

Minh và Đảng ta đã nêu tấm gương mẫu mực về việc sử dụng tri thức lịch sử để tuyên

truyền, giáo dục, thực hiện nhiệm vụ cách mạng Điều đó được thể hiện ngay trong nộidung tài liệu văn kiện Đảng và cách sử dụng tài liệu văn kiện Đảng được tiến hànhtrong quá trình hoạt động cách mạng Khi tìm hiểu “Chánh cương vắn tắt”, “Sách lượcvắn tắt”, học sinh thấy rõ tài liệu do Nguyễn Ái Quốc soạn thảo, được thông qua tạiHội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản Việt Nam ngày 3/2/1930 ở Hương Cảng -Trung Quốc đã thể hiện tư tưởng đoàn kết toàn dân để tập họp đông đảo lực lượngcách mạng thực hiện mục tiêu chiến lực của Đảng đề ra: “Đảng phải thu phục cho

được dại đa số dân cày và phải dựa vào hạng dân cày nghèo làm thổ địa cách mạng,đánh trúc bọn địa chủ, phong kiến.”

Đảng phải hết sức làm cho các đoàn thể, thợ thuyền và dân cày nghèo (công hội,

nông hội, hợp tác xã) khỏi ở dưới quyền lực, ảnh hưởng của bọn tư sản quốc gia

Đảng phải hết sức liên lạc với tiểu tư sản trí thức, trung nông (Thanh Niên, Tân

Việt, phải Nguyễn An Ninh ) để kẻo họ đi về phe vô sản giai cấp Còn đối với phúnông, trung nông tiểu địa chủ và tư bản Việt Nam mà chưa lộ rõ mặt phản cách mạngthì phải lợi dụng, ít nữa làm cho họ trung lập Bộ phận nào đã ra mặt phản cách mạng

(Đảng Lập hiến) thì phải đánh đổ Trong khi liên lạc tạm thời với giai cấp, phải rất cẩn

thận, không khi nào nhượng bộ một chút quyền lợi gì của công nông mà đi vào con

đường thoả hiệp”1

Nhiều văn kiện của Đảng đã chứng tỏ rằng, tư tưởng đoàn kết toàn dân được

Đảng ta và đặc biệt là Hồ Chí Minh luôn quan tâm, quán triệt sâu sắc trong suốt quá

trình đấu tranh cách mạng Tư tưởng đó được thể hiện trong việc thành lập “Hội Phản

đế đồng minh” trong chỉ thị của Ban Thường vụ Trung ương phê phán những quanđiểm sai lầm trong Đảng khi tách rời vấn đề dân tộc với vấn đề giai cấp, thậm chí quá

nhấn mạnh vấn đề đấu tranh giai cấp mà đánh giá không đúng vai trò của giai cấp tiểu

tư sản, tư sản dân tộc, địa chủ vừa và nhỏ Từ đó, xuất hiện khuynh hướng tả khuynh

sai lầm, một trong những nguyên nhân làm cho chủ trương thành lập “Hội phản đế

đồng minh” của Đảng ta chưa trở thành hiện thực

Chủ trương thành lập “Mặt trận Dân chủ Đông Dương(l938), “Mặt trận Dân tộcThống nhất Phản đế Đông Dương”(1939), “Mặt trận Việt Minh”(1941) và các tổ chứcMặt trận sau này, được nêu trong nhiều văn kiện Đảng Những tài liệu này giúp họcsinh nhận thức được tư tưởng đoàn kết toàn dân của Đảng là một chiến lược lớn -chiến lược đại đoàn kết dân tộc, không chỉ trong cách mạng dân tộc dân chủ mà cảtrong thời kì xây dựng chủ nghĩa xã hội Điều này có tác động đến tư tưởng học sinhngày nay qua học tập các bài lịch sử Do đó, tiếp xúc với những tư liệu cụ thể, sinh1

động, học sinh có những xúc cảm, và tình cảm trong sáng, đúng mực, nhất là việc củng

cố niềm tin vào Đảng, bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc, sự tôn kính lãnh tụ

Những bước thăng trầm trong lịch sử dân tộc, lịch sử Đảng, được thể hiện rõtrong một số văn kiện Đảng, giúp học sinh có cách nhìn nhận đúng đắn về tính chấtquyết liệt, về sự hi sinh gian khổ của các thế hệ cha ông trong đấu tranh cách mạng, từ

đó bồi dưỡng niềm tin, lòng tự hào về quá khứ vẻ vang của dân tộc, biết tôn trọng

những giá trị vật chất, văn hoá tinh thần mà thế hệ cha ông để lại Những bài học củalịch sử còn góp phần rèn luyện nghị lực, bản lĩnh và niềm tin, ý chí vượt khó vươn lêncủa thế hệ trẻ hôm nay, xứng đáng là nhịp cầu nối liền quá khứ vẻ vang của dân tộcvới tương lai huy hoàng của đất nước

Việc sử dụng tài liệu văn kiện Đảng cùng với các tài liệu tham khảo khác trongdạy học lịch sử còn giúp cho học sinh nhận thức rằng, tộc đây, cha ông đã đấu tranh

kiên cường, bất khuất, chẳng quản hi sinh, xả thân vì nghĩa lớn nên đã liên tiếp đánh

tan các thế lực ngoại xâm, dẫu chúng đông, mạnh hơn mình gấp

bội Sự nghiệp cách mạng mà các thế hệ thanh niên thế kỉ XX cùng nhân dânkháng chiến chống Pháp (1945-1954), kháng chiến chống Mĩ, cứu nước (1954-1975)

là sự kế thừa và phát huy truyền thống kiên cường của cha ông trong lịch sử đấu tranhdựng nước và giữ nước từ ngàn xưa Truyền thống đó được lí luận cách mạng của họcthuyết Mác - Lênin soi gương, đã kết hợp với sức mạnh của thời đại để đưa cách mạngtừng bước đi lên thắng lợi Thắng lợi đó, trước hết và chủ yếu là do con người có phẩmchất, đạo đức cách mạng đem lại

Tìm hiểu phần mở đầu trong “đường cách mệnh” của Nguyễn Ái Quốc, học sinhhiểu rõ những phẩm chất mà người cách mạng phải rèn luyện Đó là: “cần kiệm”, “cảquyết sửa lỗi”, “vị công vong tư, “không hiếu danh “không kiêu ngạo”v.v Nhữngphẩm chất đó được luyện rèn trong thực tiễn đấu tranh cách mạng, thể hiện quyết tâm:

“Việc gì khó cho nấy, quyết tâm làm thì làm chắc được, ít người làm không nổi, nhiềungười đồng tâm, hiệp lực mà làm thì phải nổi Đời này làm chưa xong thì đời sau nối

theo làm phải xong”1

Nhiều văn kiện Đảng nêu rõ hoàn cảnh lịch sử cụ thể giúp cho học sinh nhậnthức rõ hơn về mối quan hệ giữa cách mạng Việt Nam với cách mạng thế giới, phong

trào đấu tranh ở địa phương với toàn quốc Đó là cơ sở để bồi dưỡng cho học sinh

niềm tự hào chân Chính về quê hương, nơi xảy ra những sự kiện có tính chất toànquốc, giữ gìn những di tích lịch sử, cách mạng tiêu biểu, nhận thức rõ truyền thống địa

phương là một bộ phận của truyền thống chung dân tộc cách mạng Việt Nam có mối

quan hệ với cách mạng thế giới - cuộc đấu tranh của nhân dân ta nhận được sự giúp đỡcủa nhân dân các nước và có tác động, ảnh hưởng trở lại đối với phong trào cách mạngthế giới Điều này làm cho học sinh nhận thức được những đặc điểm chung, phổ biến

và các yếu tố đặc thù trong phong trào cách mạng của địa phương, của dân tộc và thế1

giới Do đó, tài liệu, văn kiện Đảng còn bồi dưỡng cho học sinh quan điểm tư tưởng

đúng về tinh thần quốc tế vô sản và lòng yêu nước chân chính, có thái độ trân trọng giá

trị tốt đẹp của truyền thống dân tộc, biết lựa chọn, tiếp thu yếu tố mới, tích cực hiện

đại trên cơ sở phê phán, gạn lọc những tinh hoa đồng thời biết giữ gìn, phát huy bản

sắc dân tộc độc đáo của từng vùng, từng miền

Để phát huy được vai trò, ý nghĩa của văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử, giáo

viên cần có những biện pháp sư phạm đúng để phát huy tính tích cực, sáng tạo của họcsinh trong quá trình dạy học

Tác dụng giáo dục của tri thức lịch sử thông qua sử dụng văn kiện Đảng có thể

được thể hiện ngay trong giờ học lịch sử Đó là những cảm xúc, thái độ, những phảnứng tự nhiên, chân thành, trung thực của người học trước những diễn biến của sự kiện,

những hành động của các nhân vật lịch sử Điều này không chỉ liên quan trực tiếp tới

kĩ năng sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh và sắc thái biểu cảm thuyết phục của ngườithầy mà còn ở phương pháp hướng dẫn học sinh sử dụng tài liệu văn kiện Hiệuquảgiáo dục được thể hiện ở ý thức tự giác,niềm hứng khởi, say mê, ham tìm tòinghiên cứu, đặc biệt là tìm hiểu các đoạn trích, tài liệu lịch sử trong đó có văn kiện

Đảng của học sinh

Để đạt được mục tiêu giáo dục như vậy, việc sử dụng tài liệu văn kiện Đảng

trong dạy học lịch sử cần phải thực hiện được các nhiệm vụ:

- Bồi dưỡng năng lực tư duy, kĩ năng vận dụng, thực hành cho học sinh

Việc phát triển tư duy, kĩ năng vận dụng, thực hành trong dạy học lịch sử xuấtphát từ nguyên lí giáo dục của Đảng: “Học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao

động sản xuất, lí luận gắn liền với thực tiễn, nhà trường gắn liền với xã hội” Để thực

hiện nguyên lí đó, phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông phải chú ý việc

“phát huy tính tích cực, tự giác chủ động, tư duy sáng tạo, phù hợp với đặc điểm của

từng lớp học, môn học, thông qua các biện pháp sư phạm để “bồi dưỡng cho người học

năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”1

Phát triển năng lực tư duy độc lập sáng tạo là một nội dung quan trọng cần chú ýtrong dạy học lịch sử Cách dạy học thuyết trình đơn điệu, lệ thuộc vào sách giáo khoa,thiếu các nguồn tài liệu bổ trợ đã làm cho giờ học lịch sử trở nên nghèo nàn, tẻ nhạt;nguy hại hơn là để lại một quan niệm sai lầm cho rằng, “học lịch sử là học thuộclòng”, “không cần phát triển tư duy”, “không có bài tập, thực hành”

Hoạt động nhận thức của con người tuân theo quy luật: “Từ trực quan sinh động

đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng trở về thực tiễn - đó là con đường biện

chứng của sự nhận thức chân lí, của sự nhận thức thực tại khách quan” Nhận thức lịch

sử cũng tuân theo quy luật chung này song có những đặc điểm mang tính đặc thù dohiện thực lịch sử quy định Cho nên, việc học tập, nhận thức của học sinh đối với bộmôn Lịch sử ở nhà trường cũng có những đặc điểm cụ thể riêng

1

Do đặc điểm của hiện thực lịch sử và nhận thức lịch sử, chúng ta không thể “khôi

phục” lại quá khứ lịch sử trong phòng thí nghiệm mà phải dựa vào những biểu tượnglịch sử cụ thể Tuy nhiên, những sự kiện lịch sử không phải lúc nào cũng được phản

ánh đầy đủ, mà có khi bị sai lệch do trình do nhận thức, sự xuyên tạc của giai cấp

thống trị phục vụ cho mục đích của mình Đối với Đảng của giai cấp vô sản, sự phảnánh hiện thực lịch sử do những yếu tố chủ quan và khách quan có thể đôi lúc chưa

đúng, chưa đầy đủ Song điều này chỉ nhất thời, không cơ bản và nhanh chóng được

phát hiện và sửa chữa Nếu sự kiện là cơ sở của nhận thức lịch sử thì tư liệu lịch sử

(trong đó có văn kiện Đảng) là cơ sở hình thành các kiến thức về sự kiện quá khứ

khách quan Từ việc tạo ra các biểu tượng chân xác, sinh động về mặt sự kiện đến việchình thành khái niệm lịch sử để hiểu rõ những đặc trưng bản chất của sự kiện lịch sử là

cả một quá trình tư duy tích cực với các thao tác so sánh, phân tích, diễn dịch, quy nạp,

khái quát hóa, tổng hợp hoá

Để phát triển tư duy độc lập sáng tạo cho học sinh trong học tập lịch sử, điều

quan trọng trước hết là bồi dưỡng niềm hứng thú, say mê, tự giác trong tìm hiểu vànghiên cứu Chỉ có hứng thú thật sự với việc học tập học sinh mới tự giác, sáng tạotrong nhận thức Hứng thú học tập phụ thuộc vào các yếu tố: nội dung, phương pháp,hình thức tổ chức dạy học, điều kiện dạy học

Những yêu cầu sư phạm trong dạy học lịch sử nêu trên cần được thể hiện trongquá trình sử dụng văn kiện Đảng để tránh những sai lầm thường gặp như sử dụng mộtcách khô khan, công thức, có tính áp đặt không có tác dụng trong việc tạo biểu tượngquá khứ và nhận thức lịch sử Văn kiện Đảng phản ánh sinh động, chính xác hiện thựccách mạng do Đảng ta lãnh đạo, nhưng để nhận thức được nội dung các đoạn tríchdẫn, phù hợp với nội dung lịch sử đang học, cần có trình độ khái quát cao trong sửdụng tài liệu văn kiện Đảng Cho nên, muốn tiếp nhận được nội dung văn kiện Đảngqua các đoạn trích dẫn, học sinh cần phải.có trình độ tư duy và đặc rèn luyện nâng cao

tư duy qua dạy học lịch sử Vì lẽ đó, việc sử dụng văn kiện Đảng trước hết phải tạo

cho học sinh hứng thú học tập Hứng thú đó bắt nguồn từ sự khám phá mối liên hệ của

văn kiện Đảng với những sự kiện lịch sử đã diễn ra, mối liên hệ giữa các sự kiện đó

Chẳng hạn, khi tìm hiểu “Chánh cương vắn tắt”, “Sách lược vắn tắt” do Nguyễn

Ái Quốc khởi thảo và “Luận cương chánh trị” do đồng chí Trần Phú trình bày tại Hộinghị Trung ương tháng 10/1930, học sinh suy nghĩ tìm hiểu những điểm giống nhau vàkhác nhau của các văn kiện này Các em tự trả lời vì sao có sự giống nhau và khácnhau giữa các văn kiện? Điều đó có ảnh hưởng gì tới cách mạng Việt Nam lúc đó vàsau này? Cũng qua tài liệu văn kiện Đảng, học sinh hiểu được ý nghĩa của việc hợpnhất các tổ chức Cộng sản ở Việt Nam (3/2/1930) các yếu tố khách quan, chủ quannào chi phối Qua các tài liệu văn kiện trên, học sinh được giáo viên hướng dẫn tự giảiquyết các vấn đề liên quan đến sự thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, như các vấn đề:

- Quan điểm của Quốc tế Cộng sản về vai trò của Đảng Cộng sản

- Quan điểm của Nguyễn ái Quốc.

- Yêu cầu bức thiết của lịch sử

Một sự kiện lịch sử đặc tìm hiểu cặn kẽ qua nhiều nguồn tài liệu, trong đó có vănkiện Đảng giúp cho học sinh hào hứng khảo sát, tiếp tục tìm tòi, nghiên cứu để lĩnh hộitri thức lịch sử theo một định hướng đúng về quan điểm tư tưởng, phương pháp họctập

Tư duy lịch sử là tư duy lôgic, chúng ta cần xem xét sự kiện trong quá trình phát

sinh, phát triển và kết thúc trong sự thống nhất, đa dạng và đầy mâu thuẫn của hiệnthực khách quan Về điều này, học sinh có thể nhận thấy qua việc nghiên cứu các vănkiện Đảng, trong đó có các tác phẩm của Hồ Chí Minh

Phát triển tư duy học sinh qua sử dụng văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử ở nhà

trường phổ thông thể hiện ở việc liên hệ quà khứ với hiện tại, rút ra những bài học của

quá khứ cho hiện tại và đoán định tương lai Học sinh có thể nhận thấy điều này quanghiên cứu một số văn kiện Đảng trong thời kì lịch sử từ 1919 - 1975 Chẳng hạn,

Đảng ta đã nghiên cứu, phân tích lịch sử đã qua để dự đoán tình hình rồi đưa ra nhiều

nghị quyết quan trọng: chuyển hướng chiến lược cách mạng; xây dựng “Mặt trận ViệtMinh” ; ra Chỉ thị “Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta”; triệu tập Hộinghị toàn quốc của Đảng để phát lệnh tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong toànquốc (8/1945)

Tuy nhiên, việc học tập những bài học kinh nghiệm của quá khứ, không phải làviệc rập khuôn, máy móc, tuyệt đối hoá, “ngây ngất” với những thắng lợi thành côngtrong lịch sử mà còn phải dựa trên cơ sở phân tích những thiếu sót, sai lầm, thất bại,gạn lọc những yếu tố phù hợp với thực tiễn của hoàn cảnh lịch sử hiện thời Qua các

văn kiện Đảng được tiếp cận, học sinh sẽ nhận thấy, cách mạng Việt Nam thành công

là do Đảng ta đã biết vận dụng những nguyên lí của học thuyết Mác - Lênin một cách

sáng tạo phù hợp với thực tiễn của cách mạng Việt Nam; yếu tố tích cực của truyềnthống dân tộc đúc kết hợp với tinh hoa của thời đại, tạo ra sức mạnh tổng hợp; mụctiêu chiến lược không thay đổi, song sách lược rất mềm dẻo, khôn khéo hoặc cươngquyết ở mỗi thời kì lịch sử khác nhau Rõ ràng, am tường quá khứ lịch sử phân tích

đúng đắn tình hình hiện tại, có những dự đoán chính xác xu thế phát triển trong tươnglai, Đảng Cộng sản Đông Dương và Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh đã có những chủtrương, đường lối đúng đắn, phù hợp để đưa Cách mạng tháng Tám năm 1945 đi đếnthành công nhanh chóng, ít đổ máu

Để phát triển năng lực tư duy và hành động của học sinh trong học tập lịch sử,

giáo viên cần hướng dẫn học sinh có phương pháp nhận thức nội dung các đoạn tríchdẫn văn kiện Điều đó được thực hiện qua những kĩ năng so sánh, phân tích, khái

quát để tạo ra những biểu tượng sinh động, chính xác Chỉ có những biểu tượng

chính xác mới hình thành được những khái niệm đúng đắn và nhận thức đúng bản chấtcủa sự kiện, hiện tượng lịch sử một cách khoa học

3 Một số yêu cầu vế phương pháp luận và phương pháp dạy học lịch sử trong việc sử dụng văn kiện Đảng

Trong dạy học lịch sử, việc sử dụng văn kiện Đảng nhất thiết phải tuân thủ nhữngnguyên tắc về phương pháp luận và phương pháp dạy học bộ môn Những nguyên tắcchủ yếu mà chúng tôi trình bày ở đây là sự định hướng cho việc nghiên cứu thực hiệncác biện pháp sư phạm

a Tuân thủ các nguyên tắc phương pháp luận sử học

- Đảm bảo tính tư tưởng trong sử dụng văn kiện Đảng

Tính tư tưởng trong sử dụng văn kiện Đảng được thể hiện ở việc đứng vững trên

lập trường của giai cấp công nhân, quán triệt chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí

Minh, quan điểm đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam Trong dạy học lịch sử ởtrường phổ thông, việc sử dụng văn kiện Đảng phải góp phần thực hiện mục tiêu giáo

dục Bản thân văn kiện Đảng đã thể hiện tính đảng của việc hình thành và sử dụng tàiliệu, vì nó cụ thể hoá những quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng, được vậndụng, sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin Trong quá trình hoạt động cách mạng, Hồ Chí

Minh đặc biệt coi trọng việc “học tập tinh thần của chủ nghĩa Mác - Lênin”, “học tập

lập trường quan điểm và phương pháp của chủ nghĩa Mác - Lênin”1 Chúng ta ghi nhớ

thái độ của V.I.Lênin khi học tập, tiếp thu lí luận của chủ nghĩa Mác một cách nghiêm

túc song rất sáng tạo: “Chúng ta không hề coi lí luận.của Mác như một cái gì đã xongxuôi hẳn và bất khả xâm phạm; trái lại chúng ta tin rằng lí luận đó chỉ đặt nền móngcho môn khoa học mà những người XHCN cần phải phát triển hơn nữa về mọi mặt,nếu họ không muốn trở thành lạc hậu đối với cuộc sống”2 Trong điều kiện hiện nay,

việc nghiên cứu và sử dụng văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử càng phải đứng vữngtrên lập trường của giai cấp vô sản, bảo vệ lợi ích của nhân dân lao động, chống lại sựtuyên truyền, xuyên tạc của các lực lượng phản động trong nước và quốc tế Một sốtrường phải sử học tư sản không công nhận “tính Đảng”, tỏ vẻ “khách quan” với luận

điệu “phi tính Đảng”, nhưng thực chất chỉ là sự lừa bịp, che đậy tính đảng tư sản của

mình Cho nên, sử dụng văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử còn là sự thể hiện tínhchiến đấu trên mặt trận giáo dục, nhằm bảo vệ sự trong sáng của chủ nghĩa Mác -Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, chống lại mọi hình thức xuyên tạc, vu khống, làm sailệch chân lí lịch sử đồng thời vận dụng thành công lí luận đúng đắn đó vào thực tiễn

sinh động của đất nước trong thời kì đổi mới

- Đảm bảo tính khoa học trong sử dụng văn kiện Đảng

Tính khoa học trong sử dụng văn kiện Đảng vào dạy học lịch sử ở trường phổthông thể hiện ở việc trình bày tài liệu một cách khách quan Tính khoa học trongnghiên cứu học tập nói chung, trong sử dụng văn kiện Đảng nói riêng còn thể hiện sựnhận thức đúng hiện thực lịch sử, nắm được chân lí tương đối Sử dụng văn kiện Đảng

1 Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 2, Sđd, tr 497.

2

trong dạy học lịch sử là quán triệt tính khoa học và tính cách mạng trong nhận thức vàhoạt động của Đảng.

Nhìn lại chặng đường đấu tranh cách mạng của nhân dân Việt Nam dưới sự lãnh

đạo của Đảng, chúng ta thấy những văn kiện của Đảng ta đã thể hiện đầy đủ tính khoa

học và tính cách mạng, thể hiện ở việc kết hợp nhuần nhuyễn các nhân tố khách quan

và chủ quan trong nhận thức lịch sử Bởi vì, khi nào nhận thức chủ quan không phùhợp với hiện thực thì dễ dẫn tới những chủ trương có khuynh hướng “hữu” hoặc “tả”.Khi nhận thức đúng hiện thực khách quan thì những chủ trương của Đảng mới đáp ứng

được lòng mong đợi của đông đảo quần chúng, sức mạnh đoàn kết toàn dân được tăngcường đưa cách mạng đến thắng lợi Phân tích văn kiện Đảng qua các thời kì đấu tranh

cách mạng, học sinh sẽ nhận thấy được điều này

Chẳng hạn, trong thời kì cách mạng 1930 - 1931, Đảng ta chủ trường vận độngthành lập “Hội Phản đế đồng minh” nhằm tập hợp đông đảo quần chúng cách mạng,

đẩy mạnh phong trào đấu tranh Nhưng trong thực tế một số cán bộ, Đảng viên cũng

phạm một số sai lầm, mà một trong những nguyên nhân dân tới sai lầm này là do nhậnthức phiến diện, lệch lạc về vai trò của giai cấp tiểu tư sản và một bộ phận giai cấp

khác Ví như, Xứ uỷ Trung Kì khi thực hiện việc “thanh Đảng” đã chỉ đạo đấu tranh

với khẩu hiệu tả khuynh: “Tư, phú, địa, hào - Đào tận gốc, trốc tận rễ Tuy nhiên, quamột số văn kiện tiếp sau, học sinh nhận thấy những sai lầm đó được dần dần khắc phục

nên Đảng ta đã thực hiện thành công việc xây dựng khối đoàn kết toàn dân trong các

mặt trận: “Mặt trận Dân chủ Đông Dương”, “Mặt trận Thống nhất Phản đế Đông

Dương”, “Mặt trận Việt Minh”.v.v Đây là một trong những nhân tố quan trọng dẫnđến thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945

Khi sử dụng văn kiện Đảng, cần quán triệt nguyên tắc phương pháp luận về sựthống nhất giữa tính Đảng và tính khoa học trong dạy học lịch sử Trên cơ sở kiến thức

cơ bản chính xác giáo viên rút ra những kết luận, khái quát có tác dụng giáo dục với

học sinh Chúng ta học tập ở Hồ Chí Minh việc kết hợp tính Đảng và tính khoa họctrong biên soạn, giảng dạy ở các lớp huấn luyện chính tả Ví như, trong “đường cáchmệnh”, Nó đã trình bày một số kiến thức cơ bản về các cuộc cách mạng tư sản ở Pháp,

Mĩ, Nga để từ đó rút ra kết luận về sự khác biệt giữa cách mạng tư sản với cách mạng

vô sản Những bài học lịch sử được rút ra đảm bảo tính khoa học chính xác trở thành

vũ khí tuyên truyền hiệu quả

b Những yêu cẩu cơ bản về phương pháp dạy học lịch sử khi sử dụng văn kiện Đảng

- Vận dụng phương pháp lịch sử trong sử dụng văn kiện Đảng

Để tạo nhũng biểu tượng chân xác, sinh động, giúp cho việc nhận thức lịch sử

một cách vững chắc, đúng đắn, chúng ta phải dựa vào những thành tựu của khoa họclịch sử trong việc sưu tầm văn kiện Đảng Những kiến thức cập nhật luôn tạo cho họcsinh sự hứng thú, say mê trong quá trình học tập, làm cho hiệu quả giáo dục được nâng

Vận dụng phương pháp lịch sử trong sử dụng văn kiện Đảng giúp cho học sinhnhận thức được bản chất sự kiện, trong mối quan hệ đan xen, lôgic giữa các sự kiệncủa quá trình lịch sử Sự phát sinh, phát triển, kết quả, ý nghĩa của mỗi sử kiện lịch sử

được trình bày trong văn kiện phản ánh với những thành tựu nhận thức lịch sử củaĐảng Cho nên, phương pháp lịch sử trong sử dụng văn kiện tạo cơ sở để khôi phục

bức tranh lịch sử một cách khoa học, chính xác, giúp học sinh hiểu được những sựkiện lịch sử xảy ra, nhiều khi “lặp lại” nhung không hoàn toàn như cũ Từ đó, các em

so sánh để thấy được những đặc điểm có tính đặc thù, những nét bản chất của các sự

kiện lịch sử trong mỗi thời kì hay các thời kì lịch sử Chẳng hạn, qua tìm hiểu với vănkiện Đảng và các tài liệu tham khảo khác trong thời kì 1930 -1945, học sinh thấy đượcchủ trương thành lập Mặt trận Dân tộc Thống nhất được thực hiện một cách thốngnhất, theo đường lối đúng đắn của Đảng, song với những hình thức, nội dung khácnhau, linh hoạt, phù hợp với tình hình, nhiệm vụ cách mạng cụ thể của mỗi thời kì

+ “Mặt trận Dân chủ Đông Dương” tập hợp đông đảo lực lượng có xu hướng dân

chủ, chống phát xít đấu tranh đòi quyền lợi “dân chủ đơn sơ”: “Tự do, cơm áo, hoàbình.”

+ “Mặt trận Dân tộc Thống nhất Phản đế Đông Dương tập hợp các lực lượng

không phân biệt giai cấp, đảng phải, tôn giáo, dân tộc ở Đông Dương, đấu tranh chốngPháp - Nhật, thực hiện nhiệm vụ giải phóng dân tộc - nhiệm vụ quan trọng hàng đầucủa cách mạng Việt Nam trong thời kì 1939 - 1945

+ “Mặt trận Việt Minh tập hợp mọi lực lượng ở việt Nam đấu tranh giành lại độc

lập dân tộc cho nước nhà Bởi vì, lúc này vấn đề giải phóng dân tộc ở Đông Dương

đuợc đặt trong phạm vi khuôn khổ của từng nước

Qua văn kiện Đảng, học sinh nhận thức được rằng, các tổ chức Mặt trận dân tộc

thống nhất nói trên mang những hình thức khác nhau, hoạt động theo các phương phápkhác nhau, thực hiện những nhiệm vụ khác nhau, trong hoàn cảnh lịch sử của mỗi thời

kì một khác Song, mục tiêu giành độc lập dân tộc của các tổ chức Mặt trận dân tộcthống nhất không thay đổi

Việc vận dụng phương pháp lịch sử khi khai thác và sử dụng văn kiện Đảng còngiúp học sinh hiểu được sự phát triển quanh co, phức tạp với những bức thăng trầmcủa cách mạng Chẳng hạn, qua những văn kiện Đảng, học sinh thấy được sự thất bạicủa phong trào 1930 - 1931 và Xô viết Nghệ tĩnh là điều khó tránh khỏi trong hoàncảnh lịch sử cụ thể lúc bấy giờ Đây chỉ là sự thất bại tạm thời, cách mạng Việt Nambắc vào thời kì tạm lắng Sự hồi phục lực lượng cách mạng qua cuộc đấu tranh giankhổ (1932 - 1935) đã chứng minh điều này Nhiều văn kiện Đảng giúp học sinh hiểurằng, trong thời kì 1936 - 1939 Đảng ta chủ trương tạm gác khẩu hiệu “độc lập dântộc” và “Người cày có ruộng” không phải là việc từ bỏ nhiệm vụ “phản đế”, “phảnphong”, không phải là một bước “tụt lùi” mà do “hoàn cảnh mới, nhiệm vụ mới bắt

buộc Đảng ta phải có con đường chính trị mới, con đường chính trị mới lại bắt buộcphải có một đường tổ chức mới”.1

Trong việc sử dụng văn kiện Đảng để dạy học lịch sử phương pháp lịch sử luôngắn liền với phương pháp lôgic để học sinh hiểu được những mối liên hệ có tính bảnchất của sự kiện đã diễn ra trong quá trình cách mạng Từ việc phân tích, so sánh kháiquát tổng hợp các sự kiện lịch sử được trình bày trong văn kiện Đảng, học sinh sẽ nhậnthức đúng đắn về sự phát triển của lịch sử theo những quy luật có tính phổ biến và đặcthù, có cái chung và cái riêng, có cái tất nhiên và ngẫu nhiên, có hiện tượng và bảnchất Quán triệt phương pháp lịch sử và phương pháp lôgic trong sử dụng văn kiện

Đảng sẽ khắc phục các sai lầm về giáo điều, chủ quan, rập khuôn, võ đoán trong dạy

học lịch sử

- Đảm bảo tính cơ bản, tính điển hình trong lựa chọn văn kiện Đảng

- Trong thời đại ngày nay, sự tiến bộ vượt bậc của các ngành khoa học trong đó

có khoa học lịch sử đã đem lại những thành tựu, kết quả nghiên cứu ngày càng lớn Sựbùng nổ thông tin đã tạo ra “mâu thuẫn” ngày càng khó giải quyết giữa thời gian họctập ở nhà trường không tăng trong khi đó lượng tri thức tăng nhanh với tốc độ “chóngmặt” và ngày một nhiều hơn (ước tính cứ 10 năm lượng thông tin lại tăng gấp đôi)

Điều này đòi hỏi việc dạy học ở trường phổ thông phải chú ý tính cơ bản, tính điển

hình của tài liệu học tập Các nhà sư phạm đã nhất trí về nội dung tính “cơ bản” trongdạy học, nhưng vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau về cách thể hiện cụ thể

Ở một số nước Tây âu, trong những năm 70, 80 của thế kỉ XX, một số sử gia

thấy rằng khối lượng tư liệu ngày càng nhiều, khiến cho cuốn sách lịch sử đại cươngtrở nên “chật chội”, đầy ắp kiến thức Từ đó, xuất hiện một số quan niệm trình bày lịch

sử theo trình tự các nền văn minh Việc nhìn nhận lịch sử qua các nền văn minh “đứngim” hay “chuyển động nặng nề” xem ra không còn phù hợp với tính đa dạng vốn có và

sự phát triển không ngừng của lịch sử

Trong dạy học lịch sử cần xác định những kiến thức cơ bản, tức là những kiếnthức quan trọng có tính chất cốt lõi không thể thiếu, gắn liền với nội dung được quy

định trong chương trình học tập của học sinh Tài liệu học tập phải mang tính chất điển

hình bởi vì do thời lượng hạn chế của một tiết học, do nội dung yêu cầu của bài học

và mối tương quan với các tài liệu học tập khác, học sinh chỉ có thể tiếp nhận nhữngtài liệu tiêu biểu nhất, điển hình phục vụ thiết thực nhất cho việc nắm vững nội dungbài học (kể cả bài học nội khoá và các hình thức hoạt động ngoại khoá khác)

Từ quan niệm về “tính cơ bản” trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông nêutrên, chúng tôi cho rằng, để đảm bảo tính cơ bản, tính điển hình trong sử dụng văn kiện

Đảng, giáo viên cần chú ý:

+ Nắm vững nội dung khoá trình, bài học lịch sử để lựa chọn văn kiện Đảng tiêu

biểu nhất

1

+ Phân chia thời gian hợp lí cho việc sử dụng văn kiện Đảng với các nguồn tài

liệu khác

+ Lựa chọn các biện pháp thích hợp để sử dụng hiệu quả văn kiện Đảng.

- Lựa chọn và sử dụng văn kiện Đảng phù hợp với thực tiễn dạy học ở trườngphổ thông

Hiệu quả dạy học lịch sử phụ thuộc vào nhiều yếu tố trong đó có tính “vừa sức”

đối với học sinh Tính “vừa sức” thể hiện sự phù hợp giữa mục tiêu, nội dung vàphương pháp dạy học với đối tượng giáo dục Học sinh với tư cách là chủ thể của hoạtđộng nhận thức chỉ thực sự hứng thú học tập lịch sử, khi những nội dung và phương

pháp dạy học phù hợp với trình độ, năng lực nhận thức của họ Nếu không tìm hiểu rõ

năng lực và trình độ nhận thức của học sinh thì mọi nỗ lực của giáo viên qua các biệnpháp sư phạm đều khó đạt được mục tiêu giáo dưỡng, giáo dục và phát triển

Trong dạy học lịch sử có các nguồn tài liệu đa dạng, song không vì thế mà sửdụng quá nhiều làm cho giờ học trở nên nặng nề, vượt quá trình độ tiếp cận của học

sinh Do đó, việc xác định tính “vừa sức” phải đáp ứng yêu cầu về mặt bằng chung của

trình độ học sinh mà không hạ thấp năng lực của những học sinh khá Chỉ như vậy,

văn kiện Đảng mới thực sự là buồn nhận thức sinh động, hấp dẫn đối với các em học

sinh, trong quá trình học tập lịch sử

Hiệu quả của việc sử dụng văn kiện Đảng còn tuỳ thuộc vào hoàn cảnh, điều kiệnthực tiễn của hoạt động giáo dục như cơ sở vật chất, phương tiện dạy học tình hình cụthể ở từng địa phương, Chỉ gắn kết với thực tiễn giáo viên mới có thể tối ưu hoá

phương pháp dạy học nói chung, phương pháp sử dụng văn kiện Đảng nói riêng trong

dạy học lịch sử ở trường phổ thông

4 Phương hướng đổi mới việc sử dụng vãn kiện Đảng trong dạy học lịch sử

ở trưởng Phổ thông

Để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử, việc đổi mới sử dụng văn kiện Đảng cần

thực hiện theo những phương hướng sau:

Một là, bám sát yêu cầu đối với việc thực hiện mục tiêu giáo dục bộ của môn

Lịch sử

Bộ môn Lịch sử cùng với các bộ môn khoa học khác trong nhà trường phổ thôngkhông chỉ trang bị những kiến thức phổ thông cơ bản hiện đại mà còn hình thành thếgiới quan khoa học, giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức, rèn luyện kĩ năng hành độngcho học sinh Học tập và nghiên cứu lịch sử nhằm nhận thức đúng đắn tất cả nhữnggì,đã xảy ra trong đời sống xã hội loài người từ nguồn gốc đến nay Các lĩnh vực hoạt

động của con người (kinh tế, văn hoá, chính trị, quân sự) dược khôi phục trên cơ sở

các tài liệu lịch sử

Từ việc tạo biểu tượng chính xác, có hình ảnh về những sự kiện của quá khứ, họcsinh cần phải hình thành những khái niệm, hiểu được bản chất của sự kiện và quy luậtphát triển của lịch sử Chính vì thế, việc hình thành kiến thức lịch sử cho học sinh là

công việc hết sức phức tạp của giáo viên trong quá trình dạy học.

Bộ môn Lịch sử mang những đặc trưng nổi bật trong đó có việc không thể tái tạoquá khứ lịch sử qua “phòng thí nghiệm”, mà được nhận thức trên cơ sở nắm vững các

sự kiện, các tài liệu lịch sử để khôi phục hiện thực quá khứ khách quan Chính vì vậy,những tài liệu lịch sử chính xác là cơ sở đáng tin cậy để việc tái hiện bức tranh lịch sử

sinh động, đúng như nó đã từng tồn tại Trong nhiều nguồn tài liệu khác nhau để

nghiên cứu, học tập lịch sử, tài liệu gốc là bằng chứng lịch sử đầy sức thuyết phục

Văn kiện Đảng được coi là một trong những tài liệu gốc mà giá trị sử dụng có ý nghĩa

quan trọng đối với dạy học lịch sử

Hai là, thực hiện phương châm “phát huy tính tích cực của học sinh trong sử

dụng văn kiện Đảng khi học tập lịch sử”

Lí luận dạy học hiện đại luôn nhấn mạnh đến việc “phát huy tính tích cực tronghoạt động nhận thức của học sinh” Như vậy, bản chất của quá trình dạy học càng

được làm sáng tỏ qua sự khẳng định vai trò tổ chức, hướng dẫn hoạt động học của thầy

và sự chủ động, sáng tạo trong lĩnh hội tri thức của trò Do đó, việc đổi mới phươngpháp dạy học lịch sử trong những năm gần đây được thực hiện theo hướng “phát huytính tích cực của học sinh” Về vấn đề này dẫu có nhiều quan niệm và cách diễn đạtkhác nhau: “Dạy học theo tình huống”; “Dạy học giải quyết vấn đề”, “Dạy học phát

hiện”; “Dạy học theo lí thuyết kiến tạo”; “Dạy học hướng vào học sinh” v.v song các

nhà phương pháp dạy học lịch sử đều xem việc phát huy tính tích cực của học sinh là

thực hiện một tư tưởng, một cách tiếp cận quá trình giáo dục, quá trình dạy học, nhằmtích cực hoá và cá nhân hoá quá trình lĩnh hội tri thức của học sinh Đây là hướng đổimới tích cực nhằm khắc phục lối dạy học nhồi nhét, độc diễn, đơn chiều của thầy vàcách học thụ động, ghi nhớ, thuộc lòng máy móc của trò Phát triển năng lực tư duylịch sử cho học sinh là cơ sở cho việc lĩnh hội tri thức một cách chủ động, sáng tạo vàchỉ như vậy học sinh mới có thể chuyển từ nhận biết sang am tường lịch sử (hiểu cặn

kẽ bản chất của sự kiện, hiện tượng)

Trong học tập lịch sử, học sinh phải biết vận dụng tri thức lịch sử vào thực tiễncủa đời sống xã hội Để học sinh thực hiện tốt chu trình: Biết - Hiểu - Vận dụng trithức lịch sử đã học vào cuộc sống, vấn đề đổi mới phương pháp dạy học lịch sử nói

chung, đổi mới sử dụng văn kiện Đảng nói riêng càng trở nên cấp thiết

Theo tinh thần đó, văn kiện Đảng không chỉ là tài liệu để minh họa sự kiện lịch

sử mà còn thực sự trở thành nguồn nhận thức đối với học sinh Việc tiếp xúc nghiêncứu văn kiện Đảng, một trong những nguồn tài liệu sinh động, hấp dẫn, chính xác sẽ

làm tăng thêm hứng thú học tập lịch sử, phát huy trí lực, đồng thời hình thành tưtưởng, tình cảm đúng đắn cho học sinh

Trong những năm gần đây, chúng ta phấn đấu để thực hiện việc phát huy tínhtích cực của học sinh trong dạy học lịch sử Tuy nhiên, thực tiễn dạy học lịch sử ở

trường THPT vẫn tồn tại những quan niệm chưa đúng về việc phát huy tính tích cực

của học sinh Ví như, có quan niệm rằng, cứ đặt nhiều câu hỏi, yêu cầu học sinh trả lờitrên lớp cũng như ở nhà là phát huy tính tích cực của học sinh Hoặc, có hiện tượngcho học sinh đọc từng đoạn trong sách giáo khoa, sau đó yêu cầu các em tóm tắt nội

dung đoạn vừa đọc, hay dựa vào đó để trả lời các câu hỏi của giáo viên

Thực trạng việc dạy học lịch sử trong các trường phổ thông là nội dung bài họclịch sử nghèo nàn, không khí giờ học tẻ nhạt, nặng nề, học sinh không hứng thú họctập bộ môn này

Từ sự hiểu biết lịch sử giảm sút đó, việc sử dụng văn kiện đảng trong dạy họclịch sử là một trong những biện pháp quan trọng để nâng cao chất lượng bộ môn Giáoviên không dừng lại ở việc hướng dẫn học sinh học thuộc sách giáo khoa, trả lời câuhỏi, theo dõi tài liệu mà quan trọng hơn là giúp đỡ học sinh xác định tinh thần tựgiác, ý chí quyết tâm, rèn phương pháp lĩnh hội kiến thức lịch sử thông qua việc nỗ lựcchủ quan để tự nắm kiến thức, biết tìm hiểu tài liệu, trong đó có văn kiện Đảng mộtcách phù hợp với nội dung bài học, yêu cầu và trình độ các em rồi biết vận dụngnhững điều đã học vào cuộc sống

Trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông cần lưu ý rằng, nguồn tài liệu văn kiện

Đảng hết sức phong phú, đa dạng, do vậy vjệc sử dụng cần được tiến hành theo hai

hướng chủ yếu sau:

Thứ nhất, khai thác sử dụng một số ý cơ bản, quan trọng của các đoạn trích trong

văn kiện Đảng

Do thời gian hạn hẹp của một tiết học và khối lượng tài liệu phong phú từ nhiềunguồn khác nhau, việc sử dụng văn kiện Đảng chỉ có thể tập trung vào việc trình bàynhững ý cơ bản của các văn kiện đó để học sinh dễ lĩnh hội kiến thức Cách sử dụngnày cần được tiến hành qua việc thông báo, phân tích, giải thích, so sánh kết hợp với

trao đổi, đàm thoại, nêu vấn đề Chẳng hạn, trong bài “Đảng Cộng sản Việt Nam rađời”, các tài liệu “Chánh chung vắn tắt”, “Sách lược vắn tắt”, “Luận cương chánh trị”

là những nội dung cơ bản, cần hướng dẫn học sinh nắm vững, song do thời gian, trình

độ học sinh, giáo viên chỉ có thể sử dụng những vấn đề cơ bản của các văn kiện đó để

học sinh hiểu được: tính chất của cách mạng, giai cấp lãnh đạo, nhiệm vụ cách mạng,lực lượng cách mạng v.v

Thứ hai, sử dụng nguyên văn các đoạn trích trong văn kiện.

Cách sử dụng này ớuữc tiến hành khi cần cung cấp cho học sinh những đoạntrích tiêu biểu, điển hình, gắn liền với nội dung cơ bản của bài học lịch sử Các đoạntrích dẫn nói trên được khai thác để nhấn mạnh những nội dung lịch sử chủ yếu khitrình bày bài mới hoặc hướng dẫn học sinh hoàn thành các câu hỏi ở trên lớp hoặc làmbài tập ở nhà

Có thể thực hiện điều đó theo những hình thức chủ yếu sau:

+ Sử dụng văn kiện Đảng để học sinh hiểu rõ hơn các sự kiện lịch sử trong sách

giáo khoa

+ Học sinh tự đọc văn kiện Đảng để lĩnh hội sâu hơn kiến thức đang học.

+ Sử dụng văn kiện Đảng để thiết kế các bài tập lịch sử, bài tập thực hành.

+ Sử dụng văn kiện Đảng tạo tình huống có vấn đề, tổ chức Học sinh tham gia

giải quyết vấn đề đặt ra

+ Sử dụng văn kiện Đảng kết hợp với các loại tài liệu khác trong giờ nội khóa

và các hoạt động ngoại khóa

Từ các hình thức nêu trên việc đổi mới sử dụng văn kiện Đảng trong dạy học lịch

sử cần thực hiện theo định hướng sau:

- Tăng cường tổ chức hoá động nhận thức của học sinh.

Theo các nhà tâm lí học sư phạm, nhân cách cũng như khả năng chiếm lĩnh trithức nhân loại được phát triển chủ yếu thông qua hoạt động tích cực của bản thân

người học Học sinh dù ở bậc học nào cũng luôn đóng vai trò là chủ thể trong hoạtđộng nhận thức, phải tự mình lĩnh hội kiến thức, trên cơ sở đó hình thành và phát triểnnăng lực tư duy, năng lực hành động Trong dạy học lịch sử, việc lĩnh hội tri thức chưa

phải là mục đích cuối cùng, vấn đề là ở chỗ phải biết vận dụng tri thức đó như thế nào.Mặt khác tiễn cuộc sống Chỉ nắm tri thức một cách máy móc, giáo điều, sẽ không biếtvận dụng sáng tạo tri thức vào thực tiễn Mặt khác lại không có tri thức thì không thể

có năng lực giải quyết những vấn đề mà thực tiễn đặt ra Do vậy, cần phải tích cực hoá

quá trình nhận thức của học sinh trong dạy học lịch sử

Cách học đó phù hợp với mục đích dào tạo con người trong xã hội hiện đại: cókhả năng tư duy độc lập sáng tạo, biết lí giải và dễ dàng thích ứng với những biến đổilớn lao, phức tạp của cuộc sống đặt ra Vì lẽ đó, không thể đạt kết quả tốt trong học tậpmôn Lịch sử nếu vẫn còn tồn tại cách dạy học theo kiểu “thầy đọc, trò ghi” rồi họcthuộc lòng mà không hiểu Việc sử dụng văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử gópphần vào việc tổ chức các cuộc thảo luận những vấn đề cơ bản, tiến hành các hoạt

động nhận thức của học sinh Căn cứ vào nội dung bài học, tài liệu văn kiện Đảngđược khai thác và sử dụng cùng các tài liệu khác liên quan, để trong thời gian hạn hẹp

có thể xác định rõ vấn đề cần dạy là gì? Dạy để làm gì? Dự kiến dạy như thế nào?

Sử dụng văn kiện Đảng trong giờ dạy học lịch sử là tổ chức hoạt động nhận thứccho học sinh, giúp các em chủ động lĩnh hội tri thức, thông qua việc tìm hiểu các nộidung của bài học, như Những sự kiện nào cần phải nắm? Sự kiện đó xảy ra như thếnào? Bao giờ? Ở đâu? Bản chất của sự kiện là gì? Vì sao diễn ra như vậy? Sự kiện có

ý nghĩa gì? Việc sử dụng văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử theo hướng như vậychắc chắn sẽ đem lại hiệu quả thiết thực, nâng cao chất lượng giờ học ở trường phổthông

- Chú ý phát triển tư duy học sinh khi sử dụng văn kiện Đảng trong dạy học

lịch sử

Tư duy lịch sử luôn gắn liền với việc nắm vững sự kiện, không có sự so sánh

chung chung mà phải so sánh các sự kiện, hiện tượng lịch sử cụ thể

Các thao tác tư duy lịch sử bao gồm nhiều loại và luôn quyện chặt vào

nhau Không có thao tác duy nhất cho hoạt động tư duy Vì vậy, trong dạy học lịch sửkết quả của việc so sánh, phân tích, tông hợp, khái quát hoá, trừu tượng hoá là kếtquả của hoạt động tư duy tích cực

Phát triển năng lực tư duy cho học sinh trong dạy học lịch sử nói chung, trong sửdụng văn kiện Đảng nói riêng có ý nghĩa quan trọng, cần thiết Trong các hình thức tưduy học tập lịch sử, tư duy sáng tạo là yếu tố hàng đầu Bởi vì, nó có những điểm phùhợp với bậc trung của hiện thực lịch sử, phù hợp trình độ lứa tuổi học sinh, mục tiêu

đào tạo, nội dung và phương pháp dạy học ở nhà trường Với tư duy sáng tạo học sinh

sẽ hứng thú học tập, ham hiểm biết, thích tìm tòi, khám phá, biết đặt vấn đề tìm hiểu

và lựa chọn cách tốt nhất để giải quyết vấn đề đặt ra Tư duy sáng tạo của học sinhtrong học tập lịch sử giúp các em nhận thức độc lập, chủ động dưới sự hướng dẫn, tổchức hoạt động nhận thức của giáo viên Điều này tạo cơ sở cho hoạt động lĩnh hội táitạo (nhớ lại để có hình ảnh và quá khứ trên cơ sở hiểu biết kiến thức khoa học) Trong

sử dụng văn kiện Đảng, giáo viên cần chú ý cả hai loại lĩnh hội sáng tạo và tái tạo,

song đặc biệt chú ý hoạt động lĩnh hội sáng tạo trên cơ sở phát triển năng lực tư duyđộc lập của học sinh

Sử dụng văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử nhằm phát triển tư duy học sinh,cần hướng vào những nội dung chủ yếu sau:

+ Dựa vào văn kiện Đảng và các tài liệu liên quan, học sinh biết khôi phục hình

ảnh quá khứ một cách sinh động và chính xác

+ Hiểu sự kiện lịch sử trong mối liên hệ chặt chẽ, lôgic biện chứng giữa các yếu

tố: nguyên nhân, diễn biến, kết quả, ý nghĩa của sự kiện lịch sử

+ Biết so sánh, phân tích, liên hệ các sự kiện, hiện tượng lịch sử làm sáng tỏ

những biểu hiện da dạng của các quy luật phổ biến và tính đặc thù của lịch sử

+ Biết vận dụng kiến thức lịch sử vào thực tiễn cuộc sống Việc sử dụng văn kiện

Đảng trong dạy học lịch sử cần được kết hợp chặt chẽ với sử dụng sách giáo khoa và

nhiều nguồn tài liệu (tài liệu trực quan, tài liệu văn học, tài liệu lịch sử ) với các

phương tiện dạy học khác nhau

Các biện pháp sư phạm sử dụng văn kiện Đảng cần được kết hợp nhịp nhàng,nhuần nhuyễn, phù hợp với nội dung bài học nhằm tối ưu hoá phương pháp dạy học bộ

môn Đặc biệt, việc trình bày miệng của giáo viên không chiếm quá nhiều thời gian và

phải thật sinh động, gợi hình ảnh, gây xúc cảm lịch sử cho học sinh Thiếu hình ảnh

sinh động trong sử dụng văn kiện Đảng, học sinh sẽ khó hình-dung cụ thể sự kiện lịch

sử trong quá khứ Trình bày có hình ảnh không chỉ là điểm tựa của nhận thức cảm tính(tạo biểu tượng lịch sử) mà còn là cơ sở của phát triển tư duy trừu tượng để hiểu bảnchất của sự hiện, hiện tượng lịch sử Sử dụng ngôn ngũ giàu hình ảnh sẽ tác độngmạnh mẽ đến tình cảm và nhận thức của học sinh trong học tập lịch sử Các đoạn tríchdẫn trong văn kiện Đảng có lợi thế trong việc tạo hình ảnh sinh động, do đó giáo viên

cần triệt để khai thác và sử dụng hiệu quả trong quá trình dạy học lịch sử ở trường phổthông.

Chương 1 “Việc sử dụng văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử ở trường phổ

thông” đề cập đến các vấn đề lí luận làm cơ sở cho sự nhận thức chung về văn kiện

Đảng, về vai trò, ý nghĩa, tác dụng của việc sử dụng loại tài liệu trong giáo dục bộ

môn

Cần khẳng định văn kiện Đảng là một loại tài liệu cơ bản quan trọng bậc nhất,

đảm bảo chất lượng dạy học lịch sử về các mặt phương pháp luận, nội dung lịch sử vàphương pháp dạy học Sử dụng văn kiện Đảng vào nghiên cứu, dạy học lịch sử là một

biểu hiện của tính Đảng dốc kết hợp nhuần nhuyễn, thống nhất với tính khoa học

Theo đó, việc sử dụng văn kiện Đảng, đuốc phối hợp chặt chẽ với các tài liệu,phương pháp dạy học lịch sử khác, phải hợp lí, phù hợp với nội dung, yêu cầu của việc

dạy học bộ môn và trình độ của học sinh Việc sử dụng “quá tải”, công thức, giáo điều

sẽ dẫn tới những hậu quả về giáo dục, như: không gây hứng thú, không tạo được niềmtin cho học sinh, chất lượng hiểu biết lịch sử giảm sút Do đó, phát huy tính tích cựccủa học sinh trong sử dụng văn kiện Đảng cũng như trong mọi khâu của quá trình dạyhọc lịch sử là yêu cầu cần quán triệt và thể hiện

Cơ sở lí luận ở chương 1 là định hướng cho việc lựa chọn những đoạn trích dẫnvăn kiện Đảng, được sử dụng trong dạy học lịch sử, mà chúng tôi sẽ trình bày ở

CHƯƠNG 2

NHŨNG VẤN ĐỀ LỊCH SỦ TRONG

VĂN KIỆN ĐẢNG ĐƯỢC SỦ DỤNG TRONG

DẠY HỌC Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

Văn kiện Đảng Toàn tập, xuất bản lần thứ nhất từ năm 1998, theo Quyết định

của Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, số

25-QĐ/TW, ngày 3-2-1997 Nội dung văn kiện Đảng rất phong phú, khoa học, phản ánhkhá đầy đủ, toàn diện các lĩnh vực, các vấn đề của xã hội Việt Nam nói chung và cuộcđấu tranh của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng

Qua các tập văn kiện được xuất bản, chúng ta có thể tìm ra nhiều tài liệu lịch sử

dùng để nghiên cứu và dạy học lịch sử “Bởi vì, việc hình thành chủ nghĩa Mác - Lênin

liên quan đến việc Mác, Ănghen, Lênin nghiên cứu toàn diện các vấn đề lịch sử, đặcbiệt các biến cố cách mạng, thì việc tiếp thu và truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin, xác

định con đồng cứu nước, đề ra đường lối cách mạng của Hồ Chí Minh cũng trực tiếpliên quan đến việc tìm hiểu lịch sử dân tộc và thế giới”1

Văn kiện Đảng minh chứng rằng, việc Đảng ta vận dụng lí luận cách mạng của

chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của Việt Nam đã dựa vào sự hiểu biết sâusắc lịch sử dân tộc và thế giới và giúp cho việc nhận thức lịch sử khoa học hơn, gópphần vào thắng lợi của đấu tranh cách mạng

Chúng ta thật khó phân biệt trong văn kiện Đảng tài liệu nào là tác phẩm lịch sử,tài liệu nào mang tính chất lịch sử Bởi vì, mọi văn kiện của Đảng đều dựa vào thực tếlịch sử quá khứ, tổng kết những bài học, kinh nghiệm cách mạng đã qua, nhận định

đúng về sự kiện đang diễn ra và đoán định sự phát triển hợp quy luật của tương lai Vì

vậy, trong các văn kiện của Đảng đều hàm chứa những tri thức lịch sử, những nguyêntắc phương pháp luận sử học mác xít - Lênin nít và tư tưởng Hồ Chí Minh

Tuy nhiên, trong phạm vi, tính chất một công trình nghiên cứu lịch sử, với yêucầu của việc sử dụng tài liệu, văn kiện Đảng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông,chúng tôi chỉ chọn trích những loại văn kiện Đảng sau đây:

Thứ nhất, những văn kiện (báo cáo, luận cương chính trị ) liên quan đến việc

xây dựng, phổ biến, thực hiện nhiệm vụ cách mạng, đường lối, chính sách của Đảng.Những tài liệu này phản ánh đầy đủ, đúng “những sự kiện đang xảy ra”, “đang nhảy

múa trước mắt chúng ta” (Theo cách diễn đạt của Ph Ănghen về các sự kiện vừa xảy

ra, còn tiếp diễn) Vì vậy, nó cung cấp cho người học nhiều tri thức lịch sử cần thiết

Thứ hai, các bài viết, sách phản ánh cụ thể, kịp thời những sự kiện quan trọng

vừa xảy ra như các bài viết trên các báo, tạp chí của Đảng về một cuộc đấu tranh, mộtphong trào cách mạng

Thứ ba, những phần lịch sử trong một báo cáo chính trị, một nghị quyết của Đại

1

hội Đảng, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng

Thứ tư, một số tài liệu về lịch sử của Đảng, một số tác phẩm sử học của Hồ Chí

Minh hay của một đồng chí lãnh đạo Đảng, như “Lịch sử nước ta”, “Ba mươi nămhoạt động của Đảng, “Vấn đề dân cày”

Thứ năm, các tài liệu về văn học, chính trị phản ánh một nội dung lịch sử cụ

thể

Khối lượng các loại tài liệu như trên rất nhiều

Trong giới hạn quyển sách này, cũng như yêu cầu của việc dạy học lịch sử ở

trường phổ thông, chúng tôi không thể trích được hết mà chỉ chọn một số đoạn cơ bản,

tiêu biểu và giáo viên sẽ tự tìm hiểu, chọn thêm

Các tài liệu trích trong Văn kiện Đảng Toàn tập sẽ được sắp xếp theo thứ tự

những vấn đề chung, lịch sử Việt Nam và lịch sử thế giới Ở mỗi phần chúng tôi sẽ sắpxếp các đoạn trích trong văn kiện Đảng liên quan đến những vấn đề, sự kiện, diễn ratheo trình tự thời gian Điều này sẽ tạo điều kiện cho giáo viên và học sinh sử dụng khihọc tập các khóa trình lịch sử thế giới và lịch sử dân tộc

Đối với mỗi đoạn trích, các tác giả tập sách này cũng sẽ có những chú thích cần

thiết (về xuất xứ văn kiện, các thuật ngữ, tên đất, tên người )

I NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ LỊCH SỬ VÀ NHẬN THỨC LỊCH SỬ

Việc nhận thức lịch sử trong xã hội có giai cấp bao giờ cũng thể hiện tính giaicấp, tính đảng của người nhận thức; không thể “vô tư”, “khách quan chủ nghĩa” trongnghiên cứu, học tập lịch sử, mà phải dựa trên cơ sở một quan điểm tư tưởng, lập

trường một giai cấp, phục vụ lợi ích của giai cấp đó

Chúng ta công khai nói rõ tính Đảng của mình trong nghiên cứu, dạy học lịch sử,tức đứng vững trên quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đườnglối của Đảng Tính Đảng Cộng sản không hề mâu thuẫn mà thống nhất với tính khoahọc, làm cho chất lượng nghiên cứu, giáo dục lịch sử tăng lên

Vì vậy cần tìm hiểu và quán triệt một số quan điểm của Đảng về lịch sử và nhậnthức lịch sử sau đây

1 Về sự phát triển của lịch sử xã hội loài người

- “Lịch sử của xã hội do người lao động tạo ra.Sự phát triển của lịch sử là quyluật không ai ngăn trở được

Chế độ cộng sản nguyên thủy biển đổi thành chế độ nô lệ Chế độ nô lệ biến đổithành chế độ phong kiến Chế độ phong kiến biến đổi thành chế độ tư bản chủ nghĩa.Chế độ tư sản chủ nghĩa nhất định sẽ biến đổi thành một chế độ xã hội chủ nghĩa.Một chế độ này biến đổi thành một chế độ khác là cả một cuộc đấu tranh gay go,kịch liệt và lâu dài giữa cái xấu và cái tốt, giữa cái cũ và cái mới, giữa cái thoái bộ vàcái tiến bộ, giữa cái đang suy tàn và cái đang phát triển Kết quả là cái mới, cái dang

tiến bộ nhất định thắng”1.

(Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 9,

NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1996, tr.20.)

- “Cách sản xuất và sức sản xuất phát triển và biến đổi mãi, do đó mà tư tưởngcủa con người, chế độ xã hội v.v cũng phát triển và biến đổi Chúng ta đều biết từ

xưa đến đời nay, cách sản xuất từ chỗ dùng cành cây đã phát triển dần đến máy móc,

sức điện, sức nguyên tử Chế độ xã hội của phát triển từ cộng sản nguyên thủy đến chế

độ nô lệ, đến chế độ phong kiến, đến chế độ tư bản chủ nghĩa (…) tiến lên chế độ xã

hội chủ nghĩa và chế độ cộng sản chủ nghĩa Sự phát triển và tiến bộ đó không ai ngăncản được”2

(Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 9, Sđd, tr.282).

- “Từ lúc đầu, loài người đã phải đấu tranh dối với giới tự nhiên để sống còn,

như chống thú dữ, chống mưa nắng Muốn thắng lợi thì con người phải dựa vào lựclượng của số đông người, tức là của tập thể, của xã hội

Từ khi có chế độ của riêng thì xã hội chia thành giai cấp, giai cấp bóc lột và giai cấp bị bóc lột, do có mâu thuẫn xã hội có đấu tranh giữa các giai cấp”3

(Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 9, Sđd, tr.282-283).

2 Vai trò của dân cày (nông dân) trong lịch sử

- “Dân cày thường chiếm số đông trong nhân dân, dân cày là một lực lượng hậu

bị khá mạnh của cách mạng, cho nên phàm một cuộc cải tạo xã hội một cách lớn laophải có dân cày tham gia mới có kết quả Cuộc Công xã Pari (Commune de Paris)không thể đứng vững, một nguyên nhân chính là bởi thợ thuyền cách mạng thành Pari

không được dân cày các tỉnh ở Pháp nổi dậy hưởng ứng

Cuộc cách mạng tư sản Pháp (1789) và cuộc cách mạng vô sản Nga (1917) thànhcông một cách vẻ vang, một phần là nhờ ở thái độ cách mạng của dân cày

Mặc dầu có những nhược điểm ( ), dân cày rất Đảng cho ta mến phục: khi

nào học được giác ngộ, có tổ chức và có lãnh đạo thì họ có sức mạnh quật cường và tolớn Lúc đó họ sẵn sàng san phẳng những trở lực trên đường tiến thủ của họ và của dântộc Song tất cả vấn đề là ở chỗ: giác ngộ, tổ chức và lãnh đạo được dân cày

Trường Chinh và Võ Nguyên Giáp, Vấn đề dân cày,

NXB Sự Thật, Hà Nội, 1959, tr.13-14)

3 Điều kiện tồn tại của chế độ phong kiến

- “Bao giờ trong xã hội có một cái quần chúng nông nô (serf) lãnh đất ruộng của

1 Đây là quan điểm, mác xít 1ênin nit về sự phát triển của xã hội loài người theo quy luật của sự thay đổi các

hình thái kinh tế - xã hội theo con đường phát triển độ lên Việc nắm vững quan điểm này giúp cho học sinh nhận thức được quy luật tất yếu của sự phát triển lịch sử.

2 Đây là quan điểm về mối tương quan tất yếu, hợp quy luật của lực lượng sản xuất trà quan hệ sản xuất, giữa

hạ tầng cơ sở và thượng tầng kiến trúc trong sự phát triển xã hội loài người

3 Cuộc đấu tranh trong xã hội nguyên thuỷ là giải quyết mâu thuẫn giữa con người và tự nhiên để xã hội tồn tại

ông điền chủ về làm rồi đem phần hoa lợi trong thửa ruộng mình lãnh đó để trả lại chođịa chủ;.hoặc một cách khác, lãnh đất ruộng về làm rồi tự thân mình hay vợ con mình

phải dấn làm cho nhà chủ ruộng, hoặc cày đất của chủ ruộng, để bù lại đất lãnh, hoặcmột cách khác nữa là lãnh đất rồi trả bằng tiền bao giờ cái thể thức điền chế ấy mà hãycòn, là còn có phong kiến”

(Hải Triều, Trả lời bài ông Phan Khôi trong

“Phụ nữ thời đàm” ngày 29-11-1934, bài đăng trên báo

“Công luận ngày 2 - 3 tháng Giêng năm 1934)

4 Vì sao phải học tập lịch sử?

“Dân ta phải biết sử ta

Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam

Dân ta phải biết sử ta, sử ta dạy cho ta những chuyện vẻ vang của tổ tiên ta Dân

ta là con Rồng, cháu Tiên, có nhiều người tài giỏi đánh bắc dẹp nam, yêu dân trị nức,tiếng để muôn đời

… Sử dạy cho ta bài học này:

Lúc nào dân ta đoàn kết muôn người như một thì nước ta độc lập, tự do

Trái lại, lúc nào dân ta không đoàn kết thì nước bị xâm lấn.”

(Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 3, Sđd, tr.216-217).

5 Nguyên tắc phương pháp luận nghiên cứu học tập lịch sử

- “Trước khi đi vào thực chất của vấn đề, tôi thấy nên đưa ra một vài con sốthống kê về thuộc địa Điều này sẽ giúp chúng ta thấy rõ hơn tất cả tầm quan trọng củavấn đề thuộc địa.”

(Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 1, Sdd, tr.276).

- “Chúng ta nên nhìn lại những đoạn đường đã qua, rút ra những kinh nghiệmquý báu và ấn định đúng đắn những nhiệm vụ cách mạng hiện nay và sắp tới để giànhlấy những thắng lợi to lớn hơn nữa, vẻ vang hơn nữa.”

(Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 10, Sđd, tr.7).

- “Không có lí luận cách mệnh, thì không có cách mệnh vận động Chỉ có theo líluận cách mệnh tiền phong, đảng cách mệnh mới làm nổi trách nhiệm cách mệnh tiềnphong” (Lênin)

(Văn kiện Đảng, Toàn tập, tập 1, Sđd, tr.15).

- “Mục đích sách này là để nói cho đồng bào ta biết rõ: (1) Vì sao chúng ta muốnsống thì phải cách mệnh? (2) Vì sao cách mệnh là việc chung cả dân chúng chứ khôngphải việc một hai n nơi? (3) Đem lịch sử cách mệnh các nức làm gương cho chúng tasoi (4) Đem phong trào thế giới nói cho đồng bào ta rõ (5) Ai là bạn ta? Ai là thùta?(6) Cách mệnh thì phải làm thế nào?”

(Văn kiện Đảng, Toàn tập, tập 1, Sđd, tr.18).

- Cách mệnh chia làm mấy thứ?

- Cách mệnh chia thành hai thứ:

A Như An Nam đuổi Pháp, ấn Độ đuổi Anh, Cao Ly đuổi Nhật, Philipin đuổi

Mĩ, Tàu đuổi các đế quốc chủ nghĩa để giành lấy tự do bình đẳng của dân nước mình,

ấy là dân tộc cách mệnh

B Tất cả dân cày, người thợ trên thế giới bất kì nước nào, nòi nào đều liên hợpnhau lại như anh em một nhà, để đập đổ tất cả tư bản trên thế giới, làm cho nước nào,dân nào cũng được hạnh phúc, làm cho thiên hạ đại đồng - ấy là thế giới cách mệnh”

(Văn kiện Đảng, Toàn tập, tập 1, Sđd, tr.22).

- “Cách mệnh trước hết phải có cái gì?

Trước hết phải có Đảng cách mệnh, để trong thì vận động và tổ chức dân chúng,

ngoài thì liên lạc với các dân tộc bị áp bức và vô sản giai cấp mọi nơi Đảng có vữngthì cách mạng mới thành công cũng như người cầm lái có vững thuyền mới chạy

Đảng muốn viếng thì phải có chủ nghĩa làm cốt, trong Đảng ai cũng phải hiểu, ai cũng

phải theo chủ nghĩa ấy Đảng mà không có chủ nghĩa cũng như người không có tríkhôn, tàu không có bàn chỉ nam

Bây giờ học thuyết nhiều, chủ nghĩa nhiều, những chủ nghĩa chân chính nhất,chắc chắn nhất, cách mệnh nhất là chủ nghĩa Lênin”

(Văn kiện Đảng, Toàn tập, tập 1, Sdd, tr.24).

6 Đề cương văn hóa Việt Nam (năm 1943 của Đảng)

Cách đặt vấn đề

1 Phạm vi vấn đề: Văn hóa bao gồm cả tư tưởng, học thuật, nghệ thuật

2 Quan hệ giữa văn hóa và kinh tế, chính trị: nền tảng kinh tế của một xã hội vàchế độ kinh tế dựng trên nền tảng ấy quyết định toàn bộ văn hóa của xã hội kia (hạtầng cơ sở quyết định thượng tầng kiến trúc)

3 Thái độ Đảng Cộng sản Đông Dương đối với vấn đề văn hóa

a) Mặt trận văn hóa là một trong ba mặt trận (kinh tế, chính trị, văn hóa) ở đó

người cộng sản phải hoạt động

b) Không phải chỉ làm cách mạng chính trị mà còn phải làm cách mạng văn hóanữa

c) Có lãnh đạo được phong trào văn hóa, Đảng mới ảnh hưởng được dư luận,việc tuyên truyền của Đảng mới có hiệu quả

Lịch sử và tính chất văn hóa Việt Nam

1 Các giai đoạn trong lịch sử văn hóa Việt Nam

a) Thời kì Quang Trung trở về trước: văn hóa Việt Nam có tính chất nửa phongkiến, nửa nô lệ, phụ thuộc vào văn hóa Trung Quốc

b) Thời kì Quang Trung đến khi đế quốc Pháp xâm chiếm, văn hóa phong kiến

có xu hướng tiểu tư sản.

c) Thời kì từ Pháp sang xâm chiếm đến nay: văn hóa nửa phong kiến, nửa tư sản

và hoàn toàn có tính cách thuộc địa (chú ý phân biệt mấy giai đoạn trong thời kì này)

2 Tính chất văn hóa Việt Nam hiện nay: ảnh hưởng của văn hóa phát xít làm chotính chất phong kiến, nô dịch trong văn hóa Việt Nam mạnh lên, những đồng thời chịu

ảnh hưởng của văn hóa tân dân chủ, xu trào văn hóa mới của Việt Nam dang cố vượt

hết mọi trở lực để nảy nở (văn nghệ bất hợp pháp)

Nguy cơ của văn hóa Việt Nam dưới ách phát xít Nhật Pháp

1 Những thủ đoạn phát xít trói buộc văn hóa và giết chết văn hóa Việt Nam

a Chính sách văn hóa của Pháp

- Đàn áp các nhà văn hóa cách mạng dân chủ chống phát xít

- Ra tài liệu tổ chức các cơ quan và các đoàn thể văn hóa để nhồi sọ

- Kiểm duyệt rất ngặt những tài liệu văn hóa

- Mua chuộc và hăm dọa các nhà văn hóa

- Mật thiết liên lạc với tôn giáo để truyền bá văn hóa trung cổ, văn hóa ngu dân,v.v

- Tuyên truyền chủ nghĩa đầu hàng và chủ nghĩa ái quốc mù quáng và hẹp hòi(chauvinisme)

- Làm ra vẻ săn sóc đến trí dục, thể dục và đức dục cho dân

b Chính sách văn hóa của Nhật:

Tuyên truyền chủ nghĩa Đại Đông Á

Gây ra một quan niệm cho người Nhật là cứu tinh của giống da vàng và văn hóaNhật Bản chiếu rọi những tia sáng văn minh tiến bộ cho các giống nòi Đại Đông Áv.v

Tìm hết cách phô trương và giới thiệu văn hóa Nhật Bản (triển lãm, diễn thuyết,

đặt phòng du lịch, viện văn hóa, trao đổi du học sinh, mời nghệ sĩ Đông Dương sangthăm nước Nhật, mở báo chí tuyên truyền, tổ chức ca kịch, chiếu bóng )

- Đàn áp các nhà văn chống Nhật và mua chuộc các nhà văn có tài

2 Tiền đồ văn hóa Việt Nam:hai ức thuyết:

- Nền văn hóa phát xít (văn hóa trung cổ và nô dịch hóa) thắng thì văn hóa dântộc Việt Nam nghèo nàn thấp kém

- Văn hóa dân tộc Việt Nam sẽ do cách mạng dân chủ giải phóng thắng lợi mà

được cởi mở xiềng xích và sẽ đuổi kịp văn hóa tân dân chủ của thế giới Hai ức thuyết,

cái nào sẽ trở nên sự thực? Căn cứ vào điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội hiện nay,cách mạng dân tộc Việt Nam nhất quyết sẽ làm cho ức thuyết thứ hai trở nên sự thực

Vấn đề cách mạng văn hóa Việt Nam.

1 Quan niệm của người cộng sản về vấn đề cách mạng văn hóa

a) Phải hoàn thành cách mạng văn hóa mới hoàn thành dược cuộc cải tạo xã hội.b) Cách mạng văn hóa muốn hoàn thành phải do Đảng Cộng sản Đông Dươnglãnh đạo.

c) Cách mạng văn hóa có thể hoàn thành khi nào cách mạng chính trị thành công(cách mạng văn hóa phải đi sau cách mạng chính trị Những phương pháp cải cách văn

hóa đề ra bấy giờ chỉ là dọn đường cho cuộc cách mạng triệt để mai sau)

2 Nền văn hóa mà cuộc cách mạng văn hóa Đông Dương phải thực hiện sẽ là

văn hóa xã hội chủ nghĩa

3 Cách mạng văn hóa Việt Nam và cách mạng dân tộc giải phóng

a) Cách mạng văn hóa ở Việt Nam phải dựa vào cách mạng dân tộc giải phóngmới có điều kiện phát triển

b) Cách mạng dân tộc giải phóng Việt Nam chỉ có thể trong trường hợp may mắnnhất đưa văn hóa Việt Nam tới trình độ dân chủ và có tổ chức dân tộc hoàn toàn độclập dựng nên một nền văn hóa mới

c) Phải tiến lên thực hiện cách mạng xã hội ở Đông Dương, gây dựng một nền

văn hóa xã hội ở khắp Đông Dương

4 Ba nguyên tắc vận động cuộc vận động văn hóa nước Việt Nam trong giai

đoạn này:

a) Dân tộc hóa (chống mọi ảnh hưởng nô dịch và thuộc địa khiến cho văn hóaViệt Nam phát triển độc lập)

b) Đại chúng hóa (chống mọi chủ trương hành động làm cho văn hóa phản lại

đông đảo quần chúng hoặc xa đông đảo quần chúng)

c) Khoa học hóa (chống lại tất cả những cái gì làm cho văn hóa trái khoa học,phản tiến bộ)

Muốn cho ba nguyên tắc trên đây thắng, phải kịch liệt chống những xu hàng vănhóa bảo thủ, chiết trung, lập dị, bi quan, thần bí, duy tâm v.v Nhưng đồng thời cũngphải chống xu hướng văn hóa quá trớn của bọn tờrốtkít

5 Tính chất của nền văn hóa mới Việt Nam: văn hóa mới Việt Nam do ĐảngCộng sản Đông Dương lãnh đạo chủ trương chưa phải là văn hóa xã hội chủ nghĩa hay

văn hóa Xô viết (như văn hóa Liên Xô chẳng hạn) Văn hóa mới Việt Nam là một thứvăn hóa có tính chất dân tộc về hình thức và dân chủ về nội dung Chính vì thế nó cách

mạng nhất và tiến bộ nhất ở Đông Dương trong giai đoạn này

Nhiệm vụ cần kíp của những nhà văn hóa mácxít Đông Dương và nhất là những nhà văn hóa mácxít Việt Nam

1 Mục đích trước mắt

- Chống lại văn hóa phát xít phong kiến, thoái bộ, nô dịch, văn hóa ngu dân vàphỉnh dân

- Phát huy văn hóa tân dân chủ Đông Dương.

2 Công việc phải làm

a Tranh đấu về học thuyết, tư tưởng (đánh tan những quan niệm sai lầm của triếthọc Âu, Á, có ít nhiều ảnh hưởng tai hại ở ta: triết học Khổng, Mạnh, Đềcác(Descartes), Bécsông (Bergson), Căng (Kinh), Nitsơ (Niesche) v.v làm cho thuyếtduy vật biện chứng và duy vật lịch sử thắng

b Tranh đấu về tông phải văn nghệ (chông chủ nghĩa cổ điển, chủ nghĩa lãng

mạn, chủ nghĩa tự nhiên, chủ nghĩa tượng trưng v.v ) làm cho xu hướng tả thực xãhội chủ nghĩa thắng

c Tranh đấu về tiếng nói, chữ viết

- Thống nhất và làm giàu thêm tiếng nói

- Ấn định mẹo văn ta

- Cải cách chữ quốc ngữ v.v

3 Cách vận động

a Lợi dụng tất cả khả năng công khai và bán công khai để:

- Tuyên truyền và xuất bản

Tổ chức các nhà văn

Tranh đấu giành quyền lợi thực tại cho các nhà văn, nhà báo, nghệ sĩ v.v

- Chống nạn mù chữ v.v

b Phối hợp mật thiết phương pháp bí mật và công khai thông nhất mọi hoạt động

văn hóa tiến bộ dưới quyền lãnh đạo của đảng vô sản mácxít1

(Văn kiện Đảng, Toàn tập, tập 7,

(1940 - 1945), Sđd, tr.316-321)

7 Truyền thống dân tộc và giáo dục truyền thống dân tộc

“Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước Đó là một truyền thống quý báu của ta

Từ xưa đến nay, mỗi khi Tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thànhmột làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó luật qua mọi sự nguy hiểm, khó khăn, nónhấn chìm tất cả lũ bán nước và lũ cướp nước

Lịch sử ta đã có nhiều cuộc kháng chiến vĩ dại chứng tỏ tinh thần yêu nực củadân ta Chúng ta có quyền tự hào về những trang sử vẻ vang thời đại Hai Bà Trưng, BàTriệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung v.v Chúng ta phải ghi nhớ công lao củacác vị anh hùng dân tộc và các vị ấy là tiêu biểu của một dân tộc anh hùng Tinh thần

1 Tìm hiểu "Đề cương văn hóa của Đảng năm 1943", chúng ta rút ra những vấn đề có tính chất

phương pháp luận đối với việc nghiên cứu học tập lịch sử Đó là:

- Sử học cũng là một bộ phận của văn hóa dân tộc, trở thành một công cụ một vũ khí trong đấu tranh cách mạng.

- Phải xây dựng một khoa học lịch sử mang tính chất dân tộc, khoa học, đại chúng.

yêu nước cũng như các thứ của quý Có khi được trưng bày trong tủ kính, trong bình

pha lê, rõ ràng dễ thấy, nhưng cũng có khi cất giấu kín đáo trong ruộng, trong hòm.Bổn phận của chúng ta là làm cho những của quý, kín đáo ấy đều được đưa ra trưngbày Nghĩa là phải ra sức giải thích, tuyên truyền, tổ chức, lãnh đạo, làm cho tinh thần

yêu nước của tất cả mọi người đều được thực hành vào công việc yêu nước, công việc

kháng chiến

Tinh thần yêu nước chân chính khác với tinh thần “vị quốc” của bọn đế quốcphản động Nó là một bộ phận của tinh thần quốc tế ”

(Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 6, Sđd, tr.171-172).

8 Xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc

“Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúcđẩy sự phát triển kinh tế - xã hội

Mọi hoạt động văn hóa, văn nghệ phải xây dựng và phát triển nền văn hóa tiêntiến, đậm đà bản sắc dân tộc, xây dựng con người Việt Nam về tư tưởng, đạo đức tâmhồn, tình cảm lối sống, xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh cho sự phát triển xãhội Kế thừa và phát huy các giá trị tinh thần, đạo đức và thẩm mĩ, các di sản văn hóa,nghệ thuật của dân tộc Bảo tồn và tôn tạo các di sản lịch sử, văn hóa và danh lamthắng cảnh của đất nước Trong điều kiện kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu quốc

tế phải đặc biệt quan tâm gìn giữ, nâng cao bản sắc văn hóa dân tộc, kế thừa và pháthuy truyền thống, đạo đức, tập quán tốt đẹp và lòng tự hào dân tộc Tiếp thu tinh hoacủa các dân tộc trên thế giới, làm giàu thêm nền văn hóa Việt Nam; dấu tranh chống sựxâm nhập của các loại văn hóa độc hại, những khuynh hướng sùng ngoại, lai căng, mấtgốc.Khắc phục tâm lý sùng bái đồng tiền, bất chấp đạo lí, coi thường các giá trị nhân

Vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác - Lê nín, tư tưởng Hồ Chí Minh,

kế thừa những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, tiếp thu tinh hoa trí tuệ củanhân loại, đi sâu điều tra, nghiên cứu thực tế, tổng kết sâu sắc quá trình đổi mới đất

nước; xây dựng, không ngừng phát triển và hoàn thiện hệ thống lí luận về con đường

đi lên chủ nghĩa xã hội của Việt Nam; cung cấp luận cứ khoa học cho việc tiếp tục bổ

sung, hoàn thiện đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước nhằm xây

1 Quan điểm, phương hướng của Đảng về xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bán sắc dân tộc giúp cho

những người nghiên cứu và giáo dục lịch sử trong công tác chuyên môn của mình Trong phạm vi dạy học lịch

sử ở trưởng phổ thông, chúng ta coi trọng vực dạy lịch sử dân tộc có hiệu quả, nâng cao sự hiểu biết về lịch sử thế giới để nâng cao ở học sinh lòng tự hào, niềm tin, xây dựng lòng yêu nước và tinh thẩn quốc té chân chính.

Điều này sẽ góp phần thực hiện mục tiêu bộ môn và mục tiêu giáo dục nói chung.

dựng thành công chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc xã hội chủ nghĩa.

- Đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng các thành tựu khoa học và công nghệ trong tất

cả các ngành sản xuất kinh doanh, dịch vụ, quản lí và quốc phòng - an ninh, nhanhchóng nâng cao trình độ công nghệ của đất nước Coi trọng nghiên cứu cơ bản, làmchủ và cải tiến các công nghệ nhập từ bên ngoài, tiến tới sáng tạo ngày càng nhiềucông nghệ mới ở những khâu quyết định đối với sự phát triển của đất nước trong thế kỉXXI

Nâng cao năng lực nội sinh, xây dựng, phát triển tiềm lực khoa học và công nghệ

của nước nhà: đào tạo bồi dưỡng, sử dụng đội ngũ cán bộ khoa học và công nhân lànhnghề, trẻ hóa và phát triển đội ngũ cán bộ khoa học và công nghệ có đủ đức, tài, kiệntoàn hệ thống tổ chức, tăng cường cơ sở vật chất - kĩ thuật, mở rộng các nguồn cungcấp thông tin, từng bước hình thành một nền khoa học và công nghệ hiện đại của ViệtNam có khả năng giải quyết phần lớn những vấn đề then chốt được đặt ra trong quátrình công nghiệp hóa, hiện đại hóa

(Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ hai

Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII,

NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997, tr 55-56)

10 Nhiệm vụ của các lĩnh vực khoa học và công nghệ

1 Khoa học xã hội và nhân văn

Vận dụng sáng tạo lí luận, phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênín và tư

tưởng Hồ Chí Minh để nghiên cứu phát triển chủ nghĩa xã hội khoa học, nghiên cứu

sâu sắc chủ nghĩa tứ bản hiện đại, những biến đổi trong các quan hệ quốc tế, dự báo xu

hướng phát triển của thế giới, khu vực và đất nước Xây dựng lí luận về chủ nghĩa xã

hội và con đường di lên chủ nghĩa xã hội của Việt Nam

- Nghiên cứu sự biến đổi cơ cấu xã hội - giai cấp Nghiên cứu lí luận và chínhsách quản lý kinh tế - xã hội trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa; đổi mới tổchức và phương thức hoạt động của hệ thống chính trị; xây dựng Nhà nước phápquyền của dân, do dân, vì dân; nghiên cứu vấn đề đảng cầm quyền và xây dựng đảng

trong điều kiện nền kinh tế nhiều thành phần và cơ chế thị trường theo con đường xã

hội chủ nghĩa

Tổng kết thực tiễn sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nức, tham khảo kinh nghiệmphát triển của thế giới đề xuất luận cứ khoa học về mô hình và các giải pháp của quátrình công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở nước ta

- Nghiên cứu các vấn đề lịch sử, dân tộc, tôn giáo, ngôn ngữ, văn học, nghệ thuật,

tư tưởng, triết học, và đặc điểm con người Việt Nam qua các thời đại, kế thừa và phát

huy các giá trị truyền thống văn hóa dân tộc, tiếp thu những tinh hoa văn hóa thế giới,hình thành hệ giá trị và chuẩn mực đạo đức mới, làm chỗ dựa cho việc giáo dục và bồi

dưỡng truyền thống cách mạng, lòng yêu nước và tinh thần quốc tế chân chính, ý chí

tự lực, tự cường của nhân dân ta, xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân

- Tiếp tục nghiên cứu, tổng kết kinh nghiệm các cuộc chiến tranh cứu nước, giữ

nước trong lịch sử dân tộc; xây dựng, phát triển khoa học và nghệ thuật quân sự ViệtNam trong điều kiện mới

Nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, kinh tế, chính trị, quân sự của các nước, nhất là

các nước trong khu vực Đông Nam á, châu Á - Thái Bình Dương

(Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Hội nghị lần thứ hai, Ban chấp hành Trung ương khóa XIII, Sđd, tr.56-57).

11 Đại hội Đảng lần thứ IX với mục tiêu phát triển khoa học và công nghệ

Phát triển khoa học và công nghệ cùng với phát triển giáo dục và đào tạo là quốc

sách hàng đầu, là nền tảng và động lực đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất

nức, khoa học xã hội nhân văn hướng vào việc giải đáp các vấn đề lí luận và thực tiễn

dự báo các xu thế phát triển, cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định đường lốichính sách, phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng con người, phát huy di sản văn hóadân tộc, sáng tạo những giá trị văn hóa mới của Việt Nam

(Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2001, tr.112).

II NHỮNG VẤN ĐỀ VỀ LỊCH SỬ THẾ GIỚI

Lịch sử dân tộc là một bộ phận của lịch sử nhân loại Vì vậy sự phát triển của lịch

sử dân tộc chịu ảnh hưởng, tác động của lịch sử thế giới và góp phần vào sự phát triểnchung của lịch sử loài người

Một trong những công lao đầu tiên của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh đối vớidân tộc là đã gắn cách mạng Việt Nam với cách mạng thế giới Đây là cơ sở lí luận vàthực tiễn để Đảng ta xây dựng chủ trương, đường lối trong việc thực hiện mối quan hệchặt chẽ, hữu cơ giữa cách mạng Việt Nam và cách mạng thế giới Điều này được thểhiện trong văn kiện Đảng, nêu rõ bối cảnh lịch sử, những sự kiện lịch sử thế giới có tác

động đến lịch sử dân tộc Những tài liệu này không thể được sử dụng để hiểu sâu sắchơn lịch sử thế giới mà còn nhận thức cụ thể mối quan hệ giữa lịch sử dân tộc và lịch

sử thế giới

1 Lịch sử thế giới cổ, trung đại

- Sự tan rã của xã hội nguyên thủy

“Từ lúc đầu, loài người đã phải đấu tranh với giới tự nhiên để sống còn, như

chống thú dữ, chống mưa nắng Muốn thắng lợi thì mỗi người phải dựa vào lực lượngcủa số đông, tức là của tập thể, của xã hội

Từ khi có chế độ của riêng thì xã hội chia thành giai cấp, giai cấp bóc lột và giai cấp bị bóc lột; do đó có mâu thuẫn xã hội, có đấu tranh giữa các giai cấp ”

(Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 9, Sđd, tr.282)

- Chế độ tĩnh điền ở Trung Quốc

“Gần 5000 năm trước đây, Hoàng đế (2679 tác CN) đã áp dụng chế độ tĩnh điền:ông chia đất đai trồng trọt theo hai đường dọc và dường ngang Như vậy sẽ có chín

phần bằng nhau Người cày ruộng được lĩnh một phần trong 8 miếng, miếng ở giữa tất

cả cùng làm và sản phẩm được sử dụng vào công việc công ích Những đường phângiới được dùng làm gương dẫn nước Triều nhà Hạ (2205 trước CN) đặt ra chế độ lao

động bắt buộc”

(Hồ Chí Minh: Toàn tập, tập 1, Sđd, tr.35).

- Văn minh Ấn Độ cổ đại

“Ấn Độ ( ) quê hương của một trong những nền văn minh lâu đời nhất thế giới

Nền tảng và truyền thống của triết học Ấn Độ là lí tưởng hòa bình, bác ái Liên tiếptrong nhiều.thế kỉ, tư tưởng Phật giáo, nghệ thuật về khoa học Ấn Độ đã lan khắp thếgiới”

(Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 9, Sđd, tr.89)

- Cơrixtốp Cô lông phát hiện ra châu Mĩ

… “Thế kỉ thứ 14 Về trước, chưa ai biết châu Mĩ ở đâu Đến năm 1492, ngườibuôn tên là Cơrixtốp Côlông đi tàu buôn muốn qua Ấn Độ, nhưng lại đi lạc đường,

may lại gặp châu Mĩ Dân xứ ấy là loài da đỏ, chỉ đi săn bắn không biết buôn bán vàlàm nghề

Từ lúc Côlông tìm ra châu Mĩ, thì các nước bên châu âu tràn qua đây làm ăn

Người da trắng muốn bắt người da đỏ làm nô lệ, nhưng họ không chịu làm, thì chúng

giết mòn giết mỏi người da đỏ đi, rồi bắt người da đen bên châu Phi về làm cho chúngnó”

(Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 2, Sđd, tr.269).

- Việc buôn bán nô lệ da đen

“Từ ngày người da trắng đặt chân lên bờ biển lục địa của người da đen thì lục địa

đó không lúc nào là không đẫm máu

Những người da đen đều bị buộc cổ, buộc tay, buộc chân với nhau, thành từng

đôi một Rồi người ta lại dùng một cái xích dài buộc thành từng chuỗi 20 hay 30 người

một Trói như thế rồi, người ta dong họ ra bến tầu Người ta nhét họ chồng chất tronghầm tàu chật chội, tối om và nghẹt thở

Hơn 15 triệu người da đen đã bị chở sang châu Mĩ trong điều kiện như vậy, độ 3

triệu đã chết dọc đường hay bị ném xuống biển Còn những kẻ chống cự hay nổi loạn

mà bị giết thì không kể.”

(Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 1, Sdd, tr.321-324)

2 Lịch sử thế giới cận, hiện đại

Những vấn đề lịch sử thời kì cận, hiện đại có nhiều trong văn kiện Đảng, vì nógắn liền với cuộc đấu tranh của nhân dân Việt Nam cũng như các dân tộc thuộc địa

cho độc lập dân tộc và xây dựng xã hội mới tiến bộ

- Các nước tư bản, thực dân xâm chiếm thuộc địa

“Như vậy, chín nước với tổng số dân 320.657.000 người và với diện tích

11.407.600 km2 bóc lột các nước thuộc địa gồm hàng trăm dân tộc với số dân

560.193.000 người và với diện tích 55.637.000 km2 Toàn bộ lãnh thổ của các nướcthuộc địa rộng gấp năm lần lãnh thổ của các chính quốc, còn số dân của các chínhquốc chưa bằng 3/5 số dân của các nước thuộc địa

Nếu tính riêng những cường quốc đế quốc lớn nhất, thì những con số này lại càng

có sức thuyết phục hơn Số dân của các thuộc địa Anh đông gấp hơn tám lần rưỡi số

dân nước Anh và đất đai của các thuộc địa Anh rộng gấp gần 252 lần đất đai của nước

Anh Còn nước Pháp thì chiếm một số đất đai rộng gấp 19 lần nước Pháp; và số dân ởcác thuộc địa Pháp đông hơn số dân nước Pháp 16.600.000 người

Vì vậy sẽ không phải là quá Đảng nếu nói rằng chừng nào Đảng Pháp và Đảng

Anh chúng ta chưa thi hành một chính sách thật tích cực trong vấn đề thuộc địa, thậmchí chưa đề cập đến quần chúng các nước thuộc địa, thì toàn bộ chương trình rộng lớn

của hai đảng đó vẫn không có hiệu quả gì ”

(Văn kiện Đảng, Toàn tập, tập 1, NXB Chính trị

Quốc gia, Hà Nội, 1998, tr.3-4)

- Về các cuộc cách mạng tư sản trong thời cận đại 1

+ Lịch sử cách mệnh Mĩ

“… Vì sao mà Mĩ làm cách mệnh?

Thổ sản Mĩ rất giàu, đồng, sắt, than, bông, lúa, trâu, bò v.v vật gì cũng nhiều.Anh thì tham, muốn hốt về cho mình cả, cho nên đặt ra ba phép như sau này:

1 Trong khi tìm con đường cứu nước mới, đúng đắn cho dân tộc, Nguyễn Ái Quốc tìm hiểu các cuộc cách mạng

đã xảy ra trong thời kì cận đại, nham lật đố chế độ phong kiến, ấy dựng chế độ tư bản chủ nghĩa Qua trình bày

nguyên nhân, diễn biến và kết quả của các cuộc cách mạng này, Người đã rút ra những bài học cho cách mạng Việt Nam, làm một cơ sở để xác định con đường giải phóng dân tộc đi đến thắng lợi hoàn toàn.

1 Có bao nhiêu thổ sản, Mĩ phải cung cấp cho Anh hết, không được bán cho các

nước khác 2 Dân Mĩ không được lập ra lò máy và hội buôn bán.3 Các nước khôngđược vào buôn bán với Mĩ chỉ Anh được buôn bán mà thôi

Vì ba điều ấy, lại thêm thuế má nặng nề, làm cho kinh tế Mĩ rất khốn đốn, nên từ

năm 1770, dân Mĩ tức mình “tẩy chay” Anh ”

(Văn kiện Đảng, Toàn tập, tập 1, Sđd, tr.25).

“Ý nghĩa cách mệnh Mĩ với cách mệnh An Nam thế nào?

1 Chính sách Pháp đối với An Nam bây giờ xấu hơn Anh đối với Mĩ trước, vì

Pháp đã vơ vét hết của cải dân ta, đã ngăn cấm dân ta làm việc này việc khác; nó lại

bắt dân ta hút thuốc phiện và uống rượu Anh chỉ ham tiền Mĩ, Pháp đã ham tiền lạimuốn làm mất nòi, mất giống An Nam đi Thế mà dân An Nam còn chưa học Mĩ màlàm cách mệnh!

2 Trong lời tuyên ngôn của Mĩ có câu rằng: “Giời sinh ra ai cũng có quyền tự

do, quyền giữ tính mệnh của mình, quyền làm ăn cho sung sướng Hễ chính phủ nào

mà có hại cho dân chúng, thì dân chúng phải đập đổ chính phủ ấy đi, và gây lên chínhphủ khác ”

Nhưng bây giờ chính phủ Mĩ lại không muốn cho ai nói đến cách mệnh, ai đụngđến chính phủ!

3 Mĩ tuy rằng cách mệnh thành công đã hơn 150 năm nay, nhưng công nông vẫn

cứ cực khổ, vẫn cứ lo tính cách mệnh lần thứ hai ấy là vì cách mệnh Mĩ là cách mệnh

tư bản, mà cách mệnh tư bản là chưa phải cách mệnh đến nơi

Chúng ta đã hi sinh làm cách mệnh, thì nên làm cho đến nơi, nghĩa là làm sao

cách mệnh rồi thì quyền giao cho dân chúng số nhiều, chớ để trong tay một bọn ít

người Thế mới khỏi hi sinh nhiều lần, thế dân chúng mới được hạnh phúc

(Văn kiện Đảng, Toàn tập, tập 1, Sđd, tr.26-27)

+ Lịch sử Cách mệnh Pháp

1 Vì sao Pháp có phong triều cách mệnh? Hồi thế kỉ thứ XVIII, vua thì kiêu xadâm dật; quý tộc và bọn cố đạo thì hoành hành; thuế nặng dịch phiền, dân tình khốnkhổ

Phần thì Canađa và ấn Độ, nguyên là thuộc địa Pháp, nay bị Anh vơ mất

Phần thì những người học thức như ông Môngtexkiơ (1755), Vônte và Rútxô(1778) tuyên truyền chủ nghĩa tự do bình đẳng

Phần thì phong triều cách mệnh Anh (ông Krômven chém vua Anh và lập cộnghòa chính phủ năm 1653) còn mới, và phong triều dân chủ Mĩ (1776) vừa qua

Nhất là vì tư bản mới bị tụi phong kiến ngăn trở, dân thì bị vua, quý tộc và cố đạo

áp bức Vậy nên tư bản mới liên hiệp với học trò, dân cày và người thợ để phá phongkiến

2 Cách mệnh Pháp khởi từ bao giờ?