TỨ CHẨN

CÁC PHƯƠNG PHÁP KHÁM BỆNH – CHẨN ĐOÁN – ĐIỀU TRỊCỦA Y HỌC CỔ TRUYỀN ThS.. Xem hình thái: Hình thể và động thái  Xác định bệnh thuộc âm hay dương, hư hay thực, tình trạng của ngũ tạng.

CÁC PHƯƠNG PHÁP KHÁM BỆNH – CHẨN ĐOÁN – ĐIỀU TRỊ

CỦA Y HỌC CỔ TRUYỀN

ThS Lại Thanh Hiền

 Trình bày được định nghĩa, chỉ định, chống chỉ định, ứng dụng trên lâm sàng của các phương pháp điều trị của YHCT.

Tài liệu tham khảo

1. Hoàng Bảo Châu, Lý luận cơ bản YHCT,

KHÁM BỆNH CHẨN ĐOÁN ĐIỀU TRỊ

TỨ

CHẨN

BÁT CƯƠNG PHÁPBÁT

CÁC PHƯƠNG PHÁP CHẨN

ĐOÁN (TỨ CHẨN )

Văn chẩn

Vấn chẩn

Thiết chẩn

TỨ CHẨN

1.Vọng chẩn

1.1 Xem thần:

Thần là sự hoạt động về tinh thần, ý thức.

Thần thể hiện ra vẻ mặt, ánh mắt, lời nói và cử chỉ.

 Xem thần: là quan sát trạng thái của mặt, mắt, cử chỉ (là chủ yếu) để biết được hoạt động của tạng phủ biểu hiện ra ngoài.

 Còn thần, thần tốt: mắt sáng, tỉnh táo, nhanh nhẹn, sáng suốt, lời nói rõ ràng, cử chỉ phù hợp, là bệnh nhẹ

 Thần không tốt, thần yếu: tinh thần mệt mỏi, thờ ơ, lãnh đạm, chậm chạp, ánh mắt kém linh hoạt, cử chỉ không phù hợp… tiên lượng xấu bệnh chữa khó khăn, lâu dài.

 Mất thần: Bn lơ mơ, hôn mê, chết

1.Vọng chẩn

1.2 Xem Sắc: Thường xem sắc ở mặt, da

 Sắc trắng: hư, hàn, mất máu, huyết hư

 Đỏ: nhiệt; Đỏ toàn thân: thực nhiệt; gò má đỏ:

âm hư sinh nội nhiệt

 Vàng: tỳ hư, có thấp nhiệt, hoàng đản

 Xanh: hàn, đau đớn, huyết hư, khí huyết ứ trệ, bệnh thuộc can, co giật (kinh phong)

 Sạm đen: hàn, đau đớn, thận hư, dương khí hư

1.Vọng chẩn

1.3 Xem hình thái: Hình thể và động thái

 Xác định bệnh thuộc âm hay dương, hư hay thực,

tình trạng của ngũ tạng

 Hình thể:

Thể trạng béo: thực chứng, đàm thấp ứ trệ;

Thể trạng gầy yếu: hư chứng (âm hư, tỳ hư)

 BN ít hoạt động, thích yên tĩnh: Hư chứng, âm chứng

 BN hoạt động nhiều: Thực chứng, dương chứng

 BN nằm co: hàn; duỗi dang chân tay: nhiệt

 Hõm xuống là tân dịch suy

 Trợn ngược là can phong (co giật)

 Quanh mắt quầng thâm là thận hư

1.Vọng chẩn

1.5 Mũi

 Cánh mũi phập phồng: chứng suyễn thở

(khó thở), phế thận khí hư

 Chảy nước mũi đục: ngoại cảm phong nhiệt

 Chảy mũi trong: ngoại cảm phong hàn

 Mũi khô, nóng: phế âm hư

 Chảy máu cam: phế nhiệt, huyết nhiệt

1.Vọng chẩn

1.6 Môi:

 Môi đỏ, khô: nhiệt

 Môi nhợt: huyết hư

 Môi xanh tím: hàn, huyết ứ.

1.7 Da

 Xem trên da có các ban chẩn

 Xem màu sắc da

 Xem da có phù thũng

1.Vọng chẩn

1.8 Xem Lưỡi

 Bình thường chất lưỡi hồng, mềm mại, rêu lưỡi mỏng trắng hoặc không rêu.

 Lưỡi mọng to kiêm trắng nhợt: tỳ thận dương hư

 Lưỡi mọng to kiêm đỏ sẫm: thấp nhiệt

 Lưỡi mỏng gầy, bé đi, màu nhạt: khí huyết không

đủ, tâm tỳ hư, tân dịch hao tổn

1.Vọng chẩn

1.8 Xem Lưỡi

 Chất lưỡi: xem màu sắc

 Nhợt: hư hàn, dương hư, khí huyết hư,

 Đỏ: nhiệt

 Xanh tím: hàn hoặc có huyết ứ

 Rêu khô, nứt: tân dịch hao tổn

- Rêu mỏng: bệnh nhẹ, ở biểu

- Rêu dày: bệnh ở lý

2 Văn chẩn

2.1 Nghe âm thanh

 Tiếng nói: Nói to, có sức: thực

Nói nhỏ, nhẹ, đứt quãng: hư

Nói ngọng: có phong đàm

Nói khàn: phế âm hư

 Tiếng thở: thở thô, to: thực;

thở ồn ào, khò khè: phế, hen suyễn thở nhỏ, ngắn, nhanh: hư

 Tiếng ho: tiếng to: thực, nhỏ yếu: hư

- Ho có đờm nhiều: bệnh ở tỳ

- Ho khan, ít đờm: bệnh phế âm hư

2 Văn chẩn

2.2 Ngửi mùi

 Ngửi mùi phân: tanh là hàn

 Mùi nước tiểu: khai đục là thấp nhiệt

 Hơi thở hôi: nhiệt chứng

4 Đại tiểu tiện 9 Cựu bệnh

5 Đầu thân mình 10 Nhân (ng nhân, cơ thể)

3 Vấn chẩn

3.1 Hàn nhiệt: Hỏi BN về cảm giác nóng lạnh

 Nhiệt: người nóng, chân tay nóng, sốt cao, sợ nóng, khát nước, ra nhiều mồ hôi.

- Phát sốt:

+ Có quy luật tăng dần về đêm: triều nhiệt

+ Kiêm ngũ tâm phiền nhiệt, gò má đỏ: âm hư sinh nội nhiệt

+ Sốt cao, khát, táo bón, tiểu đỏ, lưỡi đỏ: Lý thực nhiệt + Phát sốt kiêm sợ lạnh: Biểu hàn

+ Phát sốt ít sợ lạnh: Biểu nhiệt



+ Bệnh mới mắc: Cảm mạo phong hàn

+ Bệnh lâu ngày kèm chân tay lạnh: Dương hư, lý hàn; kèm lưng lạnh: Thận dương hư

+ Chân tay lạnh: Tỳ dương hư, thận dương hư.

3 Vấn chẩn

3.2 Mồ hôi

 Hỏi có mồ hôi hay không có mồ hôi:

Chứng ở biểu:

Không có mồ hôi: biểu thực

Ra mồ hôi nhiều: biểu hư

 Thời gian ra mồ hôi:

Tự hãn: dương hư

Đạo hãn: âm hư

3 Vấn chẩn

3.2 Mồ hôi

 Vị trí ra mồ hôi:

 Mồ hôi ở đầu mặt kèm sốt cao: chứng thực nhiệt.

 Mồ hôi ở đầu mặt không có sốt: là có dương khí

hư, chứng hư thoát.

 Ra mồ hôi ở ½ người: là khí huyết vận hành

không đều, là tiền triệu của chứng trúng phong.

 Mồ hôi toàn thân liên tục không cầm được, toàn thân lạnh: vong dương

3 Vấn chẩn

3.3 Ăn uống

 Không thèm ăn, chán ăn: tỳ vị hư

 Rất thèm ăn, ăn nhiều, mau đói, gầy: vị hỏa

 Đói không muốn ăn: vị âm hư

 Thích ăn nóng: hàn,

 Thích ăn lạnh: nhiệt

3 Vấn chẩn

3.3 Ăn uống

 Thèm ăn mà không ăn được, ăn vào cảm giác nóng rát trong vị là do can khí uất hoặc huyết hư, âm hư

 Miệng đắng: thấp nhiệt ở Can Đởm

 Miệng chua, ợ chua: vị có tích trệ

 Miệng nhạt là thấp trọc ở vị

3 Vấn chẩn

3.4 Đại tiểu tiện

 Tiểu tiện:

Màu sắc, số lượng, số lần đi tiểu

- Tiểu ít, vàng, nóng: nhiệt

- Tiểu nhiều, trong: hàn

- Đi tiểu luôn, đái rắt, đái đau, nước tiểu đỏ: thấp nhiệt ở bàng quang

- Đi tiểu nhiều lần, lượng ít: thận khí hư

- Đái dầm, đái không tự chủ: thận khí hư

3 Vấn chẩn

3.5 Đầu, thân mình, tứ chi, ngực bụng: Đau, bhiện bất thường

3.5.1 Vị trí (đầu, ngực, bụng, khớp xương )

 Đầu : sau gáy: kinh thái dương (bàng quang)

trán: kinh dương minh (đại trường)

hai bên: kinh thiếu dương (tam tiêu)

đỉnh: kinh quyết âm (can)

 Đau ngực : - có ho là bệnh ở Phế

- hồi hộp: Tâm

- Tức chướng 2 cạnh sườn: bệnh ở Can

 Đau bụng trên, có nôn, ợ: bệnh ở Vị

- Đau bụng có ỉa lỏng, bụng chướng: bệnh Tỳ

3 Vấn chẩn

3.6 Ngủ

 Mất ngủ, hồi hộp, hay mơ: tâm huyết hư

 Khó ngủ, dễ tỉnh giấc, ngũ tâm phiền nhiệt: âm

hư hoả vượng

 Khó ngủ, miệng đắng, hồi hộp, nhiều đờm: đờm hoả nhiễu tâm

3 Vấn chẩn

3.7 Tai

 Điếc đột ngột: thực chứng, điếc lâu ngày: hư

 Tai ù mà đầu choáng váng, hay hồi hộp: chứng hư

 Tai ù mà đại tiện táo, nôn mửa: chứng thực

3 Vấn chẩn

3.8 Khát

 Khát thích uống nước lạnh: nhiệt

 Miệng không khát, không muốn uống: hàn

 Miệng khát muốn uống sau khi ra mồ hôi, nôn, ỉa chảy là do mất tân dịch

 Miệng khát mà không muốn uống: do thấp nhiệt

3 Vấn chẩn

3.9 Tình hình bệnh tật cũ

 Bệnh nhân đã mắc những chứng bệnh gì, đã chẩn trị như thế nào và kết quả ra sao?

3 Vấn chẩn

 3.10 Nguyên nhân gây bệnh, người bệnh

 Bệnh xuất hiện trong hoàn cảnh nào?

 Những yếu tố ảnh hưởng đến khởi phát và diễn biến của bệnh?

3 Vấn chẩn

Kinh nguyệt, thai sản (Phụ nữ)

 Kinh trước kỳ sắc đỏ hồng, lượng nhiều: huyết nhiệt

 Kinh trước kỳ, sắc đỏ nhạt, lượng ít: khí huyết hư

 Kinh sau kỳ, sắc xạm, có cục, trước khi có kinh đau bụng: hàn, huyết ứ

 Kinh sau kỳ, sắc nhạt, lượng ít: huyết hư

4 Thiết chẩn

Xem mạch và sờ nắn

4.1 Xem mạch:

Cách xem mạch:

4 Thiết chẩn

Xem mạch

* Vị trí xem mạch: ở thốn khẩu.

Bộ Tay trái Tay phải

4 Thiết chẩn

Xem mạch và sờ nắn

4.1 Xem mạch:

Cách xem mạch:

- 3 mức độ ấn tay: ấn nhẹ (thượng án), ấn vừa

phải (trung án), ấn sâu sát xương (hạ án)

- Xem tổng khán trước (xem cả 3 bộ) rồi xem từng

bộ mạch sau (đơn khán)

- Mạch bình thường: mạch ở cả 3 bộ, không phù, không trầm, không nhanh không chậm, mỗi hơi thở có 4 đập, nhịp đều đặn, có lực

 Mạch trì: mạch chậm <60 lần/phút: hàn

dương thịnh.