Trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ Giáo dục và Đào tạo (tháng 72015), các nhà nghiên cứu đã xác định 8 năng lực chung cơ bản cần hình thành và phát triển cho học sinh bao gồm: Năng lực tự học; Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo; Năng lực thẩm mĩ; Năng lực thể chất; Năng lực giao tiếp; Năng lực hợp tác; Năng lực tính toán; Năng lực công nghệ thông tin và truyền thông.Tùy thuộc vào mỗi môn học, khi thực hiện cấn cụ thể hóa từng kĩ năng để xác định chính xác mức độ cần hình thành và phát triển cho học sinh.
Trang 1ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HUẾ
KHOA SINH HỌC
HỌC PHẦN
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TRONG
DẠY HỌC SINH HỌC
TIỂU LUẬN
ĐỀ TÀI:
XÁC ĐỊNH QUY TRÌNH RÈN LUYỆN NĂNG LỰC VÀ THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TÍNH TOÁN CHO HỌC SINH TRONG PHẦN DI TRUYỀN HỌC, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG.
Giáo viên hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Duân.
Học viên thực hiện: Võ Thị Quốc Quyên.
Lớp: LL&PPDHSH - K26.
Trang 2MỞ ĐẦU
I Lí do chọn đề tài.
Nước ta đã là thành viên của WTO nên việc đổi mới trong giáo dục là yếu tố vô cùng quan trọng, mang tính chất quyết định đến sự phát triển của đất nước trong thời kì hội nhập Để đáp ứng được sự đổi mới của sự nghiệp giáo dục và đào tạo, xã hội yêu cầu nhà trường không ngừng nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh bao gồm việc cung cấp cho họ những kiến thức cơ bản, khoa học, chính xác, hiện đại, làm phát triển năng lực, tư duy, rèn luyện kỹ năng kỹ xảo, hình thành phương pháp học tập, làm việc khoa học, sáng tạo góp phần rèn luyện và phát triển nhân cách của học sinh
Để đáp ứng với sự đổi mới đó giáo viên phải đổi mới phương pháp dạy học và phương pháp kiểm tra – đánh giá theo hướng phát triển năng lực cho học sinh Do đó tôi
chọn đề tài: “Xác định quy trình rèn luyện năng lực và thiết kế hoạt động dạy học để
phát triển năng lực tính toán cho học sinh trong phần Di truyền học, Trung học phổ thông”.
2 Mục đích nghiên cứu
Củng cố cơ sở lí luận và cung cấp các thông tin tham khảo cần thiết để áp dụng vào thực tiễn dạy và học môn Sinh học
3 Phương pháp nghiên cứu
Nghiên cứu lý thuyết, thông tin trên sách, báo, tạp chí, có liên quan đến đề tài
Trang 3NỘI DUNG
CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI.
1.1 Khái quát về năng lực.
1.1.1 Khái niệm.
Hiện nay, khái niệm năng lực được hiểu theo nhiều nghĩa khác nhau:
- Theo tâm lí học: Năng lực là tổ hợp những thuộc tính độc đáo của cá nhân phù hợp với những yêu cầu đặc trưng của một hoạt động nhất định nhằm đảm bảo cho hoạt động có kết quả tốt
- Theo OECD (2002): Năng lực là khả năng cá nhân đáp ứng các yêu cầu phức hợp và thực hiện thành công nhiệm vụ trong một bối cảnh cụ thể
- Theo De Ketele (1995), năng lực là một tập hợp trật tự các kĩ năng (các hoạt động) tác động lên một nội dung trong một loại tình huống cho trước để giải quyết các vấn đề do tình huống này đặt ra
Các định nghĩa trên đều rất gần nhau, kết hợp các định nghĩa ấy ta thấy nêu bật ba thành phần của năng lực: nội dung, kĩ năng và tình huống
Như vậy, năng lực được hiểu là những khả năng, kĩ xảo học được hay sẵn có của
cá nhân nhằm giải quyết các tình huống xác định, cũng như sự sẵn sàng về động cơ, xã hội… và khả năng vận dụng các cách giải quyết vấn đề một cách có trách nhiệm và hiệu quả trong những tình huống linh hoạt bằng những phương tiện, biện pháp, cách thức phù hợp
1.1.2 Hệ thống năng lực chung ở Việt Nam.
Trong chương trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ Giáo dục và Đào tạo (tháng 7/2015), các nhà nghiên cứu đã xác định 8 năng lực chung cơ bản cần hình thành
và phát triển cho học sinh bao gồm:
- Năng lực tự học;
- Năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo;
- Năng lực thẩm mĩ;
- Năng lực thể chất;
Trang 4- Năng lực giao tiếp;
- Năng lực hợp tác;
- Năng lực tính toán;
- Năng lực công nghệ thông tin và truyền thông
Tùy thuộc vào mỗi môn học, khi thực hiện cấn cụ thể hóa từng kĩ năng để xác định chính xác mức độ cần hình thành và phát triển cho học sinh
Ngoài ra, còn có các năng lực chuyên biệt gắn với những lĩnh vực học tập cụ thể Mỗi môn học, theo đặc trưng và thế mạnh riêng của mình, cùng với những môn học khác
sẽ có mục tiêu hình thành và phát triển một số năng lực chung cốt lõi, đồng thời hướng tới năng lực chuyên biệt của bộ môn
1.1.3 Quy trình rèn luyện năng lực trong dạy học theo hướng phát triển năng lực.
Quy trình rèn luyện gồm có năm bước căn bản sau:
Bước 1: Giáo viên giới thiệu khái quát về năng lực cần rèn luyện
Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh trải nghiệm hoạt động hình thành năng lực
Bước 3: Học sinh rút ra quy trình hình thành năng lực từ trải nghiệm
Bước 4: Học sinh tiếp tục rèn luyện theo quy trình hình thành năng lực
Bước 5: Đánh giá việc rèn luyện năng lực và điều chỉnh
Hình 1 Quy trình rèn luyện năng lực trong dạy học theo hướng phát triển năng lực.
Trang 5- Bước 1: Giáo viên giới thiệu khái quát năng lực đó có bao nhiêu năng lực thành phần, mỗi năng lực thành phần có những thành tố nào, những thao tác cẫn đạt để học sinh chủ động nắm bắt
- Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh trải nghiệm các hoạt động, bao gồm các
kĩ năng, các thao tác cần thiết để thực hiện một năng lực cụ thể nào đó trên cơ sở sử dụng công cụ
- Bước 3: Từ trải nghiệm, học sinh tự rút ra được quy trình hình thành các năng lực cụ thể qua việc thực hành trên các công cụ cụ thể thông qua việc học cá nhân và việc hợp tác nhóm
- Bước 4: Đây là bước tiếp tục luyện tập để phát triển các kĩ năng đã có được để tiếp tục phát triển ở mức cao hơn trở thành kĩ xảo
- Bước 5: Học sinh tự đánh giá các mức độ đạt được của các năng lực được rèn luyện ở mức nào để tiếp thu điều chỉnh phương pháp nhằm đạt kết quả cao hơn cái đã đạt được
1.2 Năng lực tính toán.
1.2.1 Khái niệm năng lực tính toán.
Năng lực tính toán của học sinh là có thể sử dụng tính toán (như là công cụ) một cách
tự tin và hiệu quả trong học tập và trong cuộc sống hàng ngày
1.2.2 Các thành phần năng lực tính toán.
1.2.2.1 Tính toán một cách tự tin.
- Sử dụng được kiến thức và kỹ năng tính toán
- Vận dụng tính toán trong học tập và trong cuộc sống hàng ngày
1.2.2.2 Sử dụng ngôn ngữ toán.
- Hiểu được ý nghĩa và có thể sử dụng các kí hiệu toán
- Hiểu được tính chất các số và các hình hình học
1.2.2.3 Vận dụng được suy luận.
- Suy luận logic
- Vận dụng suy luận logic để giải quyết vấn đề trong học tập và trong cuộc sống
Trang 61.2.2.4 Sử dụng được công cụ tính toán
- Sử dụng hiệu quả máy tính cầm tay
- Sử dụng được máy tính hỗ trợ học tập
Phát triển năng lực cần dựa trên cơ sở phát triển các thành phần của năng lực, do
đó việc xác định được các yếu tố cấu thành năng lực là bước vô cùng quan trọng
1.2.3 Quy trình rèn luyện năng lực tính toán trong dạy học theo hướng phát triển năng lực.
Quy trình rèn luyện gồm có năm bước căn bản sau:
Bước 1: Giáo viên giới thiệu khái quát về năng lực tính toán
Bước 2: Giáo viên hướng dẫn học sinh trải nghiệm hoạt động tính toán
Bước 3: Học sinh rút ra quy trình tính toán từ trải nghiệm
Bước 4: Học sinh tiếp tục rèn luyện theo quy trình năng lực tính toán
Bước 5: Đánh giá việc rèn luyện năng lực tính toán và điều chỉnh
Hình 2 Quy trình rèn luyện năng lực tính toán trong dạy học theo hướng phát triển năng lực.
Bước 1: Giáo viên giới thiệu khái quát về năng lực tính toán.
* Mục đích: Giúp các em có hiểu biết sơ bộ ban đầu về năng lực tính toán, tạo
hứng thú học tập ở học sinh, trên cơ sở đó học sinh có thể chủ động, tự giác tính toán
*Hoạt động của giáo viên
- Giới thiệu vai trò của năng lực tính toán
- Giới thiệu sơ lược quy trình tính toán
Trang 7- Hướng dẫn cách giải bài tập.
*Hoạt động học sinh
- Lắng nghe giáo viên giới thiệu và hướng dẫn về cách giải toán
Bước 2 Học sinh trải nghiệm hoạt động giải toán.
* Mục đích: Học sinh được trải nghiệm học tập theo hướng rèn luyện năng lwucj
tính toán nhằm lĩnh hội kiến thức bài học và rèn luyện các kĩ năng tính toán như: kĩ năng
sử dụng máy tính, kĩ năng sử dụng ngôn ngữ toán, tư duy logic, giải quyết mâu thuẫn…
*Hoạt động của giáo viên
Phân tích nội dung bài học, bài tập, xác định các đơn vị kiến thức có thể xây dựng thành các công cụ cho học sinh tính toán như: câu hỏi, bài tập…Giao nhiệm vụ cho học sinh để có thể hoạt động cá nhân hay học nhóm
Yêu cầu học sinh thực hiện nhiệm vụ, rút ra kết luận và đánh giá
*Hoạt động học sinh
Trải nghiệm tính toán theo quy định dưới sự hướng dẫn của giáo viên
Bước 3 Học sinh rút ra quy trình tính toán từ trải nghiệm.
* Mục đích: Học sinh hiểu rõ thao tác, ý nghĩa của từng bước trong quy trình đề
thực hiện có hiệu quả việc rèn luyện năng lực tính toán
*Hoạt động của giáo viên
- Hướng dẫn học sinh rút ra các bước của quy trình tính toán qua trải nghiệm
- Chuẩn hóa các bước trong quy trình tính toán mà học sinh đưa ra (nếu cần)
*Hoạt động học sinh
Rút ra quy trình tính toán
Bước 4 HS tiếp tục quy trình rèn luyện theo quy trình tính toán.
* Mục đích: Học sinh tiếp tục rèn luyện năng lực tính toán theo quy trình nhằm
làm lại, hoàn thiện các thao tác chưa đạt yêu cầu dưới sự theo dõi, điều chỉnh, hướng dẫn của giáo viên
Trang 8*Hoạt động của giáo viên
- Đưa ra các công cụ rèn luyện năng lực tính toán cho học sinh.
- Đánh giá năng lực tính toán của học sinh theo tiêu chi sau mỗi lần học sinh hoạt động
*Hoạt động học sinh
Thực hiện tính toán theo quy trình 3
Bước 5 Đánh giá việc rèn luyện năng lực tính toán và rút kinh nghiệm.
* Mục đích: Giáo viên và học sinh đánh giá việc rèn luyện các kĩ năng tính toán
với mục đích phản hồi thông tin vừa để điều chỉnh thao tác, vừa cho học sinh thấy đươc
sự tiến bộ của mình trong việc sử dung các kĩ năng, để có động lực thúc đẩy việc học và rèn luyện các năng lực khác
*Hoạt động của giáo viên và học sinh
- Giáo viên và học sinh đùng đánh giá lại quá trình rèn luyện năng lực tính toán, phân tích điểm đạt và chưa đạt trong quá trình rèn luyện
- Rút kinh nghiệm cho việc rèn luyện các năng lực khác
Trang 9CHƯƠNG II THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC ĐỂ RÈN LUYỆN NĂNG LỰC TÍNH TOÁN CHO HỌC SINH TRONG PHẦN DI TRUYỀN HỌC.
Rèn luyện năng lực tính toán trong dạy học phần Sinh học Phân tử thông qua giải toán (áp dụng theo quy trình rèn luyện năng lực tính toán)
2.1 Bước 1: Giới thiệu khái quát về năng lực tính toán.
Đề toán 1: Một gen có khối lượng 540000 đvC và có 2320 liên kết Hiđrô Tính số
lượng từng loại nuclêôtide của gen
* Hoạt động giáo viên
- Thông qua giải các dạng toán trong tiết luyện tập sẽ giúp học sinh rèn luyện kĩ năng tư duy logic, rèn luyện thao tác phân tích – tổng hợp, làm quen với các dạng bài tập
từ đó giúp học sinh chủ động định hướng các cách giải toán khi gặp các dạng toán khác nhau
- Giới thiệu sơ lược quy trình tính toán: xác định đại lượng đã biết, xác định đại lượng chưa biết, tìm dạng toán và áp dụng công thức phù hợp
- Hướng dẫn học sinh có thể tự làm hoặc nghiên cứu cùng với bạn để giải bài toán
*Hoạt động học sinh
- Lắng nghe giáo viên giới thiệu và hướng dẫn về cách giải toán
- Tiến hành xác định các đại lượng theo nhóm hoặc cá nhân
2.2 Bước 2 Học sinh trải nghiệm hoạt động giải toán
* Hoạt động giáo viên
- Giáo viên đưa ra các công thức toán trong phần này Yêu cầu học sinh phải nắm vững lý thuyết và hiểu công thức
- Hướng dẫn xác định các đại lượng
Một số công thức cần ghi nhớ:
– Chiều dài gen, ADN: L = N/2 *3,4A
– Khối lượng phân tử của gen, ADN: M= N x 300 (đvC) = (2A + 2G) *300
– Số nuclêôtít của gen, ADN: N= L/3,4 * 2 = A + T + G + X = 2A + 2G
Trang 10→ %A + %G = %T + %X = 50%.
– Số chu kì xoắn: Sx = N/20 = (2A + 2G) / 20 = (A + G) /2
– Số liên kết hiđrô của gen: H = 2A + 3G (liên kết)
– Số liên kết hóa trị:
+ Số liên kết hóa trị giữa đường và gốc photphat trong 1 nuclêôtide: N
+ Số liên kết hóa trị giữa các nuclêôtít trên một mạch của ADN: N/2 – 1
→ Tổng số liên kết hóa trị trên phân tử ADN: (N/2 – 1) x 2 + N = 2N – 2 = 4A + 4G – 2
* Tóm tắt đề (xác định các đại lượng)
M = 540000 đvC, H = 2320 lk
A = T= ?, G = X = ?
Muốn tìm A, T, G, X phải biết được tổng Nu (N), tìm N thông qua M, có N và H thì tìm được số lượng từng loại Nu (tất cả đều dựa vào các công thức đã cho)
* Hoạt động học sinh
Thực hiện nhiệm vụ tìm các đại lượng theo hướng dẫn của giáo viên
2.3 Bước 3 Học sinh rút ra quy trình tính toán từ trải nghiệm.
* Hoạt động giáo viên
- Hướng dẫn học sinh giải bài toán theo các bước
- Chuẩn hóa các bước
M = 540000 đvC, H = 2320 lk
A = T= ?, G = X = ?
Muốn tìm A, T, G, X phải biết được tổng Nu (N), tìm N thông qua M, có N và H thì tìm được số lượng từng loại Nu (tất cả đều dựa vào các công thức đã cho)
* Hoạt động học sinh
Rút ra quy trình tính toán:
Trang 11- Xác định các đại lượng đã biết và cần tìm.
- Nhận biết dạng toán, mối quan hệ giữa các đại lượng
- Áp dụng công thức phù hợp
- Tiến hành hoạt động giải toán theo các nhân hoặc tập thể
- Cá nhân hoặc đại diện tập thể trình bày trước lớp, sau đó nhận xét, thảo luận
- Đánh giá kết quả
2.4 Bước 4 HS tiếp tục quy trình rèn luyện theo quy trình tính toán.
* Hoạt động giáo viên
- Đưa ra các dạng bài tập khác
- Đánh giá cách giải quyết bài toán của học sinh sau mỗi bài tập
Đề toán 2: Một gen có 2346 liên kết Hiđrô Hiệu số giữa A của gen với một loại
nuclêôtite khác bằng 20% tổng số nuclêôtite của gen đó Tính chiều dài của gen
Đề toán 3: Một ADN có số liên kết Hiđrô giữa các cặp G và X bằng 1,5 số liên
kết hiđrô giữa các cặp A và T Tỉ lệ % tương ứng nuclêôtit của ADN lần lượt là bao nhiêu?
Đề toán n: ………
* Hoạt động học sinh
Tiếp tục thực hiện giải toán như bước 3
2.5 Bước 5 Đánh giá việc rèn luyện năng lực tính toán và rút kinh nghiệm.
* Hoạt động giáo viên và học sinh
- Phân tích các điểm dễ nhầm lẫn, dễ tính sai
- Các nguyên nhân gây sai sót: chưa hiểu rõ lý thuyết, chưa nhận dạng được dạng toán, …
- Điều chỉnh cách trình bày một bài toán logic, cách trình bày vấn đề trước tập thể,
…
- Rút kinh nghiệm cho việc rèn luyện các năng lực khác
Trang 12KẾT LUẬN
Năng lực tính toán là một trong những năng lực quan trọng và cần thiết nhất đối với học sinh, do đó việc tổ chức dạy học có hiệu quả hoạt động tính toán là vấn đề cấp thiết đối với mỗi giáo viên Tuy nhiên, muốn hoạt động này có hiệu quả thì giáo viên phải nắm vững cơ sở lí luận của việc rèn luyện năng lực, phải xác định chính xác các thành phần cấu trúc nên năng lực, xác định quy trình đúng đắn thì mới có định hướng thiết kế hoạt động để phát triển năng lực cần rèn luyện cho học sinh
Việc rèn luyện thông qua các hoạt động dạy học tích cực thường xuyên sẽ giúp học sinh tự rèn luyện được bản thân, luôn luôn chủ động và tích cực trong suy nghĩ và hành động, có cách học tập và làm việc khoa học giúp bản thân ngày một hoàn thiện hơn
TÀI LIỆU THAM KHẢO.
1 1 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình Giáo dục phổ thông Chương
trình tổng thể, Hà Nội.
2 Bộ Giáo dục và Đào tạo (2018), Chương trình Giáo dục phổ thông môn Sinh
học, Hà Nội.
3 Phan Đức Duy, Phạm Thị Phương Anh, Nguyễn Thị Diệu Phương, Đặng Thị
Dạ Thủy (2018), Giáo trình kĩ thuật dạy học Sinh học, Nhà xuất bản Đại học Huế.
4 Lê Đình Trung, Phan Thị Thanh Hội (2016), Dạy học theo định hướng hình
thành và phát triển năng lực người học ở trường phổ thông, Nhà xuất bản Đại học Sư
phạm
5 Văn Thị Thanh Nhung (2016), Tổ chức dạy học Sinh học ở trường Trung học
Phổ thông, Tạp chí Giáo dục, số 374.
6 Vũ Văn Vụ (chủ biên), (2014), Sách giáo khoa Sinh học 10 (nâng cao), Nhà
xuất bản Giáo dục Việt Nam