Việt Nam tiến hành đổi mới đất nước trong bối cảnh: chủ nghĩa xã hội hiện thực lâm vào khủng hoảng, thoái trào, Liên xô và các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu sụp đổ; trong khi các nước tư bản có sự điều chỉnh phù hợp nhất định nên còn tiếp tục phát triển. Trước tình hình dó, các thế lực thù địch với chủ nghĩa xã hội, các học giả tư sản, các chính khách phương Tây đều cho rằng chủ nghĩa Mác Lênin đã lỗi thời, không còn sức sống, chủ nghĩa xã hội sẽ bị diệt vong hoàn toàn, chủ nghĩa tư bản sẽ là mùa xuân vĩnh viễn của nhân loại. Không ít người mácxít hoang mang, dao động, mất niềm tin vào chủ nghĩa Mác – Lênin. Song, Đảng và nhân dân Việt Nam vẫn lựa chọn con đường đi lên chủ nghĩa xã hội vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”, kiên định đứng trên lập trường của chủ nghĩa Mác – Lênin. Nghiên cứu làm rõ thêm sức sống của chủ nghĩa Mác – Lênin sẽ góp phần khẳng định cơ sở lý luận khoa học của con đường mà Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn – Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội.
Trang 1SỨC SỐNG CỦA CHỦ NGHĨA MÁC - LÊNIN VÀ BIỂU HIỆN CỦA NÓ TRONG QUÁ TRÌNH ĐỔI MỚI Ở VIỆT NAM
Hồ Anh Dũng TÓM TẮT BÀI THAM LUẬN
Chủ nghĩa Mác – Lênin do C Mác (1818 - 1883) và Ph Ăngghen (1820 – 1895) sáng lập vào những năm 40 của thế kỷ XIX, được V.I Lênin (1870 – 1924) phát triển vào cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX Đó là một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, gồm ba bộ phận hợp thành: Triết học Mác – Lênin, Kinh tế chính trị học Mác – Lênin và chủ nghĩa
xã hội khoa học
Sức sống của chủ nghĩa Mác – Lênin thể hiện: Trước hết, do nó xuất phát từ yêu
cầu của thực tiễn đấu tranh của giai cấp công nhân nửa đầu thế kỷ XIX cần có một vũ khí
lý luận khoa học và cách mạng soi đường Thứ hai, chủ nghĩa Mác - Lênin là một hệ
thống lý luận khoa học phản ánh đúng đắn thực tiễn đấu tranh của giai cấp công nhân và
nhân dân lao động Thứ ba, chủ nghĩa Mác - Lênin luôn gắn bó với thực tiễn, chỉ đạo
thực tiễn đấu tranh của giai cấp công nhân và nhân dân lao động giành thắng lợi Bản chất khoa học và cách mạng, sự gắn bó mật thiết giữa lý luận với thực tiễn, tinh thần nhân đạo cao cả, tính sáng tạo, năng lực giải đáp những vấn đề lớn của thời đại là những nhân tố cơ bản tạo nên sức sống mạnh mẽ của chủ nghĩa Mác – Lênin Trên thực tế, chủ nghĩa Mác – Lênin đã sống trong phong trào cộng sản và công nhân quốc tế trong thế kỷ XIX, tiếp tục thể hiện sức sống mạnh mẽ trong thế kỷ XX với sự ra đời của Liên xô và hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu, ở châu Á và Mỹ Latinh
Những năm 90 của thế kỷ XX, chủ nghĩa xã hội hiện thực khủng hoảng, thoái trào, Liên xô và Đông Âu sụp đổ, nhưng chủ nghĩa Mác – Lênin không mất đi, mà biểu hiện sức sống của nó trong quá trình đổi mới ở một số nước xã hội chủ nghĩa, trong đó có Việt Nam
Sức sống của chủ nghĩa Mác – Lênin trong quá trình đổi mới của Việt Nam thể hiện ở
chỗ: Thứ nhất, Việt Nam đổi mới không phải là từ bỏ, mà là kiên trì mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội, quyết tâm xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội Thứ hai, Việt Nam
đổi mới trên cơ sở trung thành với chủ nghĩa Mác – Lênin, coi chủ nghĩa Mác – Lênin là nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho mọi hoạt động của Đảng, vận dụng sáng tạo chủ
nghĩa Mác – Lênin vào thực tiễn cách mạng Việt Nam Thứ ba, trong quá trình đổi mới,
Đảng ta không những vận dụng linh hoạt, sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin, mà còn góp phần bổ sung, phát triển một số nội dung của chủ nghĩa Mác – Lênin
Trang 2Giờ đây, chúng ta có đầy đủ cơ sở lý luận và thực tiễn để củng cố thêm niềm tin về sức sống mãnh liệt và lâu dài của chủ nghĩa Mác – Lênin trong thời đại ngày nay – Thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới
NỘI DUNG BÀI THAM LUẬN Việt Nam tiến hành đổi mới đất nước trong bối cảnh: chủ nghĩa xã hội hiện thực lâm vào khủng hoảng, thoái trào, Liên xô và các nước xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu sụp đổ; trong khi các nước tư bản có sự điều chỉnh phù hợp nhất định nên còn tiếp tục phát triển Trước tình hình dó, các thế lực thù địch với chủ nghĩa xã hội, các học giả tư sản, các chính khách phương Tây đều cho rằng chủ nghĩa Mác - Lênin đã lỗi thời, không còn sức sống, chủ nghĩa xã hội sẽ bị diệt vong hoàn toàn, chủ nghĩa tư bản sẽ là mùa xuân vĩnh viễn của nhân loại Không ít người mácxít hoang mang, dao động, mất niềm tin vào chủ nghĩa Mác – Lênin Song, Đảng và nhân dân Việt Nam vẫn lựa chọn con đường đi lên chủ nghĩa xã hội vì mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh”, kiên định đứng trên lập trường của chủ nghĩa Mác – Lênin
Nghiên cứu làm rõ thêm sức sống của chủ nghĩa Mác – Lênin sẽ góp phần khẳng định
cơ sở lý luận khoa học của con đường mà Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn – Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội
1 Về sức sống của chủ nghĩa Mác - Lênin
Xem xét sức sống của một học thuyết tư tưởng là một việc hết sức khó khăn, đòi hỏi chúng ta phải có sự nghiên cứu một cách công phu, nghiêm túc, với một thái độ thực sự khách quan, khoa học Trong bài viết này, tôi không có tham vọng giải quyết vấn đề một cách triệt để, mà chỉ nêu khái lược một số nét cơ bản về sức sống của chủ nghĩa Mác – Lênin mà chúng ta cần tiếp tục tiến hành nghiên cứu một cách thường xuyên và lâu dài Sức sống của bất cứ một học thuyết tư tưởng nào đều phải thể hiện ở chỗ: nó đã xuất phát từ yêu cầu của thực tiễn và cơ sở khoa học, lý luận như thế nào; nó có phản ánh đúng thực tiễn, có mang bản chất khoa học và cách mạng hay không; nó gắn bó với thực tiễn ra sao và chỉ đạo hoạt động thực tiễn đạt hiệu quả như thế nào
Chủ nghĩa Mác – Lênin do C Mác (1818 - 1883) và Ph Ăngghen (1820 – 1895) sáng lập vào những năm 40 của thế kỷ XIX, được V.I Lênin (1870 – 1924) phát triển vào cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX Đó là một hệ thống lý luận hoàn chỉnh, gồm ba bộ phận hợp thành: Triết học Mác – Lênin, Kinh tế chính trị học Mác – Lênin và chủ nghĩa xã hội khoa học
2
Trang 3Thứ nhất, chủ nghĩa Mác - Lênin xuất hiện do đòi hỏi khách quan về một hệ thống lý luận khoa học trong thực tiễn đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân
Chủ nghĩa Mác ra đời khi nền kinh tế hàng hóa tư bản chủ nghĩa đã phát triển mạnh,
đúng như C.Mác và Ph Ăngghen đã nhận định trong Tuyên Ngôn của Đảng Cộng sản:
“Giai cấp tư sản, trong quá trình thống trị giai cấp chưa đầy một thế kỷ, đã tạo ra những lực lượng sản xuất nhiều hơn và đồ sộ hơn lực lượng sản xuất của tất cả các thế hệ trước kia gộp lại”1 Giai cấp tư sản đã tiến hành cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, tạo
ra nền sản xuất đại công nghiệp, thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển nhanh chóng, nhưng nó vấp phải những mâu thuẫn xã hội cơ bản không sao giải quyết được Đó là mâu thuẫn giữa lực lượng sản xuất có tính xã hội hóa, quốc tế hóa ngày càng cao với quan hệ sản xuất tư nhân tư bản chủ nghĩa Mâu thuẫn ấy tất yếu làm nẩy sinh mâu thuẫn gay gắt giữa giai cấp công nhân với giai cấp tư sản Cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân chống lại giai cấp tư sản những năm 40 của thế kỷ XIX đã phát triển từ tự phát đến tự giác, từ đấu tranh kinh tế đến đấu tranh chính trị, từ chỗ không có tổ chức đến chỗ có tổ chức ngày càng đông đảo, chặt chẽ hơn Lịch sử thời kỳ này đã chứng tỏ, giai cấp công nhân không thể giải phóng giai cấp mình nếu không giải phóng tất cả các giai cấp, tầng lớp bị
áp bức, bóc lột Cuộc đấu tranh giải phóng giai cấp của giai cấp công nhân không chỉ đòi hỏi phải xóa bỏ chế độ tư bản chủ nghĩa, mà còn và cao hơn là xóa bỏ mọi cơ sở cho sự nẩy sinh chế độ sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất – cơ sở trực tiếp của sự phân chia giai cấp Đây là một cuộc cách mạng triệt để, chưa có tiền lệ trong lịch sử Để hoàn thành cuộc cách mạng này, đòi hỏi giai cấp công nhân không chỉ có ý chí đấu tranh kiên quyết, có nhiệt tình cách mạng cao; mà còn phải có tinh thần đấu tranh tự giác, thông minh, sáng tạo, bền bỉ, liên tục, không ngừng Tinh thần đấu tranh như thế chỉ có được khi giai cấp công nhân hiểu rõ quy luật vận động của xã hội, có đường lối chiến lược, sách lược đúng đắn, có phương pháp đấu tranh linh hoạt, mềm dẻo, phù hợp với thực tế, nắm được vai trò
sứ mệnh lịch sử của mình, tập hợp tổ chức, lãnh đạo được đông đảo quần chúng đứng lên làm cách mạng Điều đó tất yếu đòi hỏi giai cấp công nhân phải có một thế giới quan khoa học và cách mạng dẫn đường Song, giai cấp công nhân khi đó bị giai cấp tư sản áp bức, bóc lột nặng nề, bị cột chặt vào nhà máy, hầm mỏ của giới chủ Họ không thể đề ra cho mình một học thuyết lý luận khoa học
C.Mác và Ph Ăngghen đã nhận lãnh trách nhiệm nặng nề, nhưng đầy vinh quang mà thực tiễn lịch sử giao phó V.I Lênin đã bổ sung, phát triển và vận dụng chủ nghĩa Mác thành công ở nước Nga, trong bối cảnh chủ nghĩa tư bản chuyển thành chủ nghĩa đế quốc Mỗi thời đại lịch sử đều tất yếu cần có các vĩ nhân, lãnh tụ để giải quyết những vấn đề mà
nó đặt ra C.Mác, Ph Ăngghen và V.I Lênin là những người vừa có trí tuệ siêu việt, vừa
1 C.Mác và Ph Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t 4, tr 603.
Trang 4có nhân cách cao thượng, lại có tinh thần nhân đạo cao cà, có tình yêu thương con người
vô bờ bến, cảm thông sâu sắc với những thân phận bị áp bức, bị bóc lột Các ông luôn đặt cho mình nhiệm vụ xây dựng lý luận khoa học để trang bị cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động trong cuộc đấu tranh chống lại giai cấp tư sản, đồng thời, tham gia chỉ đạo cuộc đấu tranh ấy để điều chỉnh, bổ sung, phát triển lý luận C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I Lênin đều hội đủ những phẩm chất tốt đẹp mà thời đại đang cần, nên các ông là những vĩ nhân, lãnh tụ xuất hiện đúng lúc, đúng yêu cầu của lịch sử
Chủ nghĩa Mác - Lênin ra đời bởi những vĩ nhân kiệt xuất, không chỉ do đòi hỏi khách quan của lịch sử lúc bấy giờ, mà còn dựa trên những tiền đề khoa học tự nhiên Khoa học
tự nhiên thời kỳ này đã tiến lên nghiên cứu các sự vật, hiện tượng của thế giới trong quá trình vận động, phát triển, trong tính chỉnh thể toàn vẹn của nó Do đó, nó đã cung cấp hàng loạt các phát minh có giá trị, trong đó, nổi bật là ba phát minh vĩ đại: định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng, học thuyết tế bào và thuyết tiến hóa sinh vật Khoa học tự nhiên đã cung cấp một bức tranh sống động về tính thống nhất chỉnh thể, tính đa dạng, luôn vận động, biến đổi, phát triển và chuyển hóa lẫn nhau của thế giới khách quan Đó là những tư liệu khoa học vững chắc làm tiền đề cho C Mác và Ph Ăngghen xây dựng phép biên chứng duy vật
Đồng thời, chủ nghĩa Mác - Lênin là kết quả sự kế thừa triết học cổ điển Đức, Kinh tế học chính trị Anh, chủ nghĩa xã hội không tưởng phê phán Anh – Pháp Đó là những thành tựu lý luận cao nhất mà nhân loại đạt được trước khi có chủ nghĩa Mác Đúng như nhận định của V.I Lênin: “Học thuyết của ông (C Mác) ra đời là sự thừa kế thẳng và trực tiếp những học thuyết của các đại biểu xuất sắc nhất trong triết học, trong kinh tế chính trị học và trong chủ nghĩa xã hội”2
Các ông đã kế thừa những thành tựu tư tưởng nhân loại một cách có chọn lọc, có phê phán, đồng thời có cải tạo và nâng cao Vì thế, sự ra đời và phát triển của chủ nghĩa Mác hoàn toàn phù hợp với quy luật của lịch sử tư tưởng nhân loại
Thứ hai, chủ nghĩa Mác - Lênin là một hệ thống lý luận khoa học phản ánh đúng đắn thực tiễn đấu tranh của giai cấp công nhân và nhân dân lao động
Về mặt triết học, triết học Mác - Lênin hoàn toàn không phải là một sự ghép nối tùy
tiện giữa chủ nghĩa duy vật siêu hình của Phoiơbắc với phép biện chứng duy tâm của Hêghen C.Mác đã kế thừa tinh thần duy vật kiên quyết của Phoiơbắc, nhưng đã khắc phục tính chất siêu hình, loại bỏ những quan niệm duy tâm về lịch sử xã hội, cải tạo, nâng cao làm cho nó trở nên triệt để Ông đã nâng cao chủ nghĩa duy vật thành chủ nghĩa duy
2 V I Lênin: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t 23, tr 49-50
4
Trang 5vật biện chứng Đồng thời, C.Mác tiếp thu phương pháp biện chứng của Hêghen, cải tạo lại phép biện chứng duy tâm ấy trên nền tảng của chủ nghĩa duy vật, nâng cao nó lên thành phương pháp biện chứng duy vật Không dừng lại ở đó, ông còn kết hợp chặt chẽ chủ nghĩa duy vật với phép biện chứng thành một hệ thống triết học thống nhất, hoàn chỉnh, vận dụng nó vào xem xét lịch sử xã hội, sáng tạo ra chủ nghĩa duy vật lịch sử - một phát kiến vĩ đại C Mác đã làm nên một cuộc cách mạng trong lịch sử triết học
Với sự ra đời của triết học Mác - Lênin, lần đầu tiên trong lịch sử tư tưởng nhân loại
có một hệ thống triết học hoàn bị, nó xem xét toàn bộ thế giới, cả tự nhiên, xã hội lẫn tư duy của con người một cách vừa duy vật, vừa biện chứng Triết học Mác - Lênin đã khắc phục triệt để tính phiến diện, tách rời giữa chủ nghĩa duy vật và phép biện chứng của các trường phái triết học trước đó Triết học Mác - Lênin luôn gắn bó mật thiết với tất cả các lĩnh vực khoa học C.Mác không chỉ xuất phát từ thực tiễn, bám sát thực tiễn lịch sử, mà còn dựa trên các thành tựu của các khoa học tự nhiên và khoa học xã hội để khái quát những quy luật chung nhất của thế giới khách quan Vì thế, triết học Mác - Lênin có tính khoa học cao, bởi nó trở thành một triết học khoa học thực sự Điều đó thể hiện ở chỗ:
Một là, triết học Mác - Lênin lần đầu tiên xác định đúng đối tượng của triết học là
những quy luật chung nhất của sự vận động và phát triển của tự nhiên, của xã hội và của
tư duy Đối tượng của triết học Mác - Lênin không lấn sân, không bao chứa, không trộn lẫn với đối tượng của bất cứ lĩnh vực khoa học nào Vì thế, các ông đã chấm dứt quan niệm sai lầm coi tất cả các sự vật, hiện tượng của thế giới đều là đối tượng của triết học, xóa bỏ tham vọng coi triết học là khoa học của mọi khoa học
Hai là, C.Mác đã xác định và giải quyết đúng vấn đề cơ bàn của triết học Đó là vấn
đề về mối quan hệ giữa vật chất và ý thức Ông đã luận giải khoa học về mối quan hệ biện chứng, chuyển hóa lẫn nhau giữa vật chất và ý thức, chỉ ra vai trò tính tích cực của ý thức con người một cách đúng mức, không hạ thấp, cũng không tuyệt đối hóa nó Do đó, ông
đã khắc phục được triệt để hạn chế của cả chủ nghĩa duy vật siêu hình, lẫn chủ nghĩa duy tâm và thuyết bất khả tri
Ba là, triết học Mác - Lênin có phương pháp khoa học đúng đắn, phù hợp là phương
pháp biện chứng duy vật Phương pháp biện chứng của C.Mác không chỉ vượt xa phương pháp biện chứng thô sơ, chất phác của thời cổ đại, mà còn vượt lên trên phương pháp biện chứng duy tâm của Hêghen C.Mác khẳng định: “Phương pháp biện chứng của tôi không những khác với phương pháp của Hêghen về cơ bản, mà còn đối lập hẳn với phương pháp
Trang 6ấy nữa”3 Theo V.I Lênin: “Trong số những thành quả đó thì thành quả chủ yếu là phép biện chứng, tức là học thuyết về sự phát triển, dưới hình thức hoàn bị nhất, sâu sắc nhất”4
Bốn là, triết học Mác - Lênin có một hệ thống các nguyên lý, các quy luật, các khái
niệm, phạm trù phản ánh đúng thế giới khách quan Đáp ứng đầy đủ các tiêu chí cơ bản của khoa học, nên Triết học Mác - Lênin đã trở thành một triết học thực sự khoa học
Triết học Mác - Lênin là môn khoa học phản ánh những quy luật chung nhất của sự vận động và phát triển của tự nhiên, của xã hội loài người và của tư duy
Cái chung luôn tồn tại lẩu dài, cái chung nhất thì tồn tại vĩnh viễn, bởi vì nó tồn tại trong mọi cái riêng cụ thể Cái riêng này mất đi, cái riêng khác lại nẩy sinh, lại mang theo cái chung nhất đó, nên cái chung nhất không bao giờ mất đi Vì thế, triết học Mác - Lênin mãi mãi là thế giới quan và phương pháp luận đúng đắn cho quá trình nhận thức khoa học
và hoạt động thực tiễn của con người
Đánh giá về triết học Mác, V.I Lênin viết: “Triết học của Mác là một chủ nghĩa duy vật triết học hoàn bị, nó cung cấp cho loài người và nhất là cho giai cấp công nhân những công cụ nhận thức vĩ đại… Chủ nghĩa duy vật lịch sử là thành tựu vĩ đại nhất của tư tưởng khoa học”5
Về kinh tế chính trị học, C.Mác đã kế thừa tư tưởng giá trị và những quan điểm đúng
đắn, tiến bộ của hai nhà kinh tế chính trị học cổ điển người Anh là A Xmít vả Đ Ricácđô Song, trên cơ sở thế giới quan và phương pháp luận khoa học, C Mác đã khắc phục những hạn chế, bế tắc của họ Ông đã phân tích, mổ xẻ nền kinh tế tư bản chủ nghĩa một cách tỷ mỉ, sâu sắc Từ chỗ phát hiện hai thuộc tính cơ bản của hàng hóa, đến tính hai mặt của lao động trong quá trình sản xuất hàng hóa, sức lao động trở thành hàng hóa, lao động bị tha hóa trong phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, C.Mác đã phát minh ra học thuyết giá trị thặng dư Ông chỉ rõ nguồn gốc giàu có, bản chất bóc lộc của giai cấp tư sản
là do nó tước đoạt giá trị thặng dư sức lao động làm thuê của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Phân tích những quy luật chung và những quy luật đặc thù chi phối xã hội
tư bản chủ nghĩa, C Mác đã chỉ ra một cách có cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc về sự diệt vong không tránh khỏi của chủ nghĩa tư bản, rằng sự diệt vong của chủ nghĩa tư bản
và sự ra đời của chủ nghĩa xã hội đều tất yếu như nhau Học thuyết giá trị thặng dư là một trong hai phát kiến vĩ đại của C Mác Như vậy, C Mác cũng đã làm một cuộc cách mạng trong lĩnh vực kinh tế chính trị học, nâng nó lên thành một khoa học thực sự Dù cho chủ
3 C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t 23, tr 35
4 V.I Lênin: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t 23 Tr 53.
5 V.I Lênin: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t.23, tr 53 – 54.
6
Trang 7nghĩa tư bản có phát triển với những hình thức, mức độ như thế nào, thì bản chất bóc lột giá trị thặng dư sức lao động của công nhân làm thuê vẫn không thay đổi Vì thế, học thuyết giá trị thặng dư của C Mác vẫn đúng với chủ nghĩa tư bản trong điều kiện toàn cầu hóa, với cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 và nền kinh tế tri thức hiện nay
Về chủ nghĩa xã hội, trước C Mác, chủ nghĩa xã hội đã hình thành một thời gian dài,
phát triển đến chủ nghĩa xã hội có tinh thần nhân đạo vào cuối thế kỷ XVIII, đầu thể kỷ XIX, với các đại biểu nổi tiếng: H Xanh Ximông, S Phuriê (người Pháp) và R Ôoen (người Anh) Tuy họ đã phê phán gay gắt sự áp bức, bất công của chủ nghĩa tư bản, chỉ ra
sự cùng khổ của nhân dân lao động dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, nhưng họ không thấy rõ bản chất của chủ nghĩa tư bản và những quy luật khách quan chi phối nó, đồng thời họ không thấy được bản chất cách mạng và sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, không luận giải được sự diệt vong tất yếu của chủ nghĩa tư bản Vì thế, chủ nghĩa xã hội thời kỳ này mang nặng tính chất không tưởng
C.Mác đã kế thừa tinh thần nhân đạo, những quan điểm đúng đắn và tiến bộ của các nhà tư tưởng xã hội chủ nghĩa không tưởng phê phán, nhưng đã cải tạo và nâng nó lên một tầm cao mới C.Mác dựa trên thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đã luận chứng một cách hết sức thuyết phục
về sự vận động, phát triển tất yếu của xã hội do bị chi phối bởi các quy luật khách quan
Từ đó, ông đã kết luận một cách chắc chắn, rằng sự vận động, phát triển, thay thế kế tiếp nhau của các hình thái kinh tế - xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên Theo đó, chủ nghĩa tư bản tất yếu bị phủ định, bị thay thế bởi một hình thái kinh tế - xã hội cao hơn là hình thái kinh tế - xã hội xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa Điều đó diễn ra một cách tất yếu như việc nó đã thay thế hình thái kinh tế - xã hội phong kiến không sao cưỡng lại được Bằng học thuyết giá trị thặng dư, C.Mác đã chỉ ra một cách có cơ sở khoa học và thực tiễn về nguồn gốc giàu có, bản chất của chủ nghĩa tư bản là bóc lột giá trị thặng dư sức lao động làm thuê của giai cấp công nhân Cho dù phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa phát triển như thế nào, vẫn không làm mất đi mâu thuẫn giữa giai cấp công nhân với giai cấp tư sản Giai cấp công nhân là con đẻ của nền đại công nghiệp, trưởng thành cùng với sự phát triển của nền đại công nghiệp tư bản chủ nghĩa, do bị giai cấp tư sản áp bức, bóc lột nặng nề, lại được nền đại công nghiệp tôi rèn, được cuộc sống thành thị giác ngộ, giai cấp công nhân đại biểu cho phương thức sản xuất tiên tiến của thời đại, nên là giai cấp có bản chất cách mạng triệt để, có sứ mệnh lịch sử là “người đào mồ chôn chủ nghĩa tư bản”
Chủ nghĩa duy vật lịch sử và học thuyết giá trị thặng dư của Mác là cơ sở lý luận khoa học vững chắc để ông thực hiện cuộc cách mạng thứ ba về lý luận là chuyển chủ nghĩa xã hội từ không tưởng thành một khoa học Chủ nghĩa xã hội khoa học là sự phát triển tiếp
Trang 8nối, là sự cụ thể hóa, là con đường để hiện thực hóa tư tưởng của chủ nghĩa duy vật lịch
sử và học thuyết giá trị thặng dư
Như vậy chủ nghĩa Mác - Lênin là một hệ thống lý luận khoa học hoàn chỉnh ở chỗ
nó không chỉ có tính khách quan khoa học, có logic chắt chẽ, tính hệ thống trong từng lĩnh vực cụ thể như triết học, kinh tế chính trị học và chủ nghĩa xã hội khoa học, mà còn mang tính hệ thống, có logic chặt chẽ, quan hệ biện chứng giữa ba bộ phận Theo V.I Lênin: chủ nghĩa Mác được đúc bằng một khối thép liền, người ta sẽ không thể tách rời bất cứ một bộ phận nào, nếu không muốn phạm sai lầm và rơi vào sự phiến diện
Thứ ba, chủ nghĩa Mác - Lênin luôn gắn bó với thực tiễn, chỉ đạo thực tiễn đấu tranh của giai cấp công nhân và nhân dân lao động giành thắng lợi.
Chủ nghĩa Mác - Lênin là hệ thống lý luận, bên cạnh tính khách quan, khoa học, nó còn mang tính cách mạng triệt để Nó không chỉ xuất phát từ thực tiễn, mà còn luôn gắn
bó mật thiết với thực tiễn, luôn hướng đến mục tiêu cải tạo thực tiễn Về sự gắn bó mật thiết giữa triết học với cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân, C.Mác đã nói: “Giống như triết học thấy giai cấp vô sản là vũ khí vật chất của mình, giai cấp vô sản cũng thấy triết học là vũ khí tinh thần của mình”6 Ông tuyên bố rõ ràng mục đích của lý luận là hướng đến hoạt động thực tiễn cải tạo thế giới: “Các nhà triết học đã chỉ giải thích thế giới bằng nhiều cách khác nhau, song vấn đề là cải tạo thế giới”7 Ông cũng chỉ ra sự gắn bó không tách rời giữa lý luận về chủ nghĩa cộng sản khoa học với phong trào đấu tranh hiện thực hướng tới chủ nghĩa cộng sản: “Đối với chúng ta, chủ nghĩa cộng sản không phải là một trạng thái cần phải sáng tạo ra, không phải là một lý tưởng mà hiện thực phải khuôn theo Chúng ta gọi chủ nghĩa cộng sản là một phong trào hiện thực, nó xóa bỏ trạng thái hiện nay”8 Sự gắn bó thống nhất giữa lý luận và thực tiễn là một trong những nguyên tắc phương pháp luận cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin
Cả C.Mác, Ph Ăngghen và V.I Lênin đều luôn bám sát thực tiễn, hòa mình vào thực tiễn đấu tranh của giai cấp công nhân và nhân dân lao động, đem lý luận khoa học chỉ đạo thực tiễn, thông qua thực tiễn vận dụng lý tuận mà điều chỉnh, bổ sung, phát triển lý luận, làm cho nó không ngừng phát triển, hoàn thiện, có sức sống mãnh liệt trong thực tiễn cách mạng sôi động Vì thế, chủ nghĩa Mác - Lênin không chỉ có tính khách quan, khoa học cao, mà còn có tính cách mạng triệt để, nó cung cấp cho giai cấp công nhân và nhân dân
6 C.Mác và Ph.Ăngghen: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, t 1, tr 589.
7 C.Mác và Ph Ăngghen: Sđd, t.3, tr 12.
8 C Mác và Ph.Ăngghen: Sđd, t3, tr.51.
8
Trang 9lao động một vũ khí lý luận sắc bén, mạnh mẽ trong cuộc đấu tranh giải phóng loài người khỏi mọi áp bức, bất công
Tính khoa học và tính cách mạng gắn bó mật thiết, tác động qua lại biện chứng không tách rời trong chủ nghĩa Mác - Lênin Tính khoa học càng cao bao nhiêu, thì càng chỉ đạo thực tiễn đạt hiệu quả cao bấy nhiều Đồng thời, tính cách mạng càng cao bao nhiên, càng đòi hỏi tính khoa học phải cao và cũng tạo ra nhiều điều kiện cho tính khoa học phát triển cao bấy nhiêu
Chủ nghĩa Mác – Lênin là một hệ thống lý luận mở, mang tính sáng tạo Nó không coi bất cứ cái gì là nhất thành bất biến, là xong xuôi hẳn Trái lại, nó luôn yêu cầu những người đi sau kế tục nó phải tiếp tục bổ sung, phát triển không ngừng Chính C.Mác đã từng lưu ý những người mácxít không được coi học thuyết của các ông là những giáo điều, mà chỉ coi là kim chỉ Nam và cần phải tiếp tục bổ sung, phát triển Nhờ vậy mà chủ nghĩa Mác - Lênin được giai cấp công nhân và nhân đân lao động đón nhận một cách nhiệt thành, coi nó là thế giới quan và phương pháp luận khoa học, là vũ khí lý luận không thể thiếu được để đấu tranh cải tạo thế giới thành công Đúng như V.I Lênin nhận định: “Sức hấp dẫn không gì cưỡng nổi đã lôi cuốn những người xã hội chủ nghĩa của tất
cả các nước đi theo lý luận đó, chính là ở chỗ nó kết hợp tính chất khoa học chặt chẽ và cao độ (đó là đỉnh cao nhất của khoa học xã hội) với tinh thần cách mạng, và kết hợp không phải một cách ngẫu nhiên, không phải chỉ vì người sáng lập ra học thuyết ấy đã kết hợp trong bản thân mình những phẩm chất của nhà bác học và của nhà cách mạng, mà là kết hợp trong bản thân lý luận ấy, một sự kết hợp nội tại và khăng khít Thật thế, nhiệm
vụ của lý luận, mục đích của khoa học được nêu thẳng ra ở đây là giúp đỡ giai cấp những người bị áp bức trong cuộc đấu tranh kinh tế đang thực sự diễn ra”9
Bản chất khoa học và cách mạng, sự gắn bó mật thiết giữa lý luận với thực tiễn, tinh thần nhân đạo cao cả, tính sáng tạo, năng lực giải đáp những vấn đề lớn của thời đại là những nhân tố cơ bản tạo nên sức sống mạnh mẽ của chủ nghĩa Mác – Lênin
Kẻ thù tư tưởng của chủ nghĩa Mác – Lênin không lúc nào ngừng công kích, bài bác, xuyên tạc, bôi nhọ chủ nghĩa Mác – Lênin, hòng xóa bỏ nó C.Mác, Ph Ăngghen trong quá trình hình thành, phát triển từng bước hệ thống lý luận của mình, đã không ngừng đấu tranh chống lại hệ tư tưởng tư sản và tiểu tư sản để truyền bá học thuyết ấy vào phong trào công nhân, trang bị vũ khí lý luận khoa học cho giai cấp công nhân, theo sát từng bước, chỉ đạo sát sao phong trào đấu tranh của công nhân, làm cho phong trào công nhân không ngừng lớn mạnh Chủ nghĩa cộng sản từ chỗ bị coi là “một bóng ma” lởn vởn ở châu Âu đã trở thành một lực lượng hiện thực Chủ nghĩa Mác đã sống trong thực tiễn đấu
9 V.I Lênin: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t 1, tr 421.
Trang 10tranh của giai cấp công nhân và những người cộng sản trên thế giới vào nửa cuối thế kỷ XIX
V.I Lênin không những đã đấu tranh không khoan nhượng chống lại mọi kẻ thù tư tưởng dưới mọi màu sắc như: chủ nghĩa Makhơ, chủ nghĩa xét lại, tư tưởng phái Dân túy, phái Mensêvíc, chủ nghĩa cơ hội,v.v., nhằm bảo vệ chủ nghĩa Mác; mà còn phát triển chủ nghĩa Mác trên hầu hết các phương diện chính, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác vào điều kiện của nước Nga, lãnh đạo giai cấp công nhân và nhân dân lao động Nga làm cuộc cách mạng Tháng Mười năm 1917 thành công Ông đã làm cho chủ nghĩa Mác tiếp tục thể hiện sức sống trong thế kỷ XX
Như vậy, sau mỗi cuộc chiến về tư tưởng, sau mỗi lần đương đầu với những tư tưởng đối lập, chủ nghĩa Mác – Lênin lại được bổ sung, phát triển, đứng vững và thâm nhập sâu, rộng hơn vào quần chúng cách mạng, thể hiện sức sống mạnh mẽ của nó
Sự thành công của Cách mạng xã hội chủ nghĩa Tháng Mười Nga năm 1917 là kết quả sự vận dụng đúng đắn và sáng tạo chủ nghĩa Mác của V.I Lênin và Đảng Cộng sản Nga vào thực tiễn cách mạng ở nước Nga Liên xô - Nhà nước xã hội chủ nghĩa đầu tiên trên thế giới, ngay từ khi mới thành lập, còn non trẻ, đã anh dũng chống trả sự bao vây, tấn công của các thế lực phản động bên trong và của chủ nghĩa đế quốc từ bên ngoài Nó không bị tiêu diệt, mà còn đứng vững và phát triển Nó tiếp tục đương đầu với sự tấn công tàn bạo của chủ nghĩa phát xít trong chiến tranh thế giới lần thứ hai Liên xô là lực lượng chủ yếu, đi tiên phong chiến thắng chủ nghĩa phát xít, có công to lớn cứu loài người khỏi họa diệt chủng của chủ nghĩa phát xít Đó là sự thật lịch sử không thể bác bỏ được Đó cũng là cơ sở thực tiễn chứng minh cho sức sống của một chế độ xã hội dụa trên cơ sớ lý luận của chủ nghĩa Mác – Lênin
Sự thành công của các cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa ở các nước Anbani, Ba Lan, Bungari, Hunggari, Nam Tư, Rumani, Tiệp Khắc, Đông Đức, Mông Cổ, Việt Nam, Cu
Ba, Bắc Triều Tiên, Trung Quốc…, trong thế kỷ XX Một hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa được hình thành, phát triển, đối trọng với hệ thống các nước tư bản chủ nghĩa Đó là kết quả sự vận dụng đúng đắn, sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lênin vào điều kiện cụ thể của các nước này Lịch sử thế giới thế kỷ XX đã chứng minh hùng hồn sức mạnh to lớn, sức sống mãnh liệt của một hệ thống lý luận khoa học như chủ nghĩa Mác – Lênin, khi được quần chúng tiếp thu, khi được vận dụng đúng đắn, phù hợp với thực tiễn cách mạng Lịch sử quả là đã không hề đi theo một con đường bằng phẳng, thẳng tắp, mà đã diễn
ra một cách quanh co, đầy biến động, phức tạp Cuối thế kỷ XX, loài người chứng kiến một biến cố đau lòng: chủ nghĩa xã hội hiện thực lâm vào khủng hoảng, thoái trào, Liên
10